Мұстафа Шоқай және тұтас Түркістан идеясы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 2

Тарау . І. Түркістанның ұлы перзенттерінің бірі. Мұстафа Шоқай .. 7

Тарау .ІІ. ІІІ.Мұстафа Шоқай және тұтас Түркістан идеясы ... ... ... . 14

Тарау.ІІІ. Мұстафа Шоқай ХХғ.басындағы Қазақстан мен
Түркістанның қоғамдық . саяси өмірі туралы ... ... ... ... ...
21

Тарау.ІV. Қазақ ұлт.азаттық қозғалысы және Мұстафа Шоқай ... .. 27

Тарау.V. Мұстафа Шоқай эмиграцияда ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 41

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 54
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының әлем қауымдастығы қатарынан егемен ел ретінде өз орнын тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір өзгерістер заманында еліміздің өткен тарихына деген көзқарас та мүлдем жаңа сипатқа ие болды. Оның бір көрінісі осы уақытқа дейін бұрмаланып, ақиқаты айтылмаған немесе біржақты қаралған тарихи құбылыстарды ой елегінен өткізіп, оларға объективті баға беруге деген талпыныс. Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, демократиялық мемлекет құруды мақсат тұтқан елімізде төл тарихымыздың олқылау жазылған тұстарын толықтыра түсуге барынша жағдай жасалып жатқаны белгілі. Осынау сәтте, яғни халқымыздың тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған шаралар жүзеге асырылып жатқан мезгілде, қазақ халқының тарихында өзіндік терең із қалдырған қайраткерлердің ғұмырнамасын жасауды да қолға алғанымыз абзал. Мұндай ғұмырнамалық зерттеулер жекелеген қайраткерлердің өмір жолын танып білумен бірге, олар өмір сүрген дәуірдің қыр- сырын түсінуге де өз септігін тигізеді.
Өткен тарихымызды еркін қорытып, одан объективті теориялық тұжырымдар жасауға жол ашылып отыр. Еліміздің Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзінің жарлығымен өткен 1997 жылды саяси қуғын- сүргінге ұшырағандарды еске алу жылы деп мәлімдеген болса, ал 1998 жылды Халық бірігі және ұлттық тарих жылы деп жариялады. Бұл аса маңызды мемлекеттік шараның негізгі мақсаты да халық санасында өткен тарих туралы әділ түсінік қалыптастырып, сол арқылы оған бүгінгі алдында тұрған басты міндеттерін айқындауға көмектесу.
Жүріп өткен жолымыздың ешқандай да бұрмалаусыз, тура қорытудың бірден-бір жолы- өз уақытында халқымыздың болашағы үшін бар ғұмырын күресте өткізген зиялыларымыздың артында қалдырған рухани мұрасын қалың оқырманның, әсіресе, жас ұрпақтың қолына жеткізу болса керек. Халқымыз үшін сондай ардақты есімдердің бірі- Мұстафа Шоқайұлы. Оның бірлі- жарым еңбектерімен оқушы қауым тек соңғы жылдары ғана таныса бастады. Дегенмен, бұл белгілі қайраткердің зор шығармашылық таланты мен ұстанған позициясының «Яш Түркістан» (1929-1939) журналы арқылы жарқырап, толық көрінгенін әркімнің біле бермеуі де мүмкін.
Мәселенің зерттелу деңгейі. М. Шоқайұлының қоғамдық- саяси қызметі мен шығармашылық мұралары отандық тарих ғылымында арнайы зерттеу объектісі ретінде қарастырыла қойған жоқ. Ғылыми әдебиеттерде М. Шоқайдың қоғамдық- саяси қызметінің түрлі кезеңдеріне қатысты және оның шығармашылық мұраларына байланысты бағалар берілген. Ондай бағалар өзінің әркелкілігімен ерекшеленеді.
Бұл есімді ауызға алғанда отандастарымыздың ойына «Мұстафа Шоқай кім? Өз басының мүддесін қуып, жыраққа кетіп, саяқ жүріп бақыт іздеген бейбақ па, әлде фашистер тұтқынындағы шерменде отандастарын біріктіріп еліне жеңіс тұғырында қайта оралуды армандаған сатқын ба» деген сияқты негізінен кеңестік идеологиялық жүйе жасап кеткен түрлі сауалдар оралады. XX ғасырдағы қазақ тарихында терең із қалдырған бұл қайраткердің өмірі мен қызметіне байланысты қойылған осы сияқты сауалдарға соңғы жылдарға дейін ғылыми дәлелденген жауап іздеу мүмкін болмай келді. Тек енді ғана Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті архиві құжаттары мен Мұстафа Шоқайдың шетелдердегі мұрасы зерттеушілердің қолына түсе бастауына байланысты бұл тақырыпқа арналған түрлі мақалалар жарық көріп отыр. Жинақтап айтқанда ол еңбектердің өзі де бұл үлкен мәселені игерудегі алғашқы жасалған әрекет есебінде ғана. Өйткені Мұстафа Шоқай қызметіне байланысты отандық және шетелдік архивтік құжаттардың басым бөлігі әлі де ашылмаған күйінде қалып отыр. Сол сияқты оның түрлі басылымдарда жарық көрген шығармашылық мұрасы да зерттеушілердің қолына түсе қойған жоқ.
Азаматтық міндетін ең жоғары адамгершілік деңгейде орындап, бірақ көзі тірісінде соның түпкілікті нәтижесін көре алмай өкініште өткен бұл қайраткерді бүгінгі отандастары қалай түсініп, бағалауы керек? Мұстафа Шоқайұлының мұраларын жинастырып, оларға ғылыми талдау жасауда шетелдік әріптестеріміздің, әсіресе, түркиялық ғылымдардың біраз нәтижелі іс бітіргенін үлкен ризашылықпен айтқан жөн. Бұл ретте алдымен түркістандық эмигранттар Анкара университетінің профессоры Тазир Шағатайдың және дәрігер Әбдулақап Оқтайдың есімдері құрметпен аталуға лайық. Олар 1942 жылы М. Шоқайұлының қайтыс болуына жыл толуына орай Ыстамбұлда «Мұстафа Шоқай альбомын» даярлап, басып шығарады. Ал 1950жылы олар М. Шоқайұлының туғанына 60 жыл толуына арнап «Түркістан ұлттық қозғалысы және Мұстафа Шоқай» деген кітап даярлайды. Міне осы кісілердің және Т. Шағатайдың жары, профессор Саадат Исхаки Шағатайдың тікелей басшылығымен 1972 жылы Мария Шоқайдың және 1988 жылы Мұстафа Шоқайдың естеліктері жеке кітап болып жарық көрді.[1]
Мұстафа Шоқайұлының өмірі мен қоғамдық қызметін талдауға алған дискуссиялық мақалалар мен құжаттық материалдар елімізде де біраз жарияланды.
Мәселен: «Туркестан под властью Советов» атты зерттеуі, 1917 жылға арналған естеліктерінің қысқартылған нұсқасы болып шықты.
Түркістанның қилы тағдыры, Алматы: Жалын. 1992ж. Мұстафа Шоқай. Таңдамалы 2-томдық Алматы: Қайнар. 1998-1999ж. Мустафа Чокаев и большевизм: Сборник статей/сост. С.Ж. Сапанов Алматы: Қазақ университеті, 2000. Мария Чокай: Я пишу Вам из Ножана. (Воспаминания, письма, документы) Алматы: Қайнар. 2001. Бақыт Сыздықованың Мұстафа Чокай. Алматы: Алаш. 2004ж. Туркестанские легионеры мен Деловая неделя газетінде соңғы уақытта Мұстафа Шоқай өмірі мен қызметінің көп тұстары жариялануда. М. Қойгелдиевтің Ұлттық саяси элита атты еңбегінде «Мұстафа Шоқай және Тұтас Түркістан идеясы» деп Мұстафа Шоқай туралы кең мағлұмат береді. Мұстафа туралы шындықты бастан-аяқ жазған аса көрнекті түрік тарихшысы - публицисі Хасен Оралтайдың кітабы (Стамбул 1986ж) Мұстафа Шоқай өміріне арналған зерттеулер неше қайтара Оксфорд баспаларында шықты. Берклиде 1960ж Калифорния, АҚШ), Кембридже (1957, 1964жж) жарық көрді, талай мәрте Берлинде, Парижде, Мюнхенде (1950, 1960жж) Кельнде 1962ж Нью-Йоркте 1957ж жарияланды.
Міне, осы атқарылған істер оқырман қауымға Мұстафа Шоқайұлының еліміздің тарихында, түркістандық және қазақ қоғамдық ойында алатын орнынан біраз хабар берсе керек. Дегенмен, бұл қайраткерлердің күрес жолы мен артында қалдырған рухани мұрасын бүгінгі өзгерістер арасында зерттеп тану енді ғана қолға алына бастады деп айтуға негіз бар. Ал бұл атқарылмақ жұмыс, әрине, Мұстафа Шоқайұлының еңбектерін жариялаудан басталғаны жөн.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диплом мақсаты- М.Шоқайдың ғұмырының барлық кезеңдерін қамти отырып, оның қоғамдық-саяси қызметін, шығармашылығын бұрын ғылыми айналымға тартылмаған деректерге сүйеніп зерттеу. Сөйтіп, М. Шоқайдың ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың бас кезіндегі атқарған қоғамдық-саяси қызметіне сай толық келбетін ашып көрсету. Осы мақсатқа жету үшін зерттеу жұмысында мынандай міндеттер алға қойылды:
-М.Шоқайдың өскен және білім алған ортасын, оның көзқарасының қалыптасуына әсер еткен жағдайларды айқындау;
-ХХғасыр басында М. Шоқайдың қоғамдық-саяси өмірге атсалысуына объективті баға беру мақсатында бірінші орыс революция тұсындағы, Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясы жанындағы және т.б. қызметіне талдау жасау;
-М. Шоқайдың шығармашылық қызметінің ерекшелігін ашып көрсету;
-1917 жылғы ақпан революциясынан кейінгі қоғамдық-саяси өмірдің М. Шоқайдың әсерін анықтау;
-М. Шоқайдың Түркістан мұхтариятына және кеңестер билігіне көзқарасынан және қызметіне талдау жасау;
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Диплом жұмысында негізгі деректер мұрағат құжаттарынан, мерзімді баспасөз мәліметтерінен, жарияланған құжаттар мен материалдар жинақтарынан, естеліктерден және ғылыми зерттеулерде берілген ақпараттардан алынды. Сондай-ақ М. Шоқайдың өзінің шығармалары дерек көзі ретінде алынды.
Зерттеу жұмысының методикалық негізі. Диплом жұмысында қойылған мәселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету мақсатында тарихи зерттеудің диалектикалық тәсілдерімен тығыз байланыстағы тарихилық, объективтілік сияқты негізгі методологиялық принциптер басшылыққа алынды. Сондай-ақ соңғы жылдары көрнекті қайраткерлердің өмірі мен қызметін зерттеуді қалыптасқан жаңа концепциялар да ескерілді.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Нақтылы деректер негізінде М. Шоқайдың қоғамдық-саяси, шығармашылық қызметі қазіргі заман талабына сай және объективті тұрғыда жан-жақты талданып көрсетілді.
Зерттеу жұмысының құрылымы Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан және қорытынды мен әдебиеттер тізімінен құралған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Мұстафа Шоқай, Мария Шоқай. Естеліктер 1988ж 28-б.
2. Мұстафа Шоқай. Таңдамалы. Том-1., Алматы, «Қайнар», 1998ж 7-б.
3. Сонда 11-б.
4. Бақыт Сыздықова. Мұстафа Чокай. Алматы, Алаш. 2004ж. с.33
5. Түркістанның қилы тағдыры, Алматы, Жалын. 1992ж. б-14.
6. Жас Түркістан. Мұстафа Шоқай мырзаның рухына. Париж 1949-50ж 6- б.
7. Төңкеріс және ұлттық мәселе. Мәскеу 1930ж. Т.3. б-8.
8. Сонда 26-б.
9. Алаш-Орда. сб. документов. Сост. Н. Мартыненко. Кызыл-Орда, 1927. С.73-76.
10. Қазақ тарихы. 1997ж. №2 13-15б.
11. Сонда 17-б.
12. Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. Алматы, 2004ж, 191-б.
13. Алаштың азаматы, олар кімдер еді? «Қазақстан коммунисті», 1991ж. №8,9,10.
14. Байшуақұлы Ә. Түркістан легионы туралы шындық. «Қазақ әдебиеті», 1992ж. 27 қараша, 4 желтоқсан.
15. Мұстафин А. Аңызы қайсы, ақиқаты қайсы. «Ана тілі», 1990ж. 8 тамыз.
16. Нүрпейісов К.Н. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1996ж. 54-б.
17. Казахстанская правда. 1932. 10 июль.
18. Мұстафа Шоқай. Таңдамалы 2-томдық Алматы: Қайнар. 1998ж. 24-25б.
19. Қазақ тарихы. 2001ж. №2 31-32б.
20. Ақиқат. 1993ж.№3 71-б.
21. Бақыт Сыздықова. Мұстафа Чокай. 112-б.
22. Мария Чокай: Я пишу Вам из Ножана...(Воспаминания, письма, документы) Алматы: Қайнар. 2001.-206с
23. Мустафа Чокаев и большевизм: Сборник статей //сост. С.Ж. Сапанов Алматы: Қазақ университеті, 2000. 87-б.
24. Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. 197-б.
25. Ибрашев С. Мұстафа Шоқайұлы. «Лениншіл жас», 1991ж. 27-28 маусым.
26. Шоқайұлы М. Советтер билеген Түркістан. «Социалистік Қазақстан», 1991 ж. 11,12 қаңтар.
27. Султанғалиев М. Статьи. Выступления. Документы. Казань. 1992. С.469.
28. Торайғыров С. Таңдамалы. 1998ж. 141-б.
29. Әбішұлы Қ., Мектептегі А., Әнес-тегі. Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан.// Ана тілі. 1992.23 шілде
30. Ақиқат.1993ж. № 3
31. Қазақ тарихы 2000ж № 4-5
32. Мұстафа Шоқай. Таңдамалы. 56-57б.
33. Елуов Т. Народно-освободительное восстание 1916 года в Казахстане. А, 1955ж.
34. Байшуақұлы Ә. Түркістан легионы туралы шындық. «Қазақ әдебиеті», 1992ж. 27 қараша, 4 желтоқсан.
35. Сыздыкова Б. Туркестанские легионеры Алматы, 2002ж.
36. Правда, 1929, 6 маусым, № 127
37. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? А, 1993ж 44-б.
38. Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. 201-б.
39. Әлімжанов Ә. Мұстафа Шоқай-ол кім? «Қазақ әдебиеті», 1991ж. 24,31 мамыр.
40. Қоңыратбаев О. Т.Рысқұлов. Қоғамдық- саяси және мемлекеттік қызметі.Түркістан кезеңі. Алматы. 1994ж. 315-б.
41. Очерки истории Коммунистической партии Узбекистана. Ташкент, 1974, с 54
42. Г. Сафаров «Колониальная революция» Ташкент. 70-71б.
43. «Туркестанский вестник» газеті, 1917, 9 желтоқсан.
44. Сонда 1- желтоқсан.
45. Климов С. Военно-организаторская деятельность Коммунистической партии в Средней Азии в 1917—1924 гг. Ташкент, 1987, с. 17.
46. Түркістанның қилы тағдыры. 56-б.
47. Г. Сафаров «Колониальная революция.. 73-б.
48. Мустафа Чокаев и большевизм. 58-б.
49. Ақиқат. 1993. № 3
50. Мұстафа Шоқай. Таңдамалы. 88-б.
51. Сонда 91-б.
52. Қымбатқа түскен совет үкіметі. «Қазақ әдебиеті», 1992ж. 15 мамыр.
53. Шәкібаев С. Үлкен Түркістанның күйреуі. Алматы, 1968ж. 36-б.
54. Түркістанның қилы тағдыры. 61-б.
55. Мария Чокай: Я пишу Вам из Ножана., 78-б.
56. Сонда 87-б.
57. Рыскулов Тұрар Төңкеріс және Түркістанның түп халқы.Мембаспа, Ташкент 1925ж 101-б.
58. Сонда 77-б.
59. Жас Түркістан. Париж. 30-б.
60. Мария Чокай: Я пишу Вам из Ножана. 98-б.
61. Деловая неделя. 2005. 7-январь
62. Бақыт Сыздықова. Мұстафа Чокай. 47-б
63. Деловая неделя. 2005. 10-январь
        
        Мазмұны
|Кіріспе |2 ... ... | |
| | |
| | ... - І. ... ұлы перзенттерінің бірі- Мұстафа Шоқай .. |7 |
| | ... –ІІ. ... ... және ... ... идеясы |14 ... | |
| | ... ... Шоқай ХХғ.басындағы Қазақстан мен | ... ... - ... ... ... ... | |
| |21 |
| | ... ... ... ... және Мұстафа Шоқай ...... |27 |
| | ... ... ... ... |41 ... | |
| | ... |52 ... ... | |
| | ... ... ... |54 ... | ... ... ... ... әлем қауымдастығы қатарынан
егемен ел ретінде өз орнын тауып, тәуелсіздік туын ... осы ... ... еліміздің өткен тарихына деген көзқарас та мүлдем ... ие ... Оның бір ... осы ... ... ... ақиқаты
айтылмаған немесе біржақты қаралған тарихи құбылыстарды ой ... ... ... баға ... ... ... Қоғамдық татулық пен
саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, демократиялық мемлекет құруды мақсат
тұтқан елімізде төл тарихымыздың ... ... ... ... ... ... ... жатқаны белгілі. Осынау сәтте, яғни ... ... ... ... шаралар жүзеге асырылып жатқан
мезгілде, қазақ халқының ... ... ... із ... ғұмырнамасын жасауды да қолға алғанымыз абзал. Мұндай
ғұмырнамалық ... ... ... өмір ... танып білумен
бірге, олар өмір ... ... қыр- ... ... де өз ... ... ... қорытып, одан объективті теориялық тұжырымдар
жасауға жол ашылып отыр. Еліміздің Президенті Нұрсұлтан ... ... ... ... 1997 ... саяси қуғын- сүргінге ұшырағандарды еске
алу жылы деп ... ... ал 1998 ... ... ... және ... ... деп жариялады. Бұл аса маңызды мемлекеттік шараның негізгі ... ... ... ... ... туралы әділ түсінік қалыптастырып, сол арқылы
оған бүгінгі алдында тұрған ... ... ... көмектесу.
Жүріп өткен жолымыздың ешқандай да бұрмалаусыз, тура қорытудың бірден-
бір жолы- өз уақытында ... ... үшін бар ... ... ... ... ... рухани мұрасын қалың оқырманның,
әсіресе, жас ұрпақтың қолына жеткізу болса керек. ... үшін ... ... ... Мұстафа Шоқайұлы. Оның бірлі- жарым еңбектерімен
оқушы қауым тек соңғы жылдары ғана таныса бастады. Дегенмен, бұл ... зор ... ... мен ... ... «Яш
Түркістан» (1929-1939) журналы арқылы жарқырап, ... ... ... ... де мүмкін.
Мәселенің зерттелу деңгейі. М. Шоқайұлының ... ... ... мен
шығармашылық мұралары отандық тарих ғылымында арнайы ... ... ... қойған жоқ. Ғылыми әдебиеттерде М. Шоқайдың қоғамдық-
саяси ... ... ... ... және оның ... ... бағалар берілген. Ондай бағалар өзінің әркелкілігімен
ерекшеленеді.
Бұл есімді ауызға алғанда отандастарымыздың ойына «Мұстафа Шоқай кім?
Өз басының мүддесін қуып, жыраққа ... саяқ ... ... іздеген бейбақ
па, әлде фашистер тұтқынындағы шерменде отандастарын біріктіріп еліне жеңіс
тұғырында қайта ... ... ... ба» ... ... негізінен
кеңестік идеологиялық жүйе жасап кеткен түрлі сауалдар оралады. ... ... ... ... із ... бұл ... өмірі мен
қызметіне байланысты қойылған осы ... ... ... ... ... дәлелденген жауап іздеу мүмкін болмай келді. Тек енді ғана Қазақстан
Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік ... ... ... мен Мұстафа
Шоқайдың шетелдердегі мұрасы зерттеушілердің қолына түсе ... бұл ... ... түрлі мақалалар жарық көріп отыр.
Жинақтап ... ол ... өзі де бұл ... ... ... ... әрекет есебінде ғана. Өйткені Мұстафа Шоқай ... ... және ... ... ... ... бөлігі әлі де
ашылмаған күйінде қалып отыр. Сол сияқты оның түрлі ... ... ... ... да ... ... түсе қойған жоқ.
Азаматтық міндетін ең жоғары адамгершілік деңгейде ... ... ... ... ... ... көре ... өкініште өткен бұл
қайраткерді бүгінгі отандастары қалай түсініп, бағалауы ... ... ... ... ... ғылыми талдау жасауда шетелдік
әріптестеріміздің, ... ... ... ... ... ... ... ризашылықпен айтқан жөн. Бұл ретте алдымен түркістандық
эмигранттар Анкара университетінің ... ... ... және ... ... ... ... аталуға лайық. Олар 1942 жылы М.
Шоқайұлының қайтыс ... жыл ... орай ... ... ... ... басып шығарады. Ал 1950жылы олар М. Шоқайұлының туғанына
60 жыл толуына арнап «Түркістан ұлттық қозғалысы және Мұстафа ... ... ... Міне осы ... және Т. ... жары, профессор
Саадат Исхаки Шағатайдың тікелей басшылығымен 1972 жылы Мария Шоқайдың ... жылы ... ... ... жеке ... ... жарық көрді.[1]
Мұстафа Шоқайұлының өмірі мен қоғамдық ... ... ... ... мен ... ... ... де біраз
жарияланды.
Мәселен: «Туркестан под ... ... атты ... 1917 ... естеліктерінің қысқартылған нұсқасы болып шықты.
Түркістанның қилы тағдыры, Алматы: Жалын. 1992ж. ... ... ... ... ... ... 1998-1999ж. Мустафа Чокаев и ... ... С.Ж. ... ... ... ... 2000. Мария Чокай: Я
пишу Вам из ... ... ... ... Алматы: Қайнар. 2001.
Бақыт Сыздықованың Мұстафа Чокай. Алматы: Алаш. 2004ж. Туркестанские
легионеры мен ... ... ... ... уақытта Мұстафа Шоқай өмірі
мен қызметінің көп тұстары жариялануда. М. Қойгелдиевтің Ұлттық саяси элита
атты ... ... ... және ... ... идеясы» деп Мұстафа
Шоқай туралы кең мағлұмат береді. Мұстафа ... ... ... ... ... ... ... - публицисі Хасен Оралтайдың кітабы (Стамбул
1986ж) Мұстафа Шоқай өміріне арналған зерттеулер неше ... ... ... ... 1960ж ... АҚШ), ... (1957,
1964жж) жарық көрді, талай мәрте Берлинде, Парижде, Мюнхенде (1950, 1960жж)
Кельнде 1962ж Нью-Йоркте 1957ж жарияланды.
Міне, осы ... ... ... ... ... Шоқайұлының
еліміздің тарихында, түркістандық және қазақ қоғамдық ойында ... ... ... ... ... ... бұл ... күрес жолы мен
артында қалдырған рухани ... ... ... ... ... тану
енді ғана қолға алына бастады деп айтуға негіз бар. Ал бұл ... ... ... ... ... жариялаудан басталғаны жөн.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... ... ... ... оның қоғамдық-саяси қызметін,
шығармашылығын бұрын ғылыми айналымға тартылмаған деректерге сүйеніп
зерттеу. ... М. ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... бас
кезіндегі атқарған қоғамдық-саяси қызметіне сай толық келбетін ... Осы ... жету үшін ... жұмысында мынандай міндеттер алға
қойылды:
-М.Шоқайдың өскен және білім алған ... оның ... әсер ... ... ... ... М. ... қоғамдық-саяси өмірге ... баға беру ... ... орыс ... ... думадағы мұсылман фракциясы жанындағы және т.б. қызметіне
талдау жасау;
-М. Шоқайдың шығармашылық қызметінің ерекшелігін ашып ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси өмірдің М.
Шоқайдың әсерін анықтау;
-М. Шоқайдың Түркістан мұхтариятына және кеңестер билігіне ... ... ... ... ... деректік негізі. Диплом жұмысында негізгі деректер
мұрағат құжаттарынан, мерзімді ... ... ... мен ... ... естеліктерден және ғылыми
зерттеулерде берілген ақпараттардан алынды. Сондай-ақ М. Шоқайдың ... ... көзі ... ... ... ... ... Диплом жұмысында қойылған
мәселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету мақсатында ... ... ... ... ... ... объективтілік
сияқты негізгі методологиялық принциптер басшылыққа алынды. Сондай-ақ соңғы
жылдары көрнекті қайраткерлердің өмірі мен қызметін зерттеуді ... ... да ... ... ... ... Нақтылы деректер негізінде ... ... ... қызметі қазіргі заман талабына ... ... ... жан-жақты талданып көрсетілді.
Зерттеу жұмысының құрылымы Диплом жұмысы кіріспеден, екі ... ... мен ... ... ... І. Түркістанның ұлы перзенттерінің бірі- Мұстафа Шоқай.
Ата тегі орта жүздегі қыпашақ руының ... ... ... ... ... Шоқайдың үйінде Ақмешіт уезінде дүниеге келген.
Ақмешіт-Қызылорда қаласының ескі аты, оны ... ... ... ... анасы Хиуа хандары әулетінен. Шоқайұлы бастауыш білімді ауыл
мектебінде,орта білімді Ташкенттегі орыс ... ... да, ... ... ... факультетінде оқып, оны үздік бітірді.
Сөйтіп, Еуропа мен Шығыс дәстүрінде тағылым алды. Шоқайұлы ... ... ... және ... ... жетік білетін. [2]
Петербургте Шоқайұлы қазақ және Түркістан басшыларынан ... ... ... ... және ... Қожа ... ... Кари,Сералі
Лапин, Ахмет Байтұрсынмен танысып, жақын дос ... ... ... ... ... ... тобының (фракциясының) мұсылман
мәселелері жөніндегі хатшысы қызметіне ... және бұл ... ... ... дейін,яғни Петербургтен Түркістанға қайтақанша атқарды.
Ақпан революциясы ... ... ... жағдай қатты
шиеленсіп жатқан-ды.Орыстар басып алған отарларда орыс әкімдері ... ... ... саясатын жүргізгендіктер, жергілікті зиялылар
арасында орыстарға жаппай өшпенділік өрши түсті.
Ташкенте шығатын «Тараққий» ... 1906 ... 19 ... ... ... мұсылмандары, өзімізді осынша қасіретке, кедейлік пен
мешеулікке душар еткен орыс бюрократиясынан мейірім күтпейміз»,- деп ... ... ... зор ... ... ... алды.
Мұсылман зиялылар Александр ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі
деп алданып қалды. Осы кезде Ташкент қалалық кеңесін большевиктер ... елге ... ... ... күш- ... социалистер еді. Бұлардың басты
мақсаты-мұсылмандарды әкімшілік маңына ... ... ... ... екі саяси ұйымды- әсіресе діншіл ... мен ... ... ... ... ... жауап берді. Осы
екі ұйым бірлесіп, 1917 ... ... ... ... Түркістан
мұсылмандарының құрылтайын өткізді және ... ... ... ... ... Ұлттық орталық құрамына Орта Азияның
барлық өңірлерінен өкілдер енгізілді. Өкілдер арасында ... ... ... ... ... Беһбуди ( Бұхара), Убайдулла
Қожа, ... ... ... Төре ... Мұхамеджан Тынышбай (Жетісу),
Ораз Сардар (Түркіменстан) бар еді. Мұстафа Шоқай ... ... ... ... ... ... ... саяси санасын оятуда басты рөл
атқарды Ол Ресейдегі сияқты бәсең ... ... ... ... құру ... деп тапты. Оның басты мұраты- бүкіл Түркістанның
басын қосу еді.
М. ... 1917 ... ... орта ... ең беделді газет есептелінген
«Үлкен Түркістанның » шығарушылар алқасының ... ... Бұл ... ... ... тарапынан басылатын әрі түрікшілдер мен
исламшылдардың мүдделерін көздейтін. «Үлкен Түркістан» газетінің ... жылы ... ... ... ... ... «Татарлар, сарттар
мен қазақтар жойылсын, түрікшілдік пен ... ... » [4] деп ... ... ... ... Шоқай Алашорда партиясының бір ... және ... ( ... ... ... ... ... бірлесіп, Ташкентте тура түрікшіл әрі исламшыл «Бірлік туы » ... Оның бас ... ... ... ... революциясы орыстар мен байырғы ... ... ... ... ... шиеленістірді. Кеңес өкіметі күтпеген ... орыс ... ... ... ... ... мен бай егіншілердің басты қамқоршысына айналды. Түбінде
әлеуметтік тұрғыдан коммунизмге ... ... ... ... осы ... ... ... қауіптенді. 1917 жылғы 16 ... ... ... ... ... 15 мүшесінің бәрі
орыстар мен еуропалықтар еді. Халық комиссарлары кеңесінің бірінші сессиясы
қарсаныңда оның ... ... ... ... яғни ... мұсылмандарды қатыстыруға болмайды. өйикені бізге байырғы
тұрғындардың ниеті белгісіз әрі олардың ешқандай пролетарлық ... ... ... ... 22 ... бүкіл мұсылман ұйымдарының өкілдері бұрынғы хан
ордасы Қоқанда бас ... ... ... ... өткізді.
Құрылтай «Халық кеңесі» деп аталған Түркістан автономиялы өкіметін ... ... ... Мұхамеджан Тынышбай еді. ... ... соң, ... ... ... ... жылғы қаңтарда Ташкент кеңесі мұсылман өкіметін жою жөнінде шешім
қабылдады. Қызыләскерлер (қызыл ... ... ... ... қарулы милиция күштері мен Ташкент гарнизонының
бөлімшелері) Қоқанға жіберілді. Қызыләскер бөлімшелері ... ... 5 ... жетіп, ертеңінде таң алдында шабуылға шықты. Қоқанды
қорғап ... аз ғана ... ... ... ... тойтарылды,
қала қанға бөкті. Үш күнге жалғасқан ... ... мен ... ... ... басқыншылар қаланы өртеді. Байырғы ... ... саны ... ... ... көп екені анық. өйткені Қоқан
қаласында 1897 жылы 120 000 адам тұрса, 1926 жылы 69 300 адам ... ... ... қырғыннан әрең аман қалды. Ол әуелі кеңеске қарсы
партизан соғысын жүргізіп жатқан бектер (баспашылар) арасында, 1919 ... ... ... бас ... ... ... Кавказ
мұсылмандары қоғамның саяси істеріне белсене қатысты және орыс тілінде
басылатын «йени дүния» газеттеріне Солтүстік ... тау ... ... ... ... ... жылы Қызыл Армия Гүржістанға шабуыл жасап, басып алған соң
Шоқайұлы ... ... және сол ... Берлинге келді, ақыры Париж
маңындағы Ногент-Сюр- Марнда орналасты. Шет елде Мұстафа Шоқай ... ... ең ... ... ... ... ... екі журнал шығарды:
- «Йени Туркистан» ( «жаңа Түркістан»), ай сайын шығатын журнал, ... ... 1931 ... қыркүйекке дейін Ыстамбұлда шығарылды;
- «Ёш Туркистон» («Жас ... ... ... ... ... елі - ... тарихын бес саусағындай білген ол
мәдениеттің, саясат пен заң ілімінің дамуына деген дара ... ... ... ... ... ... ... ағылшын, француз, неміс тілдерінде
шырғармасын шығармай баяндап беруге қатал еді. Әлбетте, оның Мемлекеттік
Думадағы ... ... ... бюросында Түркістан халықтарының
бірінші, әрі белгілі бір мерзім ішіндегі ... ... ... өзі ... ... әрі ... өйткені сол кездегі тарихи ахуалдың өзі, оқиғалар
барысы жас Мұстафаны осы соқтықпалы ... ... ... ... мен ... ... оларды қорлық-зорлық пен рухани құлдықтан
құтқару үшін аса зор жауапкершілікті ... бар, ... ... ... ... ... ауыр да ... күрделі идеологиялық һәм ... ... ... әзір ... ... тұлғаны алдағы тағдырына арна
тартқан. ... ол ... ... осы ... ... ... [5]
Думаның зорлық-зомбылық пен жүгенсіздікті тоқтату ... де, ... мен ... 1916 жылғы көтеріліске
қатысушыларға көрсеткен айуандығын тексеру үшін тергеу ... ... ... ... ... ... Шоқай. Тергеуге бейбіт халыққа жасалған
жауыздық жайлы құжаттар мен деректер, тонау, ... ... ... айғақтар табыстаған да, қиратылған, өртелген, тоналған ауылдардың,
қышлақтар мен қалалардың санын көрсетіп, аттарын атап ... де ... ... ... ... ... ... қорғау
жөніндегі өкілдер комиссиясына басшылық еткен де ... ... ... Мұстафа Шоқай тобы біртұтас Түркістан конференциясының құрамында
Түркістан ұлттық автономияларын ... бел ... ... ... ... ... 1917 жылғы Ақпан төңкерісі,
Уақытша ... ... оны ... ойға ... Алайда сол Уақытша
өкіметтің дәл өзі Түркістан халықтарының өзін-өзі билеу құқығына ... ... ... империялық саясатты жалғастыруды жақтаған. ... ... ... ... ... бар: ол ... ... алдында өзінің төңкерістен талай уақыт бұрынғы ежелгі танысы
Петербор солдат және ... ... ... ... IV ... ... партиясының жөн сілтеушісі Н.С.Чхеидзеге
кірді.Чхеидзе оның алдағы жоспарын сұрағанда Мустафа ... ... күш ... ... ... ... айтқан. Сонда
Мустафа жауабынан ыршып түскен Чхеидзе ... ... ... ... ... ... айту әлі ерте, екіншіден, халқының
мәдениеті мен заты мүлде басқа, тілі мен діні ... ... ... сияқты
елдегі автономия- тұп-тұра оқшаулыққа ... жол, ал ... ... ... ... ... халыққа пайда жоқ» [6]
Ташкент пен Верныйда, Бішкек пен ... ... мен ... ... ... төңкерісшіл ұлттық саясат» ұранымен бәз-баяғы қалпында
орыс өктемдігі ... ... ... төңкерісінен большевиктер мен
солшыл төңкерісшіл социал-демократтар офицер, ... ... пен ... шенеуліктерінен тұратын жергілікті орыстар қауымының табан
астында көрсеткен қолдауына ... ... ... ... империя басына төнген қауіп-қатер негізінен
бұратаналар тарапынан таралып отыр деп топшылайтын бұл ... ... ... ... да большевиктерге бет берген. Жаппай қуғын-сүргін Орта
Азия мен Қазақстанның барлық шаһарларын шарпыды. Орыстарға ... ... ... ... ... ... күшіне қарсы тұру қамымен ... ... ... ассоциациясы (Үлем жамиғаты) мен Мұсылмандар
кеңесі (Шуро-и-исләми), сондай-ақ қазақ ... ... ... ... Олар күш ... келе 1917 ... ... Ташкентте Түркістан
мұсылмандарының конгресін шақырып, онда Орталық комитет сайлап, Мұсылман
орталығын құрады.
Большевиктер 1917 ... ... ... ... өз конференциясында
мынандай мәлімдеме жасады: «Ресейдің ... ... ... ... мемлекетінің құрамында қалу немесе дербес мемлекет болып бөлініп шығу
мәселесін ... ... ... ... ... ... осы конференцияда қабылданған қарарда ... жазу ... ... ... барлық ұлттардың емін-еркін бөлінуге және дербес
мемлекет ... ... хұқы ... тиіс. Мұндай хұқты жоққа шығаруға ... іс ... ... ... ... беретін шаралар қолданбау-басып алу
немесе жаулап алу саясатына барабар» [8]
Осыдан кейінірек большевиктер ... мен ... ... ... ... өткізіп алмаңдар, ғасырлар бойы жерлеріңізді жаулап алып
келегендерді ... ... ... ... ... айналған жерлеріңізді
олардың тонауына жол бермеңіздер! Өз елдеріңіздің қожайыны өздеріңіз болуға
тиіссіздер! Тұрмыс - ... ... ... ... сай, өз ... ... орай ... тиіссіздер!..»
Автономия аңсаған түркістандықтардың арман-мүддесін осыдан артық қолдау
бола ма! Большевиктер ұранымен көңіл демдеген ... ... енді ... өз ... «Ұлы ... мен ... туы» автономия құруға
әзірілік жасай ... «Ұлы ... ... ... ... ... қанатының астында шығып тұрса, «Бірлік туы» ... [9] ... ... ... ... айналып, оған осы партия
басшыларының бірі Міржақып Дулатов редакторлық етті. Орыс, бұрынғы патша
әкімшілігіне және жер-жердегі оның ... ... ... күшеюіне
байланысты Түркістан ұлттық саяси партиялары тегіс біріге бастады.
Тарау-ІІ. Мұстафа Шоқай және ... ... ... ... ... құндылығы — халқымыздың жүріп өткен жолын, әсіресе
XX ғасырдағы тағдырын жаңа ... ... ... сол ... ... ... ... тура және жаңа ... ... ... Ал жаңа ... ... дегенде алдымен ойға оралар ғылыми және
тарихи ұғым — «Түркістан» немесе «Түркі-елі» ... Олай ... ... тек ... ... ғана ... оның ... бүгінгі
тәуелсіз Қазақстаннын тарихи мүддесімен ғана байланыстырар болсақ, онда
Мұстафа Шоқай феноменін, ол ... ... дәл ... ... ... ... ... Өйткені М. Шоқай Қазақстан ... көне ... бері ... ... ... халықтардың
тәуелсіздігінен бөліп алып қараған емес. М. Шоқай үшін Түркістан тұтастығы
мен Түркістан ... егіз ... Ал ... езгіден кұтылу —
Түркістан ... ... ... ... ... ... жол
ашумен бірдей.
Ал енді осы «тұтас Түркістан» идеясы ... және ... ... ... ... келу ... ... халықтарының тарих сахнасына шығып, ... ... ... мемлекеттік кұрылымдармен қатынасқа түсе бастаған
біздің эрамызға ... ... соңы және ... ... ... тұс келеді Ал оның өмірге келіп түрлі електен ... және ... ... ... ... ... ... Тұран — Қытай, Тұран — Иран, Тұран — Эллиндер әлемі, Тұран — ... ...... ...... ...... сияқты өзара
сабақтас қатынастар ағымында түркі ... ... ... тарихи
мүддесін ұғынып, сол үшін саналы күрес жүргізуімен тікелей байланысты.
Орталық Азия ... ... із ... ... түркі-парсы,
түркі-араб, түркі-жоңғар соғыстары «тұтас Түркістан» идеясының өміршеңдік
сипатын нығайта түспесе, әлсіреткен емес. ... ... ... және ... ... ... Англия және Қытай сияқты
бақталастарымен күресте ... ... ... ... ... ... солай.
Басқаша айтқанда «Тұтас Түркістан» идеясы түркі халықтарымен бірге
өмірге ... ... ... ... олар үшін түрлі ауыр ... ... ... ... ... аса ... ... болып
келді. Ал бұл идеяның авторы жоғарыда аталған тарих сындарынан ... ... ... ... тарихи заманаларда бұл идеяны білдірушілер қатарында
«Кұлтегін» жазуының авторы, Жүсіп Баласағұн, ... ... ... ... осы ... ... да ... тұлғалар бар. Көне Түркістан жеріне түрлі,
тарихи дәуірлерде келіп орын ... ... ... ... ... ... мәдени және басқа идеологиялық тұжырымдамалардан «тұтас
Түркістан» идеясының ... ... ... өзі ... ... жұрты мен жерін ауыр азапқа салған ... ... ... идея мәңгі өлмейтін сфинкстей қайта жаңғырып отырды.
Мұстафа Шоқай, міне, осы тарих ... ... ... ... ұласып отырған «тұтас Түркістан» (басқаша «Ұлы Түркістан»)
идеясының тағдыр ... жаңа ... ... ... ... ұғымының тарихи шындық және өмірлік сұраныстан туған қажеттілік
екендігін ... ... ғана ... сонымен бірге бұл идеяға ... ұлы ... ... көтерілді. Сондай-ақ бұл идеяға М. Шоқаймен
бір мезгілде онымен тағдырлас эмигрант ... ... ... және
ғалым Зәкі Валиди Тоған және басқалардың да қызмет жасағанын айтпай өту
әділетсіздік болар еді. ... ... ... ... іске ... ... әкімшілік
жіктелуден соң Ресей империясы құрамындағы ... ... ... ... ... ... Қарақалпақстан автономиясы
бар), Түркіменстан және Тәжікістан аталатын бес республика ... ... ... бұл республикалар бұрынғы жинақы «Түркістан» атымен емес,
«Орта Азия және Қазақстан» республикалары атанып, Кеңес ... ... ... 1985 жылы ... 1991 ... ... ... Кеңестер Одағының ыдырауы көне Түркістан ... ... ... ... келуіне негіз болып қана қойған жоқ, ... ... ... тарихи «Түркістан» ұғымының қайта жаңғыруына да түрткі
болды. ... ... ... ... көне ... ... ... жатыр. Басқаша айтқанда, Түркістан халықтары бұдан да бұрын түрлі
тарихи кезеңдерді ... ... ... ... ... ... Яғни
белгілі бір империялық үстемдіктің ыдырауы, ... ... ... ... және ... құндылықтардың іргесін сөгілуі түркістан
халықтары алдында түрлі замандарында әлденеше рет «енді не ... ... ... ... ... және ... бет ... деген
сияқты сан-салалы сауалдар қойған. ... сол ... жаңа ... ... ... ... қиын емес.
Ішкі себептер дегенде алдымен аталары, ... ... ... ... ... ... талабы мен ағымына
сай жаңа сапаға көтеру қажеттігі екендігі түсінікті. Бұл белгілі дәрежеде,
ілгері замандардан үзілмей келе ... ... ... ... экономикалық
және сауда қатынастарын одан әрі жетілдіре түсу деген ұғымды білдіретін
және ешқандай да дай тудырмайтын ... ... ... ... ... қоймакйтын сыртқы факторларға келгенде мынандай
жағдайларды есепке алуға тура ... [12] ... ... өлкесін
ХІХ ғасырдың 60 жылдарының срңынан бері билеп-төстеген ... ... ... ... ... оның қайтып оралу пиғылында жоқ деп
ешкім де айта алмас. Бағдарламалық деңгейде тұжырымдалған ондай ... ... ... да, ал ... ... ... мұндай
мазмұндағы әрекеттердің ісі көрініп те жүр. Белгілі дәрежеде ... ... мен ... ... да ... өйткені Ресей
белгілі бір геосаяси кеңістікте өзінің түкпілікті мүддесін көздеуге ... оның бұл ... ... ... ... былайғы кезеңдегі
табиғи мүддесіне қаншалықты сәйкес келеджі, мәселе сонда.
Екіншіден, Түркістанның келесі бір көршісі - Қытай. Түркістанның шығыс
бөлігі осы ... ... ... ... көрсетіп отырғанда,
Түркістан халықтарының бұл мемлекетпен қарым-қатынасы жалпы алғанда бейбіт.
Дегенмен болашақта түрлі себептерге ... ... ... ... ұшыпауы әбден мүмкін ғой. Сондықтан да Түркістан
халықтары ондай өзгерістерге даяр болғаны жөн.
Үшіншіден, Түркістан ... ... ... ... АҚШ, ... және Жапония сияқты ірі экономикалық, саяси және ... ... ... аймаққа айналып отырғандығы да ьар. Бұл
айәмақта өз мүддесін көздеген бастық ... ... ... қалған орнын шама шарқынша батыстық ... ... күш ... ... ... зиялылары сияқты Ақпан төңкерісі нәтижелерін үлкен
ынтамен қолдап, ... ... ... шараларына, қазақ даласында
құрылып жатқан ... ... ... қызу ... 1917 ... ... ... Түркістанды басқару үшін құрған тоғыз адамнан
тұратын Түркістан Комитетінің ... ... [13] ... ... әсіресе, оның орнына келген Кеңестік билік Түркістан халықтарының
өздерін-өзі билеу кұқын ... 1917 жылы ... өз ... ... өлкелік Кеңестер съезі Түркістан Халық Комиссарлары
Кеңесі аталатын үкіметтің құрылғанын ... ... оның ... ... ... (бірде-бір өкіл енгізбейді. Бұл жағдай М.
Шоқай ... ... ... өлкесі мұсылмандары Кеңесін» нақты
әрекеттерге көшуге итермелейді. Осы жылдың 26-қарашасында Қоқан ... ... ... төтенше өлкелік мұсылмандар съезі ... ... ... ... ... ... ... «Ресей
Федеративтік Республикасымен ынтымағы бір территориялық автономия» ... ... ... ... ... ... М. Шоқай әуелде бұл
үкімет құрамына сыртқы істер министрі есебінде ... екі жеті ... ... ... болып сайланады. [14] Түркістан автономиясын жариялай отырып,
М. Шоқай мен оның серіктері бұл мақсатты іске ... ... ... ... ... ... Ол ... сөйлеген сөзінде: «Сіздер
бірден толыққанды мемлекет ... ... Ал ол үшін ... адам жоқ,
тәжірибе жоқ, мумкіндік жетімсіз, әскер ... ... ... ... ... те, бізден әлдеқайда қуатты. Жариялай салу оңай,
алайда біздің жағдайымызда оны сақтап қалу өте қиын», [15] — ... ... ... ... ... ой ... М. ... қинаған жоқ
еді. Тура осындай пікірді Алашорда ... ... ... ... да ... ... ... осы 1918 жылдың 11-ақпанында большевиктер ... ... ... ... ... Түркістан (Қоқан) автономиялық үкіметі нені
көздеді? Кеңестік ... ... ... ... бұрмалап, клерикал-
феодалдық мазмұнда көрсетуге тырысқан Түркістан автономиясы жай бір қалалық
құбылыс емес, Түркістан халықтарының өзін-өзі билей алу ... ... ... ... ... қалып қойған Тәшкендегі Кеңестік билікке
балама билік есебінде өмірге келген жалпытүркістандық құбылыс болатын. Бұл
үкімет алдына ешқандай да ... ... ... ... Ал большевиктер
билігі болса Қоқан автономистерін күшпен тарата ... ... ... өздерінің ұлттар теңдігіне қалай қарайтындығын іс жүзінде ... Ал ... ... мүшелері өздерінің таудан Түркістан Кеңестері
съезіне жолдаған хатында жаңа билік пен ... ... ... отырғандығын айтып: «Никакая власть, возглавляемая даже самой
гениальной личностью, не ... не в ... дать ... ... ... раз в
нем самом не существует их зародыша» [17] — деп көрсетеді.
1917 жылдың ... ... М. ... Орынборда өткен екінші
жалпықазақ съезіне қатынасып, съезд сайлаған Алашорда үкіметінің құрамына
енеді. ... ол жаңа ... екі ... де ... ... [18] Оның
себептері туралы не айтуға болады? ... ... ... ... ... құрылғанда М. Шоқайұлы айға жетер-жетпес
мезгілде Алашорда ... ... ... ... жоқ еді және оны ... ағымы мұрсат та берген жоқ-тын. Екіншіден, Алашорда үкіметінің
құрамына енуге ... ... ... деп айту қиын. Өйткені Алашорда
үкіметін сайлаған желтоқсан съезі «Бір ... ... ... ... ... Алашқа қосып алады, қосып ала алмаса да бір ... ... ...... ... ... мәселе толығырақ түсінікті болуы үшін косымша мына жағдайды
айта кету қажет. 1917 жылғы ... ... ... ... ... қазақ
елінің мемлекеттік тұтастығы жөнінде ортақ пікір болған жоқ. М. Дулатұлы
бұл мәселеге байланысты мынадай ... ... «Ол ... Түркістан мен
қазақ бірігуі керек деушілердің дәлелі орыстың ... ... ... ... ұлт ... ... асыру үшін Орта Азия елдері бірігуіміз
керек дейтін, Бөкейханұлы Әлихан пікірі: Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... (консерватизм),
діншілдік, дін жолында ұстағанынан айырылмаушылық (религиозный фанатизм)
күшті, оларды ишан, қожа-молда ... келе ... ... ... ... арылмайтын халық, шаруа түрі бізден басқа, мәдениет жолында бізден
де ... ... екі ... қол ұстасып жүріп күн көре алмаймыз дейтін
пікірде болатын. Бөкейханұлының бұл пікіріне біз де ... Тура ... М. ... бұл ... ... ... жөнінде: «Съездің соңына
қарай Қоқаннан Шоқайұлы Мұстафа келді. Шоқайұлы Қазақ автономиясының өз
алдына жеке ... ... ... ... қосылуды жақтады» [19] —
деп көрсетті.
Оқиғалар ағымы бұл екі автономияның да ғұмырын ұзақ ... ... ... өзін-өзі басқару құқығын мансұқ еткен түрлі ... ... ... күресі жағдайында мәселенің басқаша шешілуін күту
қисынсыз еді. Бірақ бізге мәлім басы ашық ... М. ... ... ... ... Түркістан халықтарының тәуелсіздігі олардың мемлекеттік
тұтастығына байланысты ... ойда ... Осы ... жалынды насихатшысы
болып өмірден өтеді. Өз уағында айтылған бұл пікірдің XX ғасырдың ... іске асу ... ... қиын ... ... ... бірге оның стратегиялық тұрғыдан ... ... және ... ... өзі әлі ... рет көрсетіп беретіңдігіне біздің
ешқандай да шүбәміз жоқ.
Тарау-ІІІ. Мұстафа Шоқай ХХғ.басындағы Қазақстан мен
Түркістанның қоғамдық-саяси ... ... ... сан салалы қайраткерлік, ... бір қыры — ... Ол ... ... ... ... бастап өмірінің соңғы сәттеріне дейін
Қазақстан мен Түркістанның қоғамдық-саяси өмірін ... ... ... әрі ... ... осы ... жөнінде ғылыми-танымдық және саяси-
қолданбалы еңбектер қалдырады. «1917 жыл ... ... ... ... ... ... да ғылыми-зерттеу және көсемсөздік
шығармалары күні бүгінге дейін маңызын жойған жоқ.
«1917 жыл туралы естеліктерінде» М. Шоқай 1917 ... қос ... ... ... мен ... ... ықпалы жөнінде
салиқалы талдаулар жасаған. Атап айтқанда, осы екі революция аралығындағы
өлкенің қоғамдық-саяси өмірінің ерекшеліктері, ... ... ... және оны ... асырудағы қиыншылықтар, Түркістан (Қоқан)
автономиясының құрылуы мен күйреуінің ... ... ... тән ... ... ... ... пен жергілікті ... ... ... ... мен ... ... формасы болған Кеңестердің текетіресі мен ... ... ... ... ... Шоқайдың назарынан тыс
қалмаған.
Сонымен бірге М. Шоқай сол кездегі Түркістан мен ... ... ... белгілі қайраткерлеріне — Әлихан Бөкейхановқа, Ахмет
Байтұрсыновқа, Мұхаметжан Тынышбаевқа, ... ... ... ... ... тағы басқаларға баға берген. Мұстафа ... ... мен ... ... ... 1917
жылға дейін «ұлттық тағдырдың мәселелерін тәуелсіздік ... ... ... ... ... ол, ... ... орыс революцияшыл
демократтары (ең ... ... ... ... ... орыс ... ... қиянаты жабылатынына сенетінбіз». [20]
Сондықтан да М. Шоқай және басқа да ұлттық-демократиялық ... ... 1917 ... ... ... ... ... алып, оның
жеңісінен кейінгі қоғамның саяси өміріне белсене араласады. Бұл жағдайды М.
Шоқай Түркістан мен ... ... ... ... ... ... шыкқан «Шоро-и-исламия», «Ғұлама қоғамы» және оның өзі ... ... ... ... ... ... ұйымдардың іс-
әрекеті арқылы көрсетеді. [21] Кеңестік тарихнамада көптеген уақыт бойы
1917 ... қос ... ... ... ... бір ... ... жергілікті органдарының, екінші жағынан, ... ... ... ... келсе, Шоқай еңбектері осы
күреске қатынасушы ұйымдардың әлдеқайда көп болғандығын және оның ... ... ... ... ... билік үстем болып тұрған кезде біздер «Шоро-и-исламия»
мен «Ғұлама қоғамын» Кеңеске қарсы тұрған ортақ жау деп қана ... ... ... ... көрмей, сонымен қатар М. Шоқай
жетекшілік еткен «Түркістан ... ... ... ... туралы
жұмған аузымызды ашпай келсек, енді Мұстафа ... ... ... осы
ұйымдар жөнінде шындыққа сай тұжырымдар жасаға мүмкіндіктер тууда.
«Букіл Түркістан тұрғындарының көңіл-күйіне ықпал жасамақ болған ... ұйым — ... мен ... ... ... М. ... ... қырқысып жатты, ал «Түркістан өлкесі мұсылмандарының кеңесі» осы
екеуін жақындастыра ... ... ... Осы екі ұйым ... алауыздық
біздің ұлттық тәуелсіздік жолындағы күресімізді бәсеңдетіп, жұмысымызды
былықтырды». Екіншіден, дейді одан әрі ... ... ... ... ... ... ... бағытталған бағдарламасы (немесе
«дұғамен саяси табысқа жетуге» тырысушылық) ұлттық қозғалысымыздың ашық
дұшпандарының қолына ... ... ... қару ... ... ... революциясы ұлттық мәселені азаттық тұрғысынан күн тәртібіне
қоюға мүмкіндік бергенімен, деп көрсетті М. Шоқай, бізде ... ... ... ... топтастыратын саяси ұйым (партия) жоқ еді.
«Шоро-и-исламия» мен «Ғұлама қоғамы» ондай ... ... ... ... ... ... 1917 жылғы шілдеде ғана өзінің құрылғандығын жариялады.
1917 жылдың ... ... ... баға бере ... ... «тәуелсіздікке деген ұлттық ынта мен талпыныстың олардың әлеуметтік-
экономиқалық және қоғамдық-саяси ... ... шын ... ... ... ... ... [23] деген ой түйеді. Меніңше, Мұстафа Шоқайдың
осы ... ... ... ... ... ... ... дұрыс
түсінуге септігін тигізері даусыз.
1917 жылы Қазақстан мен Түркістанның Ресей құрамынан ... ... құра ... тағы бір ... М. ... өз талдауларында
айқындап берді. Осыған орай ол былай деп баса ... «біз сол ... ... ... ... озық, үлкен халықтың (яғни орыстың)
шеңгеліне түсіп қалдық. Бұл ... ... шығу ... ... жургізген күресіміздің жемісті болуы үшін ... ... ... биік ... ... ... Ал осындай дайындығы бар екі халық
(Польша мен Фин халықтары) Ресей ... сол ... ... ... ... ... Қазақстан мен Түркістан халықтарының
ұлттық азаттығы үшін пайдалана алмауы, М. Шоқайдың ... ... ... еді: ... — шын ... тәуелсіздікті танығысы
келмеген уақытша үкіметтің, ал содан кейін оны алмастырған Кеңес ... ... ...... ... ... және ... саяси
тұрғыдан нашар ұйымдасуымен саяси күрес тәжірибесінің жетімсіздігі еді.
[24] (Сөз ... орай ... ... ... ... ... болып
нығаюы кезінде Шоқай атап өткен осы екінші тосқауылдың белгілі дәрежеде
орын алып отырғандығын ащы болса да ... ... мен ... 1917 ... ... ... қарсаңындағы
қоғамдық-саяси өміріне талдау жасай келіп, М. Шоқай бұл кезеңде саяси
күштердің ара салмағы ... ... ... ... мен ... алып келе жатқан жұмысшы-солдат кеңестерінің іс-әрекеттеріне байланысты
болғандығын баса көрсетеді. Енді ұлт-азаттық қозғалыстың тағдыры осылардың
өзара күресіне тәуелді ... ... ... ... ... жағдайға тап болды, дейді М. Шоқай, өйткені олар өздеріне жау ... ... ... ... ... ... (оның жергілікті
комитетіне) біз наразы болдық, — ... бола ... да ... ... ... ... одан да қауіпті күш — жұмысшы, солдат ... — осы, ... ... орнына көз салып тұрған еді» [25], — ... ... ... ... ... белгілі.
1917 жылғы Қазан төңкерісі соның тағы бір дәлелі болды. ... ...... М. Шоқай, — ... та ... ... ... де ... болатын. Сондықтан олар бізді көзге
ілмеді. Көпшіліктің 96-98 проценті болғанымызбен біз кеңестерге ... ... ... Шоқайдың еңбектерінде Түркістан (Қоқан) автономиясының құрылуы
мен күйреу ... ... ... бар ... мәліметтер мен
теориялық тұжырымдар көптеп кездеседі. Олар оқырманды М: Шоқай мен оның
серіктерінің ... ... ... ұлттық-мемлекеттік құрылыс
мәселесін Федерациялық Ресей мемлекетінің құрамындағы автономия ретінде
қалай түсінгендіктері жөнінде хабардар етеді. ... ... М. ... ... ... «Түркістанда Ресейден біржола бөлініп кету жөніндегі пікірді
мақұлдай қоятын психология, ... ... ... біз ... ... ... ... ел басқаратын мекемелері мен атқару
органдары, яғни заң шығаратын парламенті мен іс ... ... ... ... ... қаражат, жол, әскери істер Бүкілресей Федерсациясы
үкіметінің ісі деп ... ... ісі, ... ... ... жер ... бәрі ... үкіметтің ісі деп қарайтынбыз». [27]
М. Шоқайдың осы пікірлерін Алаш партиясының мемлекеттік ... ... ... ... және оларға байыппен
баға берсек, ... ... ... және ... ... ... интеллигенция өкілдері Түркістан (Қоқан)
автономиясын да, Алаш автономиясын да Ресеймен іс ... ... ... ... мемлекеттер ретінде көргісі келгендеріне көз
жеткіземіз, олардың түптеп келгенде ... ... ... ... ... да ... Шоқай екі ай ғана өмір сүргеннен соң ... ... ... ... ... ... көзі» деп бағалады. Сондықтан да Сұлтанмахмұт Торайғыров:
«Алаш туы астында
Күн сөнгенше сөнбейміз.
Енді Алашты ешкімнің
Қорлығына бермейміз!» —
деп жар салды. ... ... ... ... бізге жеткен еңбектерінің
қатарында оның «Кеңестер қоластындағы Түркістан» шығармасының орны ерекше.
Бұл еңбек туралы мен көп ... ... ол ... ... ... арнайы хабарламалар жасайды.
Осыған орай айтайын дегенім мынау еді: Мұстафа Шоқай осы шығармасы
арқылы өзін ... ... ... асқан шебері, саяси
айтыстың асқан ... ... паш ... Сонымен қатар ол ... оның ... ... ... мен Түркістанда, әкімшіл-әміршіл
тоталитарлық жүйенің қалыптасып, бел алған кезеңін ... ... ... берді.
Мұстафа Шоқай еңбектерінде оның өзі жақсы білген, достық немесе қызмет
бабында тығыз қарым-қатынаста болған, сол сияқты ... ... ... ... ... ... ... портретін, кісілік-адами
бейнесін жасауға арналған сәтті талпыныстар молынан кездеседі. Ол әсіресе
Ахмет Байтұрсынов жөнінде ... ... ... ... ... пен ... ... туралы жазғанда салқынқандылық
көрсетіп, аса елжірей қоймайды. Ал большевиктер ... мең ... ... қазақстаңдық және түркістандық деңгейіндегі басшы
қызметкерлері жөнінде жазғанда ащы мысқыл, өткір ... ... ... ... ... ... ... көптеп кездестіреміз.
М. Шоқайдың осы саладағы қалдырған мұрасы да біздің рухани өмірімізде кенже
қалған саяси портрет жанрын ... оңды ... ... хақ.
Сіздер мен біздердің бүгінгі басқосуымыз халқымыздың біртуар ұлы,
бүкіл түрік әлемінің аса көрнекті қайраткерлерінің бірі ... ... ... шын ... қауышуының, оның рухани, ғылыми мұрасының отандастарына
оралуының, жан-жақты шоқайтанудың бастамасы деп бағалағанымыз орынды.
М. Шоқай қалдырған бай ... ... ... әлі де ... ... Оны іздестіріп, елге жеткізіп, жан-жақты әрі терең
зерттеу, оларды том-том етіп бастырып ... ... ... да оны
көлденең көк аттыға жем ... ... ... ... ... ... болып ойластыруымыз қажет.
Тарау-ІV. Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы және Мұстафа Шоқай.
Қоғамдық қозғалыс және жеке ... ... ... ... бар деп айту ... олар ... бірі жоқ. Бұл екі ... байланысының тереңдігі сондай қайсыбір мәселелерде қоғамның
өзінің атқарған ісі мен жеке ірі ... ... ... көрегендігі
нәтижесінде біткен істің ара жігін ашып айту да жеңілге түспейді. Көптеген
ірі жеке қайраткерлер атсалысқан ... ... ... ... ... ... ... де сондықтан болар.
Ал қоғамдық дамудың түрлі өтпелі ... тер ... ... ... із ... ... қайраткерлердің ұстанған бағытын уақыт таразысына
салып, саралап отыру сол ... өз ... үшін ... ... ... ... елінің төл тарихына, соның ішінде ХХ ... ... ... ... ... ... ... тарихына байланысты бұл әлі
шешімін таппаған мәселе. Қазақ қоғамтану ғылымында Әлихан ... ... ... ... ... ... пікір мойындап, қабыл
алған жеке іргелі монографиялық зерттеулер жарық көре ... ... ... ... ... ... ... қазақ елінің ұлт-
азаттық қозғалысына, оның ... ... ... іс ... ... саясат ұстанып, өзінің бар идеологиялық күш қуатын
пайдалана отырып, ұлттық сананың терең тоқырауға ұшырауына қол ... ... ... ... тежеу жасады. Бұл реакциялық саясат алдымен
қазақ елінің саяси ... ... ... ... өткен тарихи жолда
осы мақсатқа қызмет еткен ... ... ... ... ... сақталған жақсы атына қарсы ... ... бұл ... ... болатын. Олай болса, ұлттық мүддеге қарсы тоталитарлық
жүйе тусындағы мемлекеттік саясат зардабымен ... ... ... несі ... ... бұл, белгілі дәрежеде, тарихи әділеттілік ... ... ... ... ... ... және ... Шоқай.
Кеңестік идеология, оның жалдамалы құлы ... ... ... тарихтану
ғылымы бұл егіз — атаған емес. Бұл ретте оқулықтар мен зерттеу ... ... ... ... қазақ тарихындағы соңғы ұлт-азаттық бас
көтеру 1916 жылы ... ... ... ... ... ... большевиктер партиясы түгелдей міндетіне алып, толық шешіп
берді. Ал, Алаш ... мен оның ... ... ... ... тура ... ... өздерінің әлеуметтік шыққан тегіне ... ... ... ... ... да жасаған әрекеттері
прогреске, ұлттық мүддеге қарсы бағытталған буржуазиялық-ұлтшылдар еді.
Демек, әлеуметтік-таптық ... мен ... ... ... ... партиясының қызметімен қатар ұлт-азаттық қозғалыс, туралы да
айту ешқандай да ғылыми қисынға ... Іс ... ... ... ... ... дәрежеде шешкенін өмірдің өзі көрсетіп
берді. [29]
Кеңестік биліктің ұлттық мәселелерді шешу ... ... ... ескі
патшалық империяның мұрагеріне айналып, ұлт-азаттық күштерді аяусыз
қатыгездікпен жаншып ... ... ... қыл ... ... ... практикада, ғылымда ұлт-азаттық қозғалыс пен оның
қайраткерлері ... ... ... ... бастады. Олай болса, бүгінде, яғни
идеологиялық нұсқаулар жойылып, өткен тарихқа негізделген шынайы рухани
болмысымызды ... ... ... бұл ... байланысты біз нені
ескеруіміз керек? Меніңше, бұл ретте мынадай екі мәселені анықтап ... ... ... ... тұрғысынан қайта қарайтын мәселе, әрине, ұлт-
азаттық қозғалыстың уақыттық ... Ал, ол біз ... ... ... ... кең. ... ... ұлт-азаттық қозғалысы, кеңестік
тарихнама осы уақытқа дейін ... ... 16 ... бас ... ... дәрежеде, 16 жылғы көтерілістің өзі де мақсаттылықтан
тумаған, төтеннен басталған, қоғамның бостандыққа ... ... ... ... ... күш ... келе ... ұлттық интелегенцияның
қолдауын таппаған көтеріліс болатын.
Қазақ жерінде ... ... мен ... ... ... ... ... барлық әлеуметтік күштерін қамтыған ұлттық саяси
қозғалыс 1917 ... ... ... ... кезеңде басталды. Жылдың
ортасында Алаш партиясының, ал ... ... ... ... ал оның ... ... ... (Орынборда) құрылуы бұл
қозғалыстың нақты нәтижелері болатын. Бұл ... ... ... ... ... күшпен таратылғанымен, ұлт-азаттық қозғалыс
күштері саяси күрес сахнасынан ... кете ... жоқ. Алаш ... ... үшін ... мүлдем жаңа саяси жағдайда, яғни өздері тұтқынға
алынып сотталған 20-шы жылдардың соңына дейінгі кезеңде де ... ... ... олар күн ... қойған қоғамдық-саяси мәселелер,
кеңестік-партиялық қайраткерлердің (С. Садуақасов, С. ... Т. ... ... ... де өз ... ... жатты[31].
Сол үшін де егер ... ... ... қарсы күрескен буржуазиялық-ұлтшылдар
атанса, кеңестік-партиялық қайраткерлер ұлтшыл-уклонистер ... ... ... да ... ... ... ... ұлттық бостандық мүддесі
болғандықтан, оларға іс жүзінде бір айып тағылды. Буржуазялық- ұлтшылдықтың
да, «ұлтшыл-уклонизмнің де ... алып ... ... себеп патшалық және
кеңестік отарлаушылық саясаты болатын. [32] Бұл ... ... ... ... ... түбінде келім тірелетім жалқы тұжырм
осы шамада екендігін мойындайтын ... ... ... Яғни ... ... жаңа ұлт-азаттық өрлеу 20-шы жылдардың соңы 30 жылдардың
басындағы ұлттық интелегенцияның ең ... ... ... ... артын ала бүкіл Қазақ жерін қамтыған негізінен ... мен ... бас ... ... бастаған 37 ... ... ... ... ... [33]
Бүгінгі қалыптасып отырған рухани ахуал контексінде қарайтын
келесі,екінші. ... ... ... ... ... ... кейін большевиктер ұлт-азаттық күресті зорлықпеп басып,
тоталитарлық жүйе біржола ... соң, ... ... қазақ
жерінде өрісінің тарылуына байланысты, енді ол жаңа саяси жағдайда шетелдік
эмиграция ... де ... ... ... оның бастау кезінде
Мұстафа Шоқайұлы (Париж, ... ... ... ... Түркістан)
сияқты бұрынғы Алаш қозғалысының ірі белсенді қайраткерлері ... ... ... ең ірі өкілі, әрине, Мұстафа Шоқайұлы еді. [35]
Біз бүгінгі күн биігінен Мұстафа Шоқайұлының азаттық үшін ... ... ... жаңа түрін бастап бергенін, оның «Жаңа Түркістан», «Жас
Түркістан» сияқты журналдарының «Түркістан Кеңестер билігі ... ... ... ... айғағы екендігін мойындауымыз керек. Ол өзінің бар
жігер-қуатын, үлкен дарынын батыста кеңес үкіметінің ... ... ... ... турашып көзқарас қалыптастыруға, сол арқылы ... ... ... ... Оның Европа орталықтарында ағылшын, ... және ... ... жарық көрген мақалалары осы мақсатқа қызмет
етті. Осы уақытқа дейін бұл тарихи шындықты қазақ елін ... ... жол — ... ... бағыт деген концепция қалқалап, көрсетпей келді.
Ал осы ұлт-азаттық қозғалыстың ішкі жәпе сыртқы күштері ... ... ... ма? Бұл ... ... ... пікір айту ертерек.
Бірақ, М. Шоқайұлының Қазақстандағы шындық жөнінде Батыста әділ ... ... ... ... оның 1929 жылы 5 ... ... ... ұйымдастыруы бойынша Кеңес үкіметінің
Түркістандағы отаршыл саясатын талдауға арналған баяндамасы (осы ... ... ... ... Шығыс бөлімінің басшысы Голушко және басқа
ресми әскери адамдар ... [36] және ... ... ОГПУ-дың түрлі
«контрреврлюциялық күштер» ... ... ... ... ... ... ... 1925 жылғы 29 мамырда БКП (б) Өлкелік Комитеті
бюро мүшелеріне газетінің бағытына байланысты ... ... хаты ... ... ... ... И. ... газет материалдарымен таныс екендігін, ондағы
сынның жай сын емес, ... ... ... ... көрген
М.Шоқаев мақалаларымен рухани сабақтас екендігін ескертіп, Қазақстандағы
идеологиялық және ... ... ... жоқ ... жібермеуге
кеңес беріп, ойын былайша тужырымдайды: «Мен партияда жоқ интеллигенттердің
қырғыз (қазақ деп оқыңыз) жастарын саяси және ... ... ... Бұл ... ... ... ... коммунистердің
үлесіне берілуге тиіс. Ондай ... ... ... ... жетуі ақиқатқа айналуы мүмкін. Ал ... ... және ... ... ... Ал, сталиндік режим
тұсында көсем нұсқауларын іске ... ... ... ... ... ... [37]
Архивтік құжаттардан бізге белгілісі сол, 1928 жылдың соңына қарай
ОГПУ-дың Қазақстандағы ... ... ... Алаш ... ... барысында қойылған негізгі сауалдардың бірі ... ... ... ... Марсеков) қатынастың бар-жоғы
жөнінде болатын. Сондай-ақ, Алаш ... ... 1922 ... ... оқу ... ... алуға жіберілген 4 жастың
(Бірімжанов, Битілеуов, Мұңайтпасов, Қазбеков) түгелдей тұтқынға алынуы да
«буржуазиялық ... ... ... күштерімен» байланысын
анықтау мақсатынан туған пиғыл екендігін байқау қиын емес.
Міне осы келтірілген фактілер мен тұжырымдар, біздің пікірімізше, ... ... ... жаңа ... ... ... ... аз да болса дәлел бола алады деп ойлаймыз. Тек бугінгі күн
биігінен қарау арқылы ғана біз М. ... ... ірі ... ... елі тарихында алатын орнын тура түсініп, бағалай аламыз. Жоғарыда тарихи
қайраткерлерді ... ... ... бірі ... ... мен ... ... материалдарды жария ету дедік. Мұстафа Шоқайұлының 1917-
1918 жылдардағы қызметіне байланысты ... ... ... ұсына отырып, оларға мынадай түсінік беруді қажет санаймыз.
17-18 жылдардағы қазақ тарихына қатысы бар үлкен тарихи ...... ... ... ... ... Мұстафаның хаты қызыл
әскерлер Қоқан ... ... қуып ... ... ... хат ... Иргаш басмашының қарақшыларынан көрген құқайынан хабар
береді. Хат 1918 ... 24 ... ... «Бірлік туы» газетінде (1917-
1918 жылдары Ташкенде шығыптұрған. Шығаруылары — ... ... ... ... .) «Бірлік туынан» (№ 43) соң бұл ... ... (№ 34) ... ... енді осы ... ... оқулықтар мардымды хабар бермейтін, берсе
де тек ғайбаттау тұрғыдан ғана айтып келген «Қоқан автономиясы» ... Оның ... ... ... ... Міне осы ... ... болса да
жауап берген орынды.
1920 жылы Қеңестік Қазақ Автономиясы құрылып, әкімшілік-территориялық
тұрғыдан мемлекет ... ... ... (1925) ... жерлері империяның
көршілес губерния орталықтарына бағынды. ... ... ... ... Омбы ... ... Орал облыстары орталығы
Орынбор генерал-губернаторлығына қарады. Міне ... ... ... ... ... ... ... және Жетісу облыстары, олармен бірге Амудария,
Ферғана және Самарқанд облыстарында тұраиын қазақтар Түркістан ... ... ... ... ... осы Түркістандағы
бөлегінің саны 1917 жылы мынадай көрсеткішітермен сипатталады. [39]
|Облыс ... ... ... ... ... |қазақтар |
| ... ... саны ... |
|Жетісу |1.307.900 |857.982 |65,6 ... ... ... |62,3 ... ... |418.328 |19,1 ... ... |116.841 |10,2 ... ... ... ... дәл саны ... емес Амудария облысы
қазақтарын қоспаған күннің өзінде, Түркістан ... ... ... қарсаңында 2.665.441 қазақ өмір сүрген. Бұл қазақ
елінің ... ... еді. Міне осы ... ... арқылы-ақ
Түркістан уалаятында болып өткен оқиғалардың ... ... ... ... ... қиын емес.
Аумалы-төкпелі саяси оқиғаларға толы, оларға жайсыз қысы мен
құрғақшылығы ... ... 1917 жылы ... ... да жеңіл тиген
жоқ. Осындай қиын ... ... ... ... ... көлденең тартқан
мәселелердің бірі болашақ мемлекетттік ... ... еді. Бұл ... ел
ішінде негізінен екі тенденция байқалды. Бірі сол бұрынғы Түркістан уалаяты
құрамындағы елдермен бір болып жаңа мемлекеттік жүйе ... көшу ... ... ... облыстарымен бірігіп ұлттық мемлекет құру үшін күрес
жүргізу еді. ... ... ... уақытта анық байқалған бұл
тенденцияларды ... ... одан ... ... ... Осы ... соңғысын жақтаушылардың басында, сол тарихи кезеңдегі бүкіл
қазақ жұрты, ұлттық интелегенция қайраткерлік ... ... ... ... Оны төменде ұсынып отырған топтамадағы ... ... ... М. ... мен оның Алаш ... ... ... да
серіктері барлық қазақ жұртын Алаш туы астына жинау қажеттілігі туралы
тарихи тұжырымға жету үшін де ... ... ... тура ... еді. ... 17 ... желтоқсанына дейін Ә. Бөкейханұлы сияқты М. ... ... ... ... біртұтас мемлекетке біріктіру мүмкіндігіне сенген
жоқ. Мұндай қажеттілікке олар Қазан төңкерісінен ... ... ... ғана біржола көз жеткізді.
Біз бұл арада талдап отырған құжаттарға байланысты тек 1917 жылдың
соңы мен 1918 ... бас ... ... ғана қысқаша тоқталмақпыз.
Егер құжаттарға сүйенсек, Алаш басшыларында 17 жылдың қарашасына
дейінгі ... ... ... ... бір ... шеңберінде жинау жөнінде
нақты жоба болған емес. Олар бұл мәселені Жалпыресейлік құрылтайға артқан
қалдырды, ұлттық мемлекет құру ... сол ... ... ... ... ... болады деп сенді. Бірақ, Қазан төңкерісінен кейін
орталықта және шет ... ... ... ... Алаш ... Құрылтайға артқан үмітінің күлін көкке ұшырды. [40]
Түркістандағы оқиғалар ағымына түбегейлі өзгеріс ... 22 ... өз ... ... III ... өлкелік Советтер съезі болды.
Съезд ұлттық автономия идеясын қабылдамады, тіптен оның ... ... ... құру ... сөз де жоқ еді. ... ... байланысты өзінің қандай бағыт ұстанатынын анық-ашық білдірген
жоқ. ... ... ... ... ... — саяси билік туралы болатын.
Съезд Түркістан өлкесінде Кеңес билігінің орнағанына байланысты «Түркістан
Халық ... ... ... ... ... ... қолына
өтетіндігін мәлімдеді. Бірақ 14 адамнан тұрған бұл үкіметтің құрамында
жергілікті ... ... ... өкіл жоқ еді. Бұл іс жүзінде
жергілікті ... ... ... құқығын мойындамаудың және жаңа
орнаған билік басшыларының ... ... ... ... ... болатын. Шын мәнінде сол уақытқа дейін отарлық езгінің
тақсыретін әбден тартып ... ... ... ... ... ... отырып, Ташкендегі жаңа билік басшылары В. И. Ленин ... ... ... арнайы жолдаған телеграммасында өздерінің «негізгі
міндеті сіздердің ... ... ... ... ... ... ... «Бізден толық қолдау таба аласыздар» деп ... ... ... ... Түркістандағы жағдайдан жақсы хабардар автор ... ... ... (М., 1921) атты ... ... ІІІ Съезі өлкеде жаңа орнаған Советтер билігінің
отаршылдық сипатын бекітіп берді, ол отарлық езгідегі ұлттардың бұқарасының
сеніміне ие болуға ... ... ... ... халыққа жаңа
биліктің сеніміне кіруге тырысуды ұсынды деп жазды. [42] Міне ... 1917 ... 26 ... ... IV ... ... ... өз жұмысын бастады. «Туркестанский вестник» газетінің көрсетуіне
қарағанда тау-кен жұмысшылары, мұсылман ... ... ... ... ... ... ... қатысқан бұл съезді кіріспе
сөзбен М. Шоқайұлы ашады. Ол сөзінде: «Орталықта болып ... ... ... халықтардың өз басын арашалау және зор ... ... ... ... үшін өз ... ... жасауға итермелеп отыр.
Енді Октябрь қан төгісін басынан өткерген Россия ... және ... ... ... ... ... ... да ауыр ахуалға ашаршылыққа ұрындыруы
ықтимал азық-түлік тапшылығы қосылуда. Ал енді осы жағдайдан ... ... ... — деп сауал тастап, одан ары, шешен өлкеде орнаған Кеңес
билігіне жеткізген жолдың күнәсіз ... ... ... ... құрамына мұсылман өкілі енбеген үкіметтің құрылуы себепші
болғандығына, төңкерістен ... де жаңа ... ... ... ... ... таныта қоймағандығына тоқталды. Үш күнге созылған съездің 27
қараша күні қабылдаған ... ... деп ... еді: [43] ... мұсылмандардың өлкелік төтенше съезі зор Россиялық төңкеріс жария
еткен ... ... ... ... ... ықыласын білдіре
отырып, Түркістанды Россия Федаративті Республикасымен ынтымағы ... ... ... ... ... ... бекітуді
таяу арада шақырылатын Түркістан ... ... ... ... ... ... ... да халықтардың құқығы толық сақталатындығын
салтанатты түрде мәлімдейді». [44] Съезд 28 қараша күні Түркістан ... ... ... ... деп жариялап, Түркістан
Құрылтайын шақырғанға дейін саяси биліктің ... ... ... мен
Түркістан халық билігіне өтетіндігі жөнінде қаулы ... ... ... ... барлығы 54 адам енді, оның 32
Түркістан 32 ... ... ... ... еді. Бұлардың
арасында негізгі тұрғындары қазақтар Сырдария және ... ... ... (9 және 2) бар ... ... ... ... мұсылмандар съезі
сайлаған өкілдермен бірге, қаланың өзі басқару ұйымдары ... 4 ... ... «европалық-ұйымдардың 18 өкілі бар болатын. Басқаша ... ... ... үштен бірі сол тұстағы ... ... ... ... ... емес, европалық тұрғындардың үлесіне ... ... ... ... ... жариялаушылардың демократиялық
принципті декларация жүзінде емес, іс жүзінде ... іс ... ... көрінісі болатын.
Түркістан Уақытша Кеңесі 12 орыннан ... ... ... ... ... ... осы арада біздің тақырыбымызға қатысы бар мынадай ... ... жөн. ... тарихында терең із қалдырған 17 жылдың
саяси оқиғаларында қазақ интеллигенциясы аса үлкен роль ... ... біз ... етіп ... IV ... ... ... даярлап өткізуге
белсенді түрде атсалысып қана ... жоқ, ... ... жаңа ... биліктің құрамына еніп, жетекшілік орындарды иемденді. Түркістан
Уақытша ... ... және ішкі ... ... болып Мұхамеджан
Тынышбайұлы, ішкі істер министрінің жолдасы ... ) ... ... ... ... ... ... қатынастар бөлімінің меңгерушісі (сыртқы
істер министрі) ... ... ... ... Жиырма жеті
жастағы Шоқайұлы бұған ... ... ... ... Түркістан
Комитетінің мүшесі, Өлкелік Шора –и- ислам ... және ... ... ... еді. Дін ортақтығы да, шыққан түбінің (бәрі де түркі)
ортақтығы да біріктіре ... Орта Азия ... ... үшін ... ... ... ... қазақ интеллигенциясы туралы Г. Сафаров жоғарыда
аталған еңбегінде былай деп жазды: «Поскольку после сих ... ... ... ... ... ... образом, в
руках прогрессивной интеллигенции, выражавшей волю нации к буржуазному
самоопределению, постольқу ... было ... на ... ... интеллигенции, наиболее свободной от связи с ... ... [47] ... ... автономиясы жай бір қалалық түйық
саяси құбылыс емес. Кеңестік тарихнама оның ... ... ... үшін ... ... ... ... Ал шын мәнінде ... ... ... мен ... Уақытша Үкіметі үшін ең
негізгі мәселе «жергілікті халықтардың ... ... ... ... ... ... шеңберінде қалып қойған. Ташкендегі жаңа билікке
балама есебінде өмірге келген ... ... ... ... ... ... ... бірге, Түркістан автономиясы жергілікті
халықтардың қолдауын таппады, сондықтан да тез ... ... ... ... Бұл да ... ... ... және сын көтере алмайтын
тұжырым. Бұл арада мақаланың көлемі көтере алмайтындықтан біз ... ... ... ... ... ... Ал ондай пікірлер
жеткілікті.
Әрине, Қоқанда жарияланған билікті тек ... ... ... таптық-діни тұрғыдан да талдап, оның осал, тіптен реакциялық
жақтарын да ... ... Бұл ... ... ... ... ... бұл арада айтпақ ойымыз: Қоқанда жарияланған ... ... ... да ... қатынасы бар екендігі. Өйткені XIX
ғасырдың соңы және XX ... ... (1925 ... ... ... сол тұстағы Сырдария мен Жетісу облыстарының (қазіргі
Қызылорда, ... ... және ... ... ... ... ... территориялық-әкімшілік бөлігі құрамында болғандығы тарихи
факті. Олай болса ... ... ... ... ... ... ... автономиясының қазақ тарихына тікелей қатысы бар
екендігін, оның белгілі дәрежеде, ... ... де ... ... ... ... ... болғандығын, сондықтан да Түркістан
автономиясы тарихы Қазақстан тарихының құрамды бөлігі ... ... ... ашық ... ... ... ... автономиясы қазақ елінің дербес ұлттық мемлекетке
ұмтылысының көрінісі болса, Түркістан автономиясы сол ... үшін ... ... ... ... бір саяси белесі еді. ... ... ... негіз бар екендігіне төменде біз ұсынып отырған
құжаттық материалдармен таныса отырып та көз ... қиын ... ... ... кейін 5—13 желтоқсан аралығында Орынборда ... ... ... М. ... да қатынасып, сөз сөйлеп, болашақ
қазақ мемлекеттігі жөнінде өз ... ... ... М. ... қарағанда М. Шоқайұлы алғашында қазақ елінің дербес ... шыға ... ... ... ... ... ... жақтайды. Бірақ бұл оның біржола тоқтаған тұжырымы емес еді.
Қазақ жұртының бір мемлекетке бірігуі мәселесіне байланысты ... ... ... Ә. Бөкейханұлы, М. Шоқайұлы және ... Алаш ... ... ... ... ... бағыттарын анықтай түсуге,
немесе өзгертуге себепші болғандығы сөзсіз. Оны мынадай фактілерден ... ... ... ... ... ету ... ... тартыс барысында,
жалпықазақ съезінің делегаттары екі топқа бөлініп, негізінен Орал облысы
мен Бөкей ордасының ... ... ... ... өкілдері қолдады)
егерде қазақ автономиясы ... ... ... ресми түрде жария
етілмесе, онда ... ... етіп ... облыстардың Түркістан
автономиясы құрамына қосылатындығын мәлімдеді. Бірақ, бұлардың арасында М.
Шоқайұлы жоқ еді. Съезд бұл ... ... ... ... ... ... Бір айдың ішінде Алашорда Түркістан қазағын бүкіл Алашқа ... ... алса — ... да бір ... ... халыққа білдіреді.
2. Егер бір айдан кейін Алаш ... ... һәм ... ... ... ... әркім өз күнін өзі көреді.
3. Егер Түркістан ... бір айда ... ... ... қашан
иғлан ету ықтияры Алашордаға берілсін. Әрине, ... ... ... М. Шоқайұлының тікелей араласуымен келгендігі өзінен өзі түсінікті.
Екінші жалпы қазақ съезінің барлық қазақ ... ... 15 ... ... Ұлт ...... ... құрғандығы мәлім.
Олардың арасында Мұстафа Шоқайұлы да бар еді. Съез өз ... ... ... ... ... ... автономия құру мәселесін қарау үшін
Сырдария ... ... ... туралы тиісті адрестерге ... Оған ... ... ... Ә. ... мен М. ... ... еді.
Бұл жеделхат жарияланған «Қазақ» газетінің 1917 ... ... ... М. ... ... қазақтарын Алаш туы астына
бірігуге шақырған үндеуі де жарық ... Ал 1918 ... ... ... ... ... ... съезінде үлкен қызу айтыстан ... ... ... ... бар ... өз ... ... иғлан қылып болып, ... союз ... ... Сырдария қазақ-қырғыздары Түркістан
автономиясынан шығып, Алаш ... ... ... ... [50] Мұстафа
Шоқайұлының аласапыран қиын қыстау заманда өз халқымен бірге ... ... ... үзік сәттері осы еді. Ол өмірінің соңына дейін ұстанған
бағытынан тайған жоқ, Алаш ... ... ел ... ... ... ... нағыз ұлы қайраткерге лайық қызмет етті.
ХАТ [51]
13-інші ғинуар күні күндізгі сағат 2-де Қоқан большевиктерінің бізге
тапсырған ультиматумын сөз ... ... ... ... ... шықты. Бақсақ мылтық атысып соғыс ... ... ... ... бұл ісі өздерінің
ультиматумда қойған ... ... ... олар ультиматумда мәмле
шарттарын кеңесуге үш сағат срок ... еді һәм ол ... ... ... 20 минут өткенде ғана бітетін еді. Сөйтіп большевиктер өз серттерін
өздері бұзып, мәмле сөздің жолын бөгеді.
Шоро- исламие ... ... ... ... ... ... ... бар большевик солдаттары жақындап келе жатыр деген хабарды естіп,
жан-жаққа тарасып кетті. Сонан соң үкімет ... енді ... ... ... ... түрлі жол қалмады. Себебі большевиктердің мылтық атқан
дауысын естіген соң мұсылмандар қолдарында бар қару-жарақтарын алып ... ... ... үкіметтің большевиктерге қарсы қару-жарақ алып
шықпаңдар: әлі де болса мәмлеге ... ... ... олар құлақ қоймады.
Өйткені олар ... ... сөз ... мылтық атуға бас
салғанын көрген соң бұлар жалғыз үкіметке емес, ... ... ... жау болды деп, өз беттерімен қимыл қыла бастады. ... ... ... қызметі қалмады.
Тарау-V. Мұстафа Шоқай эмиграцияда.
Ал енді оның шетелдік эмиграцияға кетуі қаншалықты негізді еді?
Өмірдің өзі ... ... ... да ... ... ... қалған Алаш зиялыларының тағдырында мынадай екі бағыт байқалды.
Бірі кеңестік билікті ішкі ... ... ... ... ... Ә. ... ОГПУ тергеушілеріне берген жауабында: «Мен ... ... ... ... — деп көрсетсе, А. ... ... ... ... ... ете ... билікті ғана
қолдаймын», [52]— деп кеңестердің бұл ... ... ... ... келтіреді. Бұл бағыттағылар алдымен қуғын-сүргінге түсіп, артын ала
түгелдей дерлік атылды.
Екіншілері Алаштық ... ... ... ... ... ... ашық мойындап (М. Әуезов, Ә. ... ж. ... ... ... келу ... ... М. Әуезовтің ресми
мәлімдемесінен: «И ... ... всем ... и ... настроениям всех
внешних и внутренних враждебных (для трудящихся Казахстана) групп и ... что их путь — это ... ... историей, призрачный,
гибельный путь... Осудив свое, связанное с такими группами прошлое, ... ... к ... ... ... ... с этим ... и порвать со всем, что сближало, связывало меня с ... [53] ... бәрі ... ... жоқ. ... олар кеңестік билікпен іштей
толық жарасымдылықта өмір сүрді деп айту да тым үстірт ... ... ... ... Алаш ... ... басқа үлес жоқ-тын. Мұны
Мұстафа Шоқайұлы жақсы түсінді. Түсінгендіктен де саналы түрде ... ... ... Оның ... ... ... ... дәрежеде,
азаматтық ерлікпен бірдей болатын. Өйткені ... ... өз ... ... ... ... кәсіпке айналдыруы қалыптаспаған құбылыс еді.
Оның ... ... ... ... ... ... Ал ... келуіне жалпы империядағы жағдайдан өзге нақты қандай оқиғалар
түрткі болғаны, оған мұндай шешімге келуге ... ... ... ... ... ... жауап берілмеуі де мүмкін. ... ... ... отты ... аман құтылып шығып, сол жылдары тәуелсіз Грузияға
жетеді, мұнда Кавказ ... ... ... ... ... ... Ол жиналыстар мен митингілерде сөз сөйлеп, газет
беттерінде ... ... ... ... ... ... ... жайында Ресей мен Түркістан газеттерінде мақалалар
жариялайды. ... ол ... ... ... ... ... Пьер ... әңгіме үстінде Орта Азия ... ... ... толық ашық бүкпесіз бяндап береді.
Абзал жан, демократ Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... білетін ғұлама, жалығуды білмейтін
ғажайып шаруақор адам, жаратылысында жан ... ... ... Грузияда болған қысқа мерзімнің ішінде талай пікірлес дос, Түркістан
халықтарының теңдік жолындағы тауқыметті күресіне ... ... ... ... Кавказ халықтарының күресіне жанашыраларды молайтты.
Қызыл Армия 1920 жылы ... ... ... Мұстафа Шоқай Түркия
шекарасынан өтіп, одан әрі Берлин асады, бұдан кейін Францияға ... ... ... ... ол ... келе ... Орта ... қасіретіне назар аударту үшін Версаль конференциясына сөз
салды. Сөйтіп, Түркістан халықтарының ... ... одан ... туралы хақиқатты үшбу әлемге әйгілейді.
Сол күнен бастап, жиырма жылдан ... ... бойы ... ... ... қайтпайтын адал, ақ ниетті күрескер ретінде Орталық Азияның
тұрғылықты халықтары: өзбек, ... ... ... ... ... ... ... қажырлы жұмыс жүргізді.
Осы жұрттардың көне тарихы, ... ... ... ... ... әл ... ... Ұлықбек пен Науайдың,
Абай мен Мақтымқұлының бай да баға ... ... һәм ... ... мен ... ... үйсіндердің, қаңлы-қыпшақтардың мемлекеттері,
түрік қағанаты, Парфие, Соғдие мен ... ... ... пен Батыйдың,
Әмір Темір мен Бабырдың заманы туралы, Қасақа жолды Қасым хан мен ... ... ... ол ... ... ... ... көне қазақ
елінің перзенті ретінде ол «Жарғыдан» жаза ... ... ... ... ... ... мен француз, неміс пен түрік тілдерінде әсерлі де әрлі етіп
емін-еркін еғлан ете білген. Европада ... араб ... ... ... ... ... ... сөз асырмайтын шешен, дуалы сөзді танымал
публицист Мұстафа ... мен ... де, ... мен
білімдарлардың да ортасында сағына күтетін мейманы болған. [54]
Бір анығы сол Мұстафа Шоқайұлы ... ... ... империясында
большевиктер билігі орнағаннан соң-ақ келді де, ... ... жары және ... ... ... ... Шоқаймен бірге Ыстанбұлдан
бірақ шықты. Бірақ ол басқа отандастары сияқты Ыстанбұлда ұзақ кідірместен,
Ресейлік саяси эмиграцияның астанасы ... ... Оған ... ... ... үшін ... орта, европалық күрес
құралы, тажірибе және әдіс қажет еді. Керенскийдің «Дін» және Милюковтың
«Последние новости» ... ... ... оның осы ... ... ... ... тұтас және еркін Түркістан идеясы
большевиктерге қалай ұнамаса, париждік орыс ... да ... ... ... бұл ... ... ... Мұстафаның
ымыраға келуі, әрине, мүмкін емес еді. Сондықтан ол кешікпей-ақ (1923) -
орыс баспасөзімен байланысын ... ... жане ... ... сала ... ... мен күн ... сайын сепаратист болып бара жатсам
... ол ... ... — оған кінәлі орыстардың өздері. Түркістан
тек қағаз жүзінде федеративтік ... [55] ... ... ... ... әрине, отаны Түркістанның азаттығы үшін атсалысу
еді. Онда болып ... ... ... ... терең ғылыми
талдауға алып, оны еркін баспасөзге жариялау арқылы ғана іске ... ... ... ... қажет деңгейде орындауға тәжірибесі де жеткілікті
болатын. Мемлекеттік ... ... ... ... жарық көрген
«Бірлік туы» газетіндегі редакторлық ... ... ... ... газеттеріндегі тілшілік, «На рубеже» журналындағы бас ... оған ... ... ... мүмкіндік бергені анық. Мұстафа
Шоқайға баспасөз арқылы сыншылық іспен айналысуға итермелеген ... бірі — ол ... ... ... ішінде өзінің отаны
Түркістанда еркін ой өрісінің күн өткен сайын тарыла түсуі болатын. Ол жаңа
большевиктер өкіметінің ... ... де ... ... ұмтылып, ешқандай
да оппозицияға жол бермейтінін қатесіз, жақсы ... ... ... ... ... ... ... Кеңестік билікті сынау өзінің тікелей
ұйымдастыруымен 1927 жылдан бастап Ыстанбұлда шыға ... ... және ... Заки ... ... ... ... атқаруға тиіс еді. Кейінен бұл басылымды ... ... ... ... ... «Жас ... ... ауыстырды. Оған
өзі бас редакторлық жасады. 20-30 жылдары, яғни бұл екі ... ... ... іске ... жер-су реформасы, мемлекеттік
аппаратты жергіліктендіру, байлар меншігін ... ... ... ... оларды ұжымдастыру (коллективизация) сияқты басты
әлеуметтік-экономиқалық эксперименттерді сыни ... ... ... мен оның ... ең белсенді рөл атқарғандығын мойындау тарихи
шындық. Оның «Кеңестер билігіндегі Түркістан» атты ... ... ... ... ... ... терең астарынан, мұндағы түрлі
мүдделер қактығысынан жан-жақты хабардар, мәселенің ... ... ... өлкеден шыкқан зерттеушінің талдауы болатын. ... жаңа күш ... ... ... мен ... ... Шоқайдың сыны өте жайсыз
тиді, олар бұл сын ... және ... ... ... ... ... өздеріне тиімсіз пікір туғызуы мүмкін деген ... ... ... ... ... ... 20-шы ... орта тұсынан бастап-
ақ шоқаевтық сынға қарсы мақсатты түрде жұмыс істей бастады, ал бұл ... И. ... өзі ... ... Түркістан халықтарының тіршілігін әмбеге әйгілейтін
журнал-газеттер ұйымдастырып, шығаруға қатысады. Ол Мәскеу,Ташкент, Алматы,
Орынборда басылатын ... ... ... ... мен ... негізделген Кеңестік Ресей мен Орталық Азия жайлы
сұңғыла мақалаларын, ... ... ... һәм ... ... мен ... Берлин мен Лондонда, ... ... ... оның жаны ... төл ... ... шығатын «Жас
Түркістан», Берлинде шығатын «Жас Түркістан» журналдарының үстінде, сөйте
тұра Лондонда-ағылшын, ... ... ... ... Орыс ... ... ... ревью» хабаршыларының
жарияланымдарына белсене жәрдем жасайды. Сөйтіп ол ... ... ... ... ... ... Қытай, Америкада жүрген мұсылман эмигаранттар
айтулы көсеміне айналады. «Ойы мен ісіндегі, ... ... ... мен ... ... ... қоймаған жастығына қарамастан,оны
қалың елдің батагөйі дәрежесіне дейін көтерді, - деп жазады Түркиенің ... ... һәм ... ... ... Шағатай доктор.Оның мұндай
дәрежесін отандастарының әр қилы топтары ғана ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің Түркістанда
өзі кезіктірген қиындық біткеннің бәрін Мұстафа Шоқай есімімен байланыстыра
түсіндіріп көрсетудің өзі-ақ ... ең ... ... ... ... аса ... майданы - тіпті қас дұшпандардың бойында өзіне деген
құрметтеушілік, тіпті кей кезде іштартушылық ... ... ... ... ... еді» (Жас Түркістан Мұстафа ... ... ... ... Ол ... өз отаны Түркістанда болып жатқан
оқиғаларды жіті қадағалап ... ... ... ... өз ... ... айтып қалатын Орта Азия мен ... ... ... жатқан тұқырту, зорлық пен қорлық оның
қабырғасына қатты бататын. Түркістан ... ... ... ... бірі ... былай деп ашығын айтқан: [56]
«Мұсылмандардың барын тартып алуда алып қана ... ... ... ... қорғаудың орнына тонап, қанға бөктіруде үрейі кетіп,
берекесі қашқан халық босып жатыр Мұны ... ... ... ... ... ... жатқан Қызыл Армия дейтіндер де шығуы мүмкін. Бірақ осының
басында партия тұр ғой ... ... ... түзеу үшін ешқандай
шара қолданар емес маскүнемдік пен бейбастық белең алған, ... ... үшін ... ... ... пролетариаты орыстан көиек сұрайды, орыс
оған сенбейтінін айтады. Мұсылмандарды түртпектеп, қудалап түбіне жетуде Ақ-
қарасын ажыратып жатпай, дүние –мүлкін, қатын ... ... ... жатқан
біздің отрядтардан мұсылман кедейлерінің соры қайнауда осыншама қорлық-
зорлық көре тұра олардың ... ... ... ... болары айтпасада
түсінікті емес пе? Оларды біздің өзіміз ұлтшыл етудеміз» [57] ... ... ... ... одан әрі ... ... жоспарлы
түрде мыңдап, миллиондап халықтың көзін жойып, жатты. Әлбетте,аштық пен
азамат соғысының орыстардың да, ... да, ... мен шет ... да ... ... ... рас. Алайда, дәл осындай
«маркстік ... ... ... ... - ... ... тиіс»
дейтін қатыгез, тарихқа қас,адамзатқа қас сыңаржақ, ... ... ... ... ... бір ... ешкім шығарған емес.Цивилизация
тарихынан мұндай мысалды табу қиын.
«Правда» газетінің 1922 ... 20 ... №111 ... ... ... ... тартып алу үшін қырғыздарды ... ... ... аң ... ... Олар өз-өзінен құрып
кететіндей күйге жеткізілді..», «Олардың мал ... ... ... үшін
көптеген жер учаскелері басып алынды.Мал айдап өтушілерден айып-анжы үшін
көш жолдарына әдейі омарталар қойылды».
Кеңес баспасөзінің беттерінен тек 1919 ... ... ғана «Бір ... он төрт мың ... ... ... белгілі. [58]
Осыны білген Мұстафаның ашу-ызаға булығып, қанша қайғы жұтып, қасірет
шеккеін елестеудің өзі қиын.
«Халық ... ... ... буржуазияның тыңшысы», «түрік
тыңшысы» деп айдар тағып НКВД ... қыр ... ... осы ... ... жан, ... атылған, айдалған-тәжік мен өзбектің,
түрікпен мен қырғыздың маңдай алды ... мен ... ... өзінің
отандастары: қазақ марқасқалары Ахмет Байтұрсынов, Әлихан ... ... мен ... ... ... ... ... Мұхамеджан Тынышбаев, Смағұл Садуақасов, Тұрар Рысқұлов,
Кокше Кемеңгерұлы, Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет ... ... да ат ... аз ғана ғалымдарының, ... ... ... ... өсіп бара ... ... ... бұл
тізімнің түбі жоқтығына қайтіп төзсін! Халықтың ... ... қана ... ... де, ... әдебиетін кесті,оның көне дәстүрлерін
қорлады,тарихи зердесінен мәңгіге ... үшін ... өз көне ... ... де ... Шоқай үлкен ағартушы, Орта Азия мен Қазақстан халықтарының
байырғы да бай мәдениеті мен тарихының еғланы, ... ... ... ... ... уағыздаушы болды.Ол тыным таппай Батыс әлемін
Түркістанмен таныстырып, табыстырумен болды.
«Мұстафаның Париждегі, ... ... және ... Батыс
орталықтарындағы қызметінің сан қырлы да сапалы болғаны ... ... жату ... ... деп жазды Мемлекетік думаның бұрынғы мүшесі,
Грузияның сыртқы істер ... ... Ол ... мүмкіндікті және
өзінің «әлемнің аса көрнекті сарабдал саясатшыларымен болатын барлық ... ... ... ... ... құр жібермеуге тырысатын.»,-деп
көрсете келе ... ... деп ... ... ... ... Түркістан және Украина халықтарының ... ... ... зор ... ... ... орын алуы әбден табиғи нәрсе еді. Мұстафа
Шоқай есімі Түркістанда ғана ... ... ... ... ... Одағында қалың
қауымға танымал болды, бұған өзіміз, әйтеуір амалын тауып сол ... ... ... мен ... ... ... бір осында
жолы түсе қалған түркістандықтардың бір адамнан ғана таралып ... ... ... ... ... ... бергенде Мұстафа әрдайым аса ыждаһатты болатын, ешнәрсені де
дабырайтып көрсетіпейді, қайта өзінің зор ... ... ... ... ... ... билік ұзаққа бармайда деп ойлаған ... жаңа ... ... ... кең ... сезгеннен кейін, ұлттық
күрестің ауқымын кеңейту ... шет ... ... жіберуді көздеді.
Өйткені, шет елдерге ... ... ... ... ... жол ... осы ... таңдап алынды. Бұл үшін Бұхара ... ... ... Файзулла Хожаев пен Тұрар Рысқұлов бастама
көтеріп, 60-қа таяу оқушыны Түркия мен ... ... үшін ... мақсатта 1922жылы «Көмек» атты ұйым құрылды. Мүнаууар Қари бастаған
жәдитшілдер мен ұлт ... ... ... ... ... ... ... Осы жылы Ташкент қаласында әдеби кеш өттіп, мұнда оқушылар
үшін 7500 сом ... ... ... ... ... арасында
Әзімбек Бірімжанов, Тахир Шағатай, Абдулуахап Оқтай, Ибрахим Яркин сияқты
кейінірек Еуропада құрылған «Түркістан ... ... ... ... Уәли Қаюм да осы ... ішінде еді. Оқушыларды Мәскеу қаласына
дейін Мұстафа Шоқайдың жақын ... ... ... ... ... ... ... кейін, М. Шоқайдың сөзімен айтқанда, «Алманияда оқыған
түркістандық жастар, ... ... ... ... ... ... ... «Яш Түркістан» соларға және Туркиядағы жастарға
арқа сүйеп дүниеге келді. Осы жастардың белсене ат салысуының арқасында ... ісін ... ... ». ... ... ... мақсатында
1922жылдың соңына таман Бұхара Халық Респуьликасы үкіметінің төрағасы
Файзулла Хожаев ... ... ... [60] Ал, ... ... ... Халық Комиссиялары Кеңесінің төрағасы ретінде 1923жылы ... ... ... ... ... Осы жолы ол Алманияда жүрген
Мұстафа Шоқаймен кездесіп қайтты. Осы жолы оның Алманияда жүрген ... ... ... қолымызда мәлімет жоқ. Тумысынан
талантты әрі идеялас екі саясаткердің ... үшін ... ... жең
ұшынан жалғасып, жасырын хабарласуы ды мүмкін. Өйткені, Тұрар Рысқұловты
қырағы көздер қас ... ... ... белгілі. Оның үстіне, Тұрар өз
мақаласында оқушылардың Еуропадағы түрік ... ... ... Шоқай сияқты түркістандықтармен кездесетінін, алайда олардың
оқушыларға ... кері ... жоқ ... ... ... ... да ... «сенімімен шығып кеткен» Т. Рысқұловтың бұл сапары ақыр
аяғында үлкен дауға ұласты. ... ... ... ... тағылған
айыптар негізінен оныцң 1919жылдан бері үкіметке қарсы «Иттихат ва Таракки»
Ұйымына мүше болғаны және осы ... ... ... ... ... болған еді.
Алмания сапарында эмиграциядағы шовинистердің және ... ... ... аяусыз сынына іліккен Т. Рысқұлов, 1924жылы Правда
газетіне «Эмиграция в ... атты ... ... [61] ... ол ... Шоқайдың эмиграциядағы «дни» газетінде жарияланған
«в новом туркестане»және ... ... в ... атты мақалаларына
жауап жазды. Аталмыш мақаласында деректерге көбірек жүгінген ... ... ... ... сөз ... ... әйгілі
сұлтанғалиевтің сотымен тұтас келген бұл кезеңде Мұстафа Шоқайдың да ... ... ... ... ... сталиндік қаһарлы
сынды ескеруіне тура келді. Сондықтан, ол ... ... сөз ... ... «Большевиктердің Түркістандағы сенімді өкілі» сияқты
сөздерді қолдана бастады. Шоқай ... ... ... ... ... ... адал большевмк, менің онымен қатысым жоқ» деген ұғым
қалыптастырып, Түркістанның қайраткер ұлын ... келе ... ... ... шәкірттердің бір бөлігі елге оралғаннан кейін де
Шоқай оларды қорғау мақсатында ... деп деп ... [62] «Мен ... ... ... жоқ ... ... жас өркенге
еліміздегі ұйымдар жайлы бағыт беретін ... ... адам ... Егер ... ... ... онда екі түрлі ауыр ... ... ... едім.
Біріншіден, саяси және әлеуметтік мәселелерде қателік жіберген болар едім.
Екіншіден, саяси күрес пен ... ... ... бір ... тура ... ... түсірген болар едім». Сонымен
қатар,эмиграциядағы Керенский бастаған орыс және армян шовинистері ... ... оны ... ... ... ... сияқты газеттердің
беттерінде «пантүрікшіл» деп айыптай бастағаннан және осы бағытта жазылған
арандатушы мақалалар көбейіп кеткеннен кейін, Мұстафа ... ... ... ... [63] ... «Последние новости» газетінің бас редакторына
жазған хатында Мұстафа Шоқай өзінің ... ... ... байланысы
жоқ екндігін алға тартты. Аталмыш ... ол ... ... ... ... ... ретінде айыпталып жатқанын, шын
мәнінде рысқұлов келген ... ... әлі ... ... да ... өтті. Мұстафа Шоқай, осылайша шовинизмнің
тегеурінді шабуылына тойтарыс беріп , одан ... пен өзін ... ... шовинистік пиғылдың Кеңестік жүйе мен эмиграцияда астасып, ... ... ... ... ... да елде ... мейлі эмиграцияда
жүрсін ұлттық мүдде тұрғысынан бір ... ... ... ... ... ... ... елде және эмиграцияда бір бағытта
жүріп жатты. ... қару ... ... ... ... партия
қатарындағы ұлт жанашырлары және эмиграциядағы қайраткер ... ... ... ... ... ... ... бұрын майданға айналды.
Оның бір шетінде Мұстафа Шоқай жүрсе, екінші жағында ... ... топ ... ... мен тұтастығы жолында шейіт болған азаттық
ерлері, жаныңыз жанатта болғай !
Қорытынды
Өткен ғасырдың сексенінші жылдарынан бастап, жиырмасыншы ... ... ... өз ... көзі ашылмай көрген қасіреті туралы
Ақиқатты айдай ... паш ету ... ... да, тәнін де тігіп адал ... ... ... өмір ... бойына қуат құйған нәр-осылар. Ол ақтық
демі біткенше бойында ұлы мұрат пен бәтуәлі іс-әрекет біте қайнасқан ... ... ... ... ... ... бір ... азаматтан оның
неге Мұстафаны жанындай жақсы көретін себебін сұрағанда, ол: «Өйткені
Мұстафа ... жеке ... қара ... ғана емес осы ... зор ... алатын тұлға.Түркістанның ой-арманы мен ... осы ... ... оның ... тұтас көрініс тауып тұр деген екен»,-деп Тахир
Шағатай доктор еске алады.
Мұстафа Шоқай үлкен ағартушы, Орта Азия мен ... ... да бай ... мен тарихының еғланы, Орталық Азияның ғұлама ғалым-
кемеңгерлерінің еңбектерін уағыздаушы болды.Ол тыным таппай ... ... ... ... ... ... халықтарының, қазақ
жұртының XX ғасырдағы ұлт-азаттық қозғалысы тарихында Мұстафа Шоқайұлының
да тек өзіне тиесілі орны бар.
Алаш немесе XX ... ... ... ... қозғалыстың
бірден көзге ілінер екі кезеңі болды. Бірі ... 1905 ... ... өкіметі құрылған 1917 жылдың ... ... ... екіншісі азамат соғысы және ... ... ... ... бастап, 20-30-жылдардағы Алаш зиялыларын жазалау мақсатында
ұйымдастырылған сот ... ... ... ... ... бұл екі ... де оның жетекші басшыларына лайық жұмыстар
атқарады. Бұл тарихи кезеңдердің алғашқысында ол патшалық және ... ... ... ... туын ... Түркістан (Қоқан) және
Алашорда өкіметтерін құруға тікелей атсалысса, соңғысында ... ... ... ... ... ... ... саясатының отарлық мазмұнын ашып көрсетіп, өзінің жариялаған
еңбектері мен ... ... ... ... ... ... ... болмаған жаңа мазмұндағы саяси қызметті бастап береді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Мұстафа Шоқай, Мария Шоқай. Естеліктер 1988ж 28-б.
2. Мұстафа Шоқай. Таңдамалы. Том-1., ... ... 1998ж ... ... 11-б.
4. Бақыт Сыздықова. Мұстафа Чокай. Алматы, Алаш. 2004ж. с.33
5. Түркістанның қилы тағдыры, Алматы, Жалын. 1992ж. б-14.
6. Жас Түркістан. ... ... ... ... ... 1949-50ж 6- б.
7. Төңкеріс және ұлттық мәселе. Мәскеу 1930ж. Т.3. б-8.
8. Сонда 26-б.
9. Алаш-Орда. сб. документов. ... Н. ... ... 1927. С.73-
76.
10. Қазақ тарихы. 1997ж. №2 13-15б.
11. Сонда ... ... М. ... ... ... ... 2004ж, ... Алаштың азаматы, олар кімдер еді? «Қазақстан коммунисті», 1991ж.
№8,9,10.
14. Байшуақұлы Ә. Түркістан легионы ... ... ... ... 1992ж.
27 қараша, 4 желтоқсан.
15. Мұстафин А. Аңызы қайсы, ақиқаты ... «Ана ... 1990ж. 8 ... ... К.Н. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1996ж. 54-б.
17. Казахстанская правда. 1932. 10 июль.
18. Мұстафа Шоқай. Таңдамалы 2-томдық Алматы: ... 1998ж. ... ... тарихы. 2001ж. №2 31-32б.
20. Ақиқат. 1993ж.№3 71-б.
21. Бақыт Сыздықова. Мұстафа Чокай. 112-б.
22. ... ... Я пишу Вам из ... ... документы)
Алматы: Қайнар. 2001.-206с
23. Мустафа Чокаев и большевизм: ... ... ... С.Ж. ... Қазақ университеті, 2000. 87-б.
24. Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. 197-б.
25. Ибрашев С. Мұстафа Шоқайұлы. «Лениншіл жас», 1991ж. 27-28 ... ... М. ... ... ... ... ... 1991
ж. 11,12 қаңтар.
27. Султанғалиев М. Статьи. Выступления. Документы. Казань. 1992. С.469.
28. Торайғыров С. Таңдамалы. 1998ж. ... ... Қ., ... А., ... Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан.//
Ана тілі. 1992.23 шілде
30. Ақиқат.1993ж. № 3
31. Қазақ тарихы 2000ж № ... ... ... ... ... ... Т. ... восстание 1916 года в Казахстане. А,
1955ж.
34. Байшуақұлы Ә. Түркістан легионы туралы шындық. «Қазақ ... ... ... 4 желтоқсан.
35. Сыздыкова Б. Туркестанские легионеры Алматы, 2002ж.
36. Правда, 1929, 6 маусым, № 127
37. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих ... не ... А, 1993ж ... ... М. ... ... элита. 201-б.
39. Әлімжанов Ә. Мұстафа Шоқай-ол кім? ... ... 1991ж. ... ... О. Т.Рысқұлов. Қоғамдық- саяси және ... ... ... 1994ж. 315-б.
41. Очерки истории Коммунистической партии Узбекистана. Ташкент, 1974, с 54
42. Г. ... ... ... ... ... «Туркестанский вестник» газеті, 1917, 9 желтоқсан.
44. Сонда 1- желтоқсан.
45. Климов С. Военно-организаторская деятельность Коммунистической партии в
Средней Азии в ... гг. ... 1987, с. ... ... қилы ... ... Г. Сафаров «Колониальная революция.. 73-б.
48. Мустафа Чокаев и большевизм. 58-б.
49. Ақиқат. 1993. № 3
50. Мұстафа Шоқай. ... ... ... ... ... ... совет үкіметі. «Қазақ әдебиеті», 1992ж. 15 мамыр.
53. Шәкібаев С. Үлкен Түркістанның күйреуі. Алматы, 1968ж. ... ... қилы ... 61-б.
55. Мария Чокай: Я пишу Вам из Ножана., 78-б.
56. Сонда 87-б.
57. Рыскулов Тұрар Төңкеріс және ... түп ... ... ... ... 77-б.
59. Жас Түркістан. Париж. 30-б.
60. Мария Чокай: Я пишу Вам из Ножана. 98-б.
61. Деловая неделя. 2005. 7-январь
62. Бақыт Сыздықова. ... ... ... ... ... 2005. 10-январь

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Шоқай—түрік әлемінің ХХ ғасырдағы демократиялық қозғалысының негізін салушысы34 бет
Мұстафа Шоқай12 бет
Мұстафа Шоқайұлының Тәуелсіздік жолындағы саяси қызметі34 бет
Қазақстанның тәуелсіздігі Түркияның қоғамдық пікірінде8 бет
Әлем таныған тұлға – Мұстафа Шоқай25 бет
XXI ғасыр мұғалімі9 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Алаш идеясы4 бет
Дж.М. Кейнстің экономикалық негізгі зерттеу мәселелері3 бет
Есептеуіш техниканың даму тарихы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь