Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)

Мейлі ұлт тілі, мейлі халықтық тіл, не шағын бір этностық топтың тілі болсын, әйтеуір, тіл атаулының қай-қайсысын алсақ та, олардың әрбіреуінің өзі тараған нақтылы георафиялық кеңістігі, аймағы болатыны хақ. Бұлай болуы белгілі бір тілдің иесі болып табылатын ұлттың, халықтың, я этностық топтың өзінің нақтылы географиялық ортада өмір сүруімен шарттас. Жеке бір тіл өркен жайған географиялық аймақтың әр түпкірін алып қарайтын болсақ, олардың әрқайсысындағы осы тілдің барша белгілерінің шып-шырғысына дейін бір-біріне айна қатесіз ұқсас келе бермейтініне көзімізді оңай жеткіземіз. Тым алысқа сілтемей-ақ, мысал үшін өзіміздің ана тіліміздің ішкі жағдайын бағдарлар болсақ, қазақ жұрты тараған географиялық кеңістіктің бар түпкіріндегі тіл бағзы-баяғы қазақ тілі болғанымен, әр өлкенің өз қазағының сөз байлығына, сөз саптау машығына, сөз дыбыстарын айту мәнеріне тән, өзге жердің қазағына бейтаныс белгілердің бар екенін айқын сеземіз. Қазақ тілінің өзін батыс, солтүстік шығыс және оңтүстік өңірлерінің диалектілерге бөлеміз. Бұл диалектілердің арасында көп айырмашылық жоқ. Дегенмен, оларды өз алдына бөлек диалект ретінде қарастыруға болады.
Алтай мен Тарбағатай тауынан оралға дейінгі, ертіс пен есіл өзендері жағалауында, қызылорда және арыс өзенінің жағалауында бес негізгі қазақ тайпалары: керей, найман, арғын, қоңырат және қыпшақтар өмір сүрген. Ал қазіргі осы территорияның бөлінуін айтсақ, онда Ақмола, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Көкшетау, Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Семей, Қостанай, Қызылорда және Қорған облыстарына бөлеміз. Осы жерлердің тұрғылықты диалектісі солтүстік шығыс диалектісі болып табылады.
с\ш дауыссыздарының алмасуы. Қыпшақ ноғай тобандағы тілдерді өзге көп түркі тілдерінен ерекшелейтін басты бір фонетикалық белгінің с шылдық (соканье) құбылыс болатыны көпшілікке аян. с шылдық деп отырғанымыз ш орнына с-ның қолданылуы.
Әдеби тіліміз демесек, диалектологиялық деректерге үңілу осы с шылдық түс таңбаны сақтауда халық тілінің дыбыс жүйесінде тұрақсыздық барын аңғартады. Мұндай құбылыстың жиі байқалатын жері оңтүстікте, себебі сол өңірге өзбек, түркімен, ұйғыр, қырғыз халқымен, батыста татар, башқұрт халқымен араласып отырғандықтан.
Омарбеков Ж. Ауызекі тіл ерекшеліктері
С.Аманжолов. Диалектология и история диалектологии.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі.
Словарь иностранных слов. Издание 14-е, исправленное. М.: Русский язык, 1987. – 608 c.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫБІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІСЕМЕЙ қаласының ШӘКӘРІМ атындағыМЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Тақырыбы: Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің ... ... ... Мұқанова Қ.Қ
Қя-319 с
Семей-2015 ж
Тілдің аумақтық ... ... шет ... ... ұлт ... ... халықтық тіл, не шағын бір этностық топтың тілі болсын, әйтеуір, тіл атаулының қай-қайсысын алсақ та, олардың әрбіреуінің өзі тараған нақтылы ... ... ... ... хақ. ... болуы белгілі бір тілдің иесі болып табылатын ұлттың, халықтың, я этностық топтың өзінің нақтылы географиялық ортада өмір сүруімен шарттас. Жеке бір тіл ... ... ... ... әр ... алып қарайтын болсақ, олардың әрқайсысындағы осы тілдің барша белгілерінің шып-шырғысына дейін бір-біріне айна ... ... келе ... ... оңай ... Тым алысқа сілтемей-ақ, мысал үшін өзіміздің ана тіліміздің ішкі жағдайын бағдарлар болсақ, қазақ жұрты тараған ... ... бар ... тіл бағзы-баяғы қазақ тілі болғанымен, әр өлкенің өз қазағының сөз байлығына, сөз саптау машығына, сөз ... айту ... тән, өзге ... ... ... белгілердің бар екенін айқын сеземіз. Қазақ тілінің өзін батыс, солтүстік шығыс және оңтүстік өңірлерінің диалектілерге бөлеміз. Бұл диалектілердің ... көп ... жоқ. ... ... өз ... бөлек диалект ретінде қарастыруға болады.
Алтай мен Тарбағатай тауынан оралға дейінгі, ертіс пен есіл ... ... ... және арыс ... ... бес ... қазақ тайпалары: керей, найман, арғын, қоңырат және қыпшақтар өмір сүрген. Ал ... осы ... ... ... онда ... ... Қазақстан, Қарағанды, Көкшетау, Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Семей, Қостанай, ... және ... ... ... Осы ... ... диалектісі солтүстік шығыс диалектісі болып табылады.
с\ш дауыссыздарының алмасуы. Қыпшақ ноғай тобандағы тілдерді өзге көп түркі тілдерінен ... ... бір ... белгінің с шылдық (соканье) құбылыс болатыны көпшілікке аян. с ... деп ... ш ... ... ... ... демесек, диалектологиялық деректерге үңілу осы с шылдық түс таңбаны сақтауда халық тілінің дыбыс жүйесінде тұрақсыздық барын аңғартады. ... ... жиі ... жері ... ... сол өңірге өзбек, түркімен, ұйғыр, қырғыз халқымен, батыста татар, башқұрт халқымен ... ... ... ... Бұл ... дауыссыздардан тұратын жұптардың алмасып қолданылуы қазақ тілінде өте жиі кездеседі. Бұл жағдайдағы б\п дыбыстарының алмасуы ... ... ұлт ... ... ... қарай бірте бірте тарихи ұяңдану процесіне байланысты. Қазақ халқы тараған ... ... ... ... ... шаппа болып айтылатын сөздің өзбектермен іргелес өңірдің қазағының тілінде ныштар/мыштар түрінде ұшырайтыны ... ... ... д\т ... сөз ... да, сөз ішінде де алмаса береді. Бұл алмасу диалектикалық құбылыс деп танимыз.
д\\л дауыссыздарының алмасуы. Сөздің ... ... л ... ... ... туатын тіліміздегі д,т,л дегендер әуелде дербес фонемалар емес, бір дыбыстың әр түрлі фонетикалық варианттары.
ы\\а, а\\ ы дауыстыларының ... Бұл ... ... бас ... ... олардың таралуы географиясындағы тұрақтылық. Құрамына осы фонетикалық белгі тән деген ... ... ... ... шегі (изоглоссасы) бар. Оның үстіне дыбыс құрамына осы құбылыс тән сөздердің өзі әр өлкенің ... ... әр ... ұ\\о ... алмасуы. Дауыстылар ішінде әр өлкенің қазағының тілінде ... ... бірі ... ... ... бір тобы осы дыбыстар. Бұл дыбыстардың арқалайтын фонологиялық жүгінің солғындайтын ... ... ... Бұл ... қамтитын негізгі аймағы Шымкент облысының өзбек жерімен ... ... Біз оны ... ... территориясында да кездестіреміз.
а\\е, е\\а дауыстыларының алмасуы. Мұның ... ... өзге ... ... ол ... нақтылы бір грамматикалық тұлғалардың құрамына тән болады.
Бұл мысалдар қазақ халқы тараған өңірдің барлық түкпіріне тән, ... ... ... ... қатар, кейде жеке-дара ұғымдарға байланысты әр қоныстың жергілікті тұрғындарының ... бір ұғым ... ... әр басқа атаулардың ақиқат бар екендігінің айқын дәлелі бола алады.
Әр географиялық аймақтың табиғи ... ... ... мен ... байланысты, сондай-ақ әр өлкенің халқының өз әдет-ғұрпына, жергілікті кәсіп түріне байланысты айтылатын не қилы сөздер бар. Қазақстанның оңтүстігінде мақта, ... ... ... ... ... ... қолданылатын атаулардың көбі республиканың өзге жерінде, мәселен солтүстігінде жоқ. Демек, мұндай жерде нақтылы ұғымдардың өз басы ... ... ... ... болып келетін сөздердің де болмайтыны өзінен-өзі түсінікті.
Мысалға Арал теңізі жағалауындағы халықтың тілінде балық ... ... ... ... қаяз, тыран тәрізді балық аттары өзге жердің қазағының лексиконында байқала бермейді. Себебі балық кәсібімен айналыспайтын теңізден жырақтағы елдің ... ... ... ... ... өзі шамалы ғой.
XVII-XVIII ғасырларда Америкаға француздар, испандықтар, немістер, голланддықтар, норвеждер және орыстар ... ... ... ... ... ... ... Англияның халқы еді. Осы кезде ағылшын тіл бәріне әлі ортақ болған емес, ... ... ... және ... сөйлегендерінде айырмашылықтар өте көп кездесті. Сонымен Америка тұрғындары аристократтар сөйлеген ағылшын тілі ... ... ... мен ... ағылшын тілін қолданды, бірақ олардың білімдері төмен, ... ... ... ... ... ... ... басқа мақсаттар мен міндеттер болды. Олардың тарихы басқаша дамыды және де басқа табиғат әлемінде өмір ... ... әсер ... ... өзгерістерге әкеліп соқтырды. Осылай американ ағылшын тілі, британ және басқа варианттардың дамуымен, пайда болды.
Тіл әрбір елдің ... бір ... ... ... Біз ағылшын тілі туралы айтқан кезде, бұл тілдің әртүрлі варианттарының маңызды ерекшеліктерін елемейміз. Британдық пен ... ... тілі бір тіл ме, әлде ... тілдер ме деген қазірге дейін даулы мәселе болып отыр. Бір жағынан соңғы көзқарас әділ, ... ... ... және ... арасындағы ерекшеліктері болып отыр. Басқа жағынан алып қарасақ, осы ... ... ... әр елде оңай ... ... ... варианты пайда болғаны - бұл, жаңа жерде жаңа өмір сүру үшін адамдардың ... ... ... және ... ұзақ ... ... Олар белгілі заттарға жаңадан есімдер бермейді, бірақ олар көбінесе көне сөздерді жаңа ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін сол сөздердің Ұлыбритания мен АҚШ да ... ... ... де ... коннотациясы мен мағыналары бар.
Американ ағылшын тілі де, британдық ағылшын тілі де сол бір ... ... ... ... табылады. Бұл тілдердің арасында айырмашылықтан гөрі, ұқсастықтары көп, әсіресе білімді адамдардың сөйлесуінде және ғылыми тілінде ұқсастықтары бар. ... екі ... ... және мәдени дамуының ерекшелігі, тұрғылықты және аудандық идиомаларының түрлілігі, сонымен қатар жарнамалар мен ақпарат құралдарының әсерінен сөздердің айтылуында өзгешеліктер көрінеді.
Бір ... бұл екі ... және екі ... ... тән ... ... ... саясаттық жүйесі және өмірінің өзгеше болуы екі елдің өз алдына тілдің варианттары дамып, ... ... ... ... және ... ... ... немесе сөздің жазылуында ерекшелік пайда болуына әсері тиді. Танымал саясаткер У. Черчилль айтқандай: (Мы ... ... две ... ... ... разделены единым языком).
Ағылшын тілінің американдық және ағылшын варианттарының арасында тілдік жүйенің әртүрлі саласында қарама қайшылықтар кездесіп отырады. ... ... New ... ... "Webster's New World Dictionary" сөздіктерінен байқауға болады.
Фонетикалық құрылымының өзгерістері [ju:] дыбысының [u:] дыбысына ... ... ... немесе [j] дыбысының элиминациясы. Мысалы: stew сөзі сөздікте екі транскрипциясы бар: [stju:] (ағылшын варианты) және [stu:] (американдық варианты). Бұл ... ... ... ... ... studio, ... ... studiousness, subdue, stupefy, stupendous, stupid, stupor, stupefaction, stupidly, stupidity, student.
Бұл екі (sterile, sterilization) сөздерінде дауысты дыбыстар дифтонгтан монофтонгқа ауысуы байқалады: ... ... - ... ... ... ... қарасақ, ағылшын вариантындағы ұзақ [a:] дыбысы американдық [ei] ... ... (stratum зат ... strafe ... ... (англ.) - ['streitem] (амер.), [stra:f] (англ.) - [streif] (амер.).
Екі вариантта бірдей steadfast формасының айтылуында өзгешелік бар- американдық вариантта [a:] ... [ae] ... ... ... ... - ... ... - [ju:] ~[u:]: beauty BE ~ beauty AE
[a]- [a:] ~ [ei]: ... BE ~ ... ... [a:] ~[ae]: dance BE ~ dance ... ... ... сөзінің фонетикалық дыбысталуы [sh]. Strontium сөзінің айтылуында келесі өзгешелікті көрсетуге болады: ... ... - ... ... ... ... ... жүзеге асуында [e] дыбысының ұзақ [u:] дыбысымен алмасуы байқалады.
Әрине, олар бір тіл ... бұл ... ... айырмашылықтан гөрі, ұқсастығы жетерлік. Американ ағылшын тілі - қарапайым тіл болып келгендіктен, айырмашылығы осында. Себебі шаруалардың ағылшынымен араласып қарапайымдалып кеткен.
Британдық және ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктер байқалады.
Сөздің екпінінде. Британдықтар мен американдықтар кейбір сөздерге екпінді түрлі буындарға қойып айтады, мысалы,
address ... address ... ... cafe ... дыбысталуы. Американдықтар мен ағылшындықтар сөзді айқанда, бір-екі дыбысты әртүрлі айтады.
Ask [a: sk] - ... [әsk] - ... [da:ns] - ... [dәns] - ... ... [d] ... секілді жұмсақ айтылса, американдықтарда сөз ортасында келетін [d] дыбысына өте ұқсас дыбысталады. Олар британдықтар сияқты [r] дыбысын ... ... ... ... ... [æ] \[a:]: [æ] ... ... вариантта қолданылады, ал британдық вариантта [a:] дыбысы ретінде айтылады, ... plant, grass, half, ... [Λ] \[o]: [Λ] ... ... вариантта қолданылады, ал британдық вариантта [o] дыбысы ретінде айтылады, мысалы, мынадай сөздерде body, shot, hot.
і ~ [i] ... [ə] \[ai]: ... [ai] ... ... ... ... [i] немесе [ə] қолданылады, мысалы, civilization, specialization, бірақ кейбір жағдайларда керісінше болуы мүмкін, британдық ... ... ... ... ... ... simultaneously, direct.
u~[u\ [ju]: [u] американдық ағылшында болса, [ju] британдық вариантта қолданылады, мысалы, suit, duty, knew, Tuesday, student.
2. ... ... ... дыбысының алдында [t] дыбысы [d] дыбысы сияқты айтылады. Мысалы, letter, little, bitter, ... ... [l] ... жұмсақ айтылса, американдық ағылшында қатаң айтылады: lamp, luck, look
Американдық ... [r] ... мына ... айтылады: father, dirt, far, car.
Ағылшын тіліндегі және қазақ тіліндегі дауысты дыбыс санында ерекше айырмашылық жоқ: қазақ тілінде олар - 11 ... ... ... -12 (дифтонгтарды есептемегенде), олардың көбісінің айтылуы ұқсас, бірақ артикуляциясында кішкене айырмашылық бар ... ... ... ... ... ... жаңа сөздері және сөздің әртүрлі формасы түбірге жұрнақтар арқылы реттеліп қосылуынан түзіледі ... ... ... ... және ... ... жұрнақтар мен жалғаулар жалғанады.
Ағылшын тілінде де осындай сөзжасам әдісі бар. Инфинитивке -ing жалғауы жалғанғанда, ағылшын тілінің ... ... ... шыға ... Бұл ... ... Көп жағдайда - er (-or) суффиксін инфинитивке жалғаған кезде, іс-қимыл жасаушы форма ... to read- reader, to ... to work - worker, to ... ... тілінде лексикалық мағына беретін сөзжасамның бір түрі ... көп ... ... ... ... жұмыс - жұмысшы, оқу-оқушы, жазу-жазушы, т.с.с.
Қазақ және ағылшын тілдерінің дауыссыз дыбыстар санында да көп аса айырмашылық жоқ: ... ... ... ... ағылшын тілінде -24. құрылу әдісіне қарай бұл екі тілдің дауыссыз дыбыстары өте ұқсас: еріндік, тілдік және таңдай дыбыстары. Дәл сол ... ... ... де, ... тілінде де дыбыстың бұрыс айтылуы сөздің мағынасын өзгертеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Омарбеков Ж. Ауызекі тіл ерекшеліктері
С.Аманжолов. Диалектология и история диалектологии.
Қазақ ... ... ... ... ... ... 14-е, ... М.: Русский язык, 1987. - 608 c.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Тілдің аумақтық өзгешеліктері7 бет
Әлемдік тілдер.Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері жайлы8 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
"Тілдің танбалық сипаты."6 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Өлі жандар» туындысының аударма нұсқалары47 бет
А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің қазақша нұсқалары10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь