Мұстафа Шоқайұлының Тәуелсіздік жолындағы саяси қызметі

Мазмұны.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

І .тарау. Мұстафа Шоқайұлыынң өмірі мен мақсаты ... ... ... ... ..

ІІ.тарау.1916 . 1927 жылдардарғы қоғамдық саяси ахуал және Мұстафа Шоқай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.1.алаш қозғалысы мен Алашорда партиясындағы қызметі. Түркістан автономиясын құрудағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІІ.тарау.Эмиграцияға кетуі және сол кездегі еңбектері ... ... ...

ІV.тарау. Түркістан легионы мұстафа Шоқай ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе.

Ғасырлар бойы жеке шаңырақ көтеріп, өз алдымызға еркіндік, азаттық алуды арамандаған халқымыз, өз арман, тілегіне де жетті.
Қазақстан өз алдына тәуелсіз мемлекет болып, ұмытыла бастаған салт – санамызға, мәдениетіміз бен тарихымызға жаңа леппен ден қоя бастады.
Осындай Тәуелсіздігіміздің 15 жылдығын тойлау қарсаңында, «елім деп еңіреген алпамсадай арыстандарымыздың» арман тілегі орындалып отырғанда, осы арыстандарымыздың өмір жолы мен қызметтерін ашып баяндап, бұрмаланған фактілерді ақиқат арнасына бұру, ұрпақтардың алдында олардың мәртебесін көтеру біздің және болашақ ұрпақтың борыгы болмақ.
Олай болса, тәуелсіздік алғанға дейін "халық жауы", "пантюркист", "ұлтшыл", "әлемдік буржуазия жансызы" деп айыпталған Мұстафа Шоқай есімі ортамызға қайта оралды.
Қазақстан мен Түркістанның тәуелсіздігі жолында қаншама тер, қаншама қан төккен Алаш азаматтарының арасында оның алар орны биік. XX ғасыр басында Алаш қозғалысы мен партиясының көрнекті басшыларының бірі М.Шоқайдың өмірі мен қызметі Автономия кұру жолында жан алып, жан беріскен ерлік күреске толы.
Қазіргі Конституциямызға көрсетілген демократия принциптерін Мұстафа сонау 1917 жылы-ақ айтқан болатын. М.Шоқайдың тағы бір ерекшелігі Алаш қайраткерлері сияқты Кеңес өкіметін амалсыз мойындамай, шет елге эмиграцияға кетіп сол жақта Кеңес өкіметінің отарлық саясатын әшкерелеуі Жаңа өкіметтің аз халықтарға теңдік, еркіндік береміз дегені бос сөз, алдамшы уәде екенін өз еңбектері мен нақты дәлелдер арқылы дәлелдейді.
Еңбекті оқыған адам Түркістан халқының патшалы Ресей мен Қызыл империя кезеңіндегі қиын тағдыры мен ауыр халінен көп мағлұмат алады. Герман лагерлерінде Сталин мен Гитлер сынды екі диктатор арасында езіліп-жаншылған миллиондаған Отандастарына М.Шоқай қолдан келген көмегін аямаған.
М.Шоқайда білім десең - білім (6-7 тілде еркін сөйлеген), байлық десең - байлық (7 атасынан ақсүйек), қызмет десең -қызмет (министр қызметінен бас тартқан) бәрі болды, бірақ ол қиыншылық пен қауіп-қатерде Түркістанның тәуелсіздігі үшін бүкіл өмір бойы күресіп өтті. Алты алаштың ұлттық басшысы, ұлт-азаттық күрестің лидері болған М.Шоқайдың өмірі мен еңбектерін оқып-үйрену XXI ғасыр ұрпақтарына үлгі-өнеге болары сөзсіз.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «1997 жыл жалпы ұлттық татулық пен саяси құғын – сүргін құрбандықтарын еске алу жылы деп жариялау туралы». Алашорда үкіметін құрған жетекшілеріне тікелей қатысты. Яғни, сол жеткіншектердің бірі Мұсатафа Шоқай.
Мұстафа Шоқай ХХ ғасыр басындағы қазақ интелегенциясының көш – басшысы, 1917 жылғы Алаш партиясын құрушы, Алашорда үкіметінің төрағасы, сонымен қатар Мұстафа Шоқай – қазақтың, жалпы түркі халқының жанашыры, саяси қызметкер және тарихшы ғалым.
Тәуелсіздік алуымыз қарсаңында аталған тақырып, Мұстафа Шоқайдың өмір жолы мен мақсаты және азаттық алу жолындағы саяси қызметін ашып көрсетуімен өзекті Мұстафа Шоқайдың Алаш қозғалысы мен партиясындағы қызметін, сондай – ақ Автономиялық республика құруда оның жалпы қазақ съезіндегі алатын орны анықталып, шет елге эмидацияға кетуі себептермен ондағы еңбектері анықталған.
Түркістан легионы Мұстафа Шоқайдың қатыссыз екендігі бейнеленген.
Тақырыптың зерттеу мақсаты. Ұлттық интелегенция көсемдерінің бірі, Мұстафа Шоқайдың қоғамдық саяси қызметтерін зерттеу, белгілі дәрежеде оның табиғи болмысын тыныс тіршілігін әлеуметтік күш есебінде биік қасиеттер мен идеяларын да танып білу. Басқаша айтқанда біз үшін бұрынғылардың қандай тарихи іс тындыырп емес, сондай дәрежеде олардың қайраткер ретінде бар болмысымен кім болғаны да мәнді. Өйткені барлық өркениетті қоғамда әрбір ұрпақ өзінің ерекшелігін тіптен тарихи борыш міндеттерін тарихи контексте ғана терең әрі толық түсіне аламыз.
Сондай –ақ тақырыптағы басты мақсат Мұстафа Шоқайұлының мақсаты мен саяси өміріндегі тарихи маңыздылығын ашып көрсету. Және Мұстафа Шоқайға тағылған айыптардың кереғарлығын анықтап, оған өзіндік баға беру.
Тақырыптың зерттеу міндеті. Тәуелсіздік жолындағы мұстафа Шоқайұлының саяси қызметі мен еңбектеріне байланысты нақты мағлұматтар жинастыру, әрбір материалдың ғылыми құндылығын айтқандар, тұлға өмірі мен қызметін бұрын зерттеген тарих ғалымдарының тақырыпқа деген пікірлерін зерделей отырып, оның мәніне көз жеткізу.
Сонымен қоса, тақырыптың маңыздылығын айқындау бүгінгі күн Үшін және болашақ ұрпақ үшін маңызыдылық байланысын көрсету. Тәуелсіздік үшін Мұстафа Шоқайдың сіңірген еңбегі мен «Түркістан идеясы» ұранын жандандыру.
- М.Шоқайдың өмірлік мақсатын, идеяларын айқындау.
- Алаш партиясы мен Алашорда автономиясындағы рөлін көрсете отырып, сол кезеңдердегі қоғамдық саяси ахуалды ашу.
- Эмиграцияға кету жолын, себебін ашып көрсетіп сол кездегі еңбектерін зерттеу.
- Түркістан легионымен қаншалықты байланысын ашып көрсету яғни бұрмаланған фактілерді тарихи ақиқат арнасына қайта бұру.
Зерттеу әдістері.
- Тарихи дерек көздерін ақпаратты жинақтау әдісі.
- Талдау әдісі.
- Хронологиялық әдіс.
- Зерттелеген еңбекке сай ой пікірлерді салыстыру әдісі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Мұстафа Шоқай. "Түркістанның қилы тағдыры" Алматы. 1992ж, 47-151 беттер
2. М.Шощй. Таңдамалы шығармалары I том. Құрастырғандар Нәрібаев, Жолдасбеков. Алматы. 1998
3. К.Нүрпейісов. " Алаш һәм алашорда" Алматы. 1995. 143-388 беттер
4. Ж.Құлиев. "Мұстафа-Бей Шоқайұлы кеш бізді... " Жас алаш 2000 жыл, 28 қараша.
5. "Жас Түркістан " журналы Алматы. 1998 ж. N2
6. "Түркістан " журналы Алматы. 1998ж. N3
7. К.Аманжолов. "Түркі халыктарының тарихы" 3-кітап Алматы. 1999 ЖЫЛ.
8. А.Оқтай. "М.Шоқай және түрікшілдік Түркістан" 1997. 58 бет
9. М.Шокай, Н.Төреқүлов, Ж.Аймауытов, Ж.Ақбаев Нискольскаялардың есімін есте қалдыру туралы. Алматы. ақшамы-1997ж. 30 мамыр
10. К.Нүрпейісов. "М.Шощй және Қазақстан мен Түркістанның 1917-1927
жылдардағы қоғамдық саяси өмірі" Қазақстан тарихы, 1997. N2
11. Т.Омарбеков. "М.Шоқайдың эмиграцияға кетуінің кейбір мөселелері" Қазақ тарихы-1997ж. N2. 26-бет
12. М. Қойгелдиев. "Тұтас Түркістан идеясы және М.Шоқай" Егемен
Қазақстан —1997ж. 1-ақпан
13. А.Кәкен. "Тағы да Мұстафа Шоқай". ("Түркістан легионы" туралы).
Түркістан. 1997ж. 1-7 қаңтар
14. Ә.Спанов. "М.Шоқайдың Маңғыстаудағы іздері" Жас алаш. 1996. 19- Желтоқсан.
15. А.Шульгин. "М.Шоқайдың адамилылығы " Қазақ тарихы. 1996ж. N5
16. А.Тәкенов. "М.Шоқай өмірінің кейбір қырлары" Қазақ тарихы. 1996ж.
N5
17. Ә.Бәкіров. "Түркістан ұлттық итеті" (М.Шоқай туралы) Егемен Қазақстан. 1996. 16-қаңтар.
18. Д.Досжан (М.Шоқай тур алы) Жалын.-1993. N5.
19. Ә.Байшуақұлы. "Түркістан лeгионы туралы шындық" (Ғалым, демократ, қоғам қайраткері М.Шоқай туралы Қазақ әдебиеті, 1992. 27-қараша
20. Қ.Бекниязов. "Өз заманының озығы" Шоқайұлы туралы (Коммунизм жолы) 1990. 13 қыркүйек
21. А.Нүсіпхан. Шоқай және оның Яш Түркістан журналынан соңғы деректер. Қазақ әдебиеті. 1998. 1-мамыр
22. Мария Шоқай. "Талықсып кетіп... оянбаған..." Қазақ тарихы. 1997 N2
45-бет
23. О.Хасен. "М.Шоқай және оның шет елдегі ізбасарлары" Қазақ тарихы.
1997. N2. 5-15беттер
24. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995жыл. 30 тамыз
25. Мұстафа Шок,ай және шетелдегі қазақ зиялылары Қазақ елі. 1997 жыл. 17 қаңтар, 5-бет
26. Мұстафа мен Мағжан (архив айғақ). Қазақ әдебиеті 1999 жыл. 5 ақпан, N6. 6 бет
27. Ф.Әли. "Мұстафа Шоқай" Жас алаш 1997. 23-шілде
28. Г.Көкебаева. "М.Шок,ай және түркістандық соғыс тұтқындары" Қазақ
тарихы. 1997. N2
29. К.Нүрпейісов. "Ғасыр басындағы ұлттық интелегенция" Егемен
Қазақстан. 1997. 5 желтоқсан.
30. А.Кәкен.О "Түркістан легионы"Алматы. 2000 106-107беттер 31. "Қазақ тарихы " 1997. N2 44-бет 32. Б.Дәрімбет. "50- мақала" Алматы. 2001. 184 бет
        
        Тарих факультеті.
Қазақстан тарихы кафедрасы.
Бітіруші жұмыс
«Мұстафа Шоқайұлының Тәуелсіздік жолындағы саяси қызметі»
Мазмұны.
Кіріспе....................................................................
..........
І -тарау. Мұстафа Шоқайұлыынң өмірі мен мақсаты..................
ІІ-тарау.1916 – 1927 ... ... ... ... және ... қозғалысы мен Алашорда партиясындағы қызметі. ... ... ... ... және сол ... ... ... легионы мұстафа Шоқай...........................
Қорытынды................................................................
Пайдаланылған әдебиеттер.......................................
Қосымшалар...............................................................
Кіріспе.
Ғасырлар бойы жеке шаңырақ көтеріп, өз ... ... ... арамандаған халқымыз, өз арман, тілегіне де жетті.
Қазақстан өз алдына тәуелсіз мемлекет болып, ұмытыла бастаған салт –
санамызға, мәдениетіміз бен ... жаңа ... ден қоя ... ... 15 ... ... ... «елім деп
еңіреген алпамсадай арыстандарымыздың» арман тілегі орындалып отырғанда,
осы арыстандарымыздың өмір жолы мен ... ашып ... ... ақиқат арнасына бұру, ұрпақтардың алдында олардың мәртебесін
көтеру біздің және болашақ ұрпақтың борыгы ... ... ... ... ... ... жауы", "пантюркист",
"ұлтшыл", "әлемдік буржуазия жансызы" деп айыпталған Мұстафа ... ... ... ... мен ... ... ... қаншама тер, қаншама
қан төккен Алаш азаматтарының арасында оның алар орны ... XX ... Алаш ... мен ... ... ... бірі
М.Шоқайдың өмірі мен қызметі Автономия кұру жолында жан алып, жан беріскен
ерлік күреске толы.
Қазіргі ... ... ... ... Мұстафа
сонау 1917 жылы-ақ айтқан болатын. М.Шоқайдың тағы бір ... ... ... ... ... ... ... шет елге
эмиграцияға кетіп сол жақта Кеңес өкіметінің ... ... ... ... аз ... теңдік, еркіндік береміз дегені бос сөз,
алдамшы уәде екенін өз еңбектері мен нақты дәлелдер ... ... ... адам ... халқының патшалы Ресей мен Қызыл
империя кезеңіндегі қиын тағдыры мен ауыр ... көп ... ... ... Сталин мен Гитлер сынды екі диктатор арасында ... ... ... ... ... келген көмегін аямаған.
М.Шоқайда білім десең - білім (6-7 тілде еркін сөйлеген), байлық десең
- байлық (7 атасынан ... ... ... ... ... қызметінен бас
тартқан) бәрі болды, бірақ ол қиыншылық пен қауіп-қатерде Түркістанның
тәуелсіздігі үшін ... өмір бойы ... ... Алты ... ... ұлт-азаттық күрестің лидері болған М.Шоқайдың өмірі мен ... XXI ... ... ... ... ... ... өзектілігі.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «1997 жыл жалпы
ұлттық татулық пен саяси құғын – сүргін құрбандықтарын еске алу жылы ... ... ... ... ... ... ... қатысты.
Яғни, сол жеткіншектердің бірі Мұсатафа Шоқай.
Мұстафа Шоқай ХХ ғасыр ... ... ... көш –
басшысы, 1917 жылғы Алаш партиясын құрушы, Алашорда үкіметінің төрағасы,
сонымен қатар ... ...... ... ... ... ... қызметкер және тарихшы ғалым.
Тәуелсіздік алуымыз қарсаңында аталған тақырып, Мұстафа ... ... мен ... және ... алу ... саяси қызметін ашып көрсетуімен
өзекті Мұстафа Шоқайдың Алаш қозғалысы мен партиясындағы қызметін, сондай –
ақ Автономиялық ... ... оның ... ... ... алатын орны
анықталып, шет елге ... ... ... ондағы еңбектері
анықталған.
Түркістан легионы Мұстафа Шоқайдың қатыссыз екендігі ... ... ... ... интелегенция көсемдерінің бірі,
Мұстафа Шоқайдың қоғамдық саяси қызметтерін зерттеу, белгілі дәрежеде оның
табиғи болмысын ... ... ... күш есебінде биік қасиеттер мен
идеяларын да танып білу. Басқаша ... біз үшін ... ... іс ... ... сондай дәрежеде олардың ... ... ... кім ... да ... ... барлық өркениетті қоғамда әрбір
ұрпақ өзінің ерекшелігін тіптен тарихи борыш міндеттерін тарихи ... ... әрі ... ... аламыз.
Сондай –ақ тақырыптағы басты мақсат Мұстафа Шоқайұлының ... ... ... ... маңыздылығын ашып көрсету. Және Мұстафа Шоқайға
тағылған айыптардың кереғарлығын анықтап, оған өзіндік баға ... ... ... ... жолындағы мұстафа Шоқайұлының
саяси қызметі мен еңбектеріне байланысты нақты мағлұматтар жинастыру, әрбір
материалдың ғылыми құндылығын ... ... ... мен ... ... ... ... тақырыпқа деген пікірлерін зерделей отырып,
оның мәніне көз жеткізу.
Сонымен ... ... ... айқындау бүгінгі күн Үшін және
болашақ ұрпақ үшін маңызыдылық байланысын көрсету. ... үшін ... ... ... мен «Түркістан идеясы» ұранын жандандыру.
- М.Шоқайдың өмірлік мақсатын, идеяларын айқындау.
- Алаш партиясы мен Алашорда автономиясындағы рөлін көрсете отырып,
сол ... ... ... ... ашу.
- Эмиграцияға кету жолын, себебін ашып көрсетіп сол ... ... ... легионымен қаншалықты байланысын ашып ... ... ... ... ... ... ... бұру.
Зерттеу әдістері.
- Тарихи дерек көздерін ақпаратты жинақтау әдісі.
- ... ... ... ... ... ... сай ой ... салыстыру әдісі.
І – тарау.
МҰСТАФА ШОҚАЙҰЛЫНЫҢ ӨМІРІ МЕН МАҚСАТЫ.
(1891 – 1941 жж.)
Әрбір түрік адамның екі атамекені бар.
Бірінші - ... ... ... ...... ... 1918ж.
Ұлттық егемендік – шынжырларды балқытып, тәж бен тақтарды күйрететін
күшті нұр.
Ұлттардың құлдығына негізделген құрылым қайда болса да ... ... ... ... 1924ж.
Мұстафа 1891 жылы 7 қаңтарда Оңтүстік Қазақстанда, бұрынғы Ақмешіт
(орысша атауы Петровск) қазіргі Қызылорда ... ... ... ... ... ... Ол ... туған үш баланың (Сыдық,
Мұстафа, Нұртаза) ... Руы ... ... ... ... ... ... өте беделді адам болып, датқа дәрежесіне көтерілген. Ал өз әкесі
Шоқай (Шоқмұхамед) 1916 жылы 80 жасында ... ... ... ... ... ... көзге түскен. Ол алты жасында
әкесінің інісі Әліш салдырған бастауыш білім ... төрт ... ... барып, оны екі жылда үздік аяқтайды. Сегіз жасында Ташкент
қаласындағы ... ... ... оны ... медальмен бітіреді. Білім
құмар бозбала әкесінің және ... ... ... ... Заң ... ... орыс, түрік, ағылшын, неміс және поляк тілдерінде еркін ... ... ... ... ... ... өкілдерге тілмаш болып
жүріп Мұстафа жастай саясатқа араласады. Петербурда оқып жүрген ... ... ... ... ... ... ... Мунесар
Кары секілді азаматтармен саясаткер ретінде пікіp ... ... ... ... ... езгісінде отырғанын дәлелдеп, олардың
тәуелсіздікке қолын жеткізу жолдарын ойластырып жүрген.
Мұсатафа Петербор Университетінің заң ... ... ... емес, бүкіл байтақ Түркістан өлкесін орталық бұғаудан азат ету
жолында қызмет істеді. Мұстафаның ерекшелігі де ... ... ... жүргенің өһзінде ұлт – азаттық мәселесімен шұғылданған. 1912 жылы
Түрік – Балқан ... ... де өз ... ... ... төгісті жазалаудан кейін М.Шоқай әуелі ... ал ... ... одан ... ... ... жүріп кеңестерге қарсы күресін
жалғастырды. 1940 жылғы маусы айында Парижді Герман армиясы ... ... ... ... фашистер қамауға алып, Компьендегі лагерьге жіберді.
Одан босатылғаннан кейін ол Берлинге апарылды.
1941 жылы маусымнан ... ол ... ... ... ... ... ... сол жылдың желтоқсан айында Берлинде қайтыс
болды.
М.Шоқай өз елінің (жалпы Түркістан республикаларының) Ресейдің отарлық
езгі-қанауынан құтылып, дербес те толық тәуелсіз ел ... ... ... аянбай күрес жүргізген.
Бүгінгі Тәуелсіздік алған ... ... ... ... ... ол ... 1917жылы ұсынған болатын.
Сол себептен де оған ... ... ... ... ... деген айдар тағылып, ізіне НКВД тыңшылары түсті. Оның
еңбектеріне ғана емес, тіпті есімін ... ... тиым ... ... ауызына түсе қалған адам құрып кететін, ізім-ғайым жоғалатын.
Сонда жаңа құрылыстың қызыл империяның ... құты ... бұл кім еді, ... жан еді ... ... ... сұңғыла ойшыл, сарапшыл ғалым, қайыспас дара күрескер, ... ... оның ... ... ... атышулы айтысы
айғақ) еді.
Ол "Ақиқаттан артық ештеңе жоқ" дейтін ... Дала ... ұлы ... ... қия ... ... садағасы дейтін азамат еді.
Кез келген төңкерістің Бостандық пен Зорлық сияқты екі тамыры барын
терең пайымдаған ол ... ... ... Ол большевизмнің империялық
саясатына ... ... ... ... отар халықтарын қорлайтын
жәдігөйлік нәсілдік кемсітушілікке ... ... Ол ... ... бастаған біліктің билікке, қатыгездің қара жер бұрын-соңды көрмеген
тоталитарлық тәртіпке, ... ... ... ... тілі мен ... ... табан асты еткен бір беткей
идеологиясына қарсы шықты.
Осы орайда сталиндік тәртіптің темірден қаланған қабырғасына ... ... ... ... ... ол ... ... күрес жүргізіп,
Орта Азия мен Қазақстан халықтарының XX ғасыр 20,30,40 ... ... ащы ... ... Еуропа" көзін ашты, әрі сөзге
сүйенбей тек қана деректерге ... ... өз ... ... ... ... ... аса қатаң цензура қойылғанына қарамастан
"Правда" мен жергілікті партиялық газеттерден, "За ... ... ... болмыстың бірен-саран шынайы көріністері елес беріп
қалатын.
Азаматтық ... ең ... ... ... орындап, бірақ
көзінің тірісінде, соның түпкілікті нәтижесін көре алмай өмірден өкініште
өткен бұл қайраткерді бүгінгі ... мен ... ... ... бағалауы керек?
Менің түсінігімше, М.Шоқай өнегесі құндылығымыздың жүріп өткен жолын,
әсіресе XX ... ... жаңа ... ... ... сол ... ... ұлттық мүддемізді тура және жоғары сапада түсінуге
түрткі ... Ал жаңа ... ... ... алдымен ойға оралар ғылыми
және тарихи ұғым — "Түркістан" немесе "Түркі елі" идеясы.
... Түркістан — түркітер елі ... сөз. ... VI ... ... ... дейінгі көшпенділер империясын түркі жұрты қанатын жая
қоныстанған кең ... ... ... ... ... (III-VII ғғ.)
ирандықтар осылай деп атай ... ... Бұл ... ... ... ... шекарасынан Персия мен Византия шекарасына
дейін созылып, солтүстікке қарай онымен ... ... ... ... ... Әмудариядан бастап, шығысында Индке дейін.
Батыста түркілер түрікше Даикс ... ... ... ... ... Орал
өзенінен төңкеріліп жатты. Түркістанның тұрғылықты халқы саны жағынан ... eкі ... ... мен ... ... Алғашқыларын Еуропада
"қазақ", "қарақалпақ", "қырғыз", "түркімен" және "өзбек" ... ... бәрі де ... ... ... ... дейінгі барлық түркілерге
ортақ түркі тілінде сөйлеген (Түркілердің шамамен 1/15 бөлігін ... ... ... бұл ... тілі мен қаны жағынан иран текті болып
саналады). Бірақ та олардың бәрі де өздерін, расында да бір ... ... — мұны ... мен түркілердің тарихын ... ... ... да ... ... ... үшін Түркістан тұтастығымен Түркістан еркіндігі егіз ұғымдар.
Ал ресейлік езгіден құтылу — Түркістан халықтарына ... ... ... ... жол ... бірдей. Дегенмен, Алаш
қозғалысы халқымыздың өз зиялылары арқылы мемлекеттік дербестік ,
тәуелсіздік туралы тұңғыш рет ... ... ... ... сол үшін мақсатты
әрекетке көшу болатын. Бұл орта ғасырлық мешеулік пен отарлық үстемдіктің
құрсауында түншыққан қазақ халқы үшін жаңа мазмұндағы өркениетке көшу, ... жаңа ... ... бет ... ... ... еруді
мақсат етіп қойған табиғи ұмтылыс болатын. Бірақ өкінішке орай, Алаш
зиялылары бастаған қазақ жұртының бұл табиғи ... ... ... ... ... шегіне жете алмады, империялық, партиялық өктемдіктің
жазықсыз құрбаны болып, елінің Тәуелсіздігі үшін ... су ... ... ... ол, ... ... ... жете алмай кеткен арманы Тәуелсіздік болатын,
Қазақстан Республикасы қазірдің өзінде саяси Тәуелсіз ... ... ... ... ... тұр. ... Тәуелсіздікке
жету үшін қазіргі ұрпақ көп жұмыс ... ... Мұны ... ... ... ... ... жылдан бастап Түркістандағы "ұлттық межелеу" деп аталған "тарихи
датадан" кейін елдің тарихи атауына қатаң тиым салынды. Түркістанның ... ... ... ... ... және "Кеңестік Орта Азия")
дегенді қолдана бастады. Өз кезегінде соңғы атаудың өзі ... ... ... республикаларға — Қырғызстанға, Өзбекстанға, Тәжікстанға
және ... ... ... ... тағы да ... ... және ... ерекше автономиялық облыс Таулы
Бадахшан кірді.
Түркістанды бұлайша бірнеше дербес ... ... ... және ... бөлшектеу Кеңес үкіметіне, біріншіден, Кеңес туы астында
болса да түркістандық ... ... ... ... ... ... ... үшін, екіншіден, большевиктік, яки
Сталиннің анықтамасы бойынша, "аты-жөнінен ғана ... ішкі ... ... және ... "ұлт саясатын" табысты енгізу
үшін керек болды.
ІІ– тарау.
1916-1927 жылдардағы қоғамдық-саяси ахуал және Мұстафа ІПоқай.
Алаш немесе XX ... ... ... ... ... көзге ілінер екі кезеңі болды. Бірі шамамен 1905 ... ... ... ... Алашорда өкіметі құрылған.
1917 жылдың желтоқсанына дейінгі аралықты қамтыса, екінші азамат
соғысы және кеңестік ... ... ... ... бастап, 20-30
жылдардағы Алаш ... ... ... ұйымдастырған сот
үрдістерімен аяқталды.
Мұстафа Шоқайұлы ұлт-азаттық қозғалыстың бұл екі кезеңінде де оның
жетекші ... ... ... ... ұлт- ... лидері дәрежесіне көтерілді. Бұл тарихи кезендердің алғашқысында
ол патшалық және кеңестік билікке ... ... ... туын ... ... Алашорда өкіметтерін құруға тікелей атсалысса, соңғысында
Еуропадағы ... ... ... ... сталиндік тоталитарлық
жүйенің Түркістандағы саясаттың отарлық мазмұнын ашып ... ... ... мен ... ... ... басылымдары арқылы біздің
тарихымызда бұрын болмаған жаңа мазмұндағы саяси қызметті бастап ... ... көзі — ... ... ... енді осы ... ... Ал Ресей отаршылыдығы ... ... ... ... ... ... түра алу үшін соған деңгейлес ұйымдасқан
материалдық және рухани күш ... ... мен ... ... ... ... ретінде тұңғыш көрінуі 1912 жылы Түрік-Балқан
соғысы кезі еді. ... 1916 жыл ... қол ... ... тектес
халықтар үшін өте ауыр жыл болған. Патшаның 19 бен 31 жастың ... ... ... "қара жұмысқа" алу туралы "маусым жарлығы" шықты.
Осы жарлыққа Мұстафа қатты ... ... Бұл ... "Туркестанские
ведомости" газетінің 1917 жылғы N122-шi санында мынандай ... жылы ... ... пен ... ... ... ... мешітке жинап 1916 жылғы көтерілісті қаталдықпен басу кезінде
қиыншылық көрген қазақтардың М.Шоқайдың саясаткер ... ... ... жылы ... соғысы кезі еді. Әсіресе 1916 жыл патшалықтың қол
астындағы түркі тектес халықтар үшін өте ауыр жыл ... ... 19 ... ... ... ... жастарын майдандағы "қара жұмысқа" алу туралы
"маусым ... ... Осы ... ... ... наразы болды. Бұл
туралы "Туркестанские ... ... 1917 ... N122-шi ... ... ... жылы ... Шоқаев пен Қасымов деген азаматтар Перовскіде
халықты мешітке жинап 1916 ... ... ... басу ... ... ... Құлжаға қарай өтіп кетуіне жағдай жасау үшін
халықтан қаражат жинап, жалпы көлемі 1178 сом ақшаны ... бара ... ... ... ... Мұстафа Шоқай 1916 жылы Қазан қаласына
келіп, ... ... деп ... ұйым ... жыл ... қиямет-қайым қыспағында, әр қарекетін қалт жібермей
қадағалаған патша күзетінің астында Түркістанның (мындаған жылдардың ... ... ... ұлы ... ... ... ... келмей жатып,
көптеген цивилизацияның іргесін қалаған құт мекеннің) зиялыларының жаңа
дүрмегі өз халықтарының болашағы ... ... ... ... ... бұл ... алғашқы қадамы Мемлекеттік Думаның тура өз
ішінде Мұсылман фракциясында (ресейдің еуропалық бөлігінін ... ... ... ... ... бюро ... отаршылдардың бейбақтастығы туралы Ақиқатты баян ету үшін
пайдаланып қалу мақсатын көздеп, ... ... ... еді. Ал осы
бюрода Орта Азия мен Қазақстан халықтарынын ... ... ... ... ... ... Өзінің алғашқы Думаны дүр ... ... ... ... ... ресейлік Орталық Азиядағы ... ... ... ... ... ... қозғалысты патша үкіметі аяусыз
басып-жаншыған кезде демократиялық топтар үкіметке қарсы оппазиция құрады,
бұл мәселе желтоқсан ... ... ... ... Осы ... баяндамаға дайындалу үшін Түркістанға арнайы келген депутат ... ... ... ... көмектескен де Мұсылман
фракциясының хатшысы Мұстафа ... ... елі — ... ... бес ... білген, ол
мәдениеттің, саясат пен заң ілімінің дамуына деген дара ... ... ... тәжік, орыс, ағылшын, француз, неміс тілдерінде шығарған
шығармасында баяндап беруге арнап еді. ... оның ... ... фракциясының Саяси бюросында Түркістан халықтарының бірінші, әрі
белгілі бір мерзім ішіндегі бірден-бір өкілі болуының өзі де әбден ... ... ... сол ... ... ... өзі, ... барысы жас
Мұстафаны осы соқтықпалы соқпаққа салған.
Түркістан халықтарының теңдігі мен тәуелсіздігі үшін ... ... ... ... ... үшін аса зор ... ... болып көрмеген қан шеңгел кұрылысқа қарсы ауыр да айрықша күрделі
идеялогиялық, һәм саяси ... ... ... әзір ... заңғар тұлғаның
алдағы тағдырына арна тартқан. Содан ол ... ... осы ... ... ... қазақ зиялылары сияқты Ақптан төңкерісі нәтижелерін үлкен
ынтамен қолдап, ... ... ... ... ... ... жатқан Комитеттерінің жұмысына қызу ... ... ... ... оның ... ... ... ғана емес, тәжік,
орыс, ағылшын, француз, неміс ... ... ... ... ... еді. ... оның Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясының
Саяси бюросында Түркістан халықтарының бірінші, әрі белгілі бір ... ... ... ... өзі де ... табиғи, әрі заңды, өйткені,
сол кездегі тарихи ахуалдың өзі, оқиғалар ... жас ... ... ... ... халықтарының теңдігі мен тәуелсіздігі үшін оларды қорлық-
зорлықпен рухани кұлдықтан құтқару үшін аса зор жауапкершілікті ... ... ... қан ... құрылысқа қарсы ауыр да айрықша күрделі
идеялогиялық, һәм саяси күресте басын тігуге әзір тұғыры ... ... ... арна ... ... ол ... ... осы жолынан
тайған емес.
Ол басқа қазақ зиялылары сияқты Ақпан төңкерісі ... ... ... ... ... орындарының шараларына, қазақ даласында
құрылып жатқан Комитеттерінің жұмысына қызу араласады. ... ... ... оның ... ... ... ... Түркістан
халықтарының өздерін-өзі билеу құқын мойындамады.
В.И.Леннинің өз қолымен жазған «жұмыстарға, солдаттар мен ... ... жаңа ... Кеңес өкімеьі Ресейді мекендеген барлық
ұлттардың өзін - өзі билеуіне шын мәніндегі құқық беретіндігін көрсетеді.
Кеңес ... өз ... ұлт ... жөнінде мынадай принцптерді
ұсынатынын танытты.
1. Ресей халықтарының теңдігі мен суверинитеті.
2. Ресей халықтарының бөлініп шығып, дербес мемелекет құруға ... ... ... өзін өзі ... құқы.
3. Ұлттық артықшылықтар мен шектеушілердің қандайын болса да ... ... ... ... мекендейтін аз ұлттар мен этникалық топтардың
еркін дамуы.
Орыс ... ... іс ... ... өте ... ... заманында орыстан өзге халықтардың өкілдерін жатырқамағанымен,
билікке қолы жеткен кезде оларды шеттетіп, маңайына ... ... ... ... Түркістан жұрты тендікке қолым жетті деп
зор ілтипатпен ынта-ықыласымен қарсы алды. Алайда, Ташкентте 1917 жылғы 16
қарашада ... ... ... ... ... үміт отын ... өшірді. Халком кеңесінің 17 мүшесінің ішінде бірде-бір
түркістандық ... ... ... ... өкіметі жеңді деу бос ... ... ... ғана ... ... ... алғашқа мәжілісі
ашыларына бір күн қалғанда, оның төрағасы большевик Колесов: "... Жоғарғы
органға ... ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар жергілікті халықтың оларға
деген көзқарасы ... ... ... да ... емес"1-деп
мәлімдеді.
Түркістан Кеңестерінің 3-съезі өзінің 1917 ... 19 ... ... ... ... ... "Қазіргі кезде мұсылмандарды жоғары
өлкелік, төңкерісшіл өкімет органдарына енгізуге ... ... да ... Тағы да Орта Азия мен Қазақстан ... ары ... күйе ... ... аз ғана ... өтісімен,большевиктік Отарлықтан
өкілене шыққан Сталиннің үні естіліп, бәрін де орын ... ... ... қазіргі кезеңінде шет аймақтардың ... ... ... ... ... ішінде Мұстафа Шоқай бар басшылары оқшауланушылар деп
жарияланды. "Тұрмыс-тіршіліктеріңізді... өз салт-дәстүрлеріңізге сай қалау-
ықтиярларыңызға орай ... ... ... ... сөз ... ... ... мұның өзін ұлттардың теңдігі мен автономиясы жолындағы
айрықша белсенді күрескерлерді анықтап, артынан айдар тағып ... ... ... жасалған арандатушылық деп санауға болар еді. ... ... мен оның ... ... бағыттарынан бас тарта қойған
жоқ.
2.1. Алаш ... мен ... ... ... ... ... ... үшін өлу,
Түркістан үшін жанберу,
Бәрімізге бір мақсат.
М.Шоқай.
Ақпан төңкерісінен кейін 1905 ... ... өмір ... ... ... ... 1917 ... сәуір-мамыр айларында Алаш партиясының
облыстық, ішінара уездік ... ... ... Алаш партиясының мақсаты
"программа минимум —Автономия құру, программа ...... ... орыс ... тек ... ... ... ашылуына қарсы болып қоймастан, ... ... құқы тең ... да ... ... жағдай М.Шоқайұлы төрағалық еткен "Түркістан өлкесі мұсылмандары
Кеңесін" нақты әрекеттерге көшуге итермеледі.
1917 жылы 10 ... ... ... ... мен оның серіктері бұл мақсатты іске асырудың қаншалықты ... ... ... ... ... ... қалған естелік бар: ол Петербордан
Түркістанға жүрер алдында өзінің төңкерістен бұрынғы ежелгі танысы ... және ... ... ... төрағасы, IV Мемлекеттік Думадағы
социал-демократтар партиясының жөн сілтеушісі Н.С.Чехидзеге кіреді. Чехидзе
оның алдағы жоспарының жай-жапсарын сұрағанда Мұстафа Түркістанға ... күш ... ... ... ... айтқан. Сонда
Мұстафаның айтқан жауабынан ... ... ... ... ... Шоқаев
жолдас, отандастарыңызға автономия жайында айта көрмеңіз, себебі, бұл
туралы айту әлі ерте, екіншіден ... ... мен ... ... басқа,
тілі мен діні басқа Сіздің Түркістан сияқты елдегі автономия — ... ... жол, ал ... , ... ... тысқары
оқшаулыққа бастайтын жол, ал төңкерісшіл демократияшыл Ресейден тысқары
оқшаулықтың сіздің халыққа пайдасы жоқ"2 ... ... ... ... автономия құруға, оның үстіне конфедерация құруға ырық беру,
ешкімнің ойы түгіл, түсіне де ... ... ... ... ... ... ... халықтарының
тәуелсіздігі олардың мемлекеттік тұтастығына байланысты деген ойда болған.
1917 жылы шілденің 21-26-сында ... 1-ші ... ... ... ... 14 ... талқылауға түсті. Алдымен мемлекет құрылысы қаралды:
«Русия демократическая, парламентарская республика болып, ... ... ұлт ... ... ... ... ... тиіс»1 деп ең негізгі
мәселені шешкеннен соң, жер проблемасы жайында 14 ... ... ... ... ең ... айта ... «қазақ халқы қазақ жері ешкімге
берілмесін»3. осындай дұрыс ой – пікір күні бүінге дейін күшін ... ... ... ... ... ... Сырдария, Ферғана облыстары мен Ішкі
Бөкей Ордасынан делегаттар қатысты.
Қарашаның 22-інде Ферғана Хандығының бұрынғы астанасы Қоқан ... ... IV ... ... Оны Мұстафа Шоқай ашты.
Съезд Ұлы Ресей революциясы жариялаған негізде өлкені ... ... ... ... "Түркістан территориялық жағынан Ресей
Федерациясының құрамындағы автономиялы республика" деп ... ... ... ... ... ... ... тапсырды.
Съезде Түркістанды мекендейтін аз ұлттардың құқытарын барынша сақталады ... ... ... Түркістан өкілеті – Уақытша Кеңесінің құрылғанын ... ... ... Бұкілресейлік құрылтай жиналысындағы Түркістан
өкілдерінің санына сәйкес 32 адам сайланды, олардың ... ... – 9, ... ... – 6 адам ... ... ... автономиясының) Уақытша үкіметінің
төрағасы, әрі ішкі істер министрі болып Мұхаммеджан Тынышбаев ... ... ... ... оның ... ... президент
болып тағайындалды. Жаңа ... ... ... ... автономиясы") деп аталды. Ислам автономияда мемлекеттік дін
деп танылды.
1917 ... ... ... ... ... ІІ-ші Жалпықазақ
съезіне баға берген кезде мейлінше айқын көрінді. ... ... ... ... ... ... кейін қазақ халқының автономиясы туралы мәселе қаралды. Съезд
былай деп қаулы етті:
1. Тегі бір, ... ... бір және тілі бір ... (қырғыз) халқы
басым тұтас аймақ болып табылатын Бөкей Ордасы, Орал, Торғай, Ақмола Семей,
Жетісу, Сырдария облыстары мен Фергғна, ... ... ... ... ... ... бөлімінің Алтай губерниясындағы қазақ ... ... ... ... ... Қазақ (қырғыз) облыстарының автономиясына Алаш атауы берілсін.
3.Жер бетіндегі барлық табиғи байлықтарымен, ... ... жер ... қоса автономиялық Алаш облыстарының территориясы Алаштың
мемлекеттік ... ... ... ... Конституциясын Бүкілресейлік құрылтай жиналысы
бекітеді.
5.Қазақ (қырғыз) ... ... ... ... ... ... Алаш автономиясының барлық ... ... ... түрде өкілдер болуға тиіс...
6. Алаш облыстарын жалпы күйреу мен анархиядан құтқару мақсатында ... ... ... ... ... ... құрылып, олардың 10 ... ... ... орыс және басқа халықтарға ... ... ... жері ... ... қаласы таңдап алынсын.
Қазақ (қырғыз) халқында бүкіл атқарушы ... ... ... ... өз
қолына алуға тиіс.1
Бүкілқазақтық Алашорда Кеңесінің мүшелері сайланды. Олар: У.Танашев
(Бөкей Ордасы), Х.Досмүхамедов (Орал облысы), А.Тұрлыбаев ... ... ... ... ... ... облысы), С.Аманжолов
(жетісу облысы), ... ... ... ... тыс ... ... Ж.Досмұхамедов, Ә.Ермеков, М.Тынышбаев, Б.Құлманов,
Ж.Ақбаев, Б.Мамытов, О.Әлжанов ... ... осы 15 ... ... ... ... әр түрлі өңірлерінен тағы да 15 кісінің
кандидатуралары бекітілді.2
Съезд қарсаңында ... ... ... ... Осы ... 5-6-шы қаулыларынан демократиялық
принциптері айқын көрінеді. Алаш ... ... ... принциптерін М.Шоқай сол 1917 жылы-ақ айтқан болатын. Осы
бағыттарды ... ... Ол ... бірінші бабында
"Қазақстан Республикасы өзін ... ... ... ... ... ... ... оның ең қымбат қазынасы — адам
және адамның өмірі, құқтары мен ... " ... ... жылғы қараша – 1918 жылғы қаңтар аралығында өткен сайлау қазақ
еңбекшілерінің басым көпшілігі ... ... ... ... көрсетті. Жетісу губерниясында «Алаш» партиясының блогы
сайлаушылар дауысының 27,5% - іш ... ... ... ... уезінде 85,6%,
Торғай, Орал губернияларында 75% ... да ... ... ... ... ... ... партиясы өкімет билігі жолындағы күресте
большевикткпге елеулі оппозиция болды.%%
Әрине, ... ... және ... ... ... бастап шаңырақ
көтерген Қоқан автономиясы (мән ... ... үшін ... ... ... ... осылай атады, ал дұрысы — Түркістан автономиясының
уақытша Үкіметі) совет ... ... ... сай келе ... да оның ... ұзаққа бармады: большевиктер ешқандай ымыраға
келмеді, қайта түркістандық басшыларды қырып-жоюға кірісті.
Сондықтан 1918 ... ... ... ... ... ... Қоқан қаласын атқылап, өртеп, ... ... ... Қоқан автономиясының жеңілу себептері: оның
орнықты идеясы және ... ... ... ... ... ... ... мен Түркістан халықтарының
ұлттық азаттығы үшін пайдалана ... ... ... ... болуынан еді. Біріншісі- шын мәніндегі тәуелсіздікті танығысы
келмеген уақытша үкіметтің, ал ... ... оны ... ... ... ... екіншісі — ұлттық күштердің алауыздығы және олардың
саяси тұрғыдан ... ... мен ... ... тәжірибесінің
жетімсіздігі еді, (Сөз ретіне орай бүгінгі ... ... ... ... ... кезінде Шоқай атап өткен осы екінші ... ... орын алып ... ащы ... да ... ... Қазақстанның азаттық алғанын мерекелеп жатқанымызда осы биікке
апарар бұралаң да тар соқпақтың бастауында тұрған ... ұлы ... ... ... Солардың шағын шоғырында Мұстафа ... ... ... ... ... тұлғасының да өзіндік орны бар.
Солардың бірі- қазақ қана емес, бүкіл ... ... ... ... Мұстафа ... ... және сол ... еңбектері.
Алыста ауыр азап шеккен бауырым,
Қуарған бәйшешектей кепкен
бауырым,
Қамалған қалың жаудың ... ... ... ... төккен бауырым.
Мағжан.
Мұстафа Шоқайдың тел тарихнамадан өзіндік орнын ала алмай, көп қағажу
көруіне ... ... ... ... Өкіметі орнағаннан кейін басқа
"Алаш Орда" қайраткерлеріндей Қазақстанда қалып қоймай, шет елге ... ... ... ... ... ... ... күресін тоқтатпауы.
Әсіресе бұрынғы Кеңес Одағы тарихшыларының көбі оны кеңес-герман соғысы
кезінде фашизмнен ... деп ... Егер ... ... ... ... іс-әрекеттері түбегейлі зерттелсе, оны
жазғырушылардың аузына құм ... да ... ... де ... ... тек ... ғана сақталғандықтан, еңбектерінің басым көпшілігі туған
топырағына жетпегендіктен, оны алғызып, зерттеуге ешкім білек ... бұл іс ... ... ... ... 1925 жылы И.Сталиннің өзі "Ак, жол" ... ... ... ... ... ... М.Шоқайды ұлттың ұлы қайраткеріне
айналдыру оңайға түспейтінін осы соңғы жылдар ... ... ... ... деңгейі тәуелсіздік үшін күрестегі
ірі саяси тұлға Мұстафаның сіңірген ... ... ... ... ... түйсінетін және барынша ардақтайтын биікке әлі де көтеріле алған жоқ.
Мұстафа өмірінің кейбір түстарын айқындай түсуге архив ... ... де көп үлес ... ... саясаткерлерінің, әсіресе, олардың ішіндегі Шығыс тарихына ... Азия ... ... ден ... саясаткерлердің арасында
Мұстафа Шоқайдың ағартушы-демократ ретінде дәрібі асып, аты ауызға ілінеді.
Көз көргендердің айтуынша, ол өз ойын ... мен ... ... ... тілдерінде әсерлі де әрлі етіп емін-еркін баян ете білген. Еуропада
жүріп араб тілін ... ... ... ... ... ... ... шешен, дуалы сөзді танымал публицист Мұстафа ... ... де, ... мен ... да ... сағына күтетін
мейманы болған...
Мұстафа Шоқай Түркістан ... ... ... ... ... шығаруға қатысады. Ол Мәскеу, ... ... ... ... ... ... ... мен деректерге негізделген Кеңестік Ресей мен Орталық Азия жайлы
сұңғыла мақалаларын, теориялық зерттеулерін, тарихи һәм ... ... мен ... ... мен ... Варшавада жариялап жатты.
Әйткенмен, оның жаны өзінің төл перзенттері Стамбулда ... ... ... ... "Жас ... журналдарының үстінде, сөйте
тұра Лондонда-ағылшын, Парювде-француз, ... ... ... Орыс ... ... ... ревью" хабаршыларының
жарияланымдарына белсене жәрдем жасайды. Сөйтіп, ол Батыс ... ... ... қатар Түркия, Қытай, Америкада жүрген мұсылман елауғандарының
(эмигранттар) айтулы көсеміне айналды. Ой мен ісіндегі, ... ... ... ... тендігі мен автономиясы жолындағы айрықша
белсенді ... ... ... айдар тағып, айдап тастау үшін
аярлықпен жасалған арандатушылық деп ... ... еді. ... Шоқай мен оның үзеңгілестері бағыттарынан бас тарта қойған жоқ.
Бұл ... ... ... ... ... іздерінің
бізге белгісіз тұсын айтарлықтай толықтырады. Осы кезге дейін тарихи
әдебиетте Мұстафаның шет елге ... ... ... жүзеге асқаны айтылып жүр.1
Мұстафа Маңғыстауға өзі басқарған Түркістан (Қоқан) автономиясы
талқандалғаннан кейін келген. Бұл ... 1918 жылы 7 ... ... ... ... ең ... ... Мұстафаның өзі былай дейді:
"Болшевиктердің оғынан қашып, Қоқанды қаласындағы ... ... ... 5-10 күн ... Екі күн жаяу ... ... шегіп, Дағыстан деген қышлаққа келдім. Сонда тоғыз жүз сомға ... екі жүз ... ... ... жалдап, "қазақ-қырғыз қайдасың?" деп
қарлы таулар асып жөнеліп кеттім... "Бірлік туы" арқылы алаш ... ... ... ... ... ... жерім белгісіз, жария
қылып болмайды"2
Бұдан ары қарай, Мұстафа Кавказға өзіміздің Маңғыстау жері ... ... Форт ... ... Форт Александровск) су жолы арқылы
аттанғаны дәлелдене түседі.3
Бұл деректердің тағы бір ... сол - онда ... ... тұңғыш революциялық комитетінің төрағасы, кейіннен ... ... деп ... осы ... арыс азаматы сенімді Тобинияз
Әлниязұлының және оның сенімді жігіттері-Отарбай ... пен ... ... ... ... айтылған.1
Осы дерекке сүйенсек, адай жерінің азаматтары өздерінің кемелерімен
Красновдск-Баку су жолымен жүретін паронға ... ... ... ... жіберген деуге негіз бар.
1919 жылдың басында ол Кавказға барды. Сол кездегі Тәуелсіз Грузияның
астанасы Тифлис ... ... ... елінің ұлттық тәуелсіздігі ... ... Өзі атап ... ... ... ... ... көптеген мақалалар жазады. Осы мақалалары
"Вольные горцы" ' ... ... ... және ... мен ... ... ... "На рубеже-тарихи
кезенде" атты орысша журналда басылады. Ол мақалаларын тікелей өз ... ... ... ... ... ... жариялайды.2
Ал 1920 жылы Солтүстік Кавказдың үйымы мен ... ... ... ... Тифлис қаласында "Жаңа дүние" деген газет ... да ... ... ... ... ... басқыншы қызыл қосындардың Тифлис қаласына кіруіне байланысты
1921жылдың ақпан айында М.Шоқайұлы кемемен Түркияға барады.4 Осы ... бір ... айта ... ... ... шығарып тұрған шағында Ташкенттегі ... ... ... Онда алдымен істеп алып, артынан кешірім
сұрайтын Кеңес үкіметінің Қоқан автономистеріне ... ... ... ... ... ... ... орала беруіне
болатындығы жөнінде айтылған еді. Бір ... ... бұл ... да ... шешімге келе білді. Ол кейін оралған жоқ. ... ... ... ... ... эмиграциялық қызметі басталды.
Өмірдің өзі көрсетіп бергендей ... да ... ... ... ... Алаш ... тағдырында мынандай екі
бағыт байқалады. Бірі кеңестік ... ішкі ... ... ... ... ... Ә.Бөкейхан тергеушілеріне берген жауабында:
"Мен Кеңес үкіметін сүйемін, бірақ мойындамаймын",- деп ... "Мен ... ... ... қамтамасыз ете алатын
билікті ғана қолдаймын",- деп ... бұл ... ... ... күмән келтіреді. Бұл бағыттағылар алдымен қуғын-сүргінге
түсіп, алдын ала түгелдей ... ... ... ... (яғни ұлт-азаттық) бас
тартатындықтарын ресми түрде ашық ... ... ... ... ... ... келу ... түсті. Бұл бағыттағылардың бәрі
бірдей ... жоқ. ... олар ... билікпен іштей толық жарасымдылықта
өмір сүрді деп айту да тым үстірт болар еді. Өз ... ... ... өздеріне тиесілі басқа үлес қосқан жоқтын.
Мұны М.Шоқайұлы жақсы түсінді. Түсінгендіктен де ... ... ... ... алды. Оның мұндай қадамға баруы, белгілі дәрежеде азаматтық
ерлікпен бірдей болатын. Өйткені, қазақ баласының өз елінен жырақта ... ... ... ... ... ... еді.
Осы күрес түркиялық халықтың да аса бір ауыр ... ... ... ... Егей ... ... Измер қаласынан бастап
елдің ... ... ... 60 ... қашықтықтағы Полатли
қалашығына дейінгі Түркияның барлық ... ... ... ... Сол ... М.Шоқай көп аялдамай Францияға өтеді. Франция астанасы Парижден ол 1931
жылдың маусым айынан осы жылдың ... ... ... ... Зәки ... редакторлығымен Стамбулда шығып тұрған "Жаңа Түркістан" журналына
атсалысып, аса құнды мақалалар жазады.
М.Шоқай 1929 жылдың желтоқсан айында өзі ... ... ... Германия астанасы Берлинде әйгілі "Жас Түркістан" журналын
шығара бастады.
Журнал Шағатай тілінде ... 1939 ... ... айына дейін
журналдың 117 саны жарық көрді. ... ... ... Шоқай
мақалаларының тақырыптары сан ... ... ... ... ... пен ... халықтарының бірлігі мәселелерін қозғайды.
Оларда түрікшілдік идеялап уағыздамады. Мұстафа Шоқай бір ... деп ... ... ұят деңгейіне көтеру, яғни жері, суы, ... мен діні бір ... ... ... ... ... ... санаға
жеткізу – ұлы тарихи міндеттің маңызды бір бөлігі».
Ол "Жас Түркістан" журналының 1933 жылғы қазан ... ... ... беттерінде өзінің студенттік кезіне Петербургтегі ... ... ... ... үшін ... ... ... туралы
жазады1.
Ал оның 1936 жылғы «Түркістан жастарына» ... ... де ... ... ... ... ... Қырғызыстан, Қарақалпақстан,
Түркменстан һәм, Тәжікстан деп хат үкімет күшін алты????? Бөліп ...... ... бір өлке ... қаны бір, діні бір,
мақсаты бір.
Түркістанның мақсаты - ... ... ... ... ... боп, ... бір ... болып тұру. Халқы көптен бұл жұмысқа алысып, шалысып,
қан ... ... ... ... зор, ... болашағына
иланамыз.
Түркістан жастары айрықша бұл мақсатымызға жеткізуге таланып, тырбанып
жатыр.
Біздің мақсатымыз жалғыз Түркістанның ғана ... ... ... ... ... ... дос ... өзара бірлігін нығайту.
Түркістанды формасы жағынан да, ... ... да ... ... құру,
өйткені тек осылайша ғана халқымыз өз Отанында өз тағдырының ... ... бола ... ... өз ... ... саяси теоретик ретінде Кеңес ... ... ... ... ... ... ... жатқан әр оқиғаны
талдап отырады. Осы ... оның ... ... ... және "Кіндік
Азиядағы Кеңестерде" еңбектері жарық көрді.
Ол тіпті кейін өз естеліктерінде де тек ... ... ... Меніңше, Мұстафа Шоқай автономия ... ... ... ... ... ... мен, ... тек сол үшін күрескен болса керек.
М.Шоқайдың бұдан арғы ... ... ... ... ... ... ... қолына өтті.
Түркістанның азаттығы туралы идеяларын шет елдерге түсіндіріп, ... ... ... ма еді? ... азды-көпті жұмыс істеліп жүрді.
Дегенмен, жағдай бірте-бірте түгелдей Кеңестердің пайдасына қарай өзгере
бастады. ... ... ... ... ... ... әлемге
түсіндіру үшін Мұстафа Шоқайды шет елге жіберу ... Сол ... ... ... ... бір ... Еуропаға бара жатты. Сол
делегацияның құрамында Түркістан, Қазақстан және, Башқұртстан атынан Баку
жолы арқылы біз де ... ... ... ... деп жазады. (Ахмет
Зәки Уәлиди кітабының ... ... ... ... ... Мұстафа Шоқай шет елге (Еуропаға) бас сауғалап қашқан жоқ, арнайы
тапсырмамен Түркістан үшін күресті жалғастыруға ... ... ... ... ... ... ... IV бөліміне енгізілген. 6-
тарауда автор Мұстафа ... ... ... ... ... таныту жолындағы еңбегіне тоқталады. Парижде бірнеше жыл бойына
орыстың эмиграциялық баспасөзіне (Мысалы, ... пен ... ... ... ... газеттеріне Түркістандағы
большевиктердің саясаты туралы мақалалар жазады.1
Мұстафа Шоқай ... ... Орта Азия мен ... ... да бай ... мен ... баяншысы Орталық Азияның ғұлама
ғалым - кемеңгерлерінің еңбектерін уағыздаушы болды. Ол тыным ... ... ... ... ... ... Париждегі, Лондондағы, Женевадағы және басқа Батыс
орталықтарындағы қызметінің сан ... да ... ... ... ... жату мүмкін емес",- деп жазады Мемлекеттік Думаның бұрынғы мүшесі,
Грузияның сыртқы істер министрі А.Шенгелия.
Ол әрбір мүмкіндікті және ... ... аса ... сарабдал
саясатшыларымен болатын барлық ресми және биресми пікірлесуге қатысу хақын
құр жібермеуге тырысатын", -деп көрсете ... ... ... ... ... өзіміз құрған "Кавказ, Түркістан және Украина
халықтарының достастығы" ... оның ... ... зор ... ... орын алуы әбден табиғи нәрсе ... ... ... ғана ... ... бүкіл Кеңес Одағында қалың қауымға танымал
болды, бұған өзіміз, әйтеуір, амалын тауып, сол ... ... ... мен ... ... ... бір осында жолы түсе қалған
түркістандықтардың Түркістан төңірегіндегі ... ... ... ғана таралып жатқанын біліп, қатты таңырқағандарын талай көргенім
бар...
Мағлұматтар ... ... ... аса ыждаһатты болатын, ешнәрсені
де дабырайтып ... ... ... зор ... ... ... ... ғасырдың сексенінші жылдарынан бастап, жиырмасыншы ғасырдың
қырқыншы жылдарына ... өз ... көзі ... ... ... ... айдай әлемге паш ету жолында жанын да, тәнін де тігіп адал ... ... ... өмір ... ... қуат ... ... Ол ақтық
демі біткенше бойында ұлы мұрат пен бәтуәлі іс-әрекет біте қайнасқан ... ... ... ... ... бір ... азаматтан оның неге Мұстафаны
жанындай жақсы көретін себебін сұрағанда, ол: "Өйткені, Мұстафа Шоқай жеке
өзінің қара ... ғана осы ... зор елді ... ... ... ... мен мүдде-мұраты осы сөздің дәл мағынасында оның
бойынан тұтас көрініс тауып тұр ... ... деп ... ... ... ... - тарау.
Түркістан легионы және Мұстафа Шоқай.
Түркістан легионы жөнінде Мәскеудегі бұрынғы ... ... және бас ... ... де ешқандай мағлұматтар
кезікпеді. Мұстафа Шоқайды ұлт қозғалысының ipi ... ... өз ... ... үшін ... ... дейін күрескен ұлтжанды
қайраткер екендігін көреміз.
Мәлімет біржақты болғандықтан ... ... мен ... ... ... бір-бірінің синонимі, бір-бірінен ажырамас тіркес
есебінде қабылданды. ... ... ... ... солай деп
есептейді. Сондықтан да алдымен Түркістан легионы туралы ой пікірлерге
тоқталсақ.
Легион ... ... ... ... ... сауалға жауап беруге ынта
көрсеткен авторлардың ойы әртүрлі. Мысалы, соғыс мүгедегі, тарих ғылымының
кандидаты ... ... "1941 ... ... Гитлер Шығыс Пруссияға
келген кезінде генерал Эркилеттің ... ... сол жылы 30 ... легионын құруға шешім қабылданды, оны жасақтау 162-ші жаяу әскер
дивизиясына тапсырылды ",- деп жазады ("Қазақ әдебиеті", N48, 1992)./
Ал тарихшы ... ... ... ... келтіреді. 1941 жылдың 18
шілдесінде түрік бас ... ... ... ... ... елшісі
Папенмен сөйлескенде Кавказда "жергілікті халықтардың ... ... ... ... ... ... мемлекетін " құру туралы идеяны
ұсынады. Берлиндегі түрік елшісі Гереде осы пікірді сол ... ... ... ... ... ... 1941 жылдың қыркүйек
айында пантүріктік ... ... ... ... ... рейх
басшыларына ирандыкқ Әзірбайжан, Орта ... ... ... ... және ... түбегін қамтитын советтік республикалар
есебінен мұсылман-пантүріктік мемлекеттік ... ... ... ... зерттеп жүрген ғалым Бақыт Садықованың ... 1941 ... ... ... ... ... Розенберг Гитлерге
түріктік легиондарды құру идеясын ... ... ... ... ... ... ... толық қуаттайды.
Осыған орай 1942 жылдың қаңтарында Сыртқы ... ... ... ... пантуранизмді белсенді түрде қолдау туралы нұсқау ... ... ... ... қана вермахт легион құру туралы ... ... ... ... ... алса керек("Түркістан ", N21, 1998)
Бақыт Садықова ханымның басқа да ой-өрімдері назар аударарлық: ... ... ... 1942 ... ... ... ... легионы
құрамында болғандардың саны 180 мыңнан 250 мыңға жетіп, бұл әскери құрылым
шығыс легиондары ... ең ... ... Десе де, ... Шоқай мұндай
әскери құрылымды қажет деп ... ... ... ... ... Өйткені,
оның пікірінше, фашист лагерлерінде зұламат айуандықтан зардап шеккен
жандарды қайтара ... ... ... салу ... ... ол кісі ... білімі таяз адамдарды Германиядағы фабрика,
зауыттарға жіберіп, болашақ ... ... ... ... идеясын
ұсынған. Бірақ, жалынды патриоттың өзі 1941 жылдың 27 желтоқсанында қайтыс
болып, бұл ниет жүзеге ... (Бұл да ... ... отырған мәселе жөнінде орысша-немісше жарық көрген көптеген
материалдарды сараптай келіп, Искандер Гилязов ("Родина", N7, 1999, 75-79
б.) өзінше ... ... Біз ... ... талдау барысында осы
автордың пікіріне де назар аударғанымызды ескерте кеткіміз келеді.
Гилязовтың ойынша, 1941 жылғы күздің аяғына дейін ... ... ... басшылығы КСРО-ның шығыс халықтарымен жұмысты өз түсінігімен
жүргізсе, кейінірек, қарашаның орта кезінде, ақырында, бұл ... ... ... ... ... легионын құруды қолдайды. Бұл шешім
негізінде кейін ... ... ... ... Грузин және Кавказ-
мұсылман (соңынан Әзірбайжан жөне Солтүстік ... ... ... төрт
легионын құру туралы 1941 жылдың 22 желтоқса-нында ОКВ-ның бұйрығы шықты.
Шығыс министрлігінің комиссиясы Еділ бойы және ... ... ... әскери тұтқындардан әу баста бөлсе де Еділ-татар легаонын құру
жөніндегі бұйрыққа 1942 ... 15 ... ғана қол ... ... ... ... ... іске тағы да
үңілейік. Мұнда 1942 жылдың басында әу дегенде ... ... ... ... ... ... ... құрылды делінген.
Штаб бастығы болып неміс ... ... ... ... ... ... де тек ... офицерлері бекітіледі. Рота штабы
бастығьша да немістерден басқа ешкім жолатылмады. Орта және ... ... өзге ұлт ... ... ... ... анықталған шендер мен қызмет дәрежесі: қатардағы жауынгер,
бөлімше командирінің орынбасары, белімше ... ... ... ... ... рота ... Аталған қызметке Қызыл
Армиядағы атақ-дәрежесіне қарамай тек "лайықтыларды" ғана бекіту ... ... үшін ... ... белгіленді: бөлімше
комаңдирлігінің орынбасарлығына - бір ай, ... ... мен ... орынбасарлығына -екі ай, взвод пен рота командирлігіне - үш
ай. Қажет ... ... бұл ... ... ... ... "ТҮК" ... орынбасары - әскери бөлімнің бастығы
Баймырза һайт былай дейді; "Тұтқындарды өз ... ... ... ... ... ... Сондықтан да тұтқындардан ... өз ... ... ... қолы ... екі ... қағаз
алынатын. Осы құжаттың бір нұсқасы Женеваға жіберілетін, екіншісін өз
архивтерінде сақтайтын. Бұл ... "Өз ... ... ... қарсы соғысуға дайынмын деп ант ішемін " деген едік.
Енді мәселенің ... ... алу үшін ... ... ... национальный комитет", "ТНК"),
"Түркістан легионы" ("ТЛ"), "Түркістан ұлттық советі" ("ТҰС"-"Туркестанский
национальный совет", "ТНС") ... ... ... тағы да бір назар
аударғанымыз абзал. Бұған ... ... ... ... ... (МҚМ) ... ... ұлтшыл ұйымның мүшелері есебінде
айыпталған Хәкім Тыныбеков және ... 49 ... ... 1946 ... ... ... ... іздеп көрейік. Өйткені "ТЛ"-на қатысты
дегендерді соттау үшін ... ... ... ... ... ... Т.Рысқұлов және басқа да республиканың ... бір ... қою ... шындыққа тым жанаспайды деп есептейміз", -
деп жазады ... ... ... ... ... ... қандай мақсат-мүдде
көздеді? Легионды құрған ... ма, әлде ... ... ме? ... боларсыздар, осынау сауалдар төңірегінде керағар пікірлер аз ... ... ... қатысы бар деген кейбір мамандарға құлақ түрейікші.
Әбу ... ... ... ... ... ... кезеңде Мұстафа өз халқының болашағына салқын қарай
алмағаны хақ. Немістер жеңген жағдайда туған еліне ... да ... ... үшін ... ... ... ... оның бар арманы еді" ("Егемен
Қазақстан", 13.07.1995).
"Мұстафа ... ... ... ... ... легион
құрылғанға дейін және белгілі мақсатта болғаны ... ІПет ... тек ... ғана ... ... ... грузин,
армян, басқа да кавказдықтар, тіпті орыс-украиндықтардан да құрылуы Мұстафа
шоқайдың еркіне ... ... ... өз жоспарына сәйкес келгені де
еске алынбайды. Шынында, легион Мұстафа ... 1941 жылы ... ... ... қайтыс болған соң өмірге келмеді ме? ... 1997, N2, ... ... ... ... ... ... "1941 жылы
күзде кеңестік тұтқындар шоғырланған лагерьлерді аралап, ... ... ... үшін ... ... ... Мұстафа Шоқаймен бірге татар, өзбек, тағы ... ... ... кіргізіледі... Демек, соғыс тұтқындарымен кездесу
жалғыз Мұстафа Шоқайдың идеясы емес, кеңестік отаршылдық ... ... ... ... ... өкілдерінің әрекеті еді" ("Қазақ
тарихы", 1997, N2, ... ... ... ғылымының докторы, профессор: "М.Шоқайұлын
"Түркстан легионын" құрушы, қанішер, кекшіл адам ретінде көрсетуді қалайтын
авторлар жоқ ... Бұл — ... ... ... ... ... М.Шоқайұлын "Түркістан легионы" сияқты әскери құрылым өмірге
келгенге шейін-ақ өмірден аттанып кеткендігіне ... ... ... ... ... N4, 48 б.).
Сөз болып ... ... ... ... сәл ... ... ... та жазған еді. Оның пікірі де ... ... ... Әбу ... ... ... ... сабақтас, үндес жатыр ("Қазақ әдебиеті", 22.07.1992).
Қазіргі қазақ баспасөзіндегі жарық көрген кейбір дүниелердің өзінен-ақ
Мұстафа Шоқайдың не туралы ... ... ... ... ... ... ... байқауға болады. Кезінде Әнуар
Әлімжанов айтқандай ("Қазақ әдебиеті", 24.07.1992), бүкіл ағылшын, ... ... ... ... ... тарихшыларының, әдебиетшілерінің,
немесе өзімізде жарияланған түрік ғалымы Т.Шағатайдың, Украинаның бұрынғы
Сыртқы ... ... ... А.Шульгиннің Мемлекеттік Думаның мүшесі,
Грузияның бұрынғы ... ... ... А.Чхенвелидің, әйелі Мариям
ханымның пікірлерімен есептеспеуге бола ма?
Шынын ... ... ... ... ... ғана жау деп ... ал дүние
жү'зі оны өз өмірін түгелдей елін бостандыққа тәуелсіздікке ... әлем ... ... ... ... Егер олай ... Мұстафа
Шокайдың еңбектері, саяси күрескер бейнесі туралы ... ... ... ... ... ... Мюнхенде, Кельнде, Нью-
Йоркте бірнеше дүркін басылып шығар ма еді?!
Мұстафа Шоқайдың қайтыс болуы жөнінде де әртүрлі пікір айтылып ... ... ол ... былай дейді: "... М.Шоқаевтың зорлықпен
өлтірілгенін нақтылайтын құжат жоқ. Өлімнің себебін іздеу, ... ... ... Ұлттық Комитеті" мен "Түркстан легионы" мүшелері ... ... орын алуы ... тағы да сол ... ... бейнесін "сомдауға" ұмтылудан туған".
Неміс тұтқынында болған, "ТҰК"-нде қызмет істеген, ... ... у ... ... ("Ана ... ... ... мұны Мұстафа
Шоқайдың өмірін зерттеп, кітап жазған Серік Шәкібаев та жоққа шығармайды
("Қазақәдебиеті", 24.07.1992). Бұл ... ... ... ... оның ... алынғаны, яғни белгілі бір ... ... ... оның ... бола ... де мүмкін деп есептеуге болар еді.
Сондықтан жоғарыда айтылған ресми құжатқа (айыптау қорытындысы) тағы да ... ... реті ... тұр. Онда ... ... "При ... ... органов Вали Каюм-хан убрал Чокаева (уничтожил его) и
занял в "ТНК" пост ... ... CCP-ы ... ... '" ... полковник Сәкенов 1946 жылдың 9 желтоқсанында қол
қойған құжатында осылай жазылған.
Қазақ ... көбі 1917 ... ... ... ... ... алған.
Енді елге азаттық, теңдік ... ... ... империя бұғауынан
мүлдем босады деп ойлады. Пролетариат табы қалыптаспаған, ... ... ... алаш ... ... ... ... қарағаны
түсінікті.
Енді сол кездегі саяси хал-ахуалды бір сәт көз алдымызға елестетіп
көрейікші. Әңгімені белгілі ... ... ... ... бастайық.
Ол Ресейдің буржуазиялық-демократиялық кадет партиясы Орталық ... ... ... жер, ұлттық автономия, дін мәселесі жөнінде олармен
келісе алмады да әуелі "Алаш партиясын", кейін ... ... ... ... жаңа ... бірден жақтамады. қайта керісінше большевиктерге
соғыс жариялаған ... ... ... Оңтүстік шығыс одақпен
және Колчак министрлерімен, ақгвардияшыл "Сібір" үкіметімен ... ... ... ... соң советтер жағына да шықты, тіпті
кейбіреулері оның құрамында қызмет атқарды.
Сол ... ... ... ... ... қауымы "Қазақтың Үш жүз"
партиясын құрды. Оның алғашқы басшысы Мұқан Әйтпенов ... да, ... оның ... ... ... Тоғысовтың қолына көшті. ... ... ... ... мен елді мекендерінде "Шора-и-Ислам"
партиясының ұйымдарын құруда Мұстафа Шоқайға да көмектескен, оның ... ... ... ... ... партия алғашында
алашордашыларға іш тартып жүрді де, қазан төңкерісінен соң оларға ... ... ... ... ... ... Солай бола тұрса да "компартияға
мүше емес, марксизм-ленинизм позициясын түсінбейді" деп большевиктер ... ... ... ... ... ... 1918 жылдың басында Қоқан
автономиясы құрылды, оның басшылығында әуелі М.Тынышпаев ... да, ... сол ... ... болған М.Шоқай басқарды. Бұл үкімет ... ... ... оның ... Қазақстанның оңтүстік-шығыс
аудандары аймағында жүргізуі тиіс болатын.
Сонау 1911 жылы Женевада Ленинмен кездескен, 1915 жылдан ... ... ... жаңа ... ... қосьш, Лениннің көзі тірісінде
шығыс елдерінде бірінші болып оған жыр ... ... ... ... ... жаңа ... бірден қолдады. Бұрын саяси күреске ... ... бұл ... ... ... жоқ ... ... төңкеріс
туралы, елді басқару жөнінде, ұлттық проблемаларды шешу ... ... ... ... болды.
Сөйтіп, үлкен империяның шет аймағында большевиктерге, олар әкелген
жаңа өмірге көзқарас біркелкі бола қойған жоқ. Орталықта да ... ... ... Ұлы ... ... ... деп ... кезінде
керемет марапатталып, орынды-орынсыз мақталған қазан төңкерісін ... ... ... да әртүрлі қабылдады. Оның бағытына,
идеяларына ... ... ... ... ... ... ... көп бола қойды деп айта қою қиын. Анна ... ... ... ... ... сол үшін ... ... болса да көндім деп
елінде қалса, келіспегендер де аз ... жоқ. ... ... ... ... Куприн, Марина Цветаева, Андрей Белый, Сергей Коненков
сияқты еліне қайтып келгендер болды, бірақ бәрі бірдей ондай тоқтамға ... ... ... ... орын ... ... сене қоймаған
Сергей Рахманинов, Федор Шаляпин, Константин Коровин сияқты орыстың әлемге
әйгілі өнер қайраткерлері шет елде ... ... Орыс ... ... ... ... сыйлығына ие болған Иван Бунин де еліне келмеді, Париж
түбіндегі Сен-Женевьев-дю-Буа қаласындағы орыс ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... шығарылып келген тарихи
есіміз кайта оралып жатыр. Енді, міне, біраз ... ұмыт ... ... еске ... ... ... кезде оған сергектікпен қарағанымыз
жөн. Мұндай сақтық бұйрық берілген жерінде тарих та тоқтайды ... ... ... ... ... ... тез ... деп асығыстық жасап,
жанталасып, ысырап қылған рухани қазынамызды, ұмыт қалған есімізді білу
үшін, оны ... ... үшін ... Тарихты кезең мен дәуірге саясатшылар
мен ғалымдар бөледі, бұлай жасау оны зерттеуге де, саясатқа да ... ... ... ол - ... ... келмейді. Тарих ешкімнің еркінсіз ағып
жатқан өзен сияқты, өзіне бұлақтың көзі мен ... ... ... бір ... ... ... ... жылжиды, сылдырап аға береді.
Қазақ ... ... ... және ... ... бола ... да
қазақ мәдениеті мен қоғамдық ой-пікірінің тарихына кіре алмады, оның қуатты
және үлкен тармағы болып есептелмеді. Мұның Мұстафа Шоқайға ... ... ... ... ... ... ... Шеттегілердің бәрі жау болып
есептелді де, олардың ... ... ... өркениетіне елеулі үлес қосқан шетелдегі өз отандастарына
дұрыс көзқарас болмауынан совет өкіметінің тапқан пайдасы көп емес. ... ... да әлем ... ... ... өнер ... біржола шеттетпеді, аздап болса да олар ... ... ... жарияланып, концерт залдарында орындалып жатты. Бірақ мұндай
"жеңілдік" бұрынғы ... ... ұлт ... ... олар сол ... "жау, ... ... қала берді. Бұлардың қатарында
Мұстафа Шоқай, "Түркістан легионына" қатысты ... бәрі ... ... ... "ол ... халықтарын патша отаршылдығынан азат ету
үшін күресіп, оларды өзара біріктіруге тырысқан. Өз кезеңіңде бұл ... ... ... еді, оны ... ... барлық көсемдері қолдаған
болатын. Бұл ұлтшылдық та, пантүріктік те, ... та ... ... ... ... әрекет еді". Тарих ғылымарының
докторы, профессор Әбу Тәкеновтың осы ... ... деп ... ... 13.07.1995).
Ал соғыс жылдарындағы жағдайға келсек, неміс басшылары ... ... ... құру жөніндегі жоспарын жүзеге асыруда Мұстафа
Шокайдың беделін пайдаланғысы келгендігі шындық. Ал Мұстафаның шу деп ... ... - ... ... советтік тоталитаризм жүйесінен
құтқару, тәуелсіз ел болып, демократияға, өркениетке қадам басу. Бұл оның
саяси ... және мұны ол ... ... емес. Өзінің халқына,
еліне, оның болашағына нұсқан келтірерліктей ... ... ... жоқ. ... ... ... совет өкіметі сияқты үлкен империяны құлата ... ... ... ... ... де оны білді. Киял жүзінде қалған
"Гростуркестан" деген неміс жоспарын ... оқьш ... жоқ ... да ... ... ... орны қандай болғандығын айту қиын.
Кезінде Мұстафа Шоқайды ақтау, оған ел тарихында өз ... беру ... топ ... қауым баспасөзде мәселе көтерген болатын. Бірақ бұған ақпарат
құралдары арқылы ешкім жауап бере қоймады. Жобасы сотталмаған адамды несіне
ақтайды деген болу ... ... ... ... ... ... жақтағылар осындай пікірде көрінеді.
Біздің ойымызша бұл мәселеде үкімет сырт қала алмайды. Өйткені ... ... ... ... елде де, елден кеткеннен кейін де үнемі
советтерлің қуғынында болды, оған моральдық террор жасалды. ... ... ... ... ... туған жерінде ат туралы теріс қоғамдық
пікір қалыптастырды. Тіпті бұл ... ... осы ... де ... ... ... ... бар дегендер атыльш, тірі ... ... ал оның ... ... ... ... өңі
түгіл түсінде көрмесе де оларға сенімсіздік көрсетілді. Мұның бәрі ... оның ... ... ... ... өкіметтің ресми
бағыты болатын. Қазіргі өкіметтің бұған қатысы болмағанмен, бұрынғы ескі
билік жүйесі жіберген қатені ... оған ... ... ... ... ... есімі түрік әлеміне, дүние жүзіне атамзаманнан белгілі.
Қалың алаш жұрты, егемен болған туған елі кім екендігін енді ... ... ... ... ... Сыр өңірі құрметтеп, әспеттеп жатыр.
Бірақ ол ... ... ... ... ... ... тұлға
екендігін ескергеніміз жөн. Дүние жүзі қазақтарының қауымдастығы да
Мұстафаның ... ... ... бұл тек ... ... ... ... емес. Сондықтқ өкімет те ресми түрде ... тиіс ... Олай ... ... ісін ... "Түркістан легионына"
қатысты дегендерге де қоғамдық өмірде басқаша ... ... ... деп ... ... ... ... жалпы кеңестік тоталитарлық
жүйенің идеологиясымен, ... ... кең ... жүргізу қажет.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ... ... ... ... ... сан ... ең ... кеңестік тұтқындар.
Олардың жалпы саны - 5,7 миллион, 3,8 миллионы алғашқы ... ... ... ... ... Қызыл Армияның басшылық құрамын
әбден-ақ жұтатып кеткен болатын.
Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында ... 7 ... ... ... болса, ал 37 процент! орта әскери білім де ... ... ... ... жылдарында немістердің қолына түскен
ресейлік әскерлердің 5,4 проценті қаза тапса, ... ... ... ... ... 58 ... ... болған.
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде барлық соғысушы елдер 1907 жылы
тұтқындардың құқықтарын белгілеген Гаага келісіміне ... 1929 ... ... тұтқындарының құқықтарын белгілеген жаңа келісім жасалады.
Кеңес Одағы аталған келісімдерге қосылмаған. Ал ... ... ... 1934 жылы ... Бұл ... мазмұны біздің халқымызға
мүлде таныс емес еді, ... ... ... ... ... ... бар ... білген жоқ.
1941 жылдың тамызында Гитлер Хаммерштадтағы Кеңес әскери тұтқындары
орналасқан ... ... ... ... ... ... Сталиннен
түтқындағы Кеңес адамдарына азық-түлік жіберуін өтінеді. Алайда, Сталин
бүган келіспей, адамның халықаралық құқына ... ... ... ... ... ... ... Қолға түскендер
бақытсыздар қатарында қамқорлыққа алынуы тиіс",-деген талабын орындаудан
бас тартты. Бұл басқалар үшін де ... ... ... кетті, оған қоса
Сталиннің атышулы N270 КСРО Халық Қорғанысы ... ... ... ... бұйырған, ал тұтқынға түскендердің туған-туысқандары
қудаланатындығы айтылған жарлығы шығады.
Көп ұзамай-ақ сол ... 8 ... ... де кеңестік
тұтқындарға өте қатал қарау, аямау ... ... ... ... жол ... ... тұтқындары екі тоталитарлық мемлекеттің екі диктатордың
арасында жаншылып, отансыз, қорғансыз мүсәпірлік жағдайға түсті.
Парижде тұрып жатқан Мұстафаны ... ... ... ... да, ... ... кейін оны түрмеден босатып, Берлинге апарады,
неміс ... ... Орта ... Қазақстан халықтары арасындағы,
жалпы түркі тілдес халықтар ортасындағы зор беделін пайдалануды жоспарлаған
еді. Сол ... ... ... ... жасақталған әскери тұтқындар
легионын және оларды Кеңес Армиясына қарсы күрес үшін пайдалану ... ... ... ... ... ... ... М.Шоқайды Польша, Жаңа Батыс Украина концлагерьлеріндегі
Кеңес әскери тұтқындары жағдайымен танысу үшін арнайы жіберген. ... ... ... ақылшы-кеңесші ретінде сыннан өткен сатқын Уади-Каюмды да тыңшы
етіп қоса жібереді.
Мұстафа Шоқай концлагерьлерді аралау ... ... ... ... барынша мұқият танысып, олардың пікірлеріне жанашарлықпен
құлақ асады. Мұстафаның талап етуімен шығыс ұлттарын жеке концлагерьлерде
ұстау жүзеге ... Олар үшін ... ... ... ... ... француз әскер тұтқындарына берілген жаңа киімдер үлестіріліп,
жұп-жұптан ішкі киімдер бергіздіреді. Оның өтінішімен тұтқындағы ... ... мен ... ... жұмысқа орналастырылды. Сонымен
бірге Мұстафа концлагерьлерді аралай жүріп, көзі ашық, білімді тұтқындармен
жеке-жеке әңгімелесіп, ... ... ... ... жасайды.
Тұтқында болып аман қалған И.А.Дугас пен Ф.Я.Черонның Парижде жарық
көрген естеліктерінен ... ... ... ... ... Азия
өкілдеріне басқалардан гөрі қаталырақ қарағанын, соның салдарынан ... күзі -1942 ... ... ... ... ... ... 130000
түркі тілдес тұтқындардың 122000-ы қаза тапқаны туралы мәлімет бар.
1943-1947 жылдары Кеңес Одағына бес жарым ... жуық ... ... ... ... ... ... қайтарылған, солардың 20 проценті
атылған немесе 25 жылға айдалған, ал 15-20 проценті 5-10 ... ... ал 10 ... ... алыс ... жер ... 15
проценті соғыста қираған аудандарда ауыр жұмысқа салынады, 15-20 проценті
ғана туған жеріне оралады.
Соғыс тұтқындарын ... ... екі рет ... ... неміс
тұтқынында жүргенінде қорғаудан бас тартты, ал кейін елге ... ... ... ... сол ... ... ... үрпақ шындықты іздемей, соғыс
тұтқындарына "сатқын" ретінде қарайтын болса, бұл оларды ... рет ... еді. Ал біз ... ... ... үшін ... ... көре
алмай арманда кеткен абзал жандарды ақтай алмай отырмыз.
Себебі, олар ... ... ... сеніп қалып),
қолбасшылардың дарынсыздығынан соғыстың алғашқы айларында тұтқынға түсуге
мәжбүр болған еді.
Мұстафа Шоқайұлының идеясы мен ... ... пен ... ... ... ... жеңген жағдайда тіпті Германия құрамында
Тәуелсіз ел болу еді.
Оның бүкіл ғұмыры 03 халқына демократиялық ... ... ... ... ... алып беру ... ... өтті.
Еңбектеріне ден қоятын ... оның ... ... ... ... респрессияға, тоталитаризмге, шовинситік
баскяншылыққа қарсы аянбай күрескендігін, ... ... ... ... барынша іздестірумен жанталасқандығын байқаймыз.
ОГПУ-ға берген түсініктемесінде А.Байтұрсынов: "... шетте ... ... ... ... де, ... ... жеген..."-деп айтқанындай, атақ,
мансап, жайлы мекен, жақсы тұрмыс үшін ар-ожданын, сенімін саудаға салмаған
(Керенский ... ... ... де бас ... ... ... ада ... заман оны саяси өмірде ылғи да ... ... ... ... ... ... ... мынаны біле аламыз: "... ол
үнемі Түркістанның большевиклерден ... ... ... ... қол ... көруді нәсіп етсе, мен тек үгіт-насихат
ісімен ғана ... ... ... үкімет құрса, мен елімнің тарихы ... өлке ... ... ... ... жазумен шұғылданар едім"-
дейтін М.Шоқай. Осы ... ... ... ... ... ... ... үшін Кеңестік жсүйені таңдаса, онда мен ол өкіметке шын
ниетіммен адал қызмет етемін"- деуі ... ... ... көрсетсе
керек.
Десек те Түркістанда орнаған кеңестік биліктің отаршыл сипатын,
фашизмнің ... ғана ... ... мен ... да барлық халықтарына
құлдықтың қара бұғауын әкелетінін қатесіз тани ... ... ... да ... ... мақсаты —Түркістанның тәуелсіздігіне жету
жолында жүрді. Осы мақсатта Гитлер мен ... ... ... ... отар халықтардың өмірі жұтылып жатқанда, концлагерьлердегі
бауырларын құтқара ... ... ... болашақ кадрларын
дайындауға кіріседі.
Тұтқында жүріп М.Шоқаймен кездескен ... ... ... ... "Біздің аянышты хәлімізді көріп: "Қарақтарым-ай,
мұсылман жұртым-ау! Өздеріңе ... жоқ ... ... ... ... ұлт үшін дүниедегі зор бақытсыздық басқа бір ... ... ... ... тиіс"- деген жалынды
сөздер айтып жігерлендірген еді"-деп еске ала отырып айтқан еді.
Бұл екі ... ... ... ... ... ... үкімет басшыларына қаймықпастан: "Сіздер-немістер, өздеріңізді
Еуропадағы ең ... ... деп ... Егер ... ... ... ... болса, онда мен сіздерге де
тұтқындардың шеккен азабын көрулеріңізді тілеймін. Сіздер ХХ-ғасырда өмір
сүре ... ... ... ... ... ... ... халық екендіктеріңізді айтуға хақыларыңыз жоқ" —деп
хат жолдайды. "Пікірлеріңді тым тура ... ... ... емес ... неміс офицерлеріне Мұстафа: "Егер сіздер осыған байланысты маған ату
немесе асу ... ... де ... Өйткені мұндай мәдени қоғамда
өмір сүргім келмейді"-деп жауап ... сол ... ... баға
бергеніндей жеке басының қауіпсіздігін мүлде ойлап жатпай елінің ... ... ... ... ... идеясының құндылығына қазіргі
күнмен үндесіп жатқан өміршеңдігіне ... баға ... ... түпкі
мақсаты заманында Еуразия даласын ат ... ... ... ... ... ... саясат салдарынан құлдыққа түскен
түбі бір ... ... ... әперу болатын. Алдымен қарашаңырақта
қалған ұрпақтары бас қосып, бірлесе отырып тәуелсіздікке қол жеткізу. Содан
шетте қалған Әзірбайджан, Саха ... ... ... ... қол ұшын ... осы ... мұра етіп қалдырған сөздеріне құлақ ассақ:
"Біз Ресей үстемдігі тепкісінде ... ... ... ... ... жауға қарсы күш біріктірудің қажеттілігін жақсы ... ... ... өздерінің тәуелсіздігі жолында күресіп ... ... ... және ... ... ... ... нәтиже шықпайды... Араларында жүйелі байланыс жоқ... Сол ... ... ... ... ... көздеген мәреге
жеткенге дейін бір-бірімізге қолдау көрсете алмадық"-деп ... ... "ең ... мәреге" жеткенге дейін "саяси жолсерік" болуымыз
керектігін айтқан еді. Алайда уақыттың өзі ... асыл ер ... ... ... жем ... па? Енді осы айтылған, ... ... ... ... тағылым боларлық ғибратты сабақтар
алуымыз қажет-ақ. Немесе оның қайталанып келетіні тарихтан белгілі.
Мұстафа туралы шындықты бастан аяқ білгісі келген ... оның не ... нені ... нені ... ... ... көксегенін
білгісі келген жан аса көрнекті жан ... ... ... ... ... ... 1986 ж.). ... Шоқайдың өміріне
арналған зерттеулер неше қайтара Оксфорд баспаларында шықты (соңғы рет ... ... (1960 ж. ... ... ... (1957. 1964 ж.ж.),
Кельнде (1962 ж.), Нью-Йоркте (1957 ж.) ... ... ... ... байланысты оның еңбектері
жрияланған жоқ, Есесіне оны жоққа ... оған күйе ... ... жоқ. Оны ... ... ... ... жоқ. Мұның да сыры түсінкті. Сыңар жақ идеология, империялық ой-сана
басқаша ... ... ... бәрін қатаң жазалайтын. Ұзақ
уақыт бойы санамызға басқарушы партияның ... ... ... деңгейге жеткізілген жалған сөз сіңірілді. ... ... ... ... ... ... іздеп табуды
және жұртқа жаюды талап ... ... ... ... ... ... тығып, тас қамауға ұстаса да
Ақиқаттың, шындықтың түбіне дейін жетіп, оны жалғаның жарығына ... ... ... ... бір ... француз Мұстафаның досы
Пьер Ренодельдің мына бір сөздері әділдік тамырын тап ... ... ... ... күнінде кім де болса сенуден қалатын ... ... ... ... ой ... ... ... әлдеқайда
пайдалы емес пе? Осы орайда жаза баспайтын, жоққа шығаруға ... ... мен ... ... ... ... ... Шоқай
бізге зор ғибрат көрсетіп отыр.
Ол Ақиқат алдында алғысқа лайық". Оның абзал да адал ... ... ... екен, әлім деп елжіреген жүрегі мен жаны ... ... ... болса екен!
Қорытынды.
Қорыта айтқанда, Мұстафа Шоқай өз уақытының ... ірі ... ... ... шүйілуі тегіннен-тегін емес еді. Бүгін
белгілі болғанындай, ол бірінші дәрежелі, ... ... ... Оған ... ... ... бұрынғы сыртқы істер министрі,
профессор А. Шульгиннің: "Мұстафа ... ... ірі ... аса
көрнекті жазушы, әрі журналист болды, бірақ ол бәрінен бұрын өте ... еді, ... мол ... еді. ... Түркістансыз көз алдына
елестету мүмкін емес. Иә, ол өзінің жүрегімен де, өз ... ... мен ... ... келбетін бір минут та ұмыта алмайтын. Әйтсе
де өзінің дәстүрлеріне адал күйінде қала отырып, ол өз ... ... ... және ... ... түсініксіз дерлік халықтарды
өзара байланыстыра алатын әрі байланыстыруға ... аса ... ... бәрін дарыта білген", - деген сөзі толық дәлел.
Мұстафа Шоқайұлының тағы бір досы ... ... ... мүшесі
және Грузия Сыртқы істер министрі А.Чкенкели былай ... "Біз ... ... және Украина халықтарының достығы қоғамында, ол ... ... ... тиісті орнын ... ... ... ... және Батыстың басқа орталықтарындағы қайраткерлік
қызметі сан түрлі әрі жемісті болғандығы соншалық, олардың бәрін санап ... ... ... ... ... ... асып түсті, далалық азиаттан нағыз
халықгың көсеміне ... Ол өте ... әрі ... еді, ... жүрегі
ыстығырақ болатын, қашан да өзінің жеке ... ... ... ... құлшынып тұратын.
Кеңес-Герман соғысы кезінде ол соғыс тұтқындарының бір ... ... ... ... деп есептеп, атуға түскен бірнеше ондаған
грузин жастарын атудан аман ... ... Ол өз ... ... ... ... қателікті түсіндіру арқылы үкімнің орындалуын ... ... ... ... ... ... уақытта өмір сүріп, күресе
білді. Ал, сенің есімің мен идеяң қашан да біздің арамызда. Халықтарымыздың
достығының символы ... қала ... ... ... ... ... ұялаған көлдария жүрегін,
ұлы тұлғасын осы жолдардан-ақ ... ... ... ... ... ... ... деп еді ертеректе бір дана.
Амал не, біздің ... ... ... яғни ... ... ... ... қалды. Қазір бізді осы ұлт көсемдерінің өлетіндерін ... бой ... ... ... ... ажал да ... қайтара
алмаған ұлы махаббат, халықты еріксіз ұйытатын асқақ рух жоқ ... ... ... XX ... ... (1909) М. ... "... Оян, ... аш, көтер басты" деп айтқандай, әлі де оянуымыз, алға ұмтылуымыз
керек деп ойлаймын.
Бүгін бізге Мұстафа-Бей Шоқайұлының және ... ... ... ... ... ... тағдырларын ойлап, опынғаннан пайда жоқ. Алтын
құрсақты айналайын халқымыз ара-кідік болса да алыптарды ... ... ... үміт ... Олар ат ... ... мініп, билік тегерішін
қолына алып, бізді қыранша самалдатқанша, толық тәуелсіздікке жеткенше
бәрібір ... ... ... еске ... қоя ... және ... ... қуғын-сүргінмен азамат соғысы аласапыранының, 1920-1923
және 1929-1933 жылдары аярлықпен жасалған ... ... ... тысқары жерлерді: Түркияны, Қытайды, Иранды, Ауғаныстанды,
Моңғолияны, Шығыс араб ... ... мен ... паналауға мәжбүр
болған түркістандықтар (XX ғасырдың 30 ... ... ... ... Орта ... ... жұртын осылай атағанды) тайлы-тұяғы қалмай
Тәуелсіздік алған 1990-1991 жылдардың арасында Шоқайұлы ... ... 100 ... һәм ... кешуінің 50 жылдығын ардақтап атап өтті,
сөйтіп, барша ... ... ... ... өз ықтияры өзіндегі
ел болуын көксеген жанды өздерінің көсемі, дара ... ... ... Азия мен ... ... ... мен ... жан аямас
жоқшысы тұтып, оның рухына бас иді.
Президентіміз ... осы ... ... ... деп
атау туралы жарлық ... ... "өлі риза ... ... - ... ... жолына бүкіл ғұмырын ... ... ... ... тұтастығы үшін күресіп өткен алты алаштың біртуар ұлы
М.Шоқайдың ... ... ... ... ... ... қайта
оралту бүгінгі күн тәртібіндегі мәселе. ... оның ... ... ... ... елі, ... тұтастығы" идеясы да орал ар
еді деп ойлаймын.
Еліміздің Тәуелсіздік алуы ... ... ... ... ... ... ... олардың сыр мен жұмбаққа толы өмірлерінің
құпиясын ашуға мүмкіндік берді. Солардың жарқын көрінісі ... ... ... ұйымдастырып отырған халықаралық конференция мен
Түркістанның 1500 жылдық ұлы тойы.
Тек қазақ ... ғана ... иісі ... жұртының тәуелсіздігін
аңсаған, сол тәуелсіздіктің көшбасшысы, көсемінің бірі болған, алты алаштың
ардағы, қазақтың ... ... ... ... ... жері - Сыр өңірі,
қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, 1-Май ... ... бұл ... ... ... деп ... арқасында өшкеніміз жанып, өлгеніміз тірілген кезде
М.Шоқайұлының Сыр өңірінде Б.Атабаев ... және ... ... ... ... ... ... құрылған.
Сондай-ақ жақында Мұстафа шоқай туралы жаңа кітаптың тұсаукесер рәсімі
өтті. Авторы – туркиялық ғалым ... ... Бұл ... оның докторлық
диссертацияся негізінде жазылып, 2 бөлімнен яғни Отанындағы қызметі мен
эмиграциялық еңбектері ... ... ... Бұл да ... ... ... бай мұрасының айтарлықтай бөлігі әлі де ... ... ... ... Түркістанның 1500 жылдық мерейтойында
М. Шоқайұлының Түркиядан әкелінген еңбектері біздің құқық ... ... кері ... Оны ... елге ... түсіндіріп, әрі
терең зерттеу, оларды том-том етіп бастырып шығару және елімізде Цензураны,
демократияға қарсы қысымды ... ... ... да оны ... жем ... ... Шоқайтану ғылыми-зерттеу орталығын құруды
оның есімін қаламызда мектептер мен көшелерде ... және ... ... бой ... ісін ... ... ... қажет. Сонымен
бірге, Халық Қаһармандары Б. Момышұлы, Қ.Рысқұлбеков, тағы басқалар сияқты
Мұстафа Шоқайұлына да Халық Қаһарманы атағын ... ... емес деп ... ... ұлы, бүкіл түркі ... аса ... бірі ... Шоқайдың өз елімен шын мәнінде қауышуы оның
рухани, ғылыми ... ... ... ... Шоқайтанудың
бастамасы деп бағалағанымыз орынды.
Мұстафа Шоқайдың бүкілтүріктік идеясы мен ... ... ... ... ... Осы ... яғни ... тәуелсіздікке жеткізу, Еуропамен терезесі тең мемлекетке айналдыру
- біздер мен ... ... ел ...... ... ... Мұстафа Шоқай. "Түркістанның қилы тағдыры" Алматы. 1992ж, ... ... ... ... I том. Құрастырғандар Нәрібаев,
Жолдасбеков. Алматы. ... ... " Алаш һәм ... ... 1995. 143-388 ... Ж.Құлиев. "Мұстафа-Бей Шоқайұлы кеш бізді... " Жас алаш 2000 жыл, ... "Жас ... " ... ... 1998 ж. ... ... " журналы Алматы. 1998ж. N3
7. ... ... ... ... 3-кітап
Алматы. 1999 ЖЫЛ.
8. А.Оқтай. ... және ... ... 1997. 58 ... ... ... Ж.Аймауытов, Ж.Ақбаев Нискольскаялардың
есімін есте қалдыру туралы. Алматы. ... 30 ... ... ... және ... мен ... 1917-1927
жылдардағы қоғамдық саяси өмірі" Қазақстан тарихы, 1997. N2
11. ... ... ... кетуінің кейбір
мөселелері" Қазақ тарихы-1997ж. N2. 26-бет
12. М. ... ... ... ... және М.Шоқай"
Егемен
Қазақстан —1997ж. 1-ақпан
13. А.Кәкен. "Тағы да ... ... ... ... ... 1997ж. 1-7 ... ... "М.Шоқайдың Маңғыстаудағы іздері" Жас алаш. 1996. ... ... ... адамилылығы " Қазақ тарихы. 1996ж. N5
16. А.Тәкенов. "М.Шоқай өмірінің кейбір ... ... ... ... Ә.Бәкіров. "Түркістан ұлттық итеті" (М.Шоқай туралы) ... 1996. ... ... ... тур алы) ... ... Ә.Байшуақұлы. "Түркістан лeгионы туралы шындық" (Ғалым, демократ,
қоғам қайраткері М.Шоқай туралы ... ... 1992. ... ... "Өз ... озығы" Шоқайұлы туралы (Коммунизм
жолы) 1990. 13 қыркүйек
21. ... ... және оның Яш ... ... ... ... ... 1998. 1-мамыр
22. Мария Шоқай. "Талықсып кетіп... оянбаған..." Қазақ тарихы. 1997 N2
45-бет
23. О.Хасен. ... және оның шет ... ... ... ... N2. ... ... Республикасының Конституциясы. 1995жыл. 30 тамыз
25. Мұстафа Шок,ай және шетелдегі қазақ ... ... елі. 1997 жыл. ... ... ... мен Мағжан (архив айғақ). Қазақ әдебиеті 1999 жыл. 5 ақпан, N6.
6 бет
27. Ф.Әли. "Мұстафа Шоқай" Жас алаш 1997. ... ... ... және ... ... тұтқындары" Қазақ
тарихы. 1997. N2
29. К.Нүрпейісов. "Ғасыр басындағы ұлттық интелегенция" ... 1997. 5 ... ... "Түркістан легионы"Алматы. 2000 106-107беттер 31. ... " 1997. N2 ... 32. ... "50- мақала" Алматы. 2001. 184
бет
Сілтемелер
' Ә.Әлімжанов. Мұстафа Шоқай! Ол кім? Алматы, 1992, 6-бет.
1 "Жас Түркістан". ... 1949-50 жж. ... ... Б.Р."Қан төгіліп, гүл өскен алқапта" Мәскеу. Мембаспа, 1927 ж. 68-
6. Жас
Түркістан. Алматы 1998. ... ... ... журналы, N9, желтоксан, 1920. Баку. К.Аманжолов
"Түркі халықтарының тарихы " 3 кітап Алматы 1999ж.
1 ... ... ... қилы ... Алматы. 1992. 151-б.
2 "Жас Түркістан" Мұстафа Шоқай ... ... ... ... ... ҚР – сы ... мемлекеттік архиві, 17 қор,1-тізім,2 -3 беттер.
2 Мұстафа мен Мағжан (архив айғақ) Қазақ әдебиеті 1999 ж. 5 ... N6, ... ... ... ұлттық интеллегнция. "Егемен ... ж., 5 ... ... ... ... 1999 жыл 30 ... 1 ... Жас Түркістан 1998 ж. N1 наурыз 21 бет.
1 ... К. Алаш һәм ... А; 1995, ... ... ... ... Кеңес Нүрпейісовтың еңбегінде жарияланған.
3 Жас Алаш", 1996 ж., 19-желтоқсан
1 Хаттың толық тексі Кеңес Нұрпейстовтың еңбегңнде жарияланған. ... ... 1942. Жас ... Алматы 1997 ... M.Delil; ... 1942. Жас ... 1997 N 6
4 Esinin ... Mustafa ... Yas Turkistan Vayinlari sayi: ... 1972, 104 бет. ... - ... государственное политическое управление (Біріккен
мемлекеттік саяси басқарма
1. «Жас ... ... А., 1988 ... ... ... А., 1998. ... ... Париж. "Мұстафа Шоқай мырзаның рухына", ... ... ... ... ", А., 1991. ... ... ... легионы" А.Кәкен Алматы 2000. 105-110 беттер
"Наука и жизнь" журналы. N12. 1987.
2. Ә.Байшуақұлы «Түркістан легионы туралы шындық. Қазақ әдебиеті. 1992, ... Г.М. ... және ... ... ... ... тарихы.
1997. N2.
И.А.Дугас. Санадан сызылғандар. Кеңестік соғыс тұтқындары Гитлер мен Сталин
арасында. ... 1994, 302-303 ... ... ... легионы туралы шындық. Қазақ әдебиеті, 1992, 27
Қараша .
М.Шоқай. Түркістанның қилы ... ... 1992ж. 47 ... Ж. Мұстафа-Бей Шоқайұлы кеш бізді... "Жас алаш" газет, N143. ... 2000, ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлем таныған тұлға – Мұстафа Шоқай25 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
Алашорда10 бет
Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары еңбектерінде54 бет
М.Шоқай—түрік әлемінің ХХ ғасырдағы демократиялық қозғалысының негізін салушысы34 бет
Мұстафа Шоқай12 бет
Мұстафа Шоқай және тұтас Түркістан идеясы51 бет
Мұстафа Шоқай өмірі9 бет
Мұстафа Шоқай. Саяси сауаты9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь