Н. Келімбетовтің көркем әдеби мұрасы

Мазмұны

І Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.7

Бірінші тарау:

«Үміт үзгім келмейді», «Ұлыма хат» шығармаларының жанрлық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8—37

1.1. «Үміт үзгім келмейді» хикаят . монологының сюжеттік.композициялық желісі

1.2. «Ұлыма хат» эссесінің сюжеттік. композициялық желісі

1.3. «Үміт үзгім келмейді » хикаят.монологындағы көтерілген проблемалар.

Екінші тарау:

«Үміт үзгім келмейді » хикаят . монологындағы образдар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38.65

2.1. Автордың (Ержанның) өз бейнесі.

2.2. Дәрігерлер бейнесі.

2.3. Ақылбек пен Мейіркүлдің махаббат хикаясы.

2.4. Бәкір бейнесі.

2.5. Ержан достарының бейнесі.

ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .66.67

ІV.Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68.69
І Кіріспе
Зертеу жұмысының өзектілігі.
Немат Келімбетов – түрколог, ғалым, ұлағатты ұстаз, қарымды қаламгер, шебер аудармашы, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі, Күлтегін атындағы сыйлықтың иегері. Түрколог ғалым сақтар мен ғұндар дәуірінің әдеби жәдігерліктерін тілдік, модельдік, әдеби, тарихи тұрғыдан терең зерттеу арқылы қазақ әдебиетінің қайнар бастаулары осыдан 27 ғасыр бұрын ғұмыр-кешкен сақтар мен ғұндар дәуірінде өмірге келген әдеби туындыларда жатқанын дәлелдеп берді. Бұл сөзімізге ақынның әр жылдары жарық көрген «Шәді ақын» (1974), «Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986), «Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі дәстүр жалғастығы», «Ежелгі әдеби жәдігерліктер» атты т.б. ғылыми еңбектері айғақ бола алады. Сондай-ақ Н.Келімбетов қаламынан көптеген көркем әдеби шығармалар туды. «Үміт үзгім келмейді», «Жарлы емеспін, зарлымын», «Ұлыма хат», «Қариялар» шығармаларында жарық дүниеге құштарлығын, ел мен халыққа деген махаббатын, ұлттық рух пен ұлттық құндылықтар, адамзаттық, азаматтық асыл мақсат-мұраттар туралы сөз болады.
Ол біраз уақыт көркем аударма жасаумен де шұғылданды. Атап айтар болсақ, Леонид Гурунцтың «Шіркін біздің Шушикент», (повесть, Алматы, 1977), Украин қаламгері Василь Козаченконың «Найзағай», (повесть, Алматы, 1979 ж), өзбек жазушылары Саид Ахмадтың «Көкжиек» (роман өзбек тілінен аударылған), Пірімқұл Қадыровтын «Жұлдызды түндер» ( роман өзбек тілінен аударылған Алматы, 1986), романдарын қазақ тілінде сөйлетті.Бұл жайында филология ғылымдарының докторы, профессор Гүлбану Қасымова былай дейді:
“Немат Келімбетов - қазақ әдебиеті мен мәдениетінің тарихы туралы және ежелгі дәуір жәдігерлері жайлы өте құнды да бағалы еңбектер жазған ғалым.

Немат Келімбетовтің тағы бір ерекшелігі - ол жазушылық қыры. Ол өз
өмірінде қиыншылықты көп көрген адам. Аударма жасады. Сондықтан оның өмірі жастарға үлгі болары хақ”.
Ғалым жазушы Немат Келімбетовтің өзі айтады: “Жазғанымыздың барлығын «іштен шыққан шұбар жылан» деп жатамыз ғой. Оған бөліп-жарып баға беру де қиын. Дегенмен «Ежелгі дәуір жәдігерліктері» деп аталатын зерттеуімнің жаңалығы көбірек болды-ау деп ойлаймын. Біз бұрын «Қазақ әдебиетенің қайнар бастаулары» түрік қағанаты тұсында өмірге келген «Күлтегін», «Білге қаған», «Тоныкөк» деп аталатын жырларда жатыр деп келдік. Соңғы жылдары түркология ғылымы едәуір алға басты. Сол ғылыми жетістіктердің арқасында тың пікірлер айтуға қол жеткіздік. VII ғасырда өмір сүрген ата-бабаларымыз – сақтардың «Алып Ер Тоңға», «Шу батыр» сияқты қаһармандық дастандары алғашқы қалпына келтірдік. Сонымен қатар ғұндар дәуірінің «Атилла», «Көкбөрі», «Ер-гөнекен» секілді ерлік дастандарын да толықтырылған жаңа нұсқасын жасадық,”-деп жазды
Шындығында солай сақтар мен ғұндар және көктүріктер дәуірінен бізге жеткен қаһармандық дастандар мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы мазмұндық, тілдік, стильдік т.б. ұқсастықтарды яғни көркемдік дәстүр жалғастығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеп шыққаны үшін Немат Келімбетовке «Филология ғылымдарының докторы» ғылыми дәрежесі және «Күлтегін» атындағы сыйлық берілді.
Ташкент қаласындағы қазақ тілді «Дидар» телеарнасының аға редакторы Замира Жиенбаева айтады: Немат ағаның «Жарлы емеспін, зарлымын» атты хикаяты маған қатты әсер етті. Кітап авторымен кездесіп, сұхбаттассам деп армандадым. Бір күні «Немат Келімбетов Сарыағашта демалып жатыр екен» деген әңгімені құлағым шалды. Дереу түсіру тобын ұйымдастырып, Сарыағашқа жеттік. Аты аңызға айналған ата туралы 20 минуттық хабар жасадым. Эфирге шықпастан бұрын бастықтарым көрді. Олар өзбек ұлтынан

еді. «Замира, сен бұл хабарды эфирден бір емес, төрт рет көрсет. Өйткені бұл хабардың ұрпақ тәрбиелеуге тигізер әсер-ықпалы зор» деді. Солай болды да,
хабар эфирден өтісімен біздің редакция хаттың астында қалды. Телефон соғушылар да өте көп болды. Олардың бәрі хабарды қайталап көрсетуді сұрады. Сондай-ақ осы тәріздес хабарларды көбірек дайындау қажеттігін айтты. Сөйтіп, мен осы хабар арқылы бүкіл Өзбекстанға қазақтың кім екенін таныттым”.
Жазушы Немат Келімбетов айтады: «...Тағдырыма ризамын. Мен күн сайын қаламгер және ғалым ретінде ел кәдесіне жарағаныма, менің азды-көпті еңбегімді ел-жұртым ескеріп, бүгін мені соншалықты ұлықтап жатқанына, қазақ қауымына екі ұл, бес немере тәрбиелеп бергеніме, ұлдарымның елге танымал азаматтар болып, халқына қызмет етіп жүргеніне, өмірлік досыма, айналамдағы адамдарға бәріне ризамын». [17,1-2].
Зерттеу барысында Н. Келімбетовтің көркем әдеби мұрасын сюжеттік- композициялық ерекшелігің талдау, жазушы қолтаңбасына тән ерекшелік, хикаят- монолог, эссесінде көтерілген проблемалар, имандылық,адамгершілік мәселелерін ашып көрсету өзекті орын алады.
Әдебиет көз алдыңда болып жатқанды бейнелі тілмен баяндайтын көркем жазылған күнделік емес. Ол-адамзаматтың әлі күнге көзін байлап келе жатқан беймәлімдік дүниесіне үздіксіз жасалып тұратын шабуыл. Ол не атымен белгісіз жайттарды паш етеді, не белгілі деп жүрген жайттардың атымен беймәлім, соңы қырларын ашып береді. Оның көркем әдеби мұрасы төл әдебиетіміздің пайымдық – парасаттық денгейін тереңдеткен көркемдік - бейнелеушілік денгейін биіктеткен сүбелі үлес болды.
Н.Келімбетов туындылары бүгінгі заманның ең зәру тебіреністерімен үстірт үндеспейді, тұнғиықтан жалғасып жаттатын жер асты ағындарындай әрі астарлы, әрі жұмбақты жүйелестік танытады.

Оқушысының аузына дайын ас ұсынбай, ойына тосын сауалдар ұялатып, жанын жаңа ізденістерге құлшынтады. Адамға адамнан жұмбақ ештеңе жоқ екенін ұқтырады.
Оған өз ұлытының күллі адамзатпен тарихи тағдырластығын, рухани өзектілігін жетік пайымдаған суреткер ғана жете алады. Н. Келімбетов бүгінгі әдебиетіміздегі сол өрге көтеріле алған сирек тұлғалардың бірі.
Суреткердің шығармаларын тақырыптық, идеялық тұрғыдан, сондай-ақ стильдік – көркемдік ерекшелігін жан-жақты танытудың өзі диплом жұмысының маңызын, мәнділігін көрсетпек.
Диплом жұмысының тақырыбы:
«Н. Келімбетовтің көркем әдеби мұрасы».
Зерттеу жұмысының мақсаты:
Әрбір қаламгерді өзінше бір әлем десек, оның өзіндік ой тереңділігі, сөз саптау шеберлігі бар. Сол тылсымды тану талмай ізденуді, тапжылмай зертеуді талап етеді.
Ертіс пен Жайыққа, Алатау мен Алтайға бармаған адам қазақ жерін көрдім деп айта алмайтыны сияқты төл әдебиетіміздің Н. Келімбетовтей кемел суреткерінің құнарлы туындыларының тұнығы мен тұнғиығына бойламаған адам қазақ елін, қазақ ұлтын білдім деп айта алмасы хақ.
Дипалом жұмысының негізгі мақсаты- ұлыттық әдебиетімізде өзіндік дара қолтаңбасымен көрініп, прозаның дамуына үлкен үлес қосып жүрген Н. Келімбетовтің көркем әдеби мұрасын сюжеттік- композициялық ерекшелігін талдап, мазмұны мен көркемдік құндылығын көрсету, жазушы стилінің өзіндік ерекшелігін айқындау.
Бұл мақсатты орындау үшін алдымызға төмендегі міндеттерді қойдық:
1. Н. Келімбетовке қатысты материалдар мен деректер жинақтау.
2. Жазушының тіл ерекшелігінг айқындау, стиліне тоқталу.
3. Кейіпкерлер әлеміне талдау жасау, жазушының образ жасау

шеберлігін айқындау.
4. Жазушы шығармашылығы жайлы жазылған пікір, сыни көзқарастарға талдау жасау, ой қорыту.
5. Жазушының өмір шындығынан өнер туындысын жасау жолындағы шығармашылық ізденіс тәсілдерін саралау.
Зерттеудің дерек көздері:
Еңбекті жазу әрі тақырыпты ашу барысында біздің мақсатымызға сәйкес Н. Келімбетовтің туындыларына талдау жасап, тұжырым түйген баспа сөз беттерінде жарияланған Ә. Нүрпейісовтың, С. Елубайдың, Ә. Нұршайқовтың, Қ. Зарханқызының, З. Жиенбаеваның ғылыми мақалалары, З Қабдоловтың «Сөз өнері», Алпысбаевтың «Көркем шығарманы талдау жолдары», Н. Ғабдуллиннің «Уақыт сыры» деген енбектері пайдаланылды. Сонымен қатар мерзімді баспасөздер, ғылыми журналдар, ғаламтордағы материалдар қарастырылды.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері:
Зерттеу барысында талдау,жүйелеу,жинақтау,салыстыру әдістерін қолдандық.
Зерттеу жұмысының құрылымы:
Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі екі тарау және қорытынды бөлімінен тұрады. Соңында пайдаланған әдебиеттер тізімі берілген
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Алпысбаев.Қ. «Көркем мәтінді талдау әдістері» Алматы, «Қазақ университеті», 2004 ж..
2. Алпысбаев. Қ.«Көркем шығармаларды талдау жолдары» Алматы, Мектеп, 1905 ж.
3. Асылбекұлы. С. «Қазіргі қазақ повесттеріндегі заман шындығы» (1970-1989 ж.ж.) ф.ғ.к ғылыми дәрежеін алу үшін дайындалған диссертатцияның авторефераты. Алматы, 1997ж.
4. Ақшолақов. Т. «Көркем шығармаға талдау жасау» Алматы, «Мектеп» 1983 ж.
5. «Әдеби шығармашылық» Құрастырған Жанаев А. Шымкент,«R Diar», 2002 ж.
6. Дәдебаев. Ж. «Қазіргі қазақ әдебиеті» Алматы, «Қазақ университеті» 2002 ж.
7.Жұмабаев. М «Шығармалары» ІІІ том. Алматы, «Білім», 1996 ж
8.Жұртбай. Т «Көркем кеңістік пен уақыт және тарихи дәлел» Алматы, «Комплекс», 2002 ж.
9. Елеукенов. Ш. «Замандас парасаты» Алматы, «Жазушы», 1977 ж.
10.Есенбеков. Т «Әдеби талдауға кіріспе» ҚарМУ, 1991 ж.
11..Елубай.С.«Ғаламтор сайты»Алматы,2007 ж.
12. Елубай С “Қайғыдан бақыт жасаған” Егемен Қазақстан, 13 мамыр, 2008ж.
13. Елубай С “Қайғыдан бақыт жасаған” Егемен Қазақстан, 14 мамыр, 2008ж.
14.Келімбетов. Н.«Үміт үзгім келмейлі» Алматы,« Ратирет», 2005ж
15.Қаратаев .М. «Таңдамалы шығармалар» Алматы, 1974 ж , ІІІ-том

16 Қабдолов . З.«Арна»Алматы,« Жазушы», 1988 ж
17.Қабдолов.З. «Сөз өнері»Алматы, «Санат», 2007 ж.
18.«Қазақ әдебиетнің энциклопедиясы». Алматы,«Жазушы» 1989ж.
19. Қарлығаш Зарқанқызы «Қазақ әдебиетінің тереңдеткен ғалым» Алматы, 2007ж.
20. Қирабаев. С.«Шындық және шығармашылық» 1981 ж.
21. Н.Ғабдуллин. Н. «Уақыт сыры» Алматы, «Жазушы» 1981 ж.
22.Майтанов. Б. «Қазақ прозасындағы замандас бейнесі» Алматы, «Ғылым», 1982 ж.
23.Нұрпейісов. Ә.«Тектілік». Егемен Қазақстан, 17 сәуір, 2007 ж .
24.Піралиева. Г. «Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері». (Түс көру, вивералды ишараттар заттық әлем) Алматы, «Алаш»,2003 ж.
25.Ыбырайымов. Б. «Көркемдік көкжиегі» Алматы,«Жазушы», 1981 ж.
1.
        
        Қазқстан  Республикасының  Білім және Ғылым  Министірлігі
Филология факультеті
Казақ ... ... ... “Н. ... ... әдеби мұрасы ”
Орындаған:
Ғылыми жетекшісі:
Қорғауға жіберілді
Кафедра менгерушісі:
«_____»_______20__ж
Мазмұны
І Кіріспе---------------------------------------------------------------
---------3-7
Бірінші тарау:
«Үміт үзгім келмейді», «Ұлыма хат» шығармаларының ... ... ... ... ... ... ... – монологының сюжеттік-композициялық
желісі
2. «Ұлыма хат» эссесінің сюжеттік- композициялық желісі
3. «Үміт үзгім келмейді » хикаят–монологындағы ... ... ... ... ... » хикаят – монологындағы образдар жүйесі.-----------
----------------------------------------------------------------------------
-----------------38-65
1. Автордың (Ержанның) өз бейнесі.
2. Дәрігерлер ... ... пен ... махаббат хикаясы.
4. Бәкір бейнесі.
5. Ержан ... ... ... ... тізімі.-------------------------------------
----68-69
І Кіріспе
Зертеу жұмысының өзектілігі.
Немат Келімбетов – түрколог, ... ... ... ... ... аудармашы, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... ... ... ... Түрколог ғалым сақтар мен ғұндар дәуірінің әдеби
жәдігерліктерін тілдік, модельдік, әдеби, тарихи ... ... ... ... әдебиетінің қайнар бастаулары осыдан 27 ғасыр бұрын ғұмыр-
кешкен сақтар мен ғұндар ... ... ... ... ... жатқанын
дәлелдеп берді. Бұл сөзімізге ақынның әр жылдары жарық көрген «Шәді ақын»
(1974), «Қазақ ... ... ... (1986), ... түркі поэзиясы
және қазақ әдебиетіндегі дәстүр жалғастығы», «Ежелгі әдеби жәдігерліктер»
атты т.б. ғылыми ... ... бола ... ... Н.Келімбетов
қаламынан көптеген көркем әдеби шығармалар туды. ... ... ... емеспін, зарлымын», «Ұлыма хат», ... ... ... ... ел мен халыққа деген махаббатын, ұлттық рух пен ұлттық
құндылықтар, адамзаттық, азаматтық асыл мақсат-мұраттар туралы сөз ... ... ... ... ... ... де шұғылданды. Атап айтар
болсақ, Леонид ... ... ... ... ... Алматы, 1977),
Украин қаламгері Василь Козаченконың «Найзағай», (повесть, Алматы, 1979 ж),
өзбек жазушылары Саид Ахмадтың ... ... ... ... ... Қадыровтын «Жұлдызды ... ( ... ... ... ... 1986), ... қазақ тілінде сөйлетті.Бұл жайында
филология ғылымдарының докторы, профессор Гүлбану ... ... ... ... - ... ... мен мәдениетінің тарихы туралы және
ежелгі дәуір жәдігерлері жайлы өте құнды да ... ... ... ... ... тағы бір ... - ол жазушылық қыры. Ол өз
өмірінде қиыншылықты көп көрген адам. Аударма ... ... оның ... үлгі ... ... жазушы Немат Келімбетовтің өзі айтады: “Жазғанымыздың барлығын
«іштен шыққан шұбар жылан» деп жатамыз ғой. Оған бөліп-жарып баға беру ... ... ... ... ... деп аталатын зерттеуімнің
жаңалығы көбірек болды-ау деп ... Біз ... ... әдебиетенің қайнар
бастаулары» түрік қағанаты тұсында өмірге келген «Күлтегін», «Білге қаған»,
«Тоныкөк» деп аталатын жырларда жатыр деп келдік. Соңғы ... ... ... алға ... Сол ... ... ... тың пікірлер
айтуға қол жеткіздік. VII ғасырда өмір сүрген ата-бабаларымыз – сақтардың
«Алып Ер ... «Шу ... ... ... ... ... қалпына
келтірдік. Сонымен қатар ғұндар дәуірінің «Атилла», «Көкбөрі», ... ... ... да ... жаңа ... ... ... сақтар мен ғұндар және көктүріктер дәуірінен
бізге жеткен қаһармандық дастандар мен қазақтың батырлық жырлары арасындағы
мазмұндық, ... ... т.б. ... яғни ... ... ғылыми тұрғыдан дәлелдеп шыққаны үшін Немат Келімбетовке
«Филология ғылымдарының докторы» ғылыми дәрежесі және ... ... ... ... қазақ тілді «Дидар» телеарнасының аға редакторы
Замира Жиенбаева айтады: Немат ағаның ... ... ... ... ... ... әсер ... Кітап авторымен кездесіп, сұхбаттассам деп
армандадым. Бір күні ... ... ... ... жатыр екен» деген
әңгімені құлағым шалды. Дереу түсіру ... ... ... жеттік.
Аты аңызға айналған ата туралы 20 минуттық хабар жасадым. Эфирге шықпастан
бұрын ... ... Олар ... ... ... сен бұл ... эфирден бір емес, төрт рет көрсет. Өйткені
бұл хабардың ұрпақ тәрбиелеуге тигізер әсер-ықпалы зор» ... ... ... ... өтісімен біздің редакция хаттың ... ... ... да өте көп ... Олардың бәрі хабарды қайталап көрсетуді сұрады.
Сондай-ақ осы тәріздес ... ... ... ... ... мен осы ... арқылы бүкіл Өзбекстанға қазақтың кім ... ... ... ... ... ... Мен күн сайын
қаламгер және ... ... ел ... ... ... азды-көпті
еңбегімді ел-жұртым ескеріп, бүгін мені соншалықты ұлықтап ... ... екі ұл, бес ... ... ... ... елге танымал
азаматтар болып, халқына қызмет етіп ... ... ... ... ... ... ... барысында Н. Келімбетовтің көркем әдеби мұрасын
сюжеттік- ... ... ... ... ... тән
ерекшелік, хикаят- монолог, эссесінде көтерілген ... ... ашып ... ... орын ... көз ... ... жатқанды бейнелі тілмен баяндайтын
көркем жазылған ... ... ... әлі ... көзін
байлап келе жатқан беймәлімдік дүниесіне үздіксіз жасалып тұратын
шабуыл. Ол не ... ... ... паш ... не ... ... жайттардың атымен беймәлім, соңы қырларын ашып береді. Оның
көркем әдеби ... төл ... ...... ... көркемдік - бейнелеушілік денгейін биіктеткен ... ... ... бүгінгі заманның ең зәру
тебіреністерімен үстірт үндеспейді, тұнғиықтан ... ... асты ... әрі ... әрі жұмбақты жүйелестік
танытады.
Оқушысының аузына дайын ас ұсынбай, ойына ... ... ... жаңа ... ... ... ... жұмбақ
ештеңе жоқ екенін ұқтырады.
Оған өз ... ... ... ... ... ... ... пайымдаған суреткер ғана жете ... ... ... ... сол өрге көтеріле алған сирек
тұлғалардың бірі.
Суреткердің шығармаларын тақырыптық, ... ... ... ...... ерекшелігін жан-жақты танытудың өзі диплом
жұмысының маңызын, мәнділігін көрсетпек.
Диплом жұмысының тақырыбы:
«Н. Келімбетовтің ... ... ... жұмысының мақсаты:
Әрбір қаламгерді өзінше бір әлем ... оның ... ... сөз ... шеберлігі бар. Сол тылсымды тану талмай
ізденуді, тапжылмай зертеуді ... ... пен ... ... мен Алтайға бармаған адам қазақ
жерін көрдім деп айта ... ... төл ... ... ... ... құнарлы туындыларының тұнығы мен
тұнғиығына ... адам ... ... ... ... ... деп айта
алмасы хақ.
Дипалом жұмысының негізгі мақсаты- ұлыттық әдебиетімізде өзіндік
дара қолтаңбасымен ... ... ... ... үлес ... Н. Келімбетовтің көркем әдеби ... ... ... ... ... мен ... ... көрсету,
жазушы стилінің өзіндік ерекшелігін ... ... ... үшін ... ... міндеттерді
қойдық:
1. Н. Келімбетовке қатысты материалдар мен деректер жинақтау.
2. ... тіл ... ... ... ... Кейіпкерлер әлеміне талдау жасау, жазушының ... ... ... ... ... ... ... пікір, сыни көзқарастарға
талдау жасау, ой ... ... өмір ... өнер ... ... ... ... тәсілдерін саралау.
Зерттеудің дерек көздері:
Еңбекті жазу әрі ... ашу ... ... мақсатымызға
сәйкес Н. Келімбетовтің туындыларына талдау жасап, тұжырым ... сөз ... ... Ә. Нүрпейісовтың, С. Елубайдың,
Ә. Нұршайқовтың, Қ. Зарханқызының, З. Жиенбаеваның ... ... ... «Сөз ... ... «Көркем шығарманы
талдау жолдары», Н. Ғабдуллиннің «Уақыт сыры» ... ... ... ... мерзімді баспасөздер, ғылыми журналдар,
ғаламтордағы ... ... ... ... ... ... ... құрылымы:
Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі екі тарау және ... ... ... ... ... ... ... тарау
«Үміт үзгім келмейді», «Ұлыма хат» шығармаларының жанрлық сипаты .
«Үміт үзгім келмейді» хикаят – монологы мен «Ұлыма хат» эссесі повесть
жанрында ... ... ... ... ... ... хикаят-
монологы бір адамның сөйлеуі, сыр шертуі жағынан баяндалады.
«...Сонау ауылдан анаңыз өмірден өтті ... ... ... мен жұлын-
омыртқама аса күрделі нейро-хирургиялық операция жасатып, төсекте
шалажансар болып жатыр едім. Екі аяғым бірдей жансызданып, сал болып, екі
қолымның саусақтары ... әрең ... ... әлі дәмем болса да,
қозғалуға дәрменім жоқ. Алыстағы ауыл түгілі, мені дәл мына күйімде осы
қала ... ... ... ... ... ... өзі қиямет
еді. Алайда қазақ өлікті көп түнетпейді. Міне сол үшін мен ... дәл ... ... ... тас ... ... келдім.
Ақыры мен шалқамнан жатқан күйімде «жедел жәрдем» ... ... алып ... ... Не ... сондағы жол азабы маған
көр азабынан кем ... жоқ. ... ... ... ауылға да жеттік.
Анам марқұм табытта жатыр екен. Бетін ... ... ... ... бөлме дайындаған екен. Алайда мен анамның жанына жатқызуды өтіндім.
Сонан анамды жерлеуге алып кеткенше жанында ... Бала ... ... ... ... ... едім. Ал қазір біріміз табытта, біріміз
табыт секілді зембілде жатырмыз. Арадағы бар ... мен ... ... ұйықтап жатқан сияқты. Сол жылы мен анаммен емес, өмірімнің
оралмас ... бір ... ... болып қайттым. Тағдырыммен
егескендей күйге түстім. Енді анам үшін де, өзім үшін де өмір ... ... ... ... үшін, бала-шағаны асырау үшін іштей тістеніп алып,
қасірет кітабын жазуға ... ... ... үзгім келмейді - монологым
осылайша өмірге келген ... ... атты ... ... ... ... ... әр түрлі
аталғанымен, ол - өз заманының перзенті, яғни «суреткер - өз ... ... ... үні. Ол өзі өмір ... ... ... мен мекендегі қандай
құбылысқа болсын енжар, бейтарап қарай алмайды. Оны бәрі ... ... ... ... оның ... ... ... да бір емес,
бірнеше тақырыпқа жазылады, бір емес бірнеше проблемаға құрылады». [16,106
].
Тақырып дегеннен шығады, тақырып пен идея диалектикалық ... ... ... ... белгілі. Сондай-ақ тақырыптың үлкен-кішісі,
жақсы не жаманы жоқ деп жатамыз. Дегенмен әр ... өз ... ... Жаңа ... тән өзіндік эстетикалық идеалы болатыны тағы бар.
Мәселен, ... ... ... ... тіпті, бүгінге дейін де,
алдыңғы қатарда тұрған келелі мәселенің бірі де, осы ... ... ... ... ... тың ... өндіріс т.б. күн тәртібінде
тұрған тақырыптар туралы жазылса, сол мықты шығарма ең қажет керекті туынды
деген ... ... ... сол тақырыптың тасасында талай тағдырлар
көмескі тартып, көрінсе де екінші планға ... емес ... те, ... өмір жоқ. Ендеше сол қарама-қайшылықтан
туындап жатқан өмірлік тартыстар, тіпті жеке адам ... ... ала ... сезімдік күйлер, көре білер, сезе білер суреткерге
дайын тақырып емес пе. Олай ... ... тек ... ғана емес екен. Сол
тақырыпты талғай білер талантта бір ... ... сол ... ... ... ... ... ұсынар идеялық мұратында екен.
Ендеше Н.Келімбетовтің ... ... ... неде?
Н.Келімбетовті өзге әріптестерінен даралап тұрған қандай қасиет, танымны ең
жоғарғы сатысы болып табылатын интеллекті, ... ... ... сұрақ туады.
Ендеше сол тегеурінді топтың төл баласы Н.Келімбетов туындыларының
ішінде ... ... ... ететін бітім болмысы бөлек дүниесі «Үміт
үзгім келмейді» хикаят – монологы. ... ... ... ... ... жазушы ретінде танытып, атағын шығарса, екіншіден
«Үміт үзгім келмейді» хикаят – ... ... да, ... да ... дүние. Асыра мадақтап, қызыл сөздің көрігін қыздырудан
аулақпыз. Десек те, мұндай шығармалар ... ... ... санарлық
екені анық. Оның себебі, біздің ойымызша Н.Келімбетов ... ... ... ... болса, соған орай көркемдік ізденістің
авторлық ... ... ... ... ... ... ... адам жанының небір тылсым сырлары шертіледі, өмір
құпиялары ақтарылады. Шығармада ... ... ... ... пен
күреске, қарым қатынас пен күрделі қайшылықтарға, әлеуметтік өмірдің өзіне
сырттай болса да араласып, соған куә боласың. ... ... - ... адам ... ... - әдебиеттің түбегейлі мақсаты...» [15,194
].
Ал көркемдік концепция термині бүкіл ... да, ... ... ... шығармаға да сондай-ақ шығарма шоқтығын ... ... ... - сипаттарға да қатысты айтылып жүргенін ескерсек [11,73
]. жазушы шығармаларының бұл ... қай ... да ... ... ... ... ... хикая – монологында шымырлық пен шеберлік сияқты
жанр талабына тән қасиеттер бірден көзге шалынады. ... бас ... ... ... адам ... ... ... жатқан процесті, үрей мен
қорқынышты, өмір мен өлім арасындағы арпалысты, жан толғанысын көркемдікпен
кестелей білген.
Шіркін-ай, адамның қасында басы ... ... ... боп, ... жел есіп ... не ... Алайда, ғұмырында бір
рет те қатты ауырып көрмеген ойда жоқта оқ жыландай орап алған науқас
қыспағынан жаны ... ... ... ... ... ... адам ... көп жәйттерді терең ... де, ... ... шығар. Ондай жандар мына аз күндік өмірдің шынайы ... ... баға ... ... ешқашан пайымдай алмайтыны хақ.
Жазушы бұл хикаяттың басты қаһарманы Ержан ... ... ... ... ... ... азабын шегіп, күні-түні ажалмен арпалысып жатқан күйінде бейнелеген.
Жазушы Ержан мен Гауһарды монологты түрде ... ... ... ... ... ... ... мұны былайша береді: «...Бұдан
кейінгі оқиғаның бәрі өзіңе жақсы мәлім ғой ... ... ме ... ... ... Қасымда сен бар едің ғой.
- Доктор, айтыңызшы, операция аяғыма жасалама? – деп ... ... ... Енді ... Менің аяғым ғой ауратын, доктор.
- Жоқ. Гәп аяғыңызда емес жігітім.
- Енді неде?
- Омыртқада. ... ... ... ... мені ... дейін шешіндіріп, етпетімен төсекке жатқызды.
Сөйтті де қасыма ... ... ... ... ... ... көк ... құйымшақтың тұсына дейін созылып жатқан омыртқа ... ... бір ... өтті ... осы ... қаңқа сүйек омыртқа деп аталады, - ...... ... ... ... ... ... деуге де болады. Сол омыртқа
ұстынның іші қуыс ... ... ... іші бос емес. Омыртқаның ішінде
ұзыннан-ұзақ түсіп жұлын жатыр. Жұлын да ми. Ол бас ... ... ... ... ... ... ба? Сол ... сан миллиардтаған жіп-
жіңішке талшықтардан құралған. Әрбір осындай талшық
нервтің жіңішкелігі адам шашынан он мың есе жіңішке. ... осы ... ... адам ... ... зор қызмет атқарады. Солардың
бірі сәл науқасқа шалдықса адамның көзі жұмылмай қалады, екіншісі нашарласа
мына сіз ... ... қала ... тағысын тағылар. ... ... ... ... ет өсіп ... Сол ісік әлгі ... ... бірін басып, оның өз қызметін атқаруына бөгет болып тұр. Сондықтан
қатерлі ісікті алып ... ... ... аласыз? – деппін мен сасқалақтап.
- Қалай дейтіні бар ма?! ... ... ... алып ... одан әрі не ... не ... естіген де, тындағам да жоқ.
«Омыртқаны кесіп ашамыз» ... аз ... қаза боп ... ,21-22 ... , бұл ... ... болса, өмірде кездеседі екен. Оны медицинада
нейропотологиялық ауру десе, әдебиеттануда адам ішіндегі адам деген ... ... ... ... ... ... сюжетін берудегі суреткер
шеберлігі сондай, хикаят-монологты оқып отырып, көз алдында өтіп ... ... ... бірге қуанасың, бірге ... ... ... ... көп ... ... білгенін көңілге тоқып, өмір
құбылыстарын зерделеп ұғып, жадында сақтап, оны көркем шындыққа, ... ... ... суреткерлікпен айналдыра білу – жазушы
бақыты...» [2,89 ].
1.1. «Үміт үзгім келмейді», хикаят-монологының сюжеттік- ... ... ... ... ... ... ... күші
ең алдымен оның повестерінен айқын танылады.
«Үміт үзгім келмейді» повесть-монолог 1981 жылы ... ...... ... ... ... ... – ауыр науқасқа шалlыққан, жандар үшін өмірге ... ... ... ... ... махаббаты дәріптеледі.
Повесть арқауы – екі аяғы бірден сал болып, ауруханаға түсіп, бірнеше
жыл ауруханада жатқан жанның өмір ... ... ... сөз ... Хикаят-
монологтың әрбір бөлімінде Ержанның аурухана табалдырығын аттаған сәттен
бастап, сол ауруханадағы ... ... ... ... ... ... ... бүкіл болмыс – ... ... ... суреттеледі.
Бірінші бөлімінде: Ержанның ауруханада еріксіз тұтқын болып, төсекке
жіпсіз байланып, ой-қиялға шырмалып жатқаны, мұндай қатерлі ... ... ғана ... ақыл ... ... ... құйып аяусыз улап тастағаны,
ауруының өте қатерлі екені суреттеледі.
Хикаяттың екінші бөлімінде: Ержан мен Гауһардың ... ... ... ... ... ... «Гауһар! Мына алма ағаштарының да адам
сияқты кейде жаны қиналады ... ... бе? ... ... ... ... тәрізді қыс бойы маужырап, бусанып, толықсып жататы деген ше? Көктемгі
найзағайдың құдіретті гүрілі бір ... сол ... ... атаулының
апай-топайын шығарып, бәрін ұйқысынан оятып жіберетіні рас па ... [14,25 ]. Осы ... ... ... ... ... ағашпен теңеу арқылы көрсетеді. Ержан осылай монологты түрде сыр
шертіп отырып, ... ... ажал ... ... ... ... ертеңгі операцияға дайын бол! – деген сөзі ... ... ... ... не ... екен? – деген сұраудың қарамағында жауап
іздейді. Оның ... ... ... екеуінің арасындағы шексіз
махаббаттың үзіліп қалуынан қорқады. «...Мына өмірдің ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Күні ертең қан жылап, қара жамылып
қалсаң, онда бәрін өзің-ақ ... Мені ... ... ... ].
Үшінші бөлімінде: Ержанның палатасындағы Ақылбек ағай мен Қайсар ... ... ... ... ... ... ... үзбейді. Ержан
алатасындағы кісілерге де, жаны ашарлық көзбен ... ... ... ... мына ... ... келген соң қайғы-қасірет көрмей-ақ
өтіп кетсе ғой. Адам ... ... ... не болар еді? Онда
мүмкін, мына өмірдің шексіз рахатын, бар қызығын жан тәнімізбен толық
сезе алмас па ... ... ... татпай тәттінің қадіріне жету қиын ғой.
Сол үшін тағдыр бізді ... ... ала ма ... – деп, біз тек ... ... беруіміз керек екен дей келе, жанындағы науқас жолдастарына да
демеу болады.
Төртінші бөлімінде: ... ... ... ... бойындағы
ізгілікті, қаншама қиыншылық көрсе де, оның көңіліндегі шаттық, екінші рет
операция жасатып аман ... ... ... ақсақалдың екі рет ... ... ... ер ... ... ... әспеттеп жазады. Ал
мен болсам, ертеңгі операция қалай болады, аман қаламын ба? – ... ... алар ... ... ... ... ұйқыдан айрылдым. Бірақ бәрібір
ертеңгі таң Ержанға не сыйлар екен?
Кейінгі бөлімдерінде Ержанның ... ... ... ... ... ... қалғаннан кейінгі жан күйзелістері ... ... ... «...Рас, бүгінгі операцияда өмір мен ... ... ... беймәлім. Әйтсе де, менің өмірден үміт үзгім
келмейді. Тірі ... ... ... ... ... ... таза
сауығып, қатарға қосылып кететініне, өзіңе талай-талай қуанышты күндер
сыйлайтыныма екі бірдей ... ... ... ... ... ... қалайда өтейтініме кәміл сенгім келеді. ... бұлт ... ... ... ... ... кеп тұр, Гауһар...» [14,85 ].
Ержанның операция столынан шыққанан кейінгі ... халі ... ... ... ... ... аман ... айрылудағы Ержанның «кешелі бері не боп, не ... ... ... ... ... ... ... бес сағат отыз минутқа
созылыпты. Нархоздың күші мен он екі ... ... ... ... кейін мені жүрегі мықты, өкпесі таза екендеп мақтапты. ... ... ... ... мен өз ... ... кете алам ба, жоқ ... қолдарым негі қимылдамай қалған деген сауалдарға тек профессордың өзі
жауап бере алады деген сөз...» [14,92 ].
Операциядан кейінгі күні ... ... ... бір ... ... келгенде, науқастың аянышты халін түсініп, біраз ... ... ... Ержанның профессорды көргенде өкпесі аузына
тығылғандай болды. Не дер ... ... бе, жоқ па? ... берген
жауабы: «Қолдарың қимылдамай қалады деп ... Көп ... ... ... ай шыда ...... ... осылай қалатын
шығар... Әйтсе де сен тірі ... ... ... ... ... аман
шықтың. Бұл жарық дүниеге, мына өмірге қайта туып келуіңмен бірдей.Демек ... ... ... күн сенің қайта туған күнің!...» [14,113 ]. Осы жолдарды
оқығанда ,көз алдында ағып жатқан өмір - өзен кілт ... ... ... ... ... ... ешқашанда өз аяғыммен жен басып, жүре алмаймын»
деген жалғыз суық ой ғана оқ ... ... ... ... ... ... ... мүгедек болып қалса да, көңіліндегі үміт отын ... ... ... ... ... кетсе де мен өмірімнен
күдерімді үзбеймін. Сол үшін ажалдың өзімен де ... ... ... әлі ... жоқ. ... әлі ... [14,120 ]. Бұл сөздерден ешқандай
қиындыққа мойымайтын Ержан бойындағы тектілік қасиетін көреміз.
Ержанның ауруханадан үйіне ... ... күйі ... келеді.
Сол күні Бәкір деген туысы әйелімен көңіл ... ... ... ... халде масыл болып жатқаныңнан, гөрі мүгедектер ... ... ... ... бер, ... ерік бер саған
байланып қалмасын, өз ... ... ... ауыр ... ... ... сөздер ауруынан бетер қатты тиеді. Бәкірдің өте іші тар, аяр ... ... ... ... жаны ... да, ... көрмеген
Ержан туысының осы сөздеріннен кейі ... ... жас ... білмей қалады.. Оған асыл жары ... ... мына ... ... көрініп тірі жатсаң болғаны. Қалған өзге тірліктің бәрін мен
өзім мойныма алам»-дейді. [14,133 ].
Хикаятта бұдан кейін Ержанға ... ... ... жан досы ... ... Алма ... сыр шертіледі. Бұлар Ержанға туысқандарынан да ... ... ... мен ... ... кеткен тірлігінен кейін,
Ержан мен ... ... ... ... ... ... ... Нұрлыбек Дастан деген жігітті ертіп келеді.Олар
Ержанның жазуға,аудармаға икемді екенін аңғарып,кітап ... ... ... ... ... ... ... аударма дегеніңіз,жазушы
боламын деген адамға таптырмайтын еңбек екені ... Осы бір сары ... ... ... жел беріп, өзімді рухтандырып,
жіберген еді...»- ... ... ... өзі ... ... ... ... Ержанға бір
атап беріп жібергені, ... ... ... өз ... ... ... ... бел байлағаны жазылады.Мұның барлығының Ержан
қолынан келетініне кәміл сенуге болғандықтан, Гауһар Ержанға шығармашылық
жұмыспен ... үшін ... ... ... ... ... әйелі Алманың Ержанның туылған
күндеріне сыйлаған сыйлығы бұларға ең үлкен материалдық көмек ... ... ... өзі сияқты жандарға арналған, хикаят жазуға кіріседі.
Былайша қарасақ хикаят кемтар жандар хақында емес, ... ... да ... ... ... жөнінде болмақ. Себебі, Немат ... ... ... да ... ... салғысыз, нар атандай жандардың
талайымен сырлас, мұндас болды ғой.
«Атар ... ... ... ... ... ... төрт ... тысқа шығарып күн нұрын өзіне қабылдап, көңіліне шаттық,
жүзіне күлкі сыйлатқан Ержан бейнесін көруге болады. Ержан бұл күні ... жан. Оның ... ... ... ... ... ол Гауһар үшін
ақ қағаз алып, кітабын жалғасытыра түскені, «...Гауһар! Күндей ... ... сен ... қос ... ... екі ... ... жүргенде, білектегі күшімдей жаныма қайнап біткен достарым бар да, мен
неден қамығам? Қас қағымдай сәтке де, жабырқауға хақым жоқ. ... ... ... ... көтере алмай белім бүгіліп, қабырғам сөгіліп ... бар ғой, мен өмір үшін ... бір ... да ... ... демім
біткенше күресе берем. Бұл саған берген соңғы сертім ... ... үміт ... ... [14,171 ... мен ... ... жеті жылдағы жасаған, ауруларының
кейінгі жемісі, қуанышы мен ... баян ... Осы ... ... ... бір ... әлеміне саяхат жасап, махабаттың жемісі не
екенін көруімізге болады.
Келесі бөлімдерден ... ... ... жатқан Ақылбек жайлы сыр
шертеді. Ақылбек бойындағы ізгілікті, мейірімділікті, білімділікті ... ... ... ... шағында ғылыммен айналысып,
ғылым докторы атанған кісі екен. ... ... ойда ... ауыр дертке
шалдығып, төсек тартып жатып қалады. Ақылбек жары ... ашу ... ... ... сал ... миға ... , яғни ... деп тапты.Осы науқасының арқасында бірнеше ... ... ... ... ... ... ... ауруханадағы
дәрігерлер, сондағы науқастар ғана болатын.Ал жары Раушан болса, мен
айналысамын, керек десең үш баламды да, ауылға апарып ... ... ... деп, ... ... ... ... анасында
ауылға тастап, науқастығына қарамай, мен білім аламын, оқимын деп ... ... ... ... не ... болады? – бұл жай ғана тас жүректің
бірі екен деп ұғынасың!
Ақылбек мүгедек боп ... бері ... рет ... ... шығады. Ол
оқтын-оқтын есінен танып, талып қала ... ... ... еді. ... ... бара ... Бір жолы ол ауруханада үш ай жатып қалады.
Кеселі асқынып кеткен екен. Дәрігерлердің күшімен тірі қалады. Ажал ... ... ... қатты қиналып жатқан күндердің бірінде аурухананың бас
дәрігері Раушанды шақыртып алып, мына ... ... ... ... күзетіп отыратын адам керек. Мүмкін, ... ... ... халі өте ... ... да, Раушан онда қалуға дәрігерге қарсы
болады. Бас ... ... ... ... ... ... қарап, көрдіңіз бе, қандай қатыгез ... ... ... ... кейін, оның қасында болып, аузына су тамызып, көз алмай
қарап отыратын медсестра, Ақылбектің алғашқы махаббаты ... ... пәк ... ... ... болады.
Он жетінші бөлімінде:Ақылбек аурухана төсегінде жатқан шағындағы он
тоғыз жылдан бері отау құрып келген, аяр жары ... ... ... ... ... ... Демек, жәндіктердің, шыбын-
шіркейлердің тіршілігін зерттейді. Өзі ... ... ... ... ... ... ... арқылы сияқты көбелек
қуып кетеміз», - дейтін. Ол жыл ... ... ... басқарып,
жәндіктерді мол тау мен тасты кезіп жүретін, сондай сапарға шыққанда әлгі
аяр араның ... ... ... ... ... талай
тамашалап жағасын ұстаған...» [14,217 ]. Міне, осындағы аяр - ... ... ... арам ... ... ... ... көрсе
қызарлығы, зымиян, пиғылы барлығы осы жолдардан айқын көрініс табады. Мұның
бәрі Ақылбек ішінде қайнап жатқан өзінің мешелдігінен ... есе ауыр ... ... ... ... ... менің сенен бір
ғана артықшылығым бар-ау ... Мен ... ... ... ... да ... келмейді. Аузынан сөзі түскен, қолынан безі ... ... ... ... мені ... дей ... Тек қана ... «екі жүзді» демесе екен...» [14,223 ].
Келесі бөлімд:Ақылбектің сүйікті баласы Арман мен ... ... оқи ... Осы ... Мейіркүл апай Арманнан өтініш ретінде
ауылдағы екі бауыры ... пен ... ... алдына алдыруды тапсырады.
Себебі, Ақылбектің науқасы өте ауыр, ... ... ... көру ... екі ... ... бар ... үшеуіңді көру. Сол себепті Арман сен
бүгін поъезға ... ... ... ... ... ... ... үш күн бұрын ол өзіне өзі келіп көзін ашты. Қасында Мейіркүл
отыр.
- Ләззатты көргің келе ме? – деді ... ... Иә... Ол ...... ... кетті. Әйтсе де, Мейіркүл
жауаптың орнына тағы да сауал берді.
- Мұратты көргің келе ме?
- Айтсайшы, олар қайда?...
- Осында.
Бүгін таңертең Мейіркүл ... да, ... үш ... ... ... ... ... бойда-ақ Ақылбек өзінің науқас екенін бір жола ұмытып
кеткендей болды...» [14,227].Ақылбек, көктен түскен қуанышқа сенерін ... де ... ... ... ... үш ... алма-кезек аймалап
иіскелей берді. Ақылбек мұның бәрін жасаған Мейіркүлдің ісі екенін көрген
бойдан-ақ түсінді.
Ақылбек бұл күні шексіз ... ... ... ... бейнесі жайлы жазады. Мейіркүл өткен
өмірінің өкінішті халі мен бүгінгі ... нақ осы ... ... ... ... алып, оймен сыр шертеді.
Соңғы бөлімінен Ақылбек пен Мейіркүлдің соңғы махаббат хикаясы, ... ... ... ... ... ... ... бақтын маңдайдан
тепкенін,қазір ғана түсінгендей болған кезін оқи аласыздар.
Немат аға «Үміт үзгім келмейді» туындысының эпилогын былай аяқтайды.
«Басқа түскен ... ... ... серігім Гауһар (шынайы есімі
Қуаныш) ... ұзақ ... бойы ... ... ... Бір кездегі жас
Гауһар (Қуашыш) екі келіннің енесі, бес ... ... ... ... Мен өз тағдырыма, өмірлік серігім Қуанышқа, ... ... ... ... айналамдағы адал жандардың бәріне ризамын. Демек,
мен бақытты жанмын. Ұрпақтарымызға да ... нұры ... ... ... ... болғай! Әумин!».
«...Төсек тартып жатқаныма бес жыл ... ... ... ... ... Ол күн сен ... мен үшін және ұлдарымыз Мұхит, Қайрат
үшін бұл өмірдегі ең бақытты ... бірі ... сол ... бері ... - ғалымның қолынан ... ... отыз бес ... аяқ ... ... отыз бес жылын төсекте
өткізген жазушы-ғалым Немат Келімбетовтің ғұмырбаяндық осы ... ... ... ... ... қайсар тұлғаның төсекте жатып
қаламгер-күрескерге айналу ... ... ... ... Табиғатында әдебиетке деген сүйіспеншілік бола тұра тікелей ақ парақ
бетіне бейнелі көркем сөзді түсіруге келгенде қаламға төселмеген ... ... ... ... ... өз ... айтқымыз келді.
Және бұл жолда Н. Келімбетов қаламының қалай ұшталғанын, кез-келгенге жалын
сипаттас көркем сөз атты құр ... ... ... туралы толғауды
оқырман өз көзімен оқып, шындықты сезінуі керек шығар.
Жоғарыда келтірілген үзінділерді оқыған кімде-кім ... бір ... ... үшін ... мен танысып қоймай, қаламынан нұр ... ... ... мен де ... қауышары хақ еді. «Үміт үзгім
келмейді» , - жан ... ... ... жарды хаты. Хат иесі шығарманың
негізгі кейіпкеріне айналады. Оқырман негізгі кейіпкердің ... ... ... ... ... ... адам ... куә болады. Негізгі
кейіпкер мен біресе отқа түсіп, біресе суға түсіп, тіршілік үшін ... ... ... ... ауыр ... ... өзі араласып кеткендей
болады. Шырыны үшін, халқы үшін тау қопарып, тас жарған тірі ... ... ... ... шыңдалған шарболатпен бірге шыңдалады,
өмірдің мәні, ерліктің нәні, тіршіліктің сәні дегендерге өзгеше бір ... ... бір ... ... ... бағалайды. Жас оқырман автордың
күрескерлік рухынан от ... ... ... ... ... ... ... Немат аға тағдыры – түгел ұрпаққа үлгі боларлық ғажайып
ғибратнама. Бұл кітаптың бір ... ... ... әдеттегідей
жазушы өмірден іздеп бас қатырмаған, тағдыр – тақырып бұл жолы адамын өзі
іздеп тауып, қағазға ... ... ... ... ... ... бұл өмір ... құдіреті. Біздіңше, осынау нағыз адам туралы
ақиқат – аңызды қанша данамен шығарсада,
көптік ... еді. ... үшін ... ... ... ... ... дер едік.
Жоғарыда баян еткендей, «Үміт үзгім келмейді» хикаят-монологының әрбір
бөлімінде психологиялық ... ... ой, ... жатыр десек, еш уақытта жаңылыспаймыз.
Хикаят-монолог науқас жанның өмірге деген ... мен ... ... атты алып ... шыңы ... шақпен аяқталады. Бұл Н.Келімбетов
шығармашылығының композициялық-сюжеттік ... ... ... Хикаят-
монолог Ержанның аурухана төсегінде жатқан кезеңінен ... сол ... азда ... ... отыратын, ауыр науқас яғни жұлынға жасалған
нейрохирургиялық ауруды ... ... ... ... өзі үшін емес ... күйініп, өмір сүремін, қайтсем де тірі ... ... ... аман ... ... өткен ауыр қиыншылықтың ... ... ... ... ... өмір ... ... кезеңімен
аяқталады.
Осы жерде орыстың көрнекті ғалымы А.Ф.Лосевтің мынадай ... ... ... ... ым мен ... мәселесі жөніндегі пікірлерімізді
тереңдете түсетіндей: «Әрбір адамға тән келбеті, ... киім ... ... ... ... ... ... оның ішкі өміріне ене аламыз. Олардың
өзін қоршаған ортаға, - затқа т.б. ... ... ішкі ... ... ... ... [2,70 ].
Сюжеттік байланыс (орысша завязка) – адамдар арасындағы әрекеттің басы;
тартыстың басталыуы іспетті, шығарма арқауындағы негізгі ... ... ... [22, 197 ]. ... ... ... келмейді» хикаят-
монологындағы сюжеттік байланыс: Ержанның ... ... ... ... сыр ... ... шегі: Ержанның операция бөлмесіне кірген сәті.
Шешімінде: Ержанның операциядан аман ... ... ... ... пен ... ... сәттерін, әкелік ... ... ... ... ... – ол суреттеген образдар, сөз саптауы,
сөйлем құрлысы барлығына дерлік жеңіл тілмен ... ... ... «Үміт үзгім келмейді» хикаят-монологында тек ... ... ... ... ... ... ... тартады.
Қорта айтқанда, «Үміт үзгім келмейді» хикаят-монологы тек Немат ағаның
әдеби ... ... ғана ... бүкіл қазақ қаламгерлерінің ішіндегі ... ... ... хат» ... ... ... Н.Келімбетов «Ұлыма хат» атты эссе жазу арқылы өз ... ... ... ... тың ... ... ... деуге
болады. Сонымен, «Ұлыма хат» деп аталатын эссе, анығын айтқанда, «Үміт
үзгім келмейді» атты хикаят-монологтың ... ... ... ... ... ... ... шет елде оқып жүрген ұлына, хат жазу арқылы
алғашқы хикаят-монологта ... ... ... жағынан жалғастыра
түскен.
Кейіпкер психологиясын, жан тебіреністерін суреттеп отырып-ақ автор
адами құндылықтар мен адамгершілік ... ... ... ... ... ... хат» ... ұлына жазған хаттарында бүгінгі
жастар үшін тәрбиелік мәні зор бір ... ... ... ... ... автор өзінің бір хатында: «Ұлым менің! Сен өз ата-тегінді
жақсы білесін бе? Кешегі Кеңестік ... ... ... ... ұлтшыл, тіпті нәсілшіл деп айыптады. Өйткені кеңестік саясаттың
негізгі мақсаты күллі қазақтың ата-тегін мүлдем ұмыттырып ... ... ... ... өз ... тарихын, шыққан тегін білмейтін
мәңгүрт етіп қою болатын. Ал, ... ... ... ... ... түбін, яғни ата-тегін жіпке тізбегінденй етіп баяндайтын ... ... асыл мұра ... қалдырып, сан ғасырлар бойы осы
игі дәстүрді жалғасытырып келді. Өйткені ата-текті білу руға ... ... ... ... ... ... құдандалы адамдардың басын
қосу арқылы бүкіл қазақты ынтымаққа шақыру, біріктіру ... ... ... жазды. [14, 111].
«Жаңалық ашу – демек бәріміз көріп жүргенді көре ... ... ... ... ... келмейді ойлай білу» деген екен атақты венгр ғалымы ... ... ... ... ... үзгім келмейді», «Ұлыма ... атты ... ... ... ... атап ... ... аға шығармаларының өміршендігінің кілті де осында жатса
керек.
Н.Келімбетов ... ең бір ... ең бір ... ... ... ... ... Өзінің жоғарыдағы «Үміт үзгім келмейді»
повесін одан әрі айшықтап, стилін қалыптастырған ... хат» ... ... үшін ... ерекше.
«Ұлыма хат» эссесінің тақырыбы: адамдық сеніммен ынтымақ туралы. Автор
– табиғат пен адамзат арасындағы мәңгілік, ... ... ... ой түйеді.
«Ұлыма хат» эссесінің негізгі идеясы: қазіргі жас ұрпақты ... ту етіп ... ... ... ... ... бойы ... арасында жалғасып келе жатқан дәстүрлі
байланысты бір буыны шіріп, үзіліп қалған ... Бұл буын ... ... жеткізе алмай қалған қасыретті буын еді. Олар өзге
халықтарды «Ұлы санап, өз ұлтың ... деп ... Өзге ... тәңірдей
табынып, ана тілінде сөйлеуге ұялып келді. Ия, ана ... ... ... жарық дүниеге өзін әкелген анасының ұлы ... ... ... шежіремізді емес, өзгелердің жалған тарихын танып білу зерделілік
өлшеміне айналды. Бұл көз жұмып қарауға болмайтын шындық,
кесел, дерт», - деп ... бұл ... ... хат сол ... ... ... ... «Ұлыма хат» эссесі қазіргі кезде оқырман жұртшылықтың
ыстық ықыласына бөленген көркем туындысы. Жоғарыда ... сөз ... ... ... ... желісі осы «Ұлыма хат» эссесінде
кейіпкердің жан толғаныстары арқылы терең ашылады. ... ... ... ... өткен күндерге,
шырғалаңды өмір жолдарына қиял көзімен қарату жазушының ... ... ... Көзге бірден шалынар ерекшелік шығарма диапозонында сияқты.
Әдебиеттану ... көп ... ... ... ... ... бірі көркемдік кеңістік пен көркем уақыттың арақатынасы, тарихи
шындық пен көркемдік шешімде бұл ... өз ... ... өрілген.
Көрнекті ғалым Т.Жұртбайдың: «Көркем уақыт, сол замандағы қоғам және сол
қоғамда өмір сүрген адам ... ... ... бейнелеу құралы
болып табылады.
«Көркем кеңістік - кәдімгі уақытқа тәуелсіз. Сондықтан да абсолютті
шындыққа ... ... ... бір ... бір ... ... ... екі пікір алмасумен қадым ғасырды бүгінгі күнге әкелуге, заманалар мен
дәуірдің орынын алмастыруға не белгілі бір мезетке тоқтатып ... ... ... ... ... жарыстыра, салыстыруға да суреткердің еркі бар.
Бірақ бұл уақытқа шексіз өктемдік ... ... ... қағида емес. оның да
өзіндік логикасы мен заңдылығы бар. Уақытты тоқтата ма, соза ма, ... ... ме, ... тек ... шындықпен сәйкес келетін
шартты уақыт межесін таңдап алуы тиіс». [8, 112 ]. ... ... ... ... «Әке» арқылы «Ұлына» жазған хаттары жан тебіренісі,
өзінің өмірінің өткеніне ой көзімен қарап, сол арқылы ... ... ... мойындауы, сізді де талай ойға жетелейді. Лирикалық ... ... ... ... ... қазақтың қаншалықты зор мән-
мағына беріп келгенін «...Майқы бидің толғау ... ... ... ... ... ... қиын ... тұлпар туарды,
Сұңқардан сұңқар туады,
Асылдан асыл туады,
Жалқаудан масыл туады,
Тілзардан қылжаңбас туады –
Иә, құлыным, бұл жыр ... ұлы ... ... ... емес, талай-
талай ұрпақтың сан ғасырлық өмір тәжірибесінен туған ... ... ... түйсініп алғаның жөн шығар...» [14, 254 ].
Оқиға желісіне қайта оралсақ. Жазушы үлкен ауқымдағы ... ... бір ... ... ... бере білген.
Шындығында бұл әрбір оқиға бір-бір тақырып, ... ... ... жүк
болғандай. Алайда жазушы болған оқиғаның бүге-шүгесіне дейін ... ... ... ұзақ сонар байандауларға да бармайды. Ұрымтал да,
ұтқыр детальдармен нағыз өмірдің өзіндік ... ... ... ... көп ... ... әкесінің балаға жазған хаттары желісінде құрылған.
Жазушының ... ... ... ... (шегініс) әдісін шебер
пайдаланғанын көреміз. Әрине, бұл әдістің көп жайттардың бетін ашуға, өткен
өмір беестерінің жиынтық образын көз ... ... сол ... жаңа ... ... септігі аз емес.
Осы бір тәсіілдің өзі жазушың көркемдік стилі деп аталатын қасиеттерді
анықтайтын көп компонентердің біріне айналғандай. Немат ағаның бұл
тәсілге ... ... ... тіпті оны жиі, әрі сәтімен пайдаланатыны
байқалады.
Ендігі бір ... ... жәйт ... ... ... ... қойылмаған. Көркемдіктің кілті ретінде соңғы сөзді әдейі оқырманның
еншісіне қалдыру. Н.Келімбетовтің шеберлік қырларының ... ... ... біз сөз етіп ... ... хат» ... финалы
аяқталмай, ашық қалған сияқты.
«...Бұл күндері нақ осы көркемдік әдіс осы жанрдың құрылымдық принцпіне
айналып ... ... ... ... ... ... қазақ повестері пішінінің негізгі басты көркемдік ... ... ... ... ... ... үлкен сенім артады, оларды
өздерімен бірге ... ... ... өмір ... [9,16 ]. ... ден ... ... – қартайғанымды жаным емес, тәнім ғана сезетін сияқты.
Шынында да табиғат заңдылығы бойынша, адамның рухы ... ... ... ... Ал, уақыт - мезгілі жеткенде өзіме жетпіс – жылдай қызмет
еткен денем тоза бастапты деп ... ... ... Бұл ... қой. Ал, ... жас тұрғанда өмірдің қызығы да ... оғы ... ... ғана тиеді. Алда-жалда талқаным таусыылған
болса ... ... ... ... ... бар ма?! ... заманның бір
данышпаны: «Ажалдан қашпау керек. Ал, өмірмен ерлікпен қоштаса білу қажет»,
- депті ғой. Сол ... мен әлі ... ... өлімді ойлап, күні бұрын
қасірет шеккім келмейді...» [14, 275 ]. ... ... ... ... да сізді, бір сәт сол кейіпкермен бірге толғануға мәжбүр
етеді.
Шығарманың сюжеті өте шымыр құрылған. Көркем ... ... хат» деп ... әкенің баласына деген ыстық ... ... ... махаббат негізінде құрылған желіні символ
ретінде алуы шығарманың маңызын арттыра түскен.
«Ұлыма хат» эссесі отыз екі ... яғни ... ... жазған отыз екі
хатынан тұрады. Мұнда біздің жыл санауымыздан бұрынғы дәуірлерде Тұран
даласында өмір ... ... ... ... он ... ... орта
кезінде пайда болған Қазақ хандығы кезеңіне ... төл ... ... ... ... оқи аласыздар.
Бұл «Ұлыма хат» эссесінің композициялық ерекшелігі – қазақ тарихымен
аяқталады.
«... Біз әдеби шығарманы моральдік және ... әсер күші ... ... ... ... міне осы ... ... тиіспіз...», -
дейді А.В.Луначарский. [9, 253 ].
Мәселен, дәл осы ... ... ... «Ұлыма хат» повесінің
«Моральдің және ... ... ... ... болып табылады.
«Ұлыма хат» эссесін бастан аяқ қызыға оқып шыққан оқырман от басы, ошақ
қасымен ғана ... ... ... ... еріксіз ойға батады.
Сюжеттік байланыс: Екінші бөлімінде басталады. ... ... ... ... мәні осында жатса керек. «...Менің әкемнен ... ... ... қазірде аз емес. Күн сайын қайта-қатйта қызық
дастандардың тұтас тарауларын ... ... ... көне көз ... да ... сонау қырқыншы-елуінші жылдары әкемнен естіп-білгендерін күні бүгінге
дейін өз балалары мен немерелеріне хикаялап беріп жүр. ... ... ... ... ... өзі жазған дай етіп айтады екен...» [14, 261
]. ... ... ... ... қиыстырылған. Демек, сюжеттік байланыс
арқылы шығарманың өрбу жолына түсетінін аңғаруымызға болады.
Шарықтау шегі - сақтар мен ... көне ... ... хандығына
дейін тарихқа келуі, олардың ерліктері, батырлары, жорықтары мен соғыс
тағдыры жайлы жазылған ... ... хат» ... ... ... тән ... ... Әрине, ол шешімінде жатыр. «...Келесі хатымда қазақтың
өзіндік төл ... ... ... жайында айтпақпын. Оған дейін аман-есен
болайық. кездескенше күн жақсы, балам!»- дейді.
Міне, біз жоғары да сөз ... ... хат» ... ... ... ... ... бойындағы ерекше қасиетін
айқындадық. Жазушы мұнда өз ойын әрбір хатында психо-философиялық, ... ... ... отыр.
«...Жазушының шеберлік даралығын айқындайтын қасиет шығармадағы
көркемдік ойлау жүйесінің ... ... ... мен ... ... ... ... көркемдік тәсілдердің орнын тауып қолдана білуі болса
керекті...» [24, 232 ]. ... ... ... хат» эссесінде осы
қағиданы берік ұстанып, дұрыс қолдана білген. Ол ... ... ... ... ... ... ... болады.
Ұлым менің!
«...Әкемнің маған берген тәрбиесін, мен саған ... бере ... ... ол кісі ... бала ... баулап жүрген саятшы секілді
көрінетін. Мені қасынан ... ... ... жас ... ... да, қырға шығып шөп шапса да, арық қазып, көпір салып жатса
да ұдайы мен әкемнің қалай ... ... ... орақ ... ... балға
соғып жатқанын көріп өстім.
Ұлым менің!
Осы айтқандарымның бәрін ... ... ... ... ... ... ... маған айтқан ақылын мен саған айтқым келіп тұрады.
Сау-саламат бол, құлыным...».
Немат Келімбетов «Ұлыма хат» эссесінде қаһарманның ішкі жан ... ... ... ... қасиеттерді өмірдің бірыңғай күнгей
бетіне шығара бермейді. Қаһарман бірде қуанса, бірде налиды,
ренжиді. Кейде жаны өте жәбірленіп, шарасыннан асып ... де бар. ... ... тым ... өте ... ... кездері де болады. Немат аға
осы ... ... ... сол ... ... ішкі әлемінің әдемілігін
көрсете білген.
Енді жазушы стиліне ... ... ... ... ... ... ... әсте шатастырмайсың. Әр қайсысы өзінше
сөйлейді, өзінше толғайды, ... ... қай ... ... ... суреткер өзіндік өрнегі мен,
нақышымен көрінеді. Ақын-жазушы тек өзіндік ... ... өз ... айқындалады. Онсыз өнер иесі жоқ. ... ... бірі тіл ... ... ... мен ... желдеп демеп отырады. Тақырыбына орай тіл ... ... ... ... – оны ... ... сияқты көрінеді.
Майталман шебер Нематтың қалам қарымы кез-келген туындысынан аңыздап
тұрады. ... дәмі ... ... ... шұрайлылығы, қанатты қиялының
ұшқырлығы, мұхиттай ойының шалқарлығы мен көркем естелігі сөз саптауынан ә
дегеннен-ақ таныс. ... әсем ... ... қас шебердің қалам
ұшынан төгілген күндегі сөз ... сан ... ... ... ... «Ұлыма хат» эссесін Әзілхан Нұршайықовтың пікірімен
қорытсақ: «...Ұлыма хат» эссесінде автор оқырманын Қорқыт ... ... ... ... ... Орта ғасыр ғұламалары, сөз
зергерлері Әбу Әли Ибн-Сина, Әбу ... ... Әбу Наср ... ... ... ... Қожа ... Ясауи, Бабыр, Хайдар Дулати
жайында деректі хикаяттар айтып береді.
Түйіндеп айтқанда, Н.Келімбетов өз ... ... мен ... ... ... ... ... кезеңге дейінгі ұлтымыздың
рухани тарихы – ежелгі әдеби жәдігерліктерімен таныстырады.
Аса қадірлі оқырман қауым тарихи танымдық мәліметтерімен мол, ... ... ... сыр ... ... туындының
сізге ұнайтынына кәміл сенемін.
Әманда солай болсын. Әумин![14, 6 ].
1.3.«Үміт үзгім келмейді» хикаят-монологындағы көтерілген проблемалар:
(бақыт, шындық, ... ... ... ... үрей, сенім, мақсат,
адамгершілік).
Әрине, тақырып, проблематикасыз, жанрсыз ешқандай көркем ... ... ... ... ... стильдік элементтерінің қызығы, діңгегі,
жаны, өзегі. Соның ... ең ... ... ... көтерілген
проблематлар. Проблематика тек форманы ғана емес, форманы тудырушы жанрды
да айқындайды. Енді жазушының ... ... ... ... ... ...... үшін арман жетегіне жеткен сәті болып табылатыны хақ.
Хикаят-монологта «бақыт» дегеннің өзі не деп автор ... ... ... ... ... өзі қалай пайда болады? – деген күдік ойда сап ... ... ... ... ... ... жету ... Бірақ адамда арман
көп қой. Соның бәріне қолы жеткен адам ғана ... ма? ... де, ... ... ... ... ... Сонда қалай, жер бетінде бақытты
жан жоқ па? Бар, ... Көп. ... неге ... ... ... дейміз? Мүмкін бақыт дегеніміз өзгермейтін, тұрақты, қатып қалған
нәрсе емес шығар. Бүгін ... ... ... кісі, күні ертең-ақ қайғыға
уланып қалуы ықтимал емес пе? Міне, осылай сұраумен жауаптың ... ... ... атты ... ... ... ... мына үзіндіден
қарастырып көрдік.
«...Сөйтіп, мен бақыттымын ба, жоқ па? ... ... адам ... мен ... да, ... ... ... Өзім қалаған
мамандыққа ие бодым. Қызметім де жаман ... ... ... ... Жап-
жақсы пәтер алдым. Бірақ мен тек осыларды ... ба? Жоқ, ... көп. ... бір кезде бүкіл арманымның бәрі түп-түгел орындалар.
Ол үшін күресу қажет. Ал ... үшін ... ... тірі шығу ... ... дегеніміз қара бастың қамы емес. Басқаларға қырауар
қуаныш, зор ... ... ... ғана бақытты. Ал, мен өзгелер үшін ... ... тек өзім үшін ... ... ... ғой. [14, 17 ]. ... ... тұрғыдан қарағанда, Н.Келімбетов «бақыт» деген
проблеманы, тек арманға жеткен шың емес, «бақыт» жалғыз бастың қамы ... ... ... ... ... ғана бақытты. Сонда ғана біз
«бақыт» не екенін сезінеміз. Бізде осыған қосылмақпыз.
Шындық – ... ... ... ... жоқ ... саф ... емес пе? Бірақ таза алтынды адамдар сол ... ... ... ғой. ... әйтеуір бір кәдесіне асыру үшін саф алтынға бақа
металдардан там-тұмдап болса да міндетті ... ... ... ғана алтын
құрыштай шынығып, сапасы жақсарып, беріктігі бұрынғыдан арта ... ... енді ... ... деп ... та таза алтынның өзі емес қой.
Дәл осы сияқты шын сөзге де кей-кейде бірер шым-шым жалған дерек ... онда ... ... ... ... ... рахаты, күш-қуаты
адамға беретін бұрынғысынан еселеп арта түседі емес пе? ... ... ... яғни ... бар ... анық қанық біле тұрып-ақ
рахаттанасың. Одан ләззат аласың. Мәселен саған біреу: «Ай қабақ, алтын қыз
көрдім», - десе ... бе? Бұл ... қой. ... ... адам бола ма,
сірә? Бірақ дарынды ақын сұлу ... ... ... ... ... қиыстыра теңеп, жүрек тебірентерлік жыр жолдарын оқып жатқан
сәтте: ешкімге зияны жоқ, ... ... мол ... ... сезімдерге
өзіміздің де іштей сенгіміз келіп тұрады. Көне ... ... ... ... ... ... ... Бұл тегін айтылмаған сөз
болмаса керек.
Ал, егер ... да, ... ... ... ... ... тәтті қиял-ойларын, фантастикалық сағым-елестерін кейде бір-
бірінің көңілі үшін айта салтын мадақтау сөздерін түк ... ... ... не ... еді.
Автор «шындық» жайлы ойын былайша түсіндіреді. «...Жазғы жауын жолдың
шаңын басып, ауаны тазалап, себелеп қана өте ... ғой. ... ... ... ... ... ... біразға дейін қоңыр салқын боп, адамдар
рахаттанып қалады. Зияны жоқ жалған сөз де осы сияқты болуы
тиіс. Дүниеде ... ... ... ... ... ... артынша тікнекті
жеңгел боп өсіп шығатын ... ... ... [14, 36 ]. ... ... проблеманы «өтірік» пен салыстырып, өзінше философиялық ой түйген.
Арман - өз ... жаңа ... ... яғни ... білдіретін, болашағына ... ... жаңа ... [ 7,65 ... ... келмейді» хикаят-монологында көтерілген «арман» проблемасы
жоғарыдағы пікірге дәлме-дәл келеді.
«...Ертегілерде ғана кездесетін ... ... ... аралаудың өзіде
бар ғанибет емес пе? Балауса шақта қиял ... ... ... ... көп нәрседен құр алақан қалғанын сезе ме екен? Егер адамдар ... ... арқа ... ... ... ұмытып кетсе не болар еді?
Армандауды ұмыту жөнінде ойланудың өзі үрейлі емес пе?
Біреудің қандай адам екенін білу үшін оның ... ... ... ... ... аударамыз ғой. Адамды өмірге ынталандырып, күллі
тіршілікке мән-мағына беретін де сол арман емес пе? ... ... бойы ... биік ... шығаратын, шабытты еңбекке
жігерлендіретін осы арман ғой...» [14, 40 ]. Осыдан келіп ... ...... қанатсыз құспен тең»- дегенге саяды. Жазушы «арман»
проблемасын психологиялық ... ... ете ... – адам әр ... өз ерік жігерінің орындаушысы болса, оның ар-
ожданы болары хақ.
Хикаятта «...Мен өз ар-ожданымның құлы бола алдым ба? Жоқ, әрине. Егер
мен ... ... ... онда ... ... ... ... өтіп
кетпес едім ғой. Бәрін кейінге ... ... Егер – ... ... ... ... өте шыққанын да байқамай қаппыз-ау.
Өмір өтіп барады ертеңменен,
Қайтем оны?!
Жанбаған, өртенбеген.
Өзімнен-өзім бүгін ... еш ... ... ем, - деп ... ақын ... өлең жолдары есіме түсті.
Осыншама жас келгенге мені тірі ... ... деп ... ... емес.
Бірақ ар-намыстың шынайы табиғатын ұқтым десем нанасың ... [14, ... ... ... ... ... көтеру арқылы айтқысы келген ой-
толғанысы, ар-ождан дегеніміз жүрек яки өкпе ... ... ... ... ... жеке мүше емес. Алайда, ар-ождан солардың бәрінен де
мықтысы. Егер ... ... не бір ... істерге жігерлендіріп
жіберетін сол ... ... емес пе?! ... одан ... күш жоқ. ... ер адам бойындағы ең асыл қасиет осы қасиетті ... ... ...... оқып ... да, мәңгі бақи таусылмайтын
ғажайып дастан емес пе? Күн сайын сол дастанның бір бетін оқып ... ... ... ... ... ... болары бүгін бізге беймәлім.
Сондықтан ертеңгі күнде бәрімізге ... ... ... сол ... ... ... тамсана оқимыз. Сөйтіп күн сайын жаңа, бұрын
өзімізге беймәлім хикаялар оқып, ләззаттана береміз.
Немат аға қарастырған ... ... ... философиялық тұрғыдан
қарастырғанын көруімізге болады: «...Меніңше, ерлі-зайыпты адамдар да
біріне бірі хақ ... ... бойы ... да, ... ... ... болса білуі керек. Ғұмыр бойы рахаттануға болатын ... ... ... ... ... ... парақтап шыққаннан не пайда? Біз
қайда асығамыз?
Күн сайын көкжиектен ... күн ... ... ... шұғыла шашады.
Таң атады. Біз мұны күнде көреміз. Сондықтан ... әр жолы ... ... ... жатқанына жөнді мән де бермейміз. Оған қарамамаймыз да. Өйткені
біз бүгін де күн құдды кеше өзіміз көргендей боп
шығады, кешегідей боп ... ... деп ... ... ... тіпті күні
бұрын кәміл сенімде боламыз.
Ал, шындығында, ертең де күн тура бүгінгідей боп шыға ма! Жоқ! ... ... ... ... ... ешқашанда қайталанбайтын өзіндік
ерекшелігі бар емес пе? ...» [14, 7].
Демек, «Ғұмыр» атаулыны әрбір адамға өлшеулі екені хақ, ... ... ... ... етіп өткіз әрбір тұлғаның өз қолында демекпіз.
«Үміт үзгім келмейді» хикаят-монологында көтерілген басты проблеманың
«уақыт» екенін аңғардық. Біз сау ... ... ... біз үшін ... білеміз. Ал, мұнда қалай екен! «...Уақыт дегеніміз не? Ол хақында
ойланып па едің, сірә? Әншейін кезде ... ... ... ... ... ... ... ғой. Бірде жайбасар жандай сылбыр қимылдап,
бірде жүйрік аттай құйындата жөнелетін «уақыт» жөнінде мен ... ... көп ... Бірақ ол маған түпсіз терең теңіздей боп көрінді.
«Уақыт дегеніміз не» ... ... ... ... ... ... ерік
беріп, бұл сауалдың жауабын өзгелерден де сұрап көрдім.
Бұған ... ... ... ... Уақыт - әр адамның көзіне әртүрлі ... ... тас ... ... Уақыт – материяның өмір сүруінің бір формасы, - деді ... ... көне көз ... ... ... ... еді.
- Уа, дариға. Уақыт-ай! Келмеске кеткен жігіт – желең шағым емес пе
ол! – деді ... жас ... ... ... - ... биік асуларға шығу үшін қажетті құрал, - деді ... ... ... үшін ... шақ, ал ... үшін ... екен
ғой.
Естен кетпес қайғы-қасіретті ұмыттыратын да, айықпас ауыр дерттің
емдеушісі де, даулы істердің ең ... де ... емес ...... ... бірақ өкінішке орай түбінде ол өз ... жеп ... ... ... ... ұлы ... Луи
Берлиоз осылай депті. Бәрімізге өмірді үйрететін де, бәрімізді өмірден
әкететін де, уақыт ... ғой ... [14, 100]. ... ... ... ... ... пікірлер бар. Біз әдетте адам үшін ең
қымбат нәрсе өмір ... көп ... ғой. Сол ... ... ... ... Демек, өмір дегеніміздің өзі ең алдымен белгілі мөлшердегі ... ... ... адам үшін «уақыттан қымбат асыл қазына жоқ» демекпіз.
Ал, хикаят-монологтың басты кейіпкері Ержан уақыт ... ... ... үшін тап ... уақыт әрі қуанышты, әрі ... ... боп ... ... ... – аса ... де, қауіпті операциядан тірі шықтым.
Осыдан біржола айығып, аяғыма мініп ... де ... ... ... ... ... ... ғұмыр мүгедек боп қалуым да ықтимал. ... ... ... ... ... үшін емес, адамды ажалдан арашалап
қалу үшін жасайды.
Менің тағдырым еретең, профессор келген соң белгілі болады. Оған дейін
бір күн, бір түн ... ... ... ... көтерген проблемаларының
бірі үрей. Біздіңше «үрей» әркімнің ... ... ... ... ... ... күй.
Бұл адамның сенімсіздігінен туып отыратын ... ... ... ... ... ... былайша түсіндіреді: «...Үрей сезімі барлық
адамға тән табиғи қасиет, одам ешкім ... ... ... ... ең күштісі – ажал үрейі. Ажалдың қыл арқаны мойынға ... ... ғана ... ажал ... ... ме? Жоқ. ... ... бойымызда азды-көпті қорқыныш сезімі
болатын шығар. Әйтпесе неге өлікті көргенде төбе құйқамыз шымырлап кетеді.
Әйтсе де, өлім ... ... ... ... тұрмайды. Көбінесе оны өз
басымызға қатар төнген ... ғана еске ... ... ... ... үрей ... ... қоюға болмайды». Көне заманның ұлы ақыны ... ... ... ... ... – адам ... ... сезімінің табиғатын, әсіресе, ажал
үрейінің ішкі сырын ғалымдар көптен бері-ақ зерттеп келеді екен.Орыстың ... ... ... М.М.Мечников бұл салада бүкіл әлемдік ғылымға
қыруар үлес ... жан ... ... ол ... ... зертеуге, оның
құпяларын ашуға, ажал үрейінің бейнесін жасауға» ғалымдардан гөрі, ... ... ... сіңірген деп мойындайды.
Өз шығармаларында қорқыныш сезімі, ажал үрейі хақында мейлінше ... жаза ... ... ... ... ұлы ... М.М.Мечников
зор ілтипатпен атап көрсетеді. «...Олар ... ... ... ... ... Альфон Доде мен Эмиль Золья, орыстың ұлы ... ... ... ... ... ... әсіресе Толстойды айрықша жоғары бағалайды. ... ... ... сол ... ... күші ... сырларды
ашқан екен. Біздің қазақ әдебиетімізде де, Н.Келімбетов көтерген «Үрей»
проблемасын жан-жақты, егжей-тегжейлі ойлау арқылы жеткізе ... ... ... ... ... көтерілген
проблемалардың қай-қайсысын алып қарасақта, олардың барлығына ... ... ... ... ... ... ... жазушы, әдебиетші ретінде үлкен дайындықпен,
ізденіспен, дүние танымы арқылы ... ... биік ... ... ... өмір ... шебері ретінде баға бере білген.
ІІ тарау.
Образдар жүйесі.
«Үміт ... ... ... ... ... ... яки ... қаһарман дейік, я болмаса шығарма геройы не
кейіпкері немесе персонажы дейік, ... ... ... ұғым ... Әдебиеттегі адам, сөздегі сурет, шығамада өмір ... ... ... ... ... келгенде, осылардың бәрінің сарқырап құяр сағасы
біреу, ол - образ. Ал, ...... мәні бар, ... ... ... нақты, әрі жинақты жасалған адам өмірінің әсем суреті [17, 106].
Образдың қазақшасы – көркем бейне. Бұл ... ... ...... соның ішінде әдеби шығармада жинақталған
түрде суреттелетін өмір құбылысының нақтылы көрініс қалпы, ... ... ... жасалған тұлға бейнесі, көркем
образда екі түрлі ерекшелік – ... ... ... ... және даралау,жекелік қасиет белгілерді нақтылы түрде көрсету – ... ... ... ... ... ... ... әдебиетте құбылыстарды,
табиғатты, адам тағдырын бейнелеп көрсету тәсілі. Әдеби шығармадағы ... ... ... ... кескін-кейіпіндегі, жүріс-
тұрысындағы, қимыл-әрекетіндегі, ойлау-сөйлеу әдетіндегі өзгеше ... ... ... арқылы жазушы типтік қасиеттерді, яғни қоғамдық
жағдай туғызған, басқаларға ортақ, жалпылық мәні бар ... ... ... ... ... ... тәсілімен жасалады. Жазушы
көптеген адамдарға тән қасиет сипаттарды жинастырып, ... ... ... ... ... сиғызып бейнелейді. Сондай кейіптердің кескін-тұлғасы,
характеріндегі жекелік, көпке ... ... ... де ... ... ...... әдебиетте бейнелейтін уақиғаға қатысушы.
«Әдебиетте адамның көркем бейнесін суреттегенде, жазушы оның
кескін-тұлғасын, ... ... сол ... ... өзгешеліктерін
танытаны типтік сипаттармен қатар өзінің басына ғана тән ерекшеліктрді ... ... сырт ... ... ... ... етіп ... Көркем бейненің типтік өзгешелігі ... ішкі ... ... ашып беру үшін ... қажетті болса, оның
даралық, жекелік ...... адам ... ... ... ... ... нақтылы қалпында көріп-білу үшін сондайлық қажет. Атап
айтатын нәрсе – көркем бейнеге тән типтін және ... ... ... ... ... ... болып, ажырап көрінетін ерекшеліктер емес.
Кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... нақтылық қалпын сақтай отырып, типтік мағынада алады, сол
ортадағы басқа адамдарға да тән ... ... ... ... ... ... өмірдің жан-жақты, терең зерттеп, білгенде ... ... ... ... повесте кейде өзгелерден көбірек, жан-
жақты, ... ... ... ... болатыны байқалады. Бірақ
көлемді көркем шығармада, әдетте бір емес, бірнеше тіпті ондаған адамның
бейнесі мүсінделеді» [5,59 ... ... ... ... ... келіп құйылар арнасы,
әдебиет туралы ... ең ... және ... ... – образ және
образдылық. Бұл мәселені дұрыс ... ... ... ... әдебиеттің
объектісі - өмір болғанда, предметі – адам екенін ескеруіміз керек.
Кез-келген әдеби шығарманың бетін ашсақ болғаны ... ... ... - адам ... ... сыры.
Әдебиеттің предметі – адам дегенде, әңгіме дайын әдеби қаһарман жөнінде
ғана емес, қаламгердің сол ... ... ... ... ... ой-қыры, қия-қалтарысы туралы болуға тиіс.» [17, 80 ].
Адам тағдыры – жазушы үшін шығарма арқауы ғана емес, ... ... ... ... ... тірі ... туралы, олардың хал-күйі,
кескін-кейпі туралы тебірене, толғана ойланудан көбіне суреткердің сол
адамдар өмір ... ... ... ... ... нәтижесінде сол
қоғамдық шындықты көркем жинақтау мақсатында творчестволық әрекеті басталып
кетеді.
Әдебиеттегі адам бейнесін жасауда қолданылатын ... бірі – ... ... шығару – образға барар жол, суреткердің өмірде ... ойша ... ... ... ... үзгім келмейді» хикаят-монологындағы образдар жүйесін ... құра ... ... ... ... ... ... түпкі нысанға жетелейді. Автор хикаят-монологта, образдар
жүйесін құру барысында, кейіпкерлерінің қыр-сырын ... ... ... жақсы біле отырып ойын жеткізіуді талап еткен.
«...Қалай болғандада көркем ... ... ... ... ... ... ... дүниені қиялдауы,
басқалармен қарым-қатынасы, ой-пікірі, тіпті сөз сөйлеуі - бәрі ... ... ... ... ... [2, 19].
Жазушының бүкіл көркем туындысында кейіпкерлердің образын ... ... ... ... ... ... ... құбылыстар мен
қоғамдық сана, ой, сезім, түсінік, біркелкі болмайды ғой. Ал ... ... ... айнасы» десек, кейіпкерлердің де әр алуандығы - өмір шындығы. Тіпті
осыған оарай ... ... ... ... ... көркемдік тұлғасына
қарай топқа бөлу дағдысы да орын ... ... ... – тағыда кейіпкер
бейнесі болмақ.
Хикаят-монологтағы әрбір көркем сөз ... ... ... ... ... әсер ететін эстетикалық талғамнан өткен
дүниелер ... ... ... келмейді» хикаят-монологындағы образдарға талдау жасау,
баға беру үстінде, біз автордың кейіпкер бейнесін образдар жүйесін ашатын
боламыз.
«...Әрбір көркем туынды ... ... мен ... ... ... ... оны ... да алаун түрлі тәсілді талап етеді». [1, 22
].
Осымен әдеби талдау соның ішіндегі образдар жүйесіне ... ... оның ... үлгілерін біз нысанаға алып ... ... ... ... келмейді» хикаят-монологындағы кейіпкерлер
бейнесін талдау. Яғни, хикаят-монологтағы кейіпкер әлемінің ашылуы образдар
жүйесі арқылы, сондағы адам мінезі ... ... ... мен ... ... астарларын аңғартуға тырысамыз.
2.1. Ержан бейнесі.
«Үміт үзгім келмейді» хикаят-монологының басты кейіпкері – Ержан.
Жазушының өмірлік материалдарды көркемдік шындыққа айналдыру принципі,
қаламгер ... ... ... бірі – ... мен ... арақатынасын салмақтауға саяды.
Суреткер өзі жасаған көркем бейненің құны мен қасиетін қисын қағидаға
қарап белгілейді. Жазушыға тип жасау әрекетінің ... ... - ... ... ... тірі мүсін прототип.
«...Прототипті пайдалану реалистік шығармалардағы ... ... ... ... ... құралы секілді» [5,57 ].
Солай болғанымен, бұл айтылғандарға қарап, әр жазушының шыншыл өнерінен
туған әр типтің өмірде әрқашанда нақты прототипі болуға тиіс және оның ... ... ... ... біреу ғана болуға тиіс десек, қателесеміз.
Суреткер бір ғана модельмен қанағаттанбайды, бір типті ... ... ... басты кейіпкер Ержанның өмірдегі прототипі
Н.Келімбетов ағамыз.
Алдыңғы тарауда сөз ... ... ауыр ... ... үміт
отын сөндірмей, ақырында жеңіске жеткен кейіпкер. Мұның барлығы шын мәнінде
өмірде болған оқиға.
Хикаят-монологта Ержанның аурухана ... ... ... ... ... аса күрделі нейрохирургиялық
операциядан кейін ақырет азабын ... ... ... арпалып, жеңіске
жеткен халі бейнеленеді. Адам төзгісіз осындай ... ... ... ... ... ... бір дара қасиет десек болады.
Н.Келімбетовтың «Үміт үзгім келмейді» туындысын, шындап ... өзі ... ... досы ... (шын аты Қуаныш) туралы балалары
Мұхит пен Қайтар хақында жазылған деректі хикаят деуге болады.
Хикаят-монологта, Ержан төбесінен төніп келе ... ажал ... ... да. тұла ... ... ... алады. Әйтсе де, Ержан «өліп қалам»-деп
емес, өзінің қоғам ... ... мен ... екі ... мен ... жары ... ... азаматтық,
туыстық, достық, әкелік борышын өтей алмай қаламын ба? -деп ... ... өмір шамы өшіп бара ... Ержанды ажал аузынан сүйікті жары
Гауһар алып қалғаны хикаят-монологта зор шеберлікпен ... ... ... сал ... ... күйге түссе де, ақыры қайсар
жанның биік рухы, қайтпас күш-жігері мен ... ... ... ... ... ... Ержан бейнесі, қаламгердің кейіпкерге таза
аналитикалық характер беруден гөрі, оның ... ... ... ... ... ... теңдестіре білетін
шеберлігін танытады.
Тегінде автор көз алдында өтіп жатқан психологиялық процесті, жағдайды
суреттегенде өзінің кометариі емес, сол ... көзі тірі ... ... ... ... ... ... беруге тырысады.
Шындығында - Ержан қоғамдық ақыл-ойдың, әлеуметтік болымыс-бітімі мен
рухани мұраттың алтын желісінің ... ... ... ... ... емес, керісінше символиканы танымға айналдырудың «азаматтық»,
«достық», ... ... үшін ... ... ... шебер
қиюластыратын пысықай философиядан пейіл пәктігін бөле ... ... бірі - ... ... осы ... диалектикалық
дамудың жаңа биігін меңзейді.Үміт үзбей, ауыр науқасқа ұшыраған Ержанның
өмірлік кредосы, тіршілік ... ... тума ... тұнық сөзден
шым-шымдап өрбіген адамдық ағыны шарықтау ... ... яғни өмір ... ... өмір сүру үшін жан ... жан берісудің заңдылығы ... ... оқыс ... ... ... арқасында, өмірде жеңіске
жеткен», бақытты адам Ержан ... ... ... өз шешіміне жетеді.
Сіздің жан – жүрегіңізді тербеген, сезім-санаңызды аялаған пейілі-ақ,
тілегі-адал, өн бойында ... лебі ... ... жеке ... ... ... ... өмір жетегіне шыққан, Ержанның науқас халі мен
қоштасасыз. Немат Келімбетовтің туған әдебиетіміздегі ірі ... ... ... ... ... Ержан тұлғалы кейіпкерлер әлемін өмірге
әкелу дер едік.
2. Дәрігерлер бейнесі.
Елена Андреевна - бас ... ... ... сәл ... қабағы
түксиіп қалған, мосқал әйел. Ауруханада оны ешкім Елена ... деп ... ... ... бәрі - ... ... де ... Андреевна басқа бөлімшелердегі дәрігерлер сияқты қиын жағдайда,
маймөңкелеп жатпайды. ... ... ... ... етіп ... тура айта ... ... сол себепті шығар
әйтеуір осындағы ... оған ... шүбә ... ... ... профессор науқас кісілерге, әсіресе бүгін-ертен операция столына
жатайын деп тұрғандарға жылы ... ... ... ... ... қатты
жаны кейіп тұрғандай сыңай көрсетіп, күрең қабақ танытып, қатал ... ... ... ... ... ... ... сәл
көтеріңкіреп, ызалы үнмен сөйлесудің кімге керегі бар дейсің ғой? Мұнда бір
сыр бар сияқты.
Ажал иісі ... қан ... ... алдында азды-көпті үрейге бой
алдырып тұрған жауынгерді сәл де болса демеп, жігерлендіріп, жан ... ... ... сөз ... емес пе?! ... алдында командир
жауынгерлеріне «айналайын!» - деп жәмпеңдеп жатпайды. Қайта қаһарына мініп,
өз бойындағы жауға ... ... ... ... ... де, ... ... келгендей өзінен-өзі буырқанып, бусанып,
айбат шегіп ... ғой. ... өзі ... табанда жігерлендіріп, бойына
күш қуат беріп, қайрап жібереді.
Елена Андреевна да, әрбір нейрохирургиялық ... адам ... ... қан ... деп біледі. Өзін сол қиян-кескі шайқастың ... ... Ал ... ... ол бұйрықты мүлткісіз орындауға тиісті
солдат санайды. «Ауруды жеңіп шығу үшін сендер ... ... ... күресулерің керек», - дегенді жиі айтқан хикаят-монологтан
кездестіруімізге ... ... ... тым ... ... ... тірі ... науқастармен ғана сыпайылық сақтап, жылы шыраймен, «жақсылап»
сөйлеседі екен.
Елена Андреевна – ... ... ... білтелеп, сипақтап
жатпайды. Жұқалап, сипалап сөйлеген ... ... ... Ол ... ... тік ... ... «жүресің!», «не жүре
алмайсың!»- деп кесіп-жарып турасын төбеден түскендей етіп бір-ақ ... ... ... ... ... айтатынын аурулар
жақсы біледі. Оған мысал ретінде Ержанның ... ... ... ... жауабына зер салсақ.
«...Профессор менің халімді қалт жібермей сезіп қойды. Әдетте ол айтпақ
ойын білтелеп жатпай, ... ... Бұл жолы олай ... ... бетер зәрем ұшты. Аяқ-қолымның ұштарын қайта-қайта инемен
шұқылап көріп, сезімталдығын тексере бастады.
Екі қолымда ... ... ұшын ... сезетін сияқты. Бірақ өткір екені
қанша шаншып жатса да, екі аяғым түк ... ... ... бір топ ... де менен көздерін алмай,
тесіле қарап тұр. Олардың мына өлі ... ... ... дауламайтын
сияқты осы бір топ ақ халатты адамдар тас боп қатып, ... ... ... сәт ... ішінде айықпас дерті бар адамдай: «Иә», - деп ауыр
күрсінді. Жүрегім зырқ ете ... ... ... осы бір ... үні
маған бәрін жеткізгендей болды». [14,112 - 113 ].
Автор, Елена ... ... ... ... ... – қайсарлық, батырлық, мейірімдлік, сезімталдықты
көрсете білген. Осымен қатар, жоғарыда баян еткендей бас дәрігер бейнесін
жасауда психологиялық характерді қолданған. Демек, Н.Келімбетов Елена
Андреевнаның ... ... ... ... ... ... қолдана
білген.
Жас дәрігер жігіт - ол өз ісін ... кем ... ... емдейтін дәрігер невропотолог жап-жақсы адам.
Жолдастарының арасында да, ... ... да ... Бұл ... ... бір ...... жөніндегі әңгімені онша жақтырмайды.
Ал табиғаты аса сезімтал, ішкі эмоциялық ... ... ... ... ... ... ... шығарады. «Дәрігер өзі айтқан сөзге өзі де, онша сенбей
отыр»- деп ... ... ... ... ... ... ... қабілетіне, біліміне, мүмкіндігіне шәк келтіре бастайды.
Ал, көңіліне мұндай күмән түскен науқас ... ... ... ... ғой. Жазушы дәрігер жігіттің бейнесін жасауда, оның
бойындағы дәрігер мамандығына деген суықтықты танытады. ... ... ... өз ... ... себебін ашып көрсетеді. Оның өз қалауы
археолог болу. Дәрігер мамандығы бойынша біраз жыл ... ... ... Ал ... ... өзінің дәрігер екеніне сенбейді, сенгісі де
келмейді. Дәрігер ... ... ... ... ... ... ... өз мамандығын бірте-бірте өшіп бара жатқан шам сияқты көріп
кетті дейді.
Профессордың көмекшісі ... ... Бұл ... ... ... ... ... соған сеніп тапсырып, өзі тек бақылап қана тұрады.
Бірақ оның білгіштігінде, қолының ептілігінде емес. ... Ол өзі ... ... ... ... олармен тез арада ұршықша иіріп
араласып кетеді. Ол - өз мамандығы ... ... ... ... ... арқылы, ақын болса, дәрігерлікте солай. О, баста өзінің осы
іске деген икемі, ынтасы, тіпті ... ... ... ... одан ... ... Дәрігерлікті кәдімгі кәсіптердің бірі де түсінетіндерге
жаным ашиды. Өзім дәрігермін. Әйтсе де, әріптестерім ... ... ... ... ... қасиеті бар, елден ерекше жандар ... боп ... ... ... тірі пендеде жоқ екеніне жүрегім кәміл сенеді. Мені
дәрігер еткен міне сол ... Бұл ... ... ... ... ашып
көрсеткен. Бұл өмірде кездесетін құбылыс. Н.Келімбетов – бұл образды
жасауда мамандыққа деген сүйіспеншілікті көрсете білген.
Кезекші ...... ... бойлы, ат жақты, қою қара шашты, ақ
құба жігітті мұнда танымайтын адам жоқ. ... ... ... ... ... ... Кожековтың сөзінің әзіл-шынын ажырату
қиын. Сәл қылжақбастау ма, деп қаласыз. Мейман ... ... ... ... Ержан операциядан сәтті шыққан еді. «...Міне, қазірде
сәл езу тартып, күлімсіреп менен көз алмай қуанып тұр.
Оның мына ... ... ... ... ... ... бола ... жоқ сияқты. Бір-екі күн шыда сосын өз ... ... деп ... еді» [14,90 ].
«Үміт үзгім келмейді» хикаят-монологындағы дәрігерлер ... ... ... Мұндағы образды жасауда, ... ... ... ... ақ ... ... жандардың бойындағы жақсы істерді ашып көрсете
білген.
3. Ақылбек пен Мейіркүлдің махаббат хикаясы.
Жазушы хикаят-монологта ... ... ... ... пен
Мейіркүлдің махаббат хикаясын сомдаған. Ақылбек – Ержанның палатасындағы
науқас кісі. Автор оның партретін былайша суреттеген. «... Ол ... енді ғана ... ... да төбе шашы ... ... ... самайына қырау іліккен, атжақты, тік қабақ,қара торы ... ... жүзі ... өңі ызғарлы көрінгенмен, ол мінезі жібектей есілген
биязы, жаны жайдары, әзілқой жан ... Бойы онша ұзын ... ... ... керек». [14,42 ].
Н.Келімбетов, Ақылбектің портреті, мінезі арқылы оның бүкіл ... ашып ... ... ... атты ... еңбегінің «Психология» тарауында:
«Адамның жан сыры дене арқылы, ... ... ... ... дене де,
жанға байлаулы жан көріністері денеге қатты әсер береді. Адамның көзқарасы,
даусы, аяқ басуынан жанның қандай күйде екені ... ... [7, 243 ... деуі ... образын жасауда,
жазушының логикалық-психологиялық тұрғысынан портреті арқылы кейіпкер
тұлғасын ерекшелейтін детальдарын нақты аша ... ... ... ... ... ... жөнінде қаншама көсіле хикаяласа
да, өзі туралы айтқанда шамданшақ аттай ... ... ... жауап
береді екен.
- Тәйірі, бізді қойшы. Тыңдырғанымыз шамалы. Басымыз онша мықты емес
қой. ... ... ... ... ... ... ... жатар ма
едік, - деп өзі жайындағы сөзді қалжынға айналдырып жібереді.
Бұл кісінің ғылымда көп жаңалықтар ашқан ... ... ... ... ... ... ... көп жылдар бойы басқарып келгенін біздер
сырттан көңіл сұрай келіп жүрген жора-жолдастарының өзара әңгімелескенінен
аңғарып ... ... [14, ... ... ... ой ... көруімізге болады. «Адамның
басына операция жасайтын жерде өстіп жатарма едік» деген ... ... ... ... ... ... ... хикаят-монологта Ақылбектің
«әйел» адамына деген құрметі, ... ... ... жары - ... ... ... игі ... деген төзімділгін
барлығына дерлік төтеп бере білген. Автор Раушан бойындағы әйел адамына жат
қылықтарды аша білген.
«...Ақылбек өз ... кім ... ... он ... жыл ... соң ... ... бастағандай еді. Басы аман, бауыры бүтінде ол ... ... ... Жұмыс басты жанышты болып жүре берген екен.
Міне, бүгін ... ... ... Бір ... ағайын туыстары оған: «Науқас
анаңды бақ, қасында бол, қасында отыр, - дейді. Бұл не? ... ... ... ... ... осы ... деген сөзді жиі естігені сондай, біреу
«отыр» десе аза бойы,қаза ... ... ... ... ... отыр. Енді келіп үйінде отыр ... ... ... ... бейнесін көруімізге болады.
Раушанның жүрегінің суықтығы соншалықты өз құрсағында көтерген үш баласынна
аналық махаббатыпен, мейірім шапағатын ... ... ... айтпақ
болған ойы, Раушан арқылы қазіргі кезде белең алып жатқан құбылысты типтік
бейне арқылы көрсете білген.Ал ... ... ... ... ... ... жолығып бірнеше уақыт ауруханадан бас алған
жоқ.Автор Раушан бейнесін ... ... ... өз кінәсін, сірә, өзге түгілі өз арының
алдында да мойындай алмайтын ... ... ... ... ... қойса да,
ондайлар өзін-өзі ар сотына салып, күйіп-пісіп, әлекке түсіп жатпайды. Бар
айыпты басқаларға арта салады да, өзі ... ақ, ... ... ... боп ... жүре береді» - деп типтік образ жасаған.
Десекте, ... ... ... он тоғыз жыл отау құрып, балаларына
әкелік махаббат сыйлауын армандайды. Бірақ бұл кісі ... ауыр ... ... ... ... бақытты күндерді сыйлайтын ауруханадағы
фельдшер Мейіркүл апай ... ... қара торы ... бас ... ісін ... ... аса
ұқыпты фельдшер ретінде де құрмет тұтатын жан.
«...Ақылбек өзі жан алқымға тақалған бас ... есін ... ... ... ... дәл ... ... мейірімді қарап ... ... ... күн, ... ... бойы ... су ... өзіне
күтім жасап отырған осы Мейіркүл екенін ол бірден ұқты. ... ... ... ... сәттерде бірнеше рет құлағына осы бір әйелдің
таныс даусы еміс-еміс келіп, оның бейнесі көзіне ... ... ... ол елес ... шын боп ... Түсі ... өңі ... енді ғана көзі
жеткендей болды» [14, 203 ].
Әдебиетші Ян Парандовский айтқандай, кейіпкерге лайық ат пен ... ... ... ... [24, 138]. осы ... ... отырып автордың
Мейіркүл мен Ақылбектің есімдерінің өзінде ... ... ... өзіне баулый түседі.
Н.Келімбетов «Үміт үзгім келмейді» хикаят-монологында «Ақылбек пен
Мейіркүл» бейнелерін сомдау арқылы ... ... ... ... ... ... ... бері күндіз күлкі, түнде ұйқы көрмей басында отырған осы
бір мейірбан әйелдің ақжарқын жүрегін сау кезінде неге ... деп ... ... ... үшін ... ... едік қой.
Сен менің алғашқы махаббатымсың ғой Мейіркүл. Сол судан таза, сүттен ақ
мөлдір сезімді ... ... ... ғана арым шыдады екен? Рас, арыңды аяққа
басқам жоқ. Әйтсе де сенің алдыңда ... ... бар ... 203 ... үзіндіден кішкене бір деталь арқылы жазушы өз ойын көркем жеткізіп
берген.
Бұлардың арасында бірнеше жыл ... ... ... ... атты ұлы
сезімнің, әлі күнге дейін өшпегенін ... ... ... ... ... яки ... беріліп кеткенімізде жібектей жұп-жұмсақ
ыстық алақаныңды менің қолымның үстіне ... ... ... мен
абайсыз шоқ басып алғандай ыршып түсетінмін. Бірақ сен ешнәрсеге ... Мені ... жан ... ... ... өзіңде сезбейсің. Түк
болмағандай-ақ, жайбарақат ... ... ... ... ... ... ... сенің оттай ыстық лебің бетіме тигенде басым шыр ... мол ... ... ... мас боп ... ... ... автор, Ақылбек бойындағы махаббат сезімдерін көрсете білген.
«...Мен күнде таңертең таңның арайлап атқанына емес, сені тағы ... ... ... ... тұрушы едім. Маған мына әлемдегі ... ... ... да, сен ... деп ... Мейіркүл. Өзіңмен
кездескен күнге дейін жарық дүниедегі, айнала төңіректегі
т
табиғаттың көл-көсір, ғажайып көркін көрмей, құстардың мың ... ... ... сылдырап аққан әсем әуенің ұқпай қалай ... ... ... ... ... ... сонда». [14, 205 ].
Қаламгер махаббат аясындағы жандардың соншалықты берілгенін махаббатпен
табиғат әлемін ұштастыра қойып бейнелеген.
Мәселен, кездейсоқ ... ... пен ... жан ... ... өздерінің ішкі өмірлері мен ойларына ерік беру
параметрлерін, олардың ішкі тартыс табиғатын, қайшыласқан ... ... ... ... ... шебер игергеніне мына бір үзінді
арқылы куә боламыз.
«...Бірақ мен ол кезде саған бұл ... ... ... ... ... өз ... қол созғам жоқ. Сәл қол созсам-ақ, ол көктемгі
көбелектей ұшып кетер деп ... Сені ... ... ... деп
жасқандым. Маған өзіңді күн ... ... ... өзі де қол ... ... мен өз ... әмірін орындап, сол кезде осы сөздерді саған
айтпадым екен?! Жазғы шықтай мөп-мөлдір пәк сезімнің бойымнан дер ... ... оқша ... ... неге мен жол ... ... құрық
тимеген асаудай, тулаған бойымдағы ыстық сезімді қалай ғана тұншықтырып
тастай бердім? Адам да өзіне-өзі ... ... ... ... ... мен өзіме-өзі айтса адам төзгісіз сұмдық қиянат жасағандай болып
көрінем» [14,206 ... ... ... махаббат сезіміне деген көңіл-күйін өзінің
бойындағы батылы жетпеген еріксіз іс-әрекетінің булығып қалған екендігін
танытады.
Бір-бірін ... ... ... мен ... өмірдің ащы-тұщысын татса
да, олар бір-бірінің алдында әлі де махаббат отын ... ... ... ... ... ... ... Ақылбек өзі төсекке
байланып жатса да өзінен гөрі қасында отырған Мейіркүлге көбірек жаны
ашитын ... Енді ... ... ... ... ғой, онда ғұмыр бойы осы әйелге табынып өтер еді.»
[14, 203 ].
Ақылбек пен Мейіркүл бірнеше жыл ... соң ... ... ... ... махаббат отын жағуға серттескендей болды.
Сол серттері шындыққа жанасып бұл екі ... ... ... ... ... ... пен Раушан арасында үш баланың:
Арман, Ләззат, Мұратты өз құшағына алып, анасы сыйламаған аналық махаббатты
сыйлауы мұнда «махаббат» ... ... ... ... ... ... болса өгей шешесі марқұм болғалы
бері қаңырап бос тұрған үш бөлмелі үйіне бүгін қайта жан бітіру ... пен оның ... ... ... аяғы ... сәтте Мейіркүл келіп:
- Міне, Ақылбек, бүгін өз бөлмеңе келдің, - деді күлімсіреп.
Мейіркүлдің қалжыңдап айтқан осы бір ауыз сөзі ... қиял ... ... ... ... өмірін көзіне елестетіп жібергендей болды» [14,
239].
Ақылбектің балалары Мейіркүлдің осындай әрекеті үшін өз ... ... ... тағы да ... ... Кеше ... ... Енді бәріміз бір жерде болайық, - дегенде ... ... ... қалай жас ыршып кеткенін білмеймін. ... ... ... ... ... айтқызбай-ақ түсінген екен.
Балам бәрінде жан-жүрегімен ұғыпты. Мүмкін әке мен ... ... ... ... түсінуі шығар. Бақыт дегеніміз осы болады.
Біздер бір қалада тұрсақ та саған ... ... үшін ... ... ... уақыт қажет болыпты ғой» [14, 233 ].
Осыдан жиырма бес жыл ... ... ... ... ... ... ... ұштасып, өмірлерінің соңына ... ... ... ... ... Бәкір бейнесі.
Адам табиғатына терең үңіліп, оны жан-жақты зерттеуге тырысатын бірден-
бір ... ...... емес ... ... аталған олар мүмкіндігінше кейіпкерлерінің жан
дүниесін оның ішкі және сыртқы ... оның ... ... мен әсер ... т.б. сөзбен айтқанда адам табиғатына тән әлеуметтік
тұрмыстық тіршілік тынысынан ... ... ... ... ... ... бәрін қамти отырып, жүйелеп жан-жақты
әрі терең зерттеп-зерделеуді мақсат тұтады. Әрине олардың әрқайсысы қалай,
қандай дәрежеде жазады, ... ... ... ... алады – ол жеке
жазушының ой-парасатына біліміне, суреткерлік шеберлігіне, ... ... ... ... ... [24, 183 ]. ... ... ... ... ... ... ... сомдауына тоқталсақ.
Бәкір – Ержанның туысқаны, сұмдық күншіл кісі. Бұл кісі Ержанмен
жастайынан тетелес өскен ... Бала ... ... қарсы болып өскен екен.
Ол бойындағы осындай ... ... ... от ... ... ауыр науқас
күйге ұшыраса да тастамайды. Жазушы сонымен оның іші тарлығының, көңілінің
соншама адам айтқысыз ... ашып ... ... ... ... су ... басып тастаған кім дейсің ғой?
Бәкір деген туысым. Әйелі екеуі сол ... ... ... ... ... ... ... еді.
Дос-жарандар қоштасып, үйден шығып кетісімен-ақ ол кердендей басып мен
жатқан бөлмеге кірді. Ылғи ашық ... ... де жаба ... ... ... ... жүрген екі баланың у-шуы да, су сепкендей
басыла қалды» [14,122 ... ... осы ... ... ... ... ... ғана штрих арқылы ғана беріп отыр. «Есіктің ... ... ... ... ... ... ... сол Бәкір өзінің ғұмыр бойы аңсаған арманына қолы жеткен адамдарша
мәре-сәре боп ... ... ... келгендей-ақ менің жансыз жатқан
аяқтарыма қарайды. Мына аяқ-қолдардың ... ... рас ... күні ... бір күні ... ... жазамды беріп жүрмей ме?- деп
іштей күдіктенетін де ... ... ... көз ... ... ... ... ербең-ербең еткізді денемнің әр ... ... ол өз ойын ... ... қоздатты:
- Түсінем. Тас түскен жеріне ауыр. Бәрінен де саған қиын болды ғой.
Бірақ қашанғы әйеліне масыл боп ... жата ... Ұят ... ... жылайды екен. Қашанғы отырсын омалып, жас емес пе? Сен
оның жолына байлау болма. Жібер еркіне кетсін ұшып. Сен бұл ... ... кете ... ол. ... ... Аяйды. Ол үшін
алдымен сен кетуің керек. Мүгедектер үйіне. «Біздің өкімет ешкімді
далаға тастамайды. Ал, ... қам ... мен ... ... ... - деп ... көзіме не айтар екен дегендей
барлай қарады. Мен тіс жарған жоқпын. Ол сөзін ұштай ... ... күн – ... ет емес пе? Адам ... өзінің талқаны
таусылғанын да, сезбей ме, дап қалдым. Мұндайда ... ... мына сен ... кәрі боп ... бір жігіт өз тағдырын
қолына алып мәселені бір-ақ шешіпті. ... ... ... ... ... ... құтылыпты. Бірақ ол үшін таудай жүрек керек. Сенің ... о ... ғой. ... тірі өлік боп жата беруден не ... ... 126-127 ... ... ... ... әлем-жәлем боп жылап жатса, ләззат алатындығын
көруімізге болады.
Жазушы Бәкір бейнесін, оның сезім иірімін, ... ... ... өткен ғұмыры мен бүгінгі тірлік тұрпатына дейін тайға таңба
басқандай әңгімелеп берген.
«...Адам психологиясының түпсіз жалыны, тіршілік ... ... ... ... ... ғана жарқырап көрінбек» [2,93].
Н.Келімбетов «Бәкір» бейнесін жасаудағы мына үзіндіге назар аударсақ:
«...Гауһар! Сол аярдың дәлізге шығып саған не айтып не ... ... ... екі ... бірдей ебіл-себіл жылап, жаныма жетіп келгенде әлгінің
тағыда бір сұмдық ... ішім ... сезе ... ... әлі жетпеген соң
сендерге тиіскенін түсіну қиын емес еді. Бұл – ... ... ... ... ірің ... кеткен екен. Екі ұлымның да сора-сорасы шығып
еңіреп, бебеу қаққанда көкірегім қарс ... кете ... ... ... жат ... бір ғана Ержанды емес, оған тиісті
адамдардың барлығына дерлік, өзінің без бүйрек сезімін танытады.
Н.Келімбетов ең ... ... ... ... доп басып шерте білетін
терең пікірлерін барлай білетін кемел суреткер.
«...Жаңа Бәкір ашықтан-ашық ... сен тірі ... ... - дегенде тырс еткен жоқ ... ... ... кеп: ... ертең мойныңа мінгізесің ғой, - дегенде көзімнен
ыстық жас ... ... ... өзім де ... ... Екі ... қосылып
үшеуіміз борадай егіліп егіл-тегіл болдық. Тек мен ұлдарым сияқты
дауыс ... ... ... ... ... ... ... демім от
болып жыладым.
Бір сәтте туған-туысқаным, жора-жолдасым құдды осы Бәкір сияқты ... ... [14, ... қара жүнді қарғаға теңеп, мысық тілеулес жан ... ... пен ... ... Василий, Дастан, Қайсар бейнелері.
«Үміт үзгім келмейді» хикаят-монологындағы Ержанның ... ... ... ... Қайсар сияқты кейіпкерлерінің -
характері айқын, эстетиклық талғаммен сұрыпталған типтік бейне тұрғысынан
қарауға ... ... ... ие ... ... хикаят-монологында өмір жатыр, өмірдің қатпар-қатпар
қойнаулары ... сол өмір ... адам ... ... Адам
тағдырлары арқылы уақыт бедерін сезінесің заман ағымын көресің десек, осы
жайт басты кейіпкер Ержаның достары ... ... ... ... пен Алма ... бойлы, маңдайы кере қарыс, бұйра шашты, қара торы ... ... үріп ... ... ақ құба ... пен Алма ... әжептеуір қамығып қалған көңілімізге жел
беріп, рухтандырып кетті. Солар келердің алдында ғана өзім ... ... ... ... ... Досымды көргенде жан -жүйкем босап,
әлдекімдерді іздеп сұраған жүрегім орнына түскендей болды.
Нұрлыбек пен ... ... ... ... ... ... орны айрықша
болды. Тегінде осындай достары бар жандар, өздерін бақытты санаса болатын
шығар. Бұлардың бізге деген ыстық ... ... ... айтып жеткізу мүмкін емес еді». [14, 137 ].
Міне, автор мұнда образ жасаудың бір түрі ... ... ... түрде суреттеп отыр. Н.Келімбетовтің көркемдік әлемінде, суреттеу
тәсілінде - монологты түрде ойын дәл ... ... ... ... ... нанымды, тақырыпен беру жағы шынайы шеберліктін
нысанасы болса керек.
«...Нұрлыбек ... ... қоң етіп ойын ... ... ... ... да ... Бірақ сол күнгі сөзі мені сел ... ... ... Ол ... ... жатпай-ақ турасын
айтып салады.
- Ер басына күн туғанда қараспасаң, онда ... ... ... ... де ... ... ... қалмасыма кім кепіл! Мен өстіп
жатсам, сен қарап қалмайтын шығарсың, Ержан? Демек, анау-мынау сөзді
қой. Бүгінен бастап, екі отбасы ... ... ... ... жасайық.
Сен өзіңе-өзің келгенше Гауһар жаныңда болсын. Жұмысқа әзірше шықпай-
ақ қойсын.
Біз Алма ... ... ... ... ғой. ... бір ... жетіп артылады.Біреуіміздің айлық ақшамызды айлық алған сайын
өздеріңе әкеп ... ... Ең ... ... Біз бармыз ғой. Керек
жарақтың ... ... айта ... Өле ... бөле ... пен Алма ... деп ... Сөздерінде тұрды. Көмегін аяған
жоқ». [14 138 ].
Мұнда, ең ... ... мен ... – осы екі асыл ... ... ... ... Осы үзіндіден Ержан мен Гауһардың өмірге шынайылық
көзқарасын, үміт артқан достары Нұрлыбек пен Алманың ... ... ... тапқан.
Досына қарап адамның қандай екенін білесің! – деп жатамыз ғой. Сол рас
іспетті. «...Рас, біз әлі ... ... ... жоқ ... ... ... ретінде маған жап-жақсы зейнетақы тағайындапты. Оның
үстіне менің бұрынғы ... ... да азды ... көмек беріп тұратын.
Әйтсе де, Нұрлыбек пен Алма біздің жер болған көңілімізді көкке көтеріп
жібергендей еді» [14, 137 ].
Мұнда ... ... пен Алма ... ақ, ... сезімі пәк жандар
ретінде бейнесін жасаған.
Адамның ішкі тұңғиық ... адам ... ... ... ... ... тән ... жан түсінбес қиын құпиясын жарқ
еткізіп зергерлік образ жасаудың тағы бір ... ... - ... үлгісі.
«...Әрбір минутты қаз-қалпында жадымда сақталып қалған өмір көріністері
де аз ... ... ... пен Алманың туған күніне әкелген
сыйлығын өле-өлгенше ұмыта алмаспын. Осы екеуі келсе-ақ біздің үйге ... ... ... ... мәре-сәре боп қалады.
Нұрлыбек ақ матаға оралған ауыр нәрсені әрең ... ... ... ... Бұл не? Қасқағымдай сәтте ойымды ойға, санамды санға ... еш ... ... ... ... ... затты құндақтаулы баладай
мәпелей құшақтаған күйінде мен жатқан бөлмеге кірді де, мұны ... қоям ... ... тұрып қалды. Сосын қолындағы ұйықтап қалған бөбегін оятып
алам ба деп жасқанған анадай әкелген аялап қана ... ... ... қоя
салды.
Менің сабырсызданып жатқанымды сезген. Алмаға әлгі бұйымды орап қойған
шүберекті сыпырып ... ... ... ... ... ғой! Бұл менің өңім
түгілі, түсіме де кірген емес. Тап ... ... ең ... нәрсе. Егер
Нұрлыбек қазір өзім мініп жүретін жеңіл машина сыйласа да бүйтіп ... ... ... ең ... ... машинка еді». [14, 162 ].
Мұндағы терең философиялық терең ойға ... ... ... ... ... өмір шындығын дәл көрсететін деталь,
штрихтер, уақыт психологиясы өзгерткен характерлер арқылы жан-жақты
суреттелді.
«...Мен Нұрлыбек пен Алманың ... ... ... ... адамгершілігін
ақтай аламын. Отан алдындағы борышымды азды-көпті өтеп шығам. Оқырман
қауымның кәдесіне ... ... ... алсам, ел қатарлы азаматтық
борышымды өтегенім емес пе?» [14, ... ... пен ... ішкі ... ... ... осы
кейіпкерлер бойындағы бірнеше ішкі әлемнің әдемілігін көрсете білген.
Сонымен қатар, Нұрлыбек пен Алманың ... ... ... ... ... ... жатады.
Райымбек бейнесі.
Хикаят-монологта Райымбек бейнесін автор өте тиімді ете көрсете білген.
Райыбек Ержан достарының бірі.
«...Сол ... ... ... көз ... тұр. ... айтып, Райымбек
дейтін досына телефон соқтырдың. Мұндай трубканы құлағына мен тосып тұрушы
едім ғой. ...... сен ... ... сен ауызыңды тақап –
менің отырғанымды көргің келе ме? Онда тез жет! Он ... ... ... ... - деп қарқылдап күлдің» [14,182].
Мұнда автор ... ... ... ... ... ... бөлісіп халін суреттемекші.
«...Шынында да, арада он-он бес минут өтпей-ақ өкпесін қолына салып
Райымбек жетті. Бар ... ... ... Бізден екі кварталдай жерде
тұратын. Алқынып, біразға ... ... баса ... ... ... ... ... биік кереует үстінде ... ... ... ... ... ол ... ... Мұндайда не істеу керек екен дегендей оқшарлана біраз тұрды. Сосын
үн-түнсіз жаныңа ... сені ... ... бетіңнен сүйіп жатты...».
Автор Райымбек образын жасауда, оның бойындағы бүкіл игі-жақсылық
істерін Гауһардың ... ... сыр ... ... ап-анық суреттеп
берген.
«...Мен қонаққа дастарқан жасау үшін ас үйге ... ... ... ... ... суретке түсіп жатқан кісілердей иық тіресіп, бір-біріңе
бастарыңды тосып, бір ... ... ... ... ... ... Мені күлдіру үшін Райымбектің жасағаны ғой. Ол ... бар ... ... ... оны саған кигізіп қойыпты, ал өзі ... ... ... айналғандай көзге тұрпайы көрінетін әлгі ескі, іріп
кеткен киімдерді киіп алыпты. Райымбек киім-кешек әкеп бер деп ... ... ... сенің ескі-құсқыңды «теберік» деп, күле-күле киіп
кеткен еді. Кешке жақын үлкен бір бума ... әрен ... ... ... екен, «дүкенде киім қалдырдың ба?» - деп күлдің сен, әсіресе көздің
жауын
алатын жып-жылтыр былғары ... ... ... өлердей мазақ қылдың:
- Мұндай сәнді туфлиді киіп ... ... ... бір пар аяқты да сол
дүкенен сатып алмадың ба? – деп күлдің» [14,184 ].
Досы үшін жанын құрбан қылушы әзір осы бір ақ ... ... ... ... асын ... ... ... өз кейіпкерінің қимылын жеке-дара алмай оның сөйлеген сөзімен
ұштастыра суреттеп, оған ... ... ... ... ... еді, бұл ... кім ... қандай мінез-құлықтың адамы
екенін тасқа ... ... ... ... ... ... досы. Василий Жуков Ержан қысылып
жатқанда жанын қоярға жер таппай, ол үшін қолдан келер ... ... ... ... ... ... суын ... керек болады.
Профессор солай дейді. Гауһар қанша шарқ ұрып, жан салып іздесе де лимон
таппайды. Ерте ... ... Бұл ... ... ... да ... ... болып қалды. Не керек, екі дана лимонды әлгі Василий тауып
келді. Сондағы Гауһардың қуанышы шексіз ... ... ... бір ... судың
өзі ауру адамның тағдырын шешеді деген рас қой. Оның ... ... ... ... ... ... ... қажет етіп жатыр» деген еді.
Сол лимон, шынында да, Ержанға шипа болды. Аузына су ... ... ... кейін су ішетін болып қалды.
«...Қалада атымен жоқ лимонды Василийдің қайдан тапқанын ... ... ... мойын бұрмай, тура тауға қарай тартып кеткен екен, қаланың
сыртындағы ... ... ... барып, директорына жолығыпты,
бар жағдайды бүкпесіз айтыпты оған. Тәжірибе үшін өсіріп, күн сайын бақылап
отырған бір түп ... ... ... не бәрі төрт ... ... ... ... екен. Директор әрі-бері
ойланып отырып, ақыры соның екі данасын қолымен үзіп әперіпті». [14,178 ].
Автор, Василийдің сол жақсылығын еш ... оның ... ... ... ... ... ... Дастан – мығым денелі, кең жауырынды, ойлы көздері
адамға ... ... ... ... сары ... көптің бірі емес еді,
әдебиет дүниесінің ну орманында жалғыз өзі ... у ... ... ... ... тар жерде осы жігіт Ержанға қол ұшын ... Жоқ! ... ... деу әбес ... ... менің бүкіл өмірімнің ағысын мүлде
басқаша арнаға салып жіберді. Сол ... ... ... ... ... етене араласып кеттім». Жалпы менің қаламымды
ұштап берген сол Дастан шығар дейді.
«...Нұрлыбек оған ... ... ... ... ... бәрін
айтқызбай-ақ біліп тұр. Шайдан кейін Дастан қасыма жақынырақ кеп отырды да,
жастығымның астындағы қалың дәптерімді сұрап алды. Бұл ... ... ... жазылған шағын әңгімем бар еді. Соны көз жүгіртіп
оқып шықты да, таңырқаған кісідей сәл ... ... ... ... Мынаны өзіңіз жаздыңыз ба?
- Жоқ. Гауһар ғой, - деппін сасқалақтап.
Ол мырс етіп ... ... Жоқ. Мені ... түсінбедіңіз. Мына әңгіменің авторы сіз бе?- дегенім
ғой.
- Әрине, - дедім неге ... ... ... ... ... ... ... ой таразысына салып, өлшеп жатқандай нықтап-нықтап
сейлей бастады.
- Тіліңіз шұрайлы екен. Қып-қысқа ... ... ... ... ... ұтымды ойлар бар десеңізші. Сіздің ... ... ... ... Бірақ кейбір олқылықтары оза байқалып тұр.
Әңгімеңіз
композициялық құрлысы жағынан қатты ақсап жатыр. Оған өкінбеңіз. Көш ... емес пе? – деді ол ... ойлы ... ... ... адам ... жасаудың жолдары мен тәсілдері көп және әр
алуан. ... ... шын ... ... ... ... шарт, сонда ол
әрбір амал адам образын ашуға қызмет етеді. Жоғарыдағы үзіндіге зер ... ... ... жан екенін байыптап берген. Сонымен қатар сыншы
екені көрініп тұр.
Дастан көркем әдебиеттер шығаратын ... ... ... ... ... ... ... аудармашы. Дастан Ержанға аударма жұмысымен
айналысуды үгіттейді.
«...Біз сізге жұмыс ... ... Бір ... бұл ... ... болады. Екінші жағынан, аударма дегеніңіз таптырмайтын
мектеп қой – деді.
Осы бір сары ... ... ... жел ... ... ... еді» [14, 152 ].
Осылайша, Дастан арқылы үйінде ... ... ... ... айналысады. Аударма жұмыстары оң бағаланады. Өзінің ауруханада
бастап жазған қалың дәптердегі әңгімесін арықарай ... ... ... ... ... ... рухани көмек береді.
Шеберлік қырларының шексіздігі қаламгердің шығармашылығының қуатына
дәлелді. Бір ғана ... ... бір ... бір ... ... аты ... заты бір ... бір тақырыптың өзінде әр түрлі
қырынан келетін, әр ... ... ... ... типтік
характерлер жасаудың айырмасы жер мен көктей, Н.Келімбетов ... ... міне осы ... ... бейнесі. Ержаның басына түскен таудай тауқыметті сездірмей,
бойына қалқандай ... ... ... ... ауыр дерттің азабын
азды-көпті жеңілдетіп жүрген қандай сиқырлы күш деп ... Ол күш ... ... емес пе? Бұған инедей шүбә жоқ.
Қайсар Ержанмен ауруханада бір ... ... ... ... ... ... бөлімшесінің кенжесі. Жасы жиырмағы енді ғана
жеткен осы бір ... ... ... ... ... де
айрықша жан ашырлық сезіммен елжіреп, мейірлене қарайтын сияқты. Қайсар иба
сақтап, үлкендердің сөзіне онша ... ... ... ... ... түріп, сәл күлімсірей қараған күйінде үн-түнсіз жата береді.
Бұл жігіт әлі бет ... ... ... ұяң. Сырт ... ... та ... көрінеді. Өйткені оның өн бойында жау жүрек жандардың
бейнесіне тән бірде-бір айбатты келбет те, сом дене де, ... ... та жоқ. ... жуас, қозыдан момақан, өзіміз күнде көріп жүрген
мыңдаған боз балалардың бірі. Бірақ Қайсар мыңдардың бірі ... ... ... бұл ... өте ауыр халде түсті. Қайсар жүк таситын
машинамен келе ... ... ... істен шыққанын сезді. ... ... өтіп ... ... ... басылып, машинаның өзі
тоқтар деп ойлайды. Бірақ көпірдің үстінде жас бала ойнап жүргенін ... ... ... арқасы мұздап қоя береді. Не істеу керек?! Көпірге
дейін таяқ тастамдай жер қалды, көзді ашып-жұмғанша ағып өте ... ... ... ішінде ол бәрін ойланыпта, толғаныпта, бір шешімге белбуып та
үлгеруі керек еді.
Қазір ол екінің ... ... ... Не ... оңға ... яғни ... ... қарай кілт бұрып жіберіп, өзі өлуі керек. Немесе көпірдің
үстінде жүрген бір топ ... ... жоса қан ... ... өтуі ... лажы жоқ.
Қайсардың бар есінде қалғаны – машинаны ... ... кілт ... Тірі ... деп ойлаған жоқ еді. Кездейсоқ өлмей қалыпты.
Ауруханаға шала-жансар күйінде әкелген екен. Әйтеуір, осы Ержан жатқан
палатада есін жинап, көзін ашыпты. Бел ... ... ... ол енді ... өз аяғымен жер басып жүре алмайды. Мәңгілік
мүгедек.
«...Қайсар десе өзі де ... ... Бір аяғы ... бір аяғы ... да ... бір ... тас-түйін боп берік жатыр». Төзімділікті
менен ... ... ... ... ... да емес, ол ойысар да
емес». [14, 118 ].
Қайсар – тағдырдың жазғаны болар деп ... ... ... жан ... әрбір минуты өмір үшін күреске толы. Мұндайда көп қабатты аурухана
үйінен ... ... өліп ... түк те ... Ең ... - өзіңді күні-түні
шыр көбелек айналдыратын өмірге тізгін бермей тағдырға мойынсынбай қоюы
шығар. Бірақ, Қайсар ... да өмір сүру үшін үміт отын ... ... ... ... оның ... ... тынысын
таныртарлық заттық детальдарды дәл тауып кейіпкер табиғатын, болмыс-бітімін
түгелдей реалды түрде образын суретті сөзбен сомдап берген.
Н.Келімбетов ... ... ... ... ... ... түгелдей қарастырып шықтық.
Автор жасаған әрбір бейнесін оқығанда, суретті сөзіне толқымай,
тебіренбей оқу ... ... Ал ... толқыту, тебіренту, яғни баурап
алу, тек шебер суреткердің ғана қолынан ... ... ... ... ... неге ... – деген заңды сұрақ туады. Оқырман жазушы
жасаған адамның ... ... ... ... ... толқып тебіренеді. Әлгі, «Үміт үзгім ... ... ... ... ... ойы, ... қиялы, көл-көсір
философиясы, психологиясы, физиологиясы ... ... ... ... Бұл жазушыға тән ерекше шеберлік пен суреткерлік ... ... ... бір ... ... бір құбылыс. Әдебиет әлемінде
тосын тақырыппен, өзгеге ұқсамайтын тіл шеберлігімен ... ... ... алар орны ... өмірге деген құштарлығын
танытып үміт үзбеуге, тарихтың ... өз ... қоса ... ... Адам ... ... құбылыстарын майдан қыл суырғандай
жеткізе білетін сырбаз жазушының әрбір ... ... ... емес ... ... ... қарымды, тіл өрнегі, көтерген тақырып аясы ... ... ... ояу, ойлы ... ой ... ... ... өзінше бөлек, соқпақ өрнегі өзгеше. Өмір жырын шертуге
оның үні сазды, әсерлі суреткерлік бояуы анық. Ол салған өмір ... ... ... ары ... ... ... әлемдік аренада
тайталасар талантты шығармалар деп қарауға болатын құбылыс. ... ... ... ... ... ... көп білгізеді.Оқырманына мұншама
азап шектіретін шығарма жазу тек ... ... ... ... болса,
Немат Келімбетовті де, сол қатардан көре аласыз.
Он ... ... ... ... ... ... дүниеден
өткен әдебиет әлемінде өлмес өрнек қалдырғандардың бірі Джек Лондон 1899
жылы жазған «Жазушының тіршілік философиясы туралы» ... ... ... ... ... ... айта кеп:
«Олардың дарынсыздардың айырмашылығы не нәрсені де тірліктің ... ... ... алуы, бөтеннің қолынан өткен, өзгенің ойынан ешқашан
дүниеге ... сөз ... «Өз ... өз жанынан шыққан дүниеге
өзіндік мөрін, авторлық құқықтан да маңыздырақ, ... ... ... ... ... оның ... ... айтқанда, адамзат
мәдениеті мен танымына) өзіндік тіршілік
философиясын құру үшін керекті материал ала ... деп ... ... сөзі ... ... дөп ... Әдебиеттегі тіл әсемдігін,
жазу техникасын, стиль мәнісін әлемдік деңгейге алда жеткізе білетін Немат
Келімбетов өз философиясына ... ... ... ... үшін ... ... шығармалар жазды. Қайсарлық пен табандылықтың арқасында өзіндік
тіршілік философиясын түбегейлі қалыптастырған оның қолы айқын ... Оның ... ... ... ... де ой ... ... мүмкін емес деген сенімдеміз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Алпысбаев.Қ. «Көркем мәтінді талдау ... ... ... 2004 ... ... Қ.«Көркем шығармаларды талдау жолдары» Алматы, Мектеп, ... ... С. ... ... ... ... шындығы» (1970-1989
ж.ж.) ф.ғ.к ғылыми дәрежеін алу үшін ... ... ... ... ... Т. ... ... талдау жасау» Алматы, «Мектеп» 1983
ж.
5. «Әдеби шығармашылық» ... ... А. ... Diar», 2002 ... ... Ж. «Қазіргі қазақ әдебиеті» Алматы, «Қазақ университеті»
2002 ж.
7.Жұмабаев. М «Шығармалары» ІІІ том. ... ... 1996 ... Т ... ... пен ... және ... дәлел» Алматы,
«Комплекс», 2002 ж.
9. ... Ш. ... ... ... ... 1977 ... Т ... талдауға кіріспе» ҚарМУ, 1991 ж.
11..Елубай.С.«Ғаламтор сайты»Алматы,2007 ж.
12. Елубай С “Қайғыдан бақыт жасаған” ... ... 13 ... 2008ж.
13. Елубай С “Қайғыдан бақыт жасаған” Егемен Қазақстан, 14 мамыр, ... ... ... ... ... ... ... .М. «Таңдамалы шығармалар» Алматы, 1974 ж , ІІІ-том
16 Қабдолов . З.«Арна»Алматы,« Жазушы», 1988 ж
17.Қабдолов.З. «Сөз өнері»Алматы, «Санат», 2007 ... ... ... ... 1989ж.
19. Қарлығаш Зарқанқызы «Қазақ ... ... ... ... Қирабаев. С.«Шындық және шығармашылық» 1981 ж.
21. Н.Ғабдуллин. Н. «Уақыт сыры» Алматы, «Жазушы» 1981 ж.
22.Майтанов. Б. ... ... ... ... Алматы, «Ғылым», 1982
ж.
23.Нұрпейісов. Ә.«Тектілік». Егемен Қазақстан, 17 сәуір, 2007 ж ... Г. ... ... ... ... ... (Түс
көру, вивералды ишараттар заттық әлем) Алматы, «Алаш»,2003 ж.
25.Ыбырайымов. Б. «Көркемдік көкжиегі» Алматы,«Жазушы», 1981 ж.
1.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
М.Әуезовтің Абайтану саласындағы ғылыми еңбегі96 бет
Шахмет Хұсайынов драматургиясындағы тарихи-ғұмырнамалық пьесалар180 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Мұхтар Әуезов шығармаларындағы ұлттық тәрбие мәселесі7 бет
Қазақ әдебиеті сынының тарихы467 бет
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
Қазақ әдебиетіндегі әнші-ақындар мен күйшілер бейнесі120 бет
Құлыншақ ақынның әдеби мұрасы43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь