Н. Төрекұловтың дипломатиялық қызметі

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І. Тарау. Қазақтың ХХ ғас 20. жылдардағы дипломатиясы.

1.1. Қазақ дипломатиясының өркендеуі мен дамуы ... ... ... ... ..11
1.2. Н. Төрекұловтың мемлекеттік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... 15

ІІ.Тарау. Н. Төрекұловтың дипломатиялық қызметі.

2.1. Н. Төреқұлов елші, саясаткер, мәмлегерлік қызметі ... ... ..28
2.2. Н. Төреқұлов туралы тарихи зеріттеулер мен деректемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38

2.3. Н. Төреқұловтың тарихи тағдыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45

Қосымша: Н. Төреқұловтың ғұмыр жолына хррнологиялық тізбек және әр жылдары баспасөз бетінде жарық көрген еңбектерінің тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
Кіріспе
Зеріттеу тақырыбының өзектілігі: Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 1997 жылы Жалпыұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы деп жариялады. Осыған орай тарихымыздың көленке беттері қайтадан ашылып, елеусіз, ескерусіз келген халқымыздың біртуар азаматтарының көптеген еңбектері жөнінде біле бастадық. Олардың еңбектері көп зеріттеуді қажет етеді. Ал біздің шарықтап көкке желбіреткен еліміздің тарихы тереңде жатыр. Тарихқа үңілмей, болашаққа жол тарту мүмкін емес. Қазіргі осы күнге жету үшін қандай бұралаңдаған жолдар өткенінбілу жас ұрпақтың міндеті деп білемін.
Ал біз жас ұрпақ халқының басына душар болған азап пен қорлықты сезіне білген қайраткерлерімізді танып-білу, оларды мақтан тұту міндетіміз. Бұл жағдайда елі үшін қабырғасы қайысып еңбек еткен, сондай әрекеттері үшін Мәскеу билеушілеріне ұнамай, өмірлері ерте қиылып кеткен Алаш азаматтарының өнегесі таудай тірек бола алады. Осылайша, қазақ ұлтының бүгінгі жарқын болашағын жақындатуға, оның іргетасын қаласуға сонау өткен ІІ ғасырдың алғашқы жылдарындағы аянбай еңбек еткен, қыруар жұмыс жасаған А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейқанов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, М. Шоқай, С. Садуақасов, Т. Рұсқұлов т.б. көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлерінің бел ортасында жүрген біртуар азамат, аса көрнекті мемлекет қайраткері, ғалым-ағартушы, тұңғыш кәсіби дипломант, артында өшпес құнды мұра қалдырған –Нәзір Төреқұлұлы Төреқұловты айтуға болады.
Сол сияқты және тоқтап кететін мәселе 1937 жылдың қырғынында осынау қазақтың қаймағы болған арыстарымыз барлығы дерлік қуғын-сүргінге ұшырап, басым көпшілігі ату жазасына кесілді. Ажалдан аман қалғандарының өзі ұзақ жылдар бойында ескерусіз қалдырылды.
Қазақ елінің тәуелсіздік алғаннан кейінгі тұңғыш президенті Н.Ә. Назарбаев айтқандай «Қазір тарих бетін ақтарып қарасақ, қазақтар біздің ғасырдың 20-30 жылдарында да айдалада бостан босқа қырыла бермепті, саяси жүйеге қару алып күресіпті.Сталиннің бұғауына қарсы Қазақстанның шартарабында ашықтан ашық күреске шығыпты. Бірақ күштері тең келмепті. Титықтаған халықтың бір бөлігі амалсыз көніпті, бір бөлігі туған қонысын тастап, шетке ауып кетіпті.
Қазақтар талай жерде тұтасымен қырылып кетуге шақ қалды. Бірақ өмірге құштарлық, азаттыққа құштарлық қайтадан жығылған еңсені көтеріп, тәуекелге бел буғызды». /1/
Республика баспаларынан жарық көрген кітаптар мен журнал беттерінен Нәзір Төреқұлов туралы тың деректерді аз кездестіреміз. Оның қоғам қайраткері ретіндегі өнегелі өмірі туралы айтылып та, жазылып та жүр. Кезінде көптеген деректер бұрмаланып, Орта Азия елдерінің тарихында өшпес жұлдыздай із қалдырғн азаматтардың есімі ұмытыла бастағаны да бекер емес, сол сияқты Н. Төреқұловтың қоғамға сіңірген еңбектері халқына кештеу жетіп жатыр, әлі де болса толық анықталмаған еңбектері жоқ емес.
Н. Төреқұлов қазақ тарихында бұрын-соңды ақпараттық басылымында атын атауға тыйым салған мемлекет қайраткерінің бірі. Ол да бірнеше қазақ зиялыларын сияқты «Тап жауы» атанып, жазықсыз жалаға ұшыраған.
Атап айтсақ, Патшаның 1916 жылы 25 маусымдағы жарлығы бойынша қара жұмысқа алынған отандастарының арасында үгіт жүргізу үшін оқуын тастап, Батыс майданға кеткен Минск қаласының маңында Орта Азия мен Қазақстаннан барған жастардан «Еркін дала» атты жасырын ұйым құрды.
Қоқанда шыққан «Халық газетіне» мақалалар жазып, тілегі бір, мұңы бір халықтың тағдырын бірігіп шешу мақсатында өзбек әдебиеттерінің классигі Х. Ниязимен бірге революциялық жұмыстар жүргізді.
1921-1922 жылдары түркі тілдесхалықтардың жазуын латын әліппесіне көшіру туралы Орталық комисия мүшесі болды. Бұл мәселеде де қазір қайта қолға алынуда.
1928-1936 жылдары КСРО мен Сауд Арабиясы арасындағы елшілік қызметін атқарған.
Н. Төреқұлов-кең ойлана білген азамат, білікті тұлға. Ол өзіне берілген тапсырмаларды орындап қана қоймай, басына тиімсіз болып тиетін жұмыстарға араласа білген азамат. Өзінің көзі жетіп, көңілі сенген мәселелерді іске асырудан тартынбаған, қиындықтан қорықпайтын кемел қасиеттерге толы кісі екендігі жасаған еңбектерінен көрініп тұрады. Оның тағдыр кешулері өзімен тұтас даңқты қазақ қайраткерлерінен өзгешелеу екендігін көрсетеді.
Қолдағы бар деректерге қарағанда Н. Төреқұлов Сыр бойындағы Түркістан өңіріндегі Қандөз ауылында 1892 жылы дүниеге келген. Ол жастық шағын Қоқан қаласында өткізді. Алғаш мұсылманша хат таниды. Қаладағы 8-жылдық коммерциялық училищені бітіреді. Жасынан зерек Нәзір бұл жылдары түрік, арап, парсы, орыс тілдерін меңгерумен бірге Шығыс әдебиеттері тарихын терең оқып, біледі. Әсіресе «Құран Кәрімде» жатқа айта білген. /2/
«Өз өмірін өз қалауынша құру құқысынан айырылған тәуелді халықтар, төл тарихына да империялдық күштердің көзімен қарауға тиісті болды. Сондықтан да қазақ қазақ тарихындағы ұлт-азаттық көтерілістерге, «феодалдық-монархиялық», жалпы ұлттық қозғалыстарға «буржуазиялық-ұлтшылдық», жеке немесе топтық қарсылықтарға «ұлттық ауытқушылық», халықтың өз қарапайым құқықтарын қанағаттандыруын талап еткен ұсыныстарға «қазақ ұлтшылдығы» сияқты өмірлік шындықтан алшақ, туптеп келгенде ұлттың өз азаттылығына деген табиғи ұмтылысын тұншықтыру мақсатынан туындаған айыптаулар тағылды». /3/
Сонымен Н.Төреқұловтың еңбектерін іздеу,зерттеутым кештеу қолға алынса да, қазірге дейін бірсыпыра істің атқарылғанын алдымен айтуымыз жон. Бұл тараптағы алғашқы күрделі ғылыми көпшілік еңбек-жазушы Жолтау Әлмашұлының Нәзірге арнаған екі кітабы. Бұл жұмыстардың Нәзіртанудың қарлығашы деп бағалаған орынды. Атақты қайраткер һәм қаламгерге қатысты деректердің түрлі архивтерден тірнектеп жинау оларды үш жинақ етіп жинаған, және үш жинақ етіп шығарған.
«Н. Төреқұлов-дипломат, саясаткер азамат» деген тұстан бейнелеп көру. Ең бастысы ардақты ағамыздың үш қыры елшілік қызметі, саясаткерлігі және азаматтығы әңгіме арқауында тұтас желі тартады. Н. Төреқұловтың тарихы, қоғамдық қызметі, сол тұстағы, сол кездегі тарихы әлеуметтік жағдайды әр қырынан ашып көрсетеді. Алдымен сол заманның мың құбылған саясатының қоғамдық, әлеуметтік өмірінің қыр сырына тереңірек үңілу. Қазақ тарихындағы үлкен тұлғалардың тарихи орны мен ұлты үшін олар жасап кеткен еңбектің маңызын қазіргі тұста жарқыратып көрсететін кезең келді. Тереңірек айтқанда, қазақтың ұлттық зиялылары жайлы көптеген материялдар бар, солай бола тұрса да қазіргі кезде Төреқұлов туралы бірнеше өзекті мәселелер бар, сол қазақ елі, жері үшін көрсетіп өткен біздің көш басшылардың зеріттеу қажеттілігін барынша ашып көрсетуге тырыстым.
Н. Төреқұлов өз еңбектерінде Орта Азия халықтарын орыстандыру үшін миссионерлер жүргізген саясатына қарсы шығып, әшкереледі.
Ұлттың ұлы қайраткері, тұңғыш қазақтан шыққан елші ( оның ішінде Орта Азиядан), ғалым-ағартушы, өзінің өшпес мұрасын артындағы ұрпақтарына қалдырған Н. Төреқұловтың еңбегі көп уақытқа дейін терең зеріттелмей, кең танылмай қалмай, оны зеріттеуге қызығушылық танытқандардың қатары көбеюде. Н. Төреқұловтың шоқтығы биік, қыры мен сыры көп тұлға екені мақтаныш. Ол Қазақстан азаматы, оның ішінде Оңтүстік Қазақстанда дүниеге келген азамат.
Тақырыптың зеріттелу деңгейі: Н. Төреқұловтың қоғамдық-саяси қызметі өте ауқымды және де әлі терең зеріттеліп болмаған тақырып. Н. Төреқұловтың өмірі мен мемлекеттік қызметін, атқарған еңбектерін зеріттеу жүргізіп, еңбектерін жинастырып, Тайыр Мансуров, Сәрсен Бек Сахабат, Ыбырайым қажы Исмайыл, т.б. кісілер бірнеше кітаптарын шығарып, газет-журналдар беттеріне мақалалар жазып, «Нәзір қорын» ашты.
Н. Төреқұловтың атқарған қызметтері жайында тек Қазақстан аумағында ғана емес, Сауд Арабиясында да бірнеше томдық кітаптар бар. Айта кететіні, оның елшілік қызметін атқарып жүргенде, өте құрметтеп, Нәзір Туралы естеліктер жазып, кітап шығарған. Сондай-ақ, Өзбекстанда да зеріттеп жүрген кісілер аз емес. Оның атымен аталатын әскери училище де бар. Нәзіртанушылар көмегімен Н. Төреқұловқа көше беріліп, мешіт, мұражай, мектептер ашылған. Сондай-ақ, оның туған күндеріне қарсы халқаралық ғылыми-практикалық конференциялар өтіліп тұрады.
Нәзіртанушылар Н. Төреқұловтың 7 кітапшасын, 450 беттік дипломатиялық күнделігін тапқан. Нәзір Төреқұловты зеріттеп жүріп, оның артынан қалған жалғыз перзенті Анель апамызды тауып, оның қайтыс болғанда, өзінің өтініші бойынша отанына әкеліп жерлеген.
Зеріттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері:
- Н. Төреқұловтың Қызметінің мәнін ашып көрсету.
- Саясаткердің өмірі мен қызметімен танысу.
- Арманда кеткен Алаш арстандарының мұрасын жинау.
- Оларды зеріттеу, жарыққа шығару, ісінің мәнісін түсіндіру.
- Ұзақ жылдар күткен тәуелсіздігіміздің алдымен осынау боздақтардың тағдырына игілік болып оралғанын баяндап беру.
- Нәзір Төреқұловтың қоғамдық саяси көзқарасын талдап, обьективті бағалау.
- Мұрағат құжаттарына, ғылыми жинақтар мен мерзімді басылымдар деректеріне сүйене отырып мәліметтерді тиімді пайдаланып, қайраткердің қоғамдық-саяси көзқарасымен бірге мемлекеттік қызметін көрсету.
- Зеріттеуде қайраткердің өзінің еңбектерін кеңінен пайдаланып, оны қаламгер, саясаткер ретінде бағалау.
- Экономика, оқу-ағарту салаларын дамытуындағы мемлекеттік қызметтерін қарастыру.
«Н. Төреқұлов» Араб тілінде басып шығарылуы, сөз жоқ, біздер қазақстандықтар үшін, әсіресе өткен ғасырдың 20-30 жылдардағы Сауд мемлекетінің қалыптасып дамуының қиын кездегі басқарған Кеңес-Сауд қарым-қатнастарының «алтын ғасыры» түбегейлі зеріттелгені жайында ашып жарыққа шығару елшілік жасаған кезіндегі жоспарларын тізіп жеке-жеке тоқталып мәнін ашып көрсету.
Зеріттеу жұмыстың тарихнамасы: Тарихтың бетіндегі халықтың сақталып, мұрасы бүгінгі ұрпақтың рухани қазынасына айналып отырған қазақ жерінің ұлы және қасиетті адамдары көп. Осындай қазақ жерінің біртуар қасиетті перзенттерін зеріттеу болашақ ұрпақтың басты міндеті болып табылады.
Нәзір Төреқұловтың еңбектерін іздеу, оны зеріттеу тым кешеуілдеп қолға алынса да қазірге дейін бірсыпыра істің атқарылғанын алдымен айтайық. Бұл тараптағы алғашқы күрделі ғылыми-көпшілікеңбек жазушы Жолтай Әлмашұлының Нәзірге арнаған екі кітаба бар. Бұл жұмыстарды Нәзіртанудың қарлығашы деп бағалаған орынды деп ойлаймын. Атақты қайраткер һәм қаламгерге қатысты деректерді түрлі архивтерден тірнектеп жинап, оларды үш жинақ етіп шығарған Ыбырай қажы Исмаиылұлы екенін ерекше атап көрсету ләзім. Нәзір жайында құнды пікірлер айтқан жазушылар Ө. Тұрманжанов, Ж. Арыстанов, аса көрнекті ғалым Б. Кенжебаев, профессор Т. Қожакеевтің мақалалары даілтипатқа ие. /4/
Ал енді Н. Төреқұловтың қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби, білікті дипломант, елші болғандығын және оның есімі сол кезде көзі тірісінде-ақ халықтың деңгейінде танылғандығы Төреқұловтың өмірінің, қоғамдық-саяси қызметінің осы кезеңі белгілі қоғам қайраткері, саясаттанушы ғалым Тайыр Мансұровтың соңғы жылдары жарық көрген бірнеше еңбектерінде нақты деректік құжаттар негізінде терең ашылды. Оның төмендегі кітаптарын «Нәзір Төреқұлов-Сауд Арабиясы корольдігіндегі КСРО-ның өкілетті өкілі », «Елші Нәзір Төреқұлов Арабия дастаны », 4 тілде (орыс, қазақ, ағылшын, араб) және т.б. оқулықтары да жарық көрген болатын. /5/
Қазақтың біртуар, аяулы перзенті жүріп өткен қызмет белестері, Төреқұловтың өзі қалың ортасында жүрген, болған тарихи оқиғалар ауқымы немесе елшінің өз көзімен көрген елді мекендері, ірі-ірі саяси тұлғалармен, мемлекет басшыларымен жасаған қарым-қатынастары, азаматтың өміріндегі маңызды сәттердің барлығы тиянақты түрде зеріттеліп және де ұлт тәуелсіздігі үшін күрес туралы лекциялар оқуда дерек ретінде пайдалануға болады. /5/
Зеріттеу әдістері: Бұл дипломдық ғылыми жұмысты жазу барысында жинақтау, жүйелеу, салыстыру, талдау және тағы басқа зеріттеу әдістері пайдаланылды.
Ғылыми жаңалықтары: Бұл тақырыпты зеріттей келе, аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым-ағартушы, тұңғыш кәсіби дипломат... мұның әрі сегіз қырлы, бір сырлы орда азаматтың бойынан табылатын қасиеттерін оқып біліп, байқадым. Сондай-ақ Н. Төреқұловтың бұл қасиеттерінен басқа да, ерекшеліктерін білдім, атап айтқанда:
1. Қазақ халқының кең білімді, сауатты халық бола білетіндігін әлемге мойындатқан;
2. Өзбек мектебі үшін ең тұңғыш оқулықты жасаған;
3. Ташкентте тұңғыш рет Абай шығармаларын бастыру ісін басқарған;
4. Қазақтан шыққан тұңғыш рет дипломат;
5. Н. Төреқұлов 8 тілде емін еркін сөйлеп, баяндамалар оқып, жаза білген.
6. Мәскеу мен Санкт-Петербургтің Жоғары оқу-орындарында Шығыстанудан дәріс оқып, Маар атындағы ғылыми-зеріттеу институттында түркі тілдерінің етістігі тақырыбында зеріттеу жұмысын жүргізгн.
7. Н. Төреқұловтың еңбектері жан-жақты зеріттеле келе, қоғам қайраткері ретінде танылған саситұлға екендігі осындай жетістіктерінен сараланып бір тұжырымға келтірілді.
Зеріттеудің объектісі: Н. Төреқұловтың қоғамдық-саяси қызметтері.
Зеріттеудің құрлымы: Н. Төреқұловтың қоғамдық-саяси қызметіне жазған жұмысым кіріспе және екі тараудан, оның әр тарауы екі бөлімнен және қорытындыдан тұрады. Зеріттеу жұмысымның соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қоса Төреқұловтың ғұмыр жолын храналогиялық тізбек, сонымен қосымша әр жылдары баспасөз беттерінде жарық көрген еңбектерінің тізімі берілген.
Нәзір Төреқұлов жайында өз жұмысыма жалпылама кіріспе жөнінде Кеңестік кезеңдегі қазақ халқының тарихы өмірлері мен қызметтері өзгелерге үлгі-өнеге боларлық, ұлттық мақтанышымызғы айналған көптеген жарық тұлғалармен ерекшеленеді. Солардың бірі-көнекті мемлекет қайраткері, тамаша дипломат, журналист әрі педагог Нәзір Төреқұлов. Қоқандағы мақта саудагерінің ұлы Нәзір Мәскеу коммерциялық институтының үшінші курсын тәмәмдағаннан кейін солшыл эсерлердің ықпалымен 1917 жылы саясатқа бір жола дем қояды.Бірақ 1918 жылдың қазанында большевиктерге қосылды да, артынша өз еркімен Қызыл армияныңқатарына өтеді. Түркістан майданының революциялық әскери кеңесінің мүшесі, Бүкіл одақтық комунистер партиясының мүшесі болды. Н, Төреқұлов саясаттағы бағындырған ең биік шыңы 1921-0-1922 жылдардың үлесіне тиеді. Сол кездері ол Түркістан Атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарады.
1928 жылы Нәзір Төреқұлов кеңестер одағының атынан Сауд Арабиясына өкілетті өкіл болып тағайындалады. Ол осы қызметте 1936 жылға дейін болады. Н. Төреқұлов ұлттық мүдде тұрғысынан алғандағы жекекәрі кәсіби қабілетімен дәл осы тұста жарқырап көрінді. Бұл сөзімізге тұңғыш кеңестік қазақелшісінің Сауд Арабиясындағы өмірі мен қызметіне қатысты құжаттар жинағын оқыған оқырманның өзі анық көз жеткізеді.
Құжаттар жинағы деп отырғанымыздың себебі-жақында Мәскеудагі «Русский Раритет» баспасынан «Нәзір Төреқұлов-КСРО- ның Сауд Арабиясы корольдігінің өкілетті өкілі» деген атпен Нәзір Төреқұловтың аталған корольдікте елшілік қызметте болған кезінен жазған хаттары, күнделіктері, есептері жеке кітап болып басыла шықты. Жинақта Нәзір Төреқұловтың Сауд Арабиясы корольдігінде КСРО-ның өкілетті өкілі кезеңдеріндегі қызметіне байланысты құжаттар бірінші рет барынша толық көлемінде ұсынылып отыр. Жазбалардың басым көпшілігі өкілетті өкілдің бас қаламынан шыққанын ескерсек, бұл кітаптың оның шығармаларының жинағы деуге әбден болады.
Н. Төреқұловтың Орталыққа жазған жазбалары, әңгімелерінің көшірмесі, саяси есептері, тағы басқа құжаттары 20-шы жылдардың соңы мен 30-ш жылдардың басындағы кеңес сауд қарым-қатынасының қалыптасуымен дамуы хақында жан-жақты мағлұмат береді. Құжаттардың тамаша жазылуы стилі, бака берудегі дәлдік,сарыптаудың егжей-тегжейлігімен нақтылаған қазақ елшісінің кеңестер одағының ішкі сыртқы саясатының ерекшелігін барынша нәзік сезінетін жоғары деңгейлі маман екендігін аяқтай түседі. Осы тұрғыдан келген кеңестік дипломатияның шын мәніндегі алтын қорына жатқызуға болатын адамды, өз отанына жан тәнімен беріліп қызмет еткен елшіні 1937-жылдың 3-ші қарашасында тантюркистік үгіт жүргізді, кеңес басшыларына қарсы күресте теористік әдіс қолдауға, шақырады деген ақылға еш қонбайтын жалаң жаламен ең жоғары жазаға кесу жұмсартып айтқанда айуандықпен тек қояр сорақылық әрекет демеске лажымыз жоқ.
Сол кесірлі заманның миллиондаған жазықсыз құрбандары секілді 1958 жылы Нәзір Төреқұловтың ісі құрамында қылмысы жоқ деп табылып, тоқтатылып үкімнің күші жойылды.
Нәзір Төреқұловтың еңбектерін іздеу, зеріттеу тым кеш қолға алынса да, Қазірге дейін бірсыпыра істің атқарылғандығын алдымен айтуымыз жөн. Нәзір туралы көптеп зеріттеп жазылған, солардың бірі Жолтай Әлмашщұлының Нәзірге арнаған екі кітабы. Бұл жұмыстарда Нәзірдің қорлағаны деп бағалаған жөн деп ойлаймын. Нәзірдің негізгі шыққан тегі Оңтүстік Қазақстан Сыр бойындағы ел болғаны, оқыған, өскен, құлашын-биік сермеген ортасы, көбіне басқа халықтар арасы. Оның жастықшағы Өзбекстан Ферғана өңірінде, Қоқан қаласында өткен. Нәзір оқуын тастап халқа, жұрты үшін өз еркімен «Еркін дала» деп аталатын жасырын ұйым құрып, өмірін халық мүддесіне арнауға бел байлайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1. Бердібай Р. Халықтың дара перзенті // Ақиқат, 2001-№10-47 б.
2. Нәзір Төреқұловтың шығармалары // Алматы 1997ж 6-7 б.
3. Сахабат, Сәрсен Бек. Төреғұлдың Нәзірі// Алматы.Өркениет 2003-320б
4. Мансұров Т. А. Елші Н Төреқұловтың Арабия дастаны // Масква
2002ж 8-9 б.
5.Сарыпбекова З. «Төреқұловтың қоғамдық саяси қызметі». // Алматы
2004ж 12-14 б.
6. Қасымжомарт Тоқаев «Қазақстан Республикасының дипломатиясы»
Алматы: 2002ж 401-403 б.
1. Сонда -410-412б.
2. Әбдізұлы Қ. «Алаш перзенті» // Егемен Қазақстан 2007ж 3-тамыз 5-б.
3. Қ. Тоқаев. "Қазақстан Республикасының Дипломатиясы" Алм«ты:
2002ж 450-451б.
4. Т. Мансуров Н. Төреқұлов. Апматы: Қазақстан 2005-16 б.
5. Н. Төреқұлов шығармалары. Шымкент: 1996-4 б.
6. Г. Тілеуқұлов «Жазықсыз жазаланған тұлғалар» Ташкент: 2000ж-20б.
7. Т. Мансуров. «Н. Төреқұлов» Алматы, Қазақстан 2005ж-20 б.
8. Сонда- 21 б.
9. Садырбек Олжебай. «Ташкент таныған Төреқұлов» // Оңтүстік Қазақстан 2002 жыл №134-5 б.
10. Н. Төреқұлов. Дипломант. Алматы: Қазақстан 1997ж-7 б.
11. Сәрсен Бек Сахабат. Түркістан: // Оңтүстік Қазақстан 2006ж-2қараша 3 б
12. Н. Назаров, «Түркістанның туын ұстап өткен ер» // Әзіретті Түркістан
2001 жыл-№28-3 б.
20.Сәрсен Бек Сахабат. Төреқұлдың Нәзірі... Алматы 2003ж-28 б.
21.Н. Назаров. «Түркістанның туын ұстап өткен ер» // Әзірет Түркістан
2001 жыл №28-3 б.
22.Т. Мансуров. Тағлымға тағзым // Жас Алаш, 2003 ж 30 қазан-5 б.
23. Н. Төреқұлов. Шығармалары. Алматы: 1997ж-33 б.
24. Т. Мансуров. Н. Төреқұлов. Алматы Қазақстан: 2005-27 б.
25. Қазақстанның тұнғыш дипломант (Н. Төреқұлов) // Астана ақшамы
2003 ж- 5 тамыз-5 б.
26.Сәрсен Бек Сахабат. Төреғұлдың Нәзірі. Алматы: 2003 ж-27 б.
27 . Т Мансуров. Н. Төреқұлов. Алматы Қазақстан 2005 ж-31 б.
28. Исабек Б. Н. «Төреқұлдың ағартушылық қызметі» // Қазақ мектебі,
2004 жыл-№5-38 б.
29. Сәрсен Бек Сахабат. Төреқұлдың Нәзірі: Алматы Қазақстан, 2003ж-14б
30. Т. Мансуров Н. Төреқұлов. Алматы: Қазақстан, 2005ж-32 б.
31. Орманов С. «Н. Төреқұлов Қазақтан шыққан тұнғыш елші дипломат»
// Оңтүстік Қазақстан, 2005ж-1 желтоқсан -6 б.
32. Сәрсен Бек Сахабат. Төреқұлов Нәзір. Алматы: 2003ж-241 б.
33. Т. Мансуров. Н. Төреқұлов. Алматы: Қазақстан, 2005 ж-39 б.
34. Н. Оразов. «Ол король отбасымен дос-жар еді». // Жас Алаш 2003-№3-4
35. Төреқұлов. Дипломат. Алматы: Қазақстан, 1997 ж-8 б.
36. Орманов С. «Нәзір Төреқұлов қазақтан шыққан тұнғыш дипломат // Оңтүстік Қазақстан, 2005 жыл-9 қараша-1 б.
37. Сонда-3 б.
38. Тұғыры биік тұлға //Оңтүстік Қазақстан, 2006ж-9 қараша-3 б.
39. Тайыр Мансуров «Елші Нәзір Төреқұловтың Арабия дастаны»
Алматы: 2001 жыл-4-5 б.
40. Сонда- 7 б.
41. Т. Мансуров «Өкілетті өкіл, дипломат Нәзір Төреқұлов саясаткер Азамат» . Мәскеу: 2003 жыл-300 б.
42. Ақтаев С. Тұнғыш елші Н. Төреқұлов. //Егемен Қазақстан 2002ж-24 тамыз , 3-б.
43. «Н. Төреқұлов Ғибадатты ғұмыр» Алматы. 2005ж // Қазақстан баспасы
44. Сонда-25 б.
45. Сонда- 28 б.
46. Қансейт Әбдезұлы «Алаш перзенті» // Егемен Қазақстан 2007ж 3-тамыз. 5-б.
47. Сонда- 6-7 б.
48. Самат Мұса «Қазақстаннан шыққан кеңестің тұңғыш елшісі» // Егемен Қазақстан 200жыл 25-қазан 5 б.
49. Г. Тілеуқұлов. «Жазықсыз жазаланған тұлға» Ташкент. 2000ж-19б.
50. Сонда.-20 б.
51. Т. Мансуров. Н. Төреқұлов. Алматы: Қазақстан 2005 ж-230 б.
52. Г. Тілеуқұлов. «Жазықсыз жжазаланған тұлғалар» Ташкент. 2000 ж-21б.
53. Сонда-25 б.
54. Сәрсен Бек Сахабат. Төреқұловтың Нәзірі. Алматы: 2003ж-27 б.
55. Т. Мансуров. Н. Төреқұлов. Алматы. Қазақстан, 2005ж-38 б.
56.Сонда-40 б.
57. Сонда-42 б.
58. Н. Төреқұловтың Шығармалары. Алматы: 1997 ж-250 б.
59. З. Сарыпбеков «Төреқұловтың саяси қызметі» Алматы 2004ж-41 б.
60. Айсұлу Мусалиева. Н. Төреқұлов мұрасы-тарихи дерек көзі. // Айқап журналы №10. 2005 жыл-25 б.
61. Сонда-27 б.
62.Мансуров Т. А. Елші Н. Төреқұловтың Арабия дастаны. Масква 2002ж-450б.
63. Кекішев Т. «Н. Төреқұлов қайраткерлігі, беймәлім тағдыры және тарихи әдебиеті». // Қазақ әдебиеті 2004ж-21 мамыр. 4-5 б.
64.М. Бердібай. «Дара перзенті» // Ақиқат 2002ж-№9-46 б.
65. Самат Мұса «Қазақтан шыққан кеңестік тұңғыш елші» // Егемен Қазақстан. 2000 ж. 25 қазан 7-8 б.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
...............................3
І. Тарау. Қазақтың ХХ ғас 20- жылдардағы дипломатиясы.
1. ... ... ... мен дамуы..................11
2. Н. ... ... Н. ... ... ... Н. ... ... саясаткер, мәмлегерлік қызметі..........28
2. Н. Төреқұлов туралы ... ... ... Н. ... ... Н. ... ... жолына хррнологиялық тізбек және әр жылдары
баспасөз ... ... ... еңбектерінің
тізімі......................................................................
.........48
Пайдаланылған ... ... ... ... ... Президенті
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 1997 жылы Жалпыұлттық татулық пен саяси ... ... еске алу жылы деп ... ... орай тарихымыздың
көленке беттері қайтадан ашылып, елеусіз, ескерусіз келген халқымыздың
біртуар азаматтарының ... ... ... біле ... ... көп ... қажет етеді. Ал біздің шарықтап көкке ... ... ... ... ... ... ... жол тарту мүмкін
емес. Қазіргі осы күнге жету үшін қандай бұралаңдаған ... ... ... ... деп білемін.
Ал біз жас ұрпақ халқының басына душар ... азап пен ... ... ... ... ... мақтан тұту міндетіміз. Бұл
жағдайда елі үшін қабырғасы қайысып еңбек еткен, ... ... ... ... ... ... ерте ... кеткен Алаш азаматтарының
өнегесі таудай тірек бола алады. Осылайша, қазақ ... ... ... жақындатуға, оның іргетасын қаласуға сонау өткен ІІ ғасырдың
алғашқы ... ... ... ... қыруар жұмыс жасаған А.
Байтұрсынов, Ә. Бөкейқанов, М. ... Ж. ... М. ... ... Т. ... т.б. көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлерінің
бел ортасында жүрген біртуар азамат, аса көрнекті мемлекет ... ... ... ... ... ... ... мұра қалдырған
–Нәзір Төреқұлұлы Төреқұловты айтуға болады.
Сол сияқты және ... ... ... 1937 ... ... ... ... болған арыстарымыз барлығы дерлік қуғын-сүргінге ұшырап,
басым көпшілігі ату жазасына кесілді. Ажалдан аман ... өзі ... ... ... қалдырылды.
Қазақ елінің тәуелсіздік алғаннан кейінгі тұңғыш ... ... ... ... тарих бетін ақтарып қарасақ, қазақтар біздің
ғасырдың 20-30 жылдарында да айдалада бостан босқа қырыла ... ... қару алып ... ... ... Қазақстанның
шартарабында ашықтан ашық күреске шығыпты. Бірақ ... тең ... ... бір ... ... көніпті, бір бөлігі туған қонысын
тастап, шетке ауып кетіпті.
Қазақтар талай жерде тұтасымен қырылып кетуге шақ ... ... ... ... ... ... ... еңсені көтеріп, тәуекелге
бел буғызды». /1/
Республика баспаларынан жарық көрген кітаптар мен журнал ... ... ... тың ... аз кездестіреміз. Оның қоғам
қайраткері ретіндегі өнегелі ... ... ... та, ... та ... ... ... бұрмаланып, Орта Азия елдерінің тарихында өшпес
жұлдыздай із қалдырғн азаматтардың есімі ұмытыла бастағаны да ... ... ... Н. ... қоғамға сіңірген еңбектері халқына кештеу жетіп
жатыр, әлі де болса толық анықталмаған еңбектері жоқ емес.
Н. Төреқұлов қазақ тарихында бұрын-соңды ... ... ... тыйым салған мемлекет қайраткерінің ... Ол да ... ... сияқты «Тап жауы» атанып, жазықсыз жалаға ұшыраған.
Атап айтсақ, Патшаның 1916 жылы 25 ... ... ... ... ... ... арасында үгіт жүргізу үшін оқуын тастап,
Батыс ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... «Еркін дала» атты жасырын ұйым құрды.
Қоқанда шыққан «Халық газетіне» мақалалар жазып, тілегі бір, мұңы бір
халықтың ... ... шешу ... ... ... ... ... бірге революциялық жұмыстар жүргізді.
1921-1922 жылдары түркі тілдесхалықтардың жазуын латын ... ... ... комисия мүшесі болды. Бұл мәселеде де ... ... ... ... КСРО мен Сауд ... ... ... қызметін
атқарған.
Н. Төреқұлов-кең ойлана білген азамат, білікті тұлға. Ол ... ... ... қана ... ... ... болып тиетін
жұмыстарға араласа білген азамат. ... көзі ... ... ... іске асырудан тартынбаған, қиындықтан ... ... толы кісі ... ... еңбектерінен көрініп тұрады. Оның
тағдыр ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Қолдағы бар деректерге қарағанда Н. ... Сыр ... ... ... ... 1892 жылы ... келген. Ол жастық
шағын Қоқан қаласында өткізді. ... ... хат ... ... ... коммерциялық училищені бітіреді. Жасынан зерек Нәзір бұл ... ... ... орыс ... ... бірге Шығыс әдебиеттері
тарихын терең оқып, біледі. Әсіресе «Құран Кәрімде» жатқа айта білген. /2/
«Өз өмірін өз қалауынша құру ... ... ... халықтар, төл
тарихына да империялдық күштердің көзімен қарауға тиісті ... ... ... қазақ тарихындағы ұлт-азаттық көтерілістерге, «феодалдық-
монархиялық», жалпы ұлттық ... ... ... ... ... ... ауытқушылық», халықтың өз қарапайым
құқықтарын ... ... ... ... «қазақ ұлтшылдығы»
сияқты өмірлік шындықтан алшақ, туптеп келгенде ұлттың өз ... ... ... ... ... ... ... тағылды».
/3/
Сонымен Н.Төреқұловтың еңбектерін іздеу,зерттеутым кештеу қолға алынса
да, қазірге дейін бірсыпыра істің атқарылғанын алдымен айтуымыз жон. ... ... ... ғылыми көпшілік еңбек-жазушы Жолтау Әлмашұлының
Нәзірге арнаған екі кітабы. Бұл жұмыстардың Нәзіртанудың ... ... ... ... қайраткер һәм қаламгерге қатысты деректердің түрлі
архивтерден тірнектеп жинау оларды үш ... етіп ... және үш ... ... ... саясаткер азамат» деген тұстан бейнелеп көру. Ең
бастысы ардақты ағамыздың үш қыры елшілік қызметі, ... ... ... ... тұтас желі тартады. Н. ... ... ... сол ... сол ... тарихы әлеуметтік жағдайды әр
қырынан ашып көрсетеді. ... сол ... мың ... ... әлеуметтік өмірінің қыр сырына тереңірек үңілу. Қазақ ... ... ... орны мен ұлты үшін олар жасап кеткен еңбектің
маңызын ... ... ... көрсететін кезең келді. Тереңірек
айтқанда, ... ... ... жайлы көптеген материялдар бар, солай
бола тұрса да қазіргі кезде Төреқұлов туралы бірнеше ... ... ... ... елі, жері үшін ... ... ... көш басшылардың зеріттеу
қажеттілігін барынша ашып ... ... ... өз еңбектерінде Орта Азия ... ... ... жүргізген саясатына қарсы шығып, әшкереледі.
Ұлттың ұлы қайраткері, тұңғыш қазақтан шыққан елші ( оның ішінде ... ... ... өшпес мұрасын артындағы ұрпақтарына
қалдырған Н. ... ... көп ... ... терең зеріттелмей, кең
танылмай қалмай, оны зеріттеуге қызығушылық танытқандардың қатары ... ... ... ... қыры мен сыры көп ... екені мақтаныш. Ол
Қазақстан азаматы, оның ішінде Оңтүстік Қазақстанда дүниеге келген азамат.
Тақырыптың зеріттелу деңгейі: Н. ... ... өте ... және де әлі ... ... ... тақырып. Н.
Төреқұловтың өмірі мен мемлекеттік қызметін, атқарған еңбектерін зеріттеу
жүргізіп, еңбектерін жинастырып, ... ... ... Бек ... қажы ... т.б. ... бірнеше кітаптарын шығарып, газет-
журналдар беттеріне мақалалар жазып, «Нәзір қорын» ашты.
Н. Төреқұловтың атқарған қызметтері жайында тек Қазақстан ... ... Сауд ... да бірнеше томдық кітаптар бар. Айта ... ... ... ... ... өте құрметтеп, Нәзір Туралы естеліктер
жазып, кітап шығарған. Сондай-ақ, Өзбекстанда да зеріттеп жүрген кісілер аз
емес. Оның ... ... ... училище де бар. Нәзіртанушылар көмегімен
Н. Төреқұловқа көше беріліп, мешіт, ... ... ... Сондай-ақ,
оның туған күндеріне қарсы халқаралық ғылыми-практикалық конференциялар
өтіліп тұрады.
Нәзіртанушылар Н. Төреқұловтың 7 ... 450 ... ... ... ... Төреқұловты зеріттеп жүріп, оның артынан қалған
жалғыз перзенті Анель апамызды тауып, оның ... ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері:
- Н. Төреқұловтың Қызметінің мәнін ашып көрсету.
- Саясаткердің өмірі мен қызметімен танысу.
- Арманда кеткен Алаш ... ... ... ... ... ... шығару, ісінің мәнісін түсіндіру.
- Ұзақ жылдар күткен тәуелсіздігіміздің ... ... ... ... ... оралғанын баяндап беру.
- Нәзір Төреқұловтың қоғамдық саяси көзқарасын талдап, обьективті
бағалау.
- ... ... ... ... мен мерзімді басылымдар
деректеріне сүйене отырып мәліметтерді тиімді пайдаланып, қайраткердің
қоғамдық-саяси көзқарасымен ... ... ... ... ... қайраткердің өзінің еңбектерін кеңінен пайдаланып, оны
қаламгер, саясаткер ретінде бағалау.
- Экономика, оқу-ағарту салаларын дамытуындағы мемлекеттік ... ... Араб ... ... ... сөз жоқ, ... ... әсіресе өткен ғасырдың 20-30 жылдардағы Сауд
мемлекетінің қалыптасып дамуының қиын ... ... ... ... «алтын ғасыры» түбегейлі зеріттелгені жайында ашып жарыққа
шығару елшілік жасаған кезіндегі жоспарларын тізіп жеке-жеке тоқталып мәнін
ашып ... ... ... ... ... ... сақталып,
мұрасы бүгінгі ұрпақтың рухани қазынасына айналып отырған қазақ жерінің ұлы
және қасиетті адамдары көп. ... ... ... біртуар қасиетті
перзенттерін зеріттеу болашақ ұрпақтың басты міндеті болып табылады.
Нәзір ... ... ... оны ... тым ... ... да ... дейін бірсыпыра істің атқарылғанын алдымен айтайық. Бұл
тараптағы алғашқы күрделі ғылыми-көпшілікеңбек ... ... ... ... екі ... бар. Бұл жұмыстарды Нәзіртанудың қарлығашы деп
бағалаған орынды деп ойлаймын. Атақты қайраткер һәм ... ... ... архивтерден тірнектеп жинап, оларды үш жинақ етіп шығарған
Ыбырай қажы Исмаиылұлы екенін ерекше атап ... ... ... жайында
құнды пікірлер айтқан жазушылар Ө. Тұрманжанов, Ж. Арыстанов, аса ... Б. ... ... Т. Қожакеевтің мақалалары даілтипатқа ие.
/4/
Ал енді Н. ... ... ... ... ... ... елші болғандығын және оның есімі сол кезде көзі тірісінде-ақ
халықтың деңгейінде танылғандығы ... ... ... осы кезеңі белгілі қоғам қайраткері, саясаттанушы ғалым Тайыр
Мансұровтың соңғы жылдары жарық ... ... ... ... ... ... терең ашылды. Оның төмендегі кітаптарын «Нәзір Төреқұлов-
Сауд Арабиясы корольдігіндегі КСРО-ның ... ... », ... ... ... ... », 4 ... (орыс, қазақ, ағылшын, араб) және т.б.
оқулықтары да жарық көрген болатын. /5/
Қазақтың біртуар, аяулы ... ... ... ... белестері,
Төреқұловтың өзі қалың ортасында жүрген, болған ... ... ... ... өз ... ... елді мекендері, ірі-ірі саяси тұлғалармен,
мемлекет басшыларымен жасаған ... ... ... ... ... ... түрде зеріттеліп және де ... үшін ... ... ... ... дерек ретінде пайдалануға
болады. /5/
Зеріттеу әдістері: Бұл дипломдық ғылыми жұмысты жазу ... ... ... ... және тағы ... ... ... жаңалықтары: Бұл тақырыпты зеріттей келе, аса көрнекті
мемлекет және қоғам қайраткері, ... ... ... ... әрі сегіз қырлы, бір сырлы орда ... ... ... оқып ... ... Сондай-ақ Н. Төреқұловтың бұл
қасиеттерінен басқа да, ерекшеліктерін ... атап ... ... ... кең білімді, сауатты халық бола білетіндігін ... ... ... үшін ең ... ... ... Ташкентте тұңғыш рет Абай шығармаларын бастыру ісін басқарған;
4. Қазақтан шыққан тұңғыш рет дипломат;
5. Н. Төреқұлов 8 тілде емін ... ... ... ... жаза ... ... мен Санкт-Петербургтің Жоғары оқу-орындарында Шығыстанудан
дәріс оқып, Маар атындағы ... ... ... ... ... ... жұмысын жүргізгн.
7. Н. Төреқұловтың еңбектері жан-жақты зеріттеле келе, қоғам қайраткері
ретінде танылған саситұлға екендігі осындай ... ... ... ... ... Н. Төреқұловтың қоғамдық-саяси қызметтері.
Зеріттеудің құрлымы: Н. Төреқұловтың қоғамдық-саяси қызметіне жазған
жұмысым кіріспе және екі ... оның әр ... екі ... ... ... ... жұмысымның соңында пайдаланылған әдебиеттер
тізімі мен қоса ... ... ... храналогиялық тізбек, сонымен
қосымша әр жылдары баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... ... өз жұмысыма жалпылама кіріспе жөнінде Кеңестік
кезеңдегі қазақ халқының ... ... мен ... ... ... ... ұлттық мақтанышымызғы айналған көптеген жарық тұлғалармен
ерекшеленеді. Солардың бірі-көнекті мемлекет қайраткері, ... ... әрі ... Нәзір Төреқұлов. Қоқандағы мақта саудагерінің ұлы
Нәзір Мәскеу коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... 1917 жылы саясатқа бір жола дем қояды.Бірақ
1918 жылдың ... ... ... да, ... өз ... Қызыл
армияныңқатарына өтеді. Түркістан майданының революциялық әскери кеңесінің
мүшесі, Бүкіл одақтық комунистер партиясының ... ... Н, ... ... ең биік шыңы ... ... үлесіне тиеді.
Сол кездері ол Түркістан Атқару комитетінің ... ... ... жылы ... Төреқұлов кеңестер одағының атынан Сауд Арабиясына
өкілетті өкіл болып тағайындалады. Ол осы қызметте 1936 ... ... ... ... ... мүдде тұрғысынан алғандағы жекекәрі кәсіби қабілетімен
дәл осы тұста жарқырап ... Бұл ... ... кеңестік
қазақелшісінің Сауд Арабиясындағы өмірі мен қызметіне қатысты құжаттар
жинағын оқыған оқырманның өзі анық көз ... ... деп ... ... Мәскеудагі «Русский
Раритет» баспасынан «Нәзір Төреқұлов-КСРО- ның Сауд Арабиясы корольдігінің
өкілетті өкілі» деген атпен Нәзір Төреқұловтың ... ... ... ... ... ... ... күнделіктері, есептері жеке кітап
болып басыла шықты. Жинақта Нәзір Төреқұловтың Сауд Арабиясы ... ... ... ... ... ... құжаттар
бірінші рет барынша ... ... ... ... ... ... өкілетті өкілдің бас қаламынан шыққанын ескерсек, бұл кітаптың
оның шығармаларының жинағы деуге әбден болады.
Н. ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа құжаттары 20-шы ... соңы мен ... ... ... сауд ... қалыптасуымен дамуы
хақында жан-жақты мағлұмат береді. Құжаттардың тамаша жазылуы ... ... ... егжей-тегжейлігімен нақтылаған қазақ елшісінің
кеңестер одағының ішкі сыртқы саясатының ерекшелігін ... ... ... ... ... ... аяқтай түседі. Осы тұрғыдан
келген кеңестік дипломатияның шын мәніндегі алтын қорына жатқызуға ... өз ... жан ... ... ... ... ... 1937-жылдың 3-ші
қарашасында тантюркистік үгіт жүргізді, кеңес басшыларына қарсы күресте
теористік әдіс ... ... ... ... еш қонбайтын жалаң жаламен
ең жоғары жазаға кесу жұмсартып ... ... тек қояр ... ... ... ... ... заманның миллиондаған жазықсыз құрбандары секілді 1958
жылы Нәзір Төреқұловтың ісі құрамында қылмысы жоқ деп ... ... күші ... ... еңбектерін іздеу, зеріттеу тым кеш қолға ... ... ... бірсыпыра істің атқарылғандығын алдымен айтуымыз жөн.
Нәзір туралы көптеп зеріттеп жазылған, солардың бірі ... ... ... екі ... Бұл ... ... қорлағаны деп бағалаған
жөн деп ойлаймын. Нәзірдің негізгі шыққан тегі Оңтүстік ... ... ел ... оқыған, өскен, құлашын-биік сермеген ортасы, көбіне
басқа халықтар арасы. Оның ... ... ... ... ... өткен. Нәзір оқуын тастап халқа, жұрты үшін өз ... ... деп ... ... ұйым құрып, өмірін халық мүддесіне арнауға бел
байлайды.
І.ТАРАУ. ... ХХ ғас ... ... ... өркендеуі мен дамуы.
Отандық дипломатияның бастауы ғасырлардың ... ... ... қалыптасуының және орнығуының тарихымен тығыз байланысты. XV
ғасырдың ортасында пайда болған Қазақ хандығының ... жән ... ... ... оның ... зор ... ... қол
сұғушылықтан сақтау- осы міндеттер дипломатиялық майданда ... ... ... ... етті. Сондықтан сол дәуірдегі Қасым хан,
Тәуке хан, Абылай хан, Әбілқайыр хан сияқты ... ... ... ... ... ... ... біріктіріп, оның тәуелсіздігін
нығайтудан ғана көрінбейді, сонымен бірге осы ... ... ... ... үшін қолайлы сыртқы жағдайларды туғыза білуден де байқалады. Қазақ
сұлтандарының жан-жақты білімі, олардың ауқымды ... ... ... ... ... білу қабілеті біздің еліміздің дербестігін
қамтамасыз етуге, Ресей мен Қытайдың, сондай-ақ оңтүстіктегі ... ... ... ... ұтымды шешім таба ... ... ... сахарасының мемлекеттігін нығайтуға жәрдемдескені
үшін ... ... Төле би, ... би және ... би тиімді сыртқы
саясатты жүргізуде орасан зор рөл ойнады. /6/
Тарихтың Жаңа сатысында қазақ халқының ... ... ... ісі ... ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаев
жемісті түрде жалғастыруда. Қазақстанның басшы Қазақ Сахарасының ұлы
дәстүрлерінің ... ... ... ... ... осы тұлға
Біздің халқымыздың еркіндік пен шынайылық, тәуелсіздік туралы көпғасырлық
арманын іс ... ... ... табанды күш-жігерінің арқасында Қазақстанды мүлде жаңа
тарихи жағдайларда әлемдік қауымдастық таңдады, тәуелсіз мемлекет ... ... ... ... ... өзінің шартты міндеттемелеріне
жауапкершілікпен қарайды және дәйекті түрде ғалымдық сондай-ақ аймақтық
қауіпсіздікті нығайтуды жақтайды.
10 жыл ... ... ... ... 60-қа жуық ... 30- дан ... ... форумдардың жүмысына ... ... ... және қоғамдық ... ... ... ... ... Н. Назарбаевтың Дж.
Бушпен, У. Клитонмен, Б ... В. ... Цзян ... Ли ... ... ... Орталық Еуропа, Таяу шығыс және Солтүстік
Шығыс Азия мемлекеттерінің басшыларымен, ... ... және ... қайраткерлерді, ірі кәсіпкерлерді қоса алғанда, осы заманғы
әлемнің басқа да көптеген көшбасшыларымен жүргізген ... ... ... ... ... ... ... қалады.
Және мұның бәрі біздің мемлекетіміздің тәуелсіздігі мен егемендігін
нығайтудың жемісті ... ... ... ... ... ... ... президенті
сыртқы саясаттың тұжырымдамалық негіздерін бекітетін және оны өмірге ... ... ... ... ... ... Басқаша сөзбен
айтқандаПрезидент барлық халқаралық істерде Қазақстанның атынан шығады.
Сондықтан ... ... ... ... ... бас ... ... архитекторы деп айтуға болады. Бұл бағаның
тіпті де шартты сипаты жоқ, ... ... ... ... ... отандық дипломатияны құру мен іске асырудағы Қазақстандық
басшының шынайы рөлін білдіреді.
Қазақстандық дипломатияның тарихы туралы ... ... ... ... ... ... ... тыс қалдыра алмаймыз. Н.
Төреқұлов кеңестік кезеңінің мемлекеттік қайраткері. ... ... әрі ... ... ... елші-қазақ болды.
Жас кезінен, Мәскеу комерциялық ... ... ... ... ... қызметпен белсенді түрде айналысты. 1918 жылы ... ... ... ... ... ... ... енеді. Одан әрі оның
әдеттен тыс іскерлік ... және ... ... ... ... ... ... басталды: Түркістан майданы революциялық әскери кеңесінің
мүшесі, ... Азия ... ... Түркістан Атқару Комитетінің
төрағасы. 1923 ... ... КСРО ... ... ... ... Орталық
баспа басқармасының төрағасы, бір мезгілде Шығыс халықтары институтының
ректорының орынбасар ... ... келу сәті Сауд ... ... ... жас
монархтардың Парсы шығанағы аймағындағы анағұрлым қуатты күш Ұлыбританиямен
қарым-қатынасының шиеленісе түскен кезеңі болатын. Оқиғалардың ... ... күші 1925 жылы ... ... ... ... хашимттік басқаруды құлату болды. Н. Төреқұловтың ... ... ... Ол ... ... саяси қатысуын күшейтуге, өзара
ынтымақтастық туралы кең ауқымды шарт жасасу ... Сауд ... ... және екі мемлекет арасындағы белсенді сауда-саттыққа
жәрдемдесуге тиіс болатын. Н. ... ... ... ... ... ... салушымен, саяси және іскер топтардың ... ... ... ... ... /8/
Нәзірдің тікелей қатысуымен 1933 жылы ... ... ... ... орындарының шектеулерін толық алып тастауға қол жеткізілді,
денсаулық сақтау саласында Корольдікке жәрдем беру ... ... ... ... ... оның ... Ат-Таиф қаласында Сауд
Аравиясындағы тұңғыш АТС-ты орнату ... ... ... ... ... көрсете отырып, Мәлік Фазыловты
атап өту керек. ... ... ... ол ... ... ... ... 1970 жылдардың ортасыннан бастап ... ... ... ... ... Нәзір Төреқұловтан кейін М. Фазылов
жоғары дипломатиялық қызметпен айналысу қызметіне ие болған ... ... ... ... ... ... жылдар бойы Шәкен Нәдіров Монғолыстандағы кеңеселшілігінде
кеңесші-елші болып жұмыс ... ... ... ... ол КОКП ОК
халқаралық бөлімінде жұмыс істеді.
«Кіріспеде» айтып өткендей Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін ... ... ... ... ... қызмет құрудың
күрделі міндеті тұрды. Бұл жұмыс ... ... ... өйткені бұрынғы
саяси ведомствоның саны аз еді және оның өкілеттілігі мен функциялары
шектеулі ... КСРО ... ... ... түсінікті себептер
бойынша сыртқы саясаттың төл тұжырымдамасы да, ... ... де ... жоқ. ... Қазақстанның тұңғыш сыртқы істер министрі
болудың жоғары құрметін Төлеутай Сүлейменов ... ... ... ... күрделі жұмыста халқаралық практика мен қазақстандық өмір
шындығын жақсы білетін тәжірибелі дипломаттар министірге ... ... ... ... ... ... ... Ибрагим Аманғалиев, Болат
Нұрғалиев, Болат Нұржанов, Сайлау Батыршаұлы, Констатин Жигалов, Алмас
Хамзаев, Сергей Денжиевтер ... ... ... ... ... жас ... ... Кейін сол кездегі «жастардың» ... ... ... ... негізін құрды. 1994 жылы Т. ... ... ... ... ... Қазақстанның Туркиямен
ынтымақтастығын нығайту процесінде елеулі рөл ойнаған Қанат Саудабаев
сыртқы істер ... ... ... ... ... саласындағы кадрлық
саясаты өзін ... ... деп ... айтуға болады. Қазір кәсіби шеберлік
пен басқару дағдысын жинақтаған ... ... ... қалыптасты.
Бірақ мұнымен тоқмейілісуге, әрине болмайды. ... таяу ... ... ... ... ... ... білікті кадрлар
қажет болады. Осы мақсаттармен ... ... оқу ... ... жоспарлы түрде даярлау жүргіділуде. Дипломатиялық іс
жүзінде Сыртқы істер министірлігінің бүкіл дипломатиялық ... өтті ... ... ... ... ... алмастыруға келетін жастардан
жоғары деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге геосаяси және геоэкономикалық ағымдағы сондай-
ақ перспективадағы үрдістерді жан-жақты білу туралы ... ... ... ... ... мол әлемдік саясатты, әлемдік рыноктың тыныс-
тіршілігін айрықша ... ... ... ... және ... ... және ... игеруі тиіс, басқаша айтқанда, халқаралық
қоғамдастықта біздің еліміздің мүдделерін ... ... алға ... және
қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін жан-жақты білім жиынтығына қол жеткізуі
керек. Менімше елімізде білімді ... жас ... саны өте ... сол ... ... ... ... Қазақ елін әлемге паш етеді деп
сенемін және оған өзім бар күшімді сала ... ... ... ... ... ... ... В. Гете.
Сыр бойынан Түркістан өңіріндегі Қандөз ауылында дүниеге келген Нәзір
Төреқұловтың өмір жолына ... ол ... ... ... ... ... үш жыл ... оқиды, үш жылдай орыс-күзем ... ... ... ... 8 ... комерциялық училищені аяқтады. Жасынан
зерек ол сол ... ... ... ... орыс ... ... ... әдебиетін, тарихын терең біліп алады. Әсіресе Құран кәрімді де жатқа
айтады ... Оның ... ... ... ел ... ... ... қалыптасуына алып келді.
1914-1916 жылдары ол Мәскеудегі комерциялық институтта үш жыл оқиды. ... ... ... ... ... алады. Жеті тілді
меңгерген ол әлем мәдениетінің қайнар бұлағынан сусындап, оның ... ... ... /10/.
Нәзір Ресей отаршылдығының Түркістан халықтарына қаншалықты қасірет
болып жабысқанын жан-жүрегімен ... ... ... ... еңбегінде бұл Ресей Түркістанда шикізат ... ... ... оның ... өркендеуіне зередегі де мүдделі болмағанын,
қайта жергілікті халықтардың ұлттық дамуын ... ... ... Мәселен, 1915-1916 жылдары Орта Азияда ... ... ... ... ... шикізаттың тең жарымын өндіргенімен, жергілікті
халық әлеуметтік теңсіздік қыспағында қала бергенін, ... ең ... ... ... ... ... ... дәлелді талдайды:
«Қазақтардың ең шұрайлы жерлерін тартып алып, ондағы ... ... Ақ ... ... орындаушымыз деген қазақтар мен кулактар күннен-
күнге жергілікті ... ... ... елді ... күш ... ... орындары кулактардың қолтығынан су ... ... ... ... ... кепілдік болмауының, керісінше
отаршылдардың ... ... ... 1916 ... ... ... ... деп жазды /11/.
Қазақ халқының біртуар перзенттері Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов,
Ахмет Байтұрсыновтармен жақын араласып, ... ... ... ... жылы ... ... озбырлық саясаты салдарынан Орта Азия жастарының
бір тобыБатыс майданындағы Беларусияга қара жұмысқа жіберілді. ... ... осы ... ... ... ... мекемесінде нұсқаушы
болып орналасты. Сол кезеңдері Н. Төреқұлов бір сөзінде: «Сол жылдардағы
мендегі түйсікпен социол-демократтар қатарына кіру ... ... ... ... ... таңдау үшін ескі және жаңа шаһар ортасында
сарсаң болып жүрген ... ... ... ... алғандықтан,
әлеуметтік тегімді ұмытпағандықтан һәм соңынан 1916 ... ... ... соң ... халықтың көзқарас жағына шықтым,»,- ағынан жарылып
мойындапты, содан бастап-ақ патшаның отарлау саясатына ... ... ... ... ... деп беру мақсатымен Минск
қаласы маңында «Еркін дала» атты ... ... ... ... ... атқарған жұмысы үлкен дүние. Осылайша ... ... ... өміріне білек сыбана батыр да, батыл түрде кірісіп кетті. ... ... Алаш ... ... ... болашағын ашу жолындағы
қапысыз танылған азаматтар. Нәзір солардың бірі ғана емес, бірегейі. ... үшін ... ... еліктепмей, қайталанбас төл әрекетін сол
тұстағы қазақ қоғамының тума ... ... ... Н. ... ... саясатқа араласуы, тағдырдың жазуымен 1916 жылғы оқиғаларына
тұспа-тұс келді. Қазақтың әлеуметшіл күрескерлерінің жаңа бір ұрпағы осынау
бірегей тарихи ... ... ... ... ... ... жетілді, біртіндеп өзін өзгелерге ... ... ... ... ... ... ... құр еніп қоймай, Батыс
майданындағы тыл жұмыстарының бел ортасында жүруі.
Н. ... ... ... жол нұсқар ортаны Әлихан Бөкейханов
бастаған Алаш ... ... ... Ал олар болса, Нәзір
Төреқұловтан үміт ... оған ... ... ... ... ... ... жылда Нәзір ел бастаған көсемге, Түркістан автаномиялық
республикасына билігін үстаған мемлекеттік қайраткерге айналып шыға ... ... ... ... ... ... ... демокрктия-
Алаш қайраткері.
Нәзір Төреқұлов оқиғаның бел ортасында жүргенін жоғарыда да айтып өткен
болатынбыз. 1916 жылы патша ... ... ... ... тыл
жұмысына алу туралы жарлығын жариялағанда, ол земстволар одағынанұсқаушы
ретінде ... ... «Тыл ... ... ... ... ниетімен келген Төреқұлов өзі үш жыл ... ... ... ... ... ... сол қызметке қала берді /13/.
Н. Төреқұлов отандастарының ауыр тағдырына, ... ... ... ... ... да бей жай ... ... кезінде-ақ қыстақтардағы жарсыз –жақыбайлардың әкесіне мұңын ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы
басшыларға шағым жазып беруін өкінетінін көріп ... Жан ... ... ... ... ... заңсыздыққа
ызаланатын. Ол арызданып келгенімен, ... жете ... ... ... ... ... қарасын батырғандарды жиі көріп
өскен.
1918 жылы Қоқан қаласында төңкеріс комитетінің хатшысы, Қоқан кеңесінің
жұмыс ... ... оның ... ... ... газетасын» шығаруға
қатысты. Кейін Ферғана облыстық төңкеріс комитетінің ... ... ... ағарту бөлімінің бастығы қызметін атқара ... ... ... газеттерінің редакторы болды /14/. Кеңестік кезеңіндегі
қазақ халқының тарихи өмірлері мен ... ... ... ... ... ... көптеген жарық тұлғалармен
ерекшеленеді. Солардың бірі- ... ... ... 1917 жылы
әскерлердің ықпалымен саясатқа біржола денқойғанымен, 1918 жылдың қазанында
большевиктерге қосылады да, артынша өз ... ... ... ... ... ... ... әскери кеңестің ... ... ... Орта Азия ... мүшесі болды.
Жалпы, 1918 жылдың 23 наурызы мен 3 сәуірі аралығындағы бақандай он
күнге созылған Торғай обылыстық ... І ... ... ... кеңес
үкіметінің билігін нығайтудағы тарихи орны бөтен. Съезге ... ... ... көре ... ... ... ... редакторлығына сайланады
/15/. Көршілес өзбек ағайындар Нәзірді төл ... ... ... ... ... қаласында №283 орта мектепкеосы шахардың А.
Икрамов ауданындағы Шараф ... ... бір ... ... төрт ... ... Төреқұловтың аы берілген. Қоқан қаласында Нәзір атындағы көше
«Түркістан және Өзбекстан мемлекетінің ... ... деп ... тақта қойылған..... /16/.
1918 жылы Төреқұлов Қоқан кеңес депутаттары революциялық комитеттің
секретары, 1918-1919 жылдарда ... ... ... төрағасы, Түр ОАК
мүшесі Түркістан республикасының ағарту комиссары, «Вестник просвещения
комунистичесской культуры» журналының редакторы тәрізді ... ... әрі ... ... ... ... Төреқұлов-талантты, көпырлы
журналист. Ең алдымен ол еңбектерін қазақ, өзбек, орыс ... ... атап өту ... Ол ... ... істеген жылдарында өзбек
және орыс тілдеріндегі ... ... ... ... және ... бірі болған. Бұған оның «Ынтымақ» журналында «Қызыл ... ... ... ... жуық ... мақалалары дәлел
бола алады. /17/.
Оның орыс ... ... ... зор. Оның ... ... Бұлардың ішінен саяси шолу да, тіл, дін, мәдениет, дәстүр пробемасын
қозғайтын мақалалар, аудармалар, сын кітаптар кездеседі. «Автономияшылдар»
қуылғаннан ... Н. ... ... ... ... және ... ... хатшысы және оқу ағарту комиссары, Скобелова
қаласында ... төре ... ... және оқу ағарту бөлімінің
меңгеруші қызметтерін атқарған. Бұл кезде ол ... ... ... ... ... ... ... төрағасының орынбасары міндетін атқарады..
Жауапты басшы қызыметінде ... Н. ... ... де қалт жібермейтін, оған менмендік, өркөкіректік мүлдем жат
болатын. Журналист өз ... жиі ... ... әлдебір мақаласын
баспаға жөнелтерден алдын реракциядағы жолдастарының материал жөніндегі
пікірін жинастырған. Іске ... ... ... ... ... ... ... басқа іс саласында Н. Төреқұловтың алдынан кең өріс ашты.
Н. ... 1919 жылы ... ... ... ... ... ... сайланды.
Ең алдымен Нәзір Төреқұлов Ресей Отаршылдығының түркістан халқаралық
қаншалықты ... ... ... ... ... ... ... деген еңбегінде бұл туралы ... ... ... Патша Ресей Түркістанды шикізат өндіретін ел ретінде санап,
оның мәдени ... ... де ... ... ... ... ... дамуын барынша таптап отырғанын әшкерлейді. Мәселен,
1915-1916 жылдарда Орта ... ... ... ... ... ... шикізаттың тең жарымын өндіргенімен жергілікті халық әлеуметтік
теңсіздік ... қала ... ... ең ... ... тартып
алудың тұрпайы зорлықпен жургізілгені дәлел талданады. «Түркістанның мал
өсіретін аудандарының бей берекет басып алуы бой ... ... ... әсіресе Ресейде егін шықпай қалған жылдары күшейе ... ... ... ... ... өзі ... ... блардың жерін «заңды
жолмен» тартып ала бастады». Патша үкіметінің Заң ... ... ... 60 ... ... жерін түгелімен мемлекет иелігінде деп
жариялаған еді. ... бұл ... ... екі ... ... ... ... жер тапшылығын шешудің жолын тапса, екіншіден Орта
Азиядағы ... ... ... ... ... отырғанын Н.
Төреқұлов жер ... ел ... ... ... жерін алғаны
өркениетке қажет болды» дейді. Сатқынның өзін айтпайды, талдауын ... ... ең ... ... ... ... ондағы шаруашылықты
тып-тыйпыл етті. Ақ патшаның ... ... ... казактар мен
кулактар күннен-күнге ... ... ... таражға ұшыратып, елді
тонады, күш көрсетті. Жер-жердегі өкімет орындары кулактардың қолтығына су
бүркіп отырды. ... ... ... ... ... ... жүгенсіздігін қолдап, қоштаудың
салдары» /18/.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне әкеліп соқтырды. Мұндай ... ... ... ... ұлт ... көбі айта ... қайта қазақ жеріне «өндірісті өркендету», тың жерлерді игеру ... ... ... ... ... ... ... болды. Күні бүгінге дейінгі ауылды жігердегі қазақтың көбі ... ... ... ... көп ... ... отырған оларды патша
билігі заманында еріксіз айрылып қалған құнарлы өңірлерге, көшіру тарихи
әділеттік болатынын, ... бұл үшін ... ... ... мемлекеттік
қамқорлық көрсету парыз екенін ашық көтерген басшылар жоқтың қасы /19/.
1920-22 жылдары Түркістан ... ... ... төрағасы,
Түркістан комунистік партиясының бірінші хатшысы, халық ағарту ... ... ... қызметтерді атқарды. Н. Төреқұловтың ел басқару
қызметкерінің негізгі арқауы ... ... ... ... ... жылдың 21-25 тамызында Кеңестердің бүкіл Түркістандық Х ... ... ... ... ... Түркістан Атқару Комитеті жанынан
ұлттық білімін ашуды сұранды. Түркістан мұсылман бюросын құрған ... ... ... ... ... ... ... бөлімшелерін
ұйымдастырып, жергілікті халық мәселесіне айрықша көңіл бөлді.
1922 жылы Нәзір Төреқұов мемлекет ... ... ... ... атты ... ұйымдастырып, оның бас редактры болды.
Ол ... ... ... ... ... ... жариялап отырған,
онда сол кездегі өзекті мәселелерді ... ... ... ... ... ... жылдың соңынан 1928 жылға дейін Мәскеуге орталық баспасөз бөлімінің
бастығы болып істеген қызметімен ерекшеленеді, мұнда халқымыздың тарихы ... ... ... ... Дәл осы ... ... айында Кремлье В. И.
Лениннің қабылдауында ... оған ... ... ... тіл білу ... ... қоя берді. Дәл Осы жылы ерекше
айта кететін мәселе Төреқұловтың осы ... ... ел ... ... А. Байтұрсынов, М. Жұмабаевтарды шығармашылық ұызметке тартып,
амқорлық көрсеткені мәлім. Ұлтшыл атанып, Кеңес өкіметі ... ... ... белсенділерінің қырына алып, шеттеліп ... ... ... ... ... ло ... ... ерлікке екінің бірінің
жүрегі дауламайтын еді. Ал ... ... ... ... ... олардың өшпес еңбектерін бағалағаны белгілі еді. 1920 ... ... ... ... комиссары кеңесінің мәжілісінде оқу-ағарту
комиссариатының жұмыс есебі тыңдалғанда сөз алған Түрккомиссария мүшесі Я.
Э. ... өз басы бұл ... ... ... халықпен
жүгізілетін тәлім-тәрбие жұмысын дереу жандандырудың зәрулігіндереу қолға
алды. Қысқасы, Түрккомиссиясының ... ... ... ... ... ... ... нұсқауына сәйкес Төреқұлов Түркістан
республикасының оқу-ағарту комиссары болып тағайындалды. Оның ... В. И. ... ... ... ... ... П. И. ... сайланып, коллегия құрамына И. Тоқтыбаев, Б.
Ходжаев, Ш. Двойлацкий, В. ... ... ... иен ... аралығында Түркістан республикасы оқу-ағарту
қызметкерлерінің І съезі өткен. Оны ... ... ... ... онда ... комиссарларының міндетін саралаған баяндама
жасады. Делегаттар оннан астам ортақ мәселені ортаға ... аса ... ... ... Съез ... ... мектептерін көптеп ашу,
мұғалімдерді тәрбиелеу, кадр таңдау, жат ... ... ... ... ... жол ... ... назар аударды /21/.
Түркістанда өзбек тілінде басылып көрген алғашқы пән оқулықтарын ... ... Н. ... ... ... сыпырған жанкүйерлік еңбегі
де бар. Ферғанадағы басмашылықпен күрес ... ең ... бірі еді. Ол, ... ... қыстақтарында әлденеше рет
болған, әскери мәселелерді шешуге қызу атсалысқан, Түркістан ... ... ... ... бйланыс жасап отырды /22/.
Түркістан компартиясының ІV съезінде «Ферғана ... ... ... ... негізінде қабылданған қалалардың өзі-ақ айғақтайды. Бұл
қарарда басмашылық «тек қана мұсылман байлардың ... және ... ... ... контрреволюциялық антисоветтік
қозғалыс» деп айыпталды. Сол кезде бұл ... ... ... ... ... ... арлық жағынан ең дұрыс баға ... ... ... ғана ... ... ... Федерациясы үшін
саяси, әсіресе экономикалық маңызын ... ... ... ... жою ... ... ... белгіленген.
Басмашылар Негізгі күштері талқандалған соң ... ... ... ... ... мәне бар ашық ... ... өйткені оларда
қоғамдық айыптаушыларға ерекше рөл берілді. ... ... ... ... ғана ... республиканың саяси жұмыста белгілі
бір дәрежеде шыңдалған жауапты қызметкерлері де болған /23/.
Сот барысы баспасөзде кеңінен ... ... ... ... ... ... ... қайраткері ретінде өз міндетін жете
білуімен, басмашылардың контрревлоюциялық мәнін ашып ... ... қана ... ... ... көрсеткен. Ол өзінің сөзін саяси
пафоспен жеткізіп, оны ... ... ... ... ... ... ... сотқа қатысқан, кейіннен Кеңес армиясының
генерал-лейтенанты ... ... Я. Д. ... ТКП ... Н. ... айқындығымен, шындығымен әрі қайыспас бір беттігімен
жұрттың бәрін таңырқата тамаша сөз сөйледі деп еске алды (« ... ... ... жинағы», Ташкент, 1963 жыл) /24/.
Іс жүзінде Түркістанның ... ... Н. ... өзін ... ... әкім ... ... білді. Ол жаңа өкіметтің алдынан
туындайтын ... ... ... ... ... үшін
республиканың әртүрлі облыстарын жиі аралап тұрды. Әрқалай ... сөз ... ... мен ... ... қызыл
гвардияшылармен, диқандармен жүздесті. Ол әуел бастан-ақ бұқараның үніне
құлақ аса білу, әрбір адамға ықыласпен қарау ... ... ең ... бірі ... ... мықтап түйген. Қай жерде істемесін
жұртты қабылдауға ерекше мән берген, берген ... ... ... ... ... ... ... болмауы, келгендерді өзіне тартып,
шаруасын қысылмай, бүкпей айта беруіне қолайы ахуал туғызады.
Елдің ... ... ... ... Н. ... ... ... негізі, тек ауыл шаруашылық ... ғана ... ... де ... деп ... ... ... Х съезінде Н. Төреқұлов ... ... ... ... ... ... тән нақ сезіммен былай
дейді: «Бұл міндеттерді жүзеге асыру мақсатында Түркістан Орталық Атқару
Комитеті ТКП ... ... ... ең ... жер ... ол туралы Түркістан Басылымдарында көп жазылды, ол ... ... көп ... Жер ... ... ой қадап айтатын,
көктен түскен жоқ, ол Түркістанның өз шындығынан, ... ол ең ... ... ... алға ... ... ... оны
қауыр жүргізуге мәжбүр етті... Бұл жөнінде осы ... жер ... ... ... ... ... менің міндетім атқарылған
іске жалпы саяси және экономикалық баға беру әрі ... ... ... 1923 ... көктемінен бастап қолға алу жоспарланған Жетісу темір
жолының құрлысына да көп үміт артты-бұл жас ... ... ... ... ... ... /25/.
Түркістандағы халық ағарту ісі, бүкіл басқа Шығыстағыдай, киерикалардың
уысында болатын «Түркістан Автономиялы Республикасы» атты ... ... ... ... ... ... ... рөлін,
оларды қимылдарын «түземдік қоғамның прогресшіл бөлігіне» қарсы ... бір ... ... миссионерлер арқылы елді орыстандыру саясатын
жүргізген патшаның «культергерлік» үкіметін ... ... ... шешу
феодалдық- патриархалдық қатынасының негізінде кең жойылған схоластика мен
фантизімді тықпалағанын атап көрсетті. ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... Төреқұловтың көлемді еңбектерінің бірі «Ұлттық мәселесі және мектеп»-
деп аталады. Мұнда ол ... оқу ... бір ... ... ... ... империалистері Қытай, Туркия, Үндістан, Мысыр секілді
елдерді өз ықпалына ... ... ... өзге ... ... өшіріп, ерекшелігін жою әрекеті түптің түбінде күрейді деп
сенімді тұжырым ... ... ... де ... «бұратаналарды»не
түгелдей құрту немесе орыстандыру мқсатына құрылғанына мысал келтіреді. Ұлы
орысшыл шовинистердің ... ... ... ... ... діні жақын
украиындар мен беларустарға рухани жағынан ... ... ... өз ... дұғалық шығаруға да ... ... ... Патша өкіметі Орта Азияда да дүние жүзілік ... ... ... ... тыйым салып отырғаны да сонымен сабақтас мәселе ... ... ... ... Нәзір Төреқұловтың «Ұлт
мәселесі және мектеп» ... ... ... ... ... рухы ... ... бойынша уақыт талабымен үндес екені қайран қалдырмайды. Халыққа
жалпы бастауыш, орта білім беру, жоғарғы оқу ... ... ... даярлау ісінде Кеңес жылдарында сандық ілгерілеулер болмағанымен,
әлі де алмаған асуладжетіп артады. Ұлттықжәне ... ... ... ... оқу ... мен оқулықтар соңғы жылдары ғана
жасала бастады,түрлі пәндерден қазақ тілінде төл қолтанбалар жарыққа ... еді, ... орай ... нәтижелер бере бастаған осы қарқын көп
ұзамай бәсең тартты. ... 6-дан ... ... ... ... яғни ... бірі ... оқымайды. Демек 250-300 мыңға жуыққазақ
баласы мектептен сырт ... ... ... ... ... /28/. ... ... халі заманныңозық ойлы перзенті Нәзір ... ізгі ... ... құлдырап төмен түсіп бара жатқанын
әңгімелейді.
Нәзір Төреқұлов 1922 жылы ... ... ... В. И. Лениннің
қабылдауында болғанда автаномия қабылдауында алған ... ... ... тіл ... көтеру мәселесін күн тәртібіне ... Бұл ... ... зардабынан езіліп, жаншылған, жоғары оқу
орындары былай тұрсын, ... ... беру ... де ... ... ... өзінде-ақ келешекті ойлап айтылған батыл да, әділ пікір
еді. ... ... «Ұлт ... және ... кітабы арқылы
тарихшыларға патшалық Ресейдің орыстандыру саясатының ащы шындығын батыл
көрсетіп, аз ... ... ісін ... ... ... ... байланысты осындай еңбектері Нәдір Төреқұловтың ... ... ... ... ... ... Түркістандық дарынды тұлғаның сегіз
қырлы, бір ... ... ... ... ... алдымызда тұрған үлкен
парыз.
«Дінге қарсы насихаттың Шығыстағы жай-күйі», ... және ... ... ... ... ... болу ... айта келіп, оның
көтерген ұлттар мен ұлыстарды бірлестірудегі пайдалы қызметін көрсетеді,
адамның ... ... ... бостандығына шек қоймайтынын мәлімдейді.
Түркістан Республикасының Орталық ... ... ... ... ... ... Төреқұлов дін мәселесі жөнінде үлкен мемлекеттік
қайраткерлер ғана бара алатын қадамдар жасаған. ... да ... ... ... ... Жақсы жақтарын қайта ... Ол ... ... ... ... ... ... көшіру
туралы қаулыға 1921 жылы 7-ақпанда қол қоюы ... ... ... ... ... ... ... академик Рахыманқұл
Бердібай былай деп ой түйеді: «Дін-алшын» деген сөзді жаттап алып, халықты
сенім. ... ... ... ... ... ат ... жергілікті
көсемдердің қай-қайсына болса да Нәзірдің парасаты, азаттық деңгейі биік
тұрғанын ... ... ... ... де ... өктемдікке бой бермеген Нәзірдің дінге
көзқарасы диллеманы шебер үйлестіреді: мизан тасының бір басында өз ... ... ... ... жаны ... қазақ, ғұламаларға
қарсылықты жан айқайы, екінші ... ... ... ... ... имандылықтың үстіне құлап түсуі, жан ұшырар қорғаған терең
пайымы, ділгер құлқы. Нәзір Төреқұлов ... бір ... ... ... ... Н. ... дипломатиялық қызметі.
2.1. Н. Төреқұлов елші, саясаткер, мәмлегерлік қызметі.
«Шебер дипломат өз ісінде маңызды атаулардың
дәрін екінші дәрежедегі ... тап ... ... және де майда-шүйде де ештеңені
бүкпейтін қарапайым адам бола ... ... сыр ... ... ... ... ... дипломатиясының көшбасында қоғам қайраткері, Қазақстан
Республикасының саяси өміріне белсенді қызмет жасаған Нәзір ... ... ХХ ... ... ... ... халқының, егемендігі жолында күрескен ер,
қажымас қайраткер.
«Қайсыбір мемлекетке қатысты саяси бағдарымыз көбіне оның ... ... ... ... ... келеді. Бұл ретте КСРО- ның ... ... ... ... ... орны ... ... Сол жылдардағы басшылықтың Ислам ... өз ... ... діни ... ... түсінетін,екіншіден аса зиялы,
бөлімдер, революция ісіне адал, мемлекет қайраткерін дұрыс таңдаған ... атап ... ... Бұл өзін толығымен аяқтаған таңдау еді.
Нәзір Төреқұлов 8 жыл ... өз елін Сауд ... ... ... сол уақыттағы рекорттық мерзім»,-деп көрсетті Академик-Е.Н.
Примаков /32/
КСРО Орталық ... ... ... ... 1927 жылы ... Н.Төреқұлов жоғарыдағы төтенше өкіл ... ... ... ... ол ... ... ... ғана аттанды. Қаулыға
қол қойғанына көп уақыт өтіп кеткенін ескертіп, ... ... ... ... баспасөзде ресми жариялаудан бас тартты. Қалай
дегенімен де агреман ... және ... ... ... пиджаз,
неджд және қосып алынған былыстар ... ... ... өкіл 1928 жылы ... де «Ленин» теплоходымен Одессадан
Стамбулға, одан Неапольға аттанып, «Франчески Криапи» ... ... ... аман-есен жетті /33/.
1928 жылы Кеңес үкіметі Нәзір Төреқұловты пиджазға (Сауд Арабиясына)
бас консул етіп жіберген тұста елді ... Ибн Сауд пен ... ... тым ... ... еді. ... ... қайткен күнде де Саудқа қарсы айдап ... күш ... ... ... ... өз дегеніне көндіру, елді бүлдіру еді. Кеңес үкіметі
бұл тұстағы мақсаты Саудттың ... ... ... ... ... ... ... Бас консул Нәзір Төреқұловқа мынандай міндеттер
жүктелді:
1. Пиджаздың өзімен шектесе елдермен, ... ... ... ... ... тұрғыдан бағамдау. Сонымен қатар парсы-Пиджаз қарым-
қатынасына тұрақты көңіл бөлу.
2.Пиджаздың ішкі жағдайы,ең бастысы үкіметпен елді ... ... ... ... олардың саяси мәне.
3. Пиджаздағы біздің жағдайымыз, ... ... ... ... әрі өрбуі т.с.с.
Осында қызмет атқарған уақытында Алаштың аса ... ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы дәреже Арабстандағы
барша мемлекеттен келген елшілердің құрметті ... ... ... ол ... ... төрт ... кейін 3- қарашада Меккеде
королдің ұлы мұрагері Фейсалға сенім граматасын ... ... ... Азиз ... Нәзір Төреқұловтың тағайындалуы туралы М. ... жылы 9 ... ... ... миссияның жаңа басшысы Сауд
үкіметі мен Корольдің жеке өзінің тарапынан «екі елдің арасындағы ... ... үшін ... барынша жақсы қатынасқа бөленеді», деп
жауап берді. /34/.
Толық өкілетті елші кезіндегі сегіз жыл бойы Н. ... КСРО ... ... ... ... ... қазіргі тілмен айтқанда,
стратегиялық әріптестік деңгейіне жеткізуге тірісып бақты. ... ... ... ол ... Араб түбегіндегі тұғырын түзеп, бекемдей түсу
көбіне-көп ... ... ... ... Әзиз Әл-Саудтың тікелей өзімен
және оның мұрагері ... ... ... ... ашық-жарқын
қатынас жасай алатынына байланысты екенін жақсы ... ... бір жыл ... ... оның дипломатиялық мәртебесі
өсірілді, КСРО Орталық Атқару Комитеті оны «Ұлы ... ... ... елші және ... ... министр» етіп тағайындады. 1932 жылы 26
ақпанда Меккеде Н. Төреқұлов ... ... ... жаңа ... ... сенім грамотасын тапсырды /35/. Осында екі жақ
тарапынан сөйлеген сөздердің ауымы мен ... ... іш ... ... деңгейі аз ғана уақыта мықтап өскенін анық аңғартады.
Нәзір мәртебесін өсірудің, шындығында жаңадан тағайындаудың мақсаты ... да ... ... ... ... нығайтып, күшейте түсу болғаны
айқын. Өз сөзінде Н. Төреқұлов король отбасымен өзінің жеке қарым-қатнасын
қадір ... ... атап ... жөн деп ... Әлбетте, өз еңбегігің
осынша бағалануына Н. ... қолы ... ... жоқ. ... ... ... дипломатиялық мәртебе оның алдынан ел өкіметінің ең ... ... ... ... ол ... ... оның ет
бауыр туыстарымен, оның ішінде болашақ король Ханзада ... ... ... ... ... ... ... /36/.
Королдің еңықпалды кеңесшілерінің бірі Юсиф Ясин еді. Н. Төреқұловтың
онымен кездесуін сыртқы істер министірінің міндетін ... Фуад ... ... ... елші жұмысқа кіріскен бойда онымен іскерлік,
жақсы қатынас орната алып, бір-бірімен толық түсінісіп ... ... ... корольге ресми, ештеңе міндеттей қоймайтын «тек
құрметімен сыйлайтын» ... ... ... егжей-тегжейлі мазмұнды
әңгімені Ясинмен кездесуден кейін өткізуді ұсынған осы Хамза болатын.
....Король сарайымен байланысты бекіте түсуі үшін Н ... ... ... болғандығының маңызы ерекше еді. Бұл оның Меккедегі емін-
еркін ... келе ... жол ... ... да, ... ... сарайы негізінен Әл-Рияд пен меккеде орналасқандықтан, батыс
дипломаттарының көпшілігі үшін ... оның ... ... оңай емес еді. ... ... ... жәддаға оқта-
текте бір соғып кетуін сарыға ... енді ... ... ... Филби
секілділер-ислам дініне енеді. Осы факт өкілетті елшінің назарын бірден
аударып, мұның жай жапсарымен ... ... ... ... ... ... бойда Филби Меккеге жүріп кетті». Лондон эмиссары ықпалының әлсірей
түсуі, сондай-ақ нақ сол ... Н. ... ... ... ... мансапқа ие болуының оны король отбасына бұрынғыдан да ... ... ... және ... ... ... үшін барлық
мүмкіндікті пайдаланып бақты. Елшінің ... ... ... кездейсоқ емес:
«Мекке мен Жәдда арасындағы Вада ... ... ... ... Н.Төреқұлов араб тіліннде құттықтау сөз ... ... Банд ... ... ... ... мен хатшы сенім грамоталарын
тапсыу үшін Меккеге жүріп кетті. Одан түнде оралды»... «Мұсылман ... ... мен ... достар мен таныстарға 100 құтықтау
карточкасы жөнелтілді»... Король Жәддаға келді. ... ... ... ... ... Төреқұлов біліктілігінің арқасында тұра сала, қызметін меңгеріп,
Жергілікті ... ... ірі ... ... ... орната
алды. Бұл орайда мынандай фактіге тоқтала ... жөн. ... араб ... оқымаған Н. Төреқұлов тез арада оны ... ... ... ... ... ... бас ... «Өйтпесем, бірдеңе
айтсам, басқаша аударылады да, әңгімемнің мәні айдалада қалады», деп жазды
Нәзір Төреқұлов. Оның Араб ... ... ... ... ... еркін сөз жарыстыра алатын да, ... ... мен ... ... да ... ... атынан да сол тілде
көсем сөйлей беретінін жоғарыда айтып өткен ... Араб ... білу оны ... ... ... ... ... құрметіне бөленді. Ал, Европалық дипломаттар бұл ... ... еді. Тағы бір айта ... жайыт ыртқы істер халық
комиссариатына алғашқы хаттарының бірінде Нәзір ... ... ... бір ... ... ... ... оны «тек араб
тілін білу жұмысқа жеткіліксіз екенін ... ... ... бұл ... ... ... де сатып алмайсың», «Ал біздің оқу орындарында бейнелеп
айтқанда арабистерді емес, әруақыттары және періштелермен ғана ... ... ... бір хабарларында Н. Төреқұлов Ясинмен Хамзаман кездесулері мен
әнгімелері қажетті даярлық болғанын, онсыз корольмен ... бел ... ашық ... Король мені жылы шыраймен қарсы алды, Фуад пен
Түйметов жолдас болды. Өз мәселелерімізді ... ... ... ... ... бердім, бірақ ашщылау тұсын жұмсартып, саяси ... ... Сол ... үш ... ... уақытша статус
және эквиваленттер туралы мәселелерді ... ... ... ... ол өзінің, Сауттағы мемлекетін брінші болып таныған мемлекет КСРО
екенін ... ... ... ... да. Ол КСРО мен ... және кеңес
үкіметімен достығын әрдайым жоғары бағалап, әлі де солай бағалайды /38/.
... Кетер ... ... ... үшін ... қолымды ұстаңқырап тұрып,
«иншалла, көп ұзамай бәрі де ... Мен ... ... ... ... ... Ал, оның 1929 жылдың наурызында жазған ... ... ... ... ... кетуіне байланысты, Кеңес-һиджаз қарым-
қатнасының шиеленісе бастаған, бізге дұшпандықпен қарайтындардың пайда бола
бастағанын ескертті.
Әйтсе де қараша айының соңына ... ... ... ... ... екі ел арасында ынтымақтастық орнағаны жөнінде айтты.
Нәзір асқан шеберлікпен Сауд ... ... тым ... ... ... кінәлағысы келген ниетіне тосқауыл қойды. ... ... ... ... ... ... Нәзірдің
көмектесуін сұранады. Сақтық ойлаған Нәзір біраз материалдарды ұсынады.
Ақыры өз ойын мақұлдайды.
Мұсылмандық ... ... ... ... ... ... ... ішімдікпен сыйлап, суық қару ұсынбаған. Мәселен, корольдің
өзінен бастап мықты атаулыны тегіс ... ... ... ... өзі ... аса ... тұлғалардың бірі қаржы министірі-
Недждік Абдулла Сүлейманды ... ... ... ... қатынасын жасауға
көндірді. Сауда Келісім-шартының түзілмегенін қарамастан арабтар ... ... ... ағаш, күкірт, ұн,т қант сатып алшаққа ... ... ақ ел ... жұтай бастайды. 1929-1933 жылдары ... ... ... соң ... ... негізгі көзі-
Меккеге қажылыққа келушілер күрт ... ... 1931 жылы ... 40 мың адам келді, бұл өткен жылдағыдан екі есе аз. ... ... ... көзі 500 мың фунт ... кеміген
Автотранспорт пайда болғалы, есек пен түйісіп дайындап ... ... ... ... ... ... отырып қалды.
Ханзада Фейсалдың КСРО-ға сапары кезінде декеліссөз тақырыбы ... ... ... да беріп тұру мәселесі болған еді. Бұл сапарды Н.
Төреқұловтың ең басты саяси жетістіктерінің бірі деп ... ... ... ... ... ... ... сапардың барлық иқтимал
мүмкіндіктерін пайдалана алмаса Нәзірдің кінәсі емес.
1932 жылы 17- тамызында Әл-Сауд һиджаз және Недж ... ... ... деп ... ... қол қойды. Осыдан кейін Әл Сауд
несиеге тауар және қару беруін КСРО-дан сұрана ... ... ... бұрынғы мұнай қарызының әліге өтелмегенін сұлтауратып, үзілді-кесілді
бас тартты /40/.
1933 жылм мамыр айында корольдіктің министірлер ... ... ... «Жоғара мәртебелі әмір Саудты-ұлы мәртебелі корольді » үлкен
ұлын Араб Сауд мемлекетінің тақ ... деп ... ... ... ... жылдан кейін тақ мұрагері болып Фейсал жарияланған
еді.
Шындығында, Мәскеуде қабылданған Сауд монархының жай ғана ұлы, он ... ... бала ғана емес еді. Бұл ... ... ... ... ... болатын Мәскеу бұл оқиғаға тиісінше түсінікпен ... ... ... ... мен ... ... ... аңғартады. Едәуір қауырт ресми бөлік аса ауқымды мәден-
таныстық бағдарламасымен ұштастырылды.
.. М. ... ... ... екі ... ... ... жыл аса достық және едәуір сипатта болды және сіздің Кеңес одағына
келуіңіз біздің елдерді байланыстырып тұрған ... ... ... ... де ... Төреқұловтың еңбегін жанама болса да бағалаудың
айғағы.
.... Келіссөзге Сауд ... ... ... ... ... Фейсалдың қасына еріп келген адамдар, ең ... Фуад ... ... ... ... ... операсының қойылымы кезінде оның ... ... өтті және ... сауд ... ... түсу ... ең ... әңгіме секілді. Л. Қараханның өз сөзі бойынша Ф Хасизза
Хиджазға кеңес кредиті берілген жағдайда «біздің ... ... ... өтетін, үкіметтің өзі кеңес ... ... ... ... ... ... ... бензин, сіріңке, қару
алғысы келетін» әлелдеп бақты.
Кеңес үкіметінің Л. Қарахман білдірген көз қарасы айқын еді: ... ... шарт ... ... ... ал ... туралы келісім
шынтуайтында саяси келісім /41/.
...Сонымен, король ... Әзиз ... ұлы ... ... басқарған
Төтенше дипломатиялық эмиссия Мәскеуде 29 мамырдан 7 маусымға дейін ... ... күні ... аралап, 7 маусым күні Түркияға ... ... ... ... ... КСРО ... Сауд жағынан 10
жыл мерзімге жалпы жиынтықбір миллион фунт стерлинг тұратын тауарлы ... ... ... ... ... достықты сауда туралы шарт жасалғанға
дейін КСРО үкіметі бұл мәселені талқылау ыңғайсыз деген мағынада ... ... ... ... ... екі ... сапар өте сәтті
болды деп танылады.. Н.Төреқұлов Жәддәдан сыртқы істер халық комиссариатына
«хиджаздың ұлы мәртебелі ... ... ... әмірі Фесалды дос
көңілімен қабылдағаны үшін алғыс айтады» деген жедел хат ... ... ... «шарттасушы мәртебелі жақтар өзінің экономикалық
қатынастарында кемсітудің қандай ... де бас ... ... «Шарттасушы жақтар екі мемлекеттің арасында экономикалық
байланыстарды дамытып, кеңейту ... көп ... ... ... ... ... бастауға келіседі» / 42/.
Фесалдың КСРО-ға сапарының және Н.Төреқұловтың Сауд ... ... ... тағы бір ... арт-Тарифта АТС орнатылып, пайдалануға
берілген еді.Бұл Сауд мемлекетіндегі тұңғыш ... еді және оны ... ... тәжірибесі жоқ болатын. Почта,телефон және телеграф
директоры Абдулла Казим ... ... ... ... ... АТС –
ы орната алмайтынын хабарлап, инструктор ... ... Егер ... жылы ... зарянның» инженері В.Шитовтың Сауд арабиясына іс-сапар
жасауына қол жеткізбесе, қымбат ... бір ... ұзақ ... ... жата ... еді... В.Шитов өзінің іс-сапары жөніндегі есебінде
«...автоматты телефон ... ... ... Араб Сауд ... ... КСРО елшісі Нәзір Төреқұлов арасында өтті. Бұл сөйлесу станциясын іске
қосудың басы болды» деп ... Оның ... ... Төреқұловтың монархпен,
оның мұрагерлерімен ұдайы кездесіп тұруы, бұл орайда ... ... ... шектелген жергілікті ерекшелікті ескерсек, оның ... ... ... Кеңес елшісінің қас-қабағын бағып жүріңдер
деген анық ескерту де еді.
Жоғарыда қамтылған барлық оқиғалар ең алдымен Нәзір ... ... ... сөзсіз өз елінің елшісі ретінде оның атқарған сан-
саладағы ... ... ... ... ... ... ... нәтижелер көріне бастады, таяу ... ... ... өзара ынтымақтастыққа даңғыл жол ашылды. Әлбетте, елшінің сөзімен
айтқанда ахуал «едәрір шетін» еді, Саудтықтардың ұсыныстарының бәрін ... ... деп ... ... оның ... бар еді. Нәзір төреқұлов
1933 жылдың басында ... ... ... сөз ... өзі
жеткілікті « бізге жекелеген адамдар мен ... ... ... мен ... ... жатты. Олардың кейбіреулері бізбен шынындада
істес ... енді ... ... үшін аты шулы делипинк қаупі жоқтығын
суртпақтан сұрап, біліп алуға келеді. Көпестер арасында үрей ... ... ... ... ... өткізуіне алып келді, оларға
ірі шипотерлер өз ... ... ... ... қарсы біріктіріп жаңа
жағдайда өз мүдделерін қорғаудың ... мен ... ... ... ... ықыласы күрт бәсеңдеген Кеңес өкіметі 1936 жылдың
қаңтарында Нәзір төреқұловты қайтарып алды ... ...... ... ... өкілетті елші болған
тұңғыш қазақ. Ресей империясында да, кеңес Одағында да оған ... ... ... ... елші ... ... ... Осы кезде, кеңес
одағының шетелдегі елшілердің ұзын саны 32-ақ адам болған. Толық ... ... жыл бойы ... ... КСРО мен Сауд ... ... ... стратегиялық әріптестік деңгейіне жеткізуге
тырысқан.
Н.Төреқұлов « Сауд Арабиясынан келген соң, көп ұзамай халық жауы» деген
жаламен отқа ... оның ... ... жазаланғанын естіген король мен
оның төңірегіндегілер қатты күйінген. Қалай десек те, ... ... ... ... ... ... көргісі келмейтінін аңғартты.
1938 жылдың сәуірінде сыртқы істер ... ... Сауд ... ... онда ... ... таяу болашақта жақсарту ... ... ... ... ... ... ... отыр,
Жәддадағы елшілігін жабуға шешім қабылдады деп мәлімдеді. Сол жылдың 11-
қыркүйегінде Кеңес ... ... ... Сауд ... ... ... Екі елдің арасындағы «үзіліс» 1990 жылға ... ... ... орталыққа жазған жазбалары, күнделіктері, әнгімелерінің
көшірмесі, саяси есептері, тағы басқа құжаттары 20-жылдардың соңы мен 30шы
жылдыңбасындағы Кеңес-Сауд қарым-қатынасының ... ен ... ... ... берілді.
Құжаттың тамаша жазылу стилі, баға берудегі дәлдік сараптаулардың ... ... ... елшісінің Кеңестер Одағының ішкі-сытқы
саясатының ерекшелігінің ... ... ... ... ... ... ... түседі.
1936 жылдар арасында Сауд Арабиясы жерінде қызмет етумен байланысты
сегіз тілді ... ... ... ... қайраткері ретінде танылуы
нәтижесінде оған ең жауапты ... ... оның ... ... Төреқұлов
тындырымды орындай білген. Сауд Арабия жерінде ... елші ... ... ... та, ... та көрмеген. Кеңес ... ... ... ... екі ел ... саяси және сауда қарым-
қатынасын ... ... үлес ... ... Н. ... туралы тарихи зеріттеулер мен деректемелер.
«Ерер ердің еңселі ескерткіші». ... ... ... ... ... ... мақалаға саясат ғылымдарының докторы Тайыр Мансұровтың еңбегі өзек
болғалы отыр. Ол тапжылмай ... ... ... жасауының арқасында
Алаш арасы Нәзірт Төреқұлов жайлы «Русский Раритет» баспасынан 200 ... ... ... ... дегендегі КСРО-ның өкілетті елшісі»
атты тұңғыш еңбегі орыс тілінде жарыққа ... 608 ... бұл ... ... тас ... ... ... халқымыздың біртуар ұлының
дипломатиялық қызметіне байланысты, әсіресе оның Сауд ... ... ... ... елші ... ... кездегі
құжаттар тұңғыш рет толық жарық көрді. Оған Тайыр Айтмұхаметұлының қолын
жеткізген, ... ... ... жыл бойы ... ... ... ... екіншіден, Ресей Федерациясының сол ... ... ... Е.М. ... ... ... ... көрсетіп,
қолғабыс етуі Автордың кітаптағы Евгений Максимовичке айтқан алғысын қазақ
зиялылары тегіс қосылады деп ... ... мол ... ... ... осы ... соңынан
көп кешікпей Мәскеудегі «Реал Пресс» баспасынан 2001 жылы қалың ... ... ... ... Төреқұловтың Арабия дастаны» жарқ ете түсті.
Кітаптың мұқабасының безендірілуі бір ... ... ... көз ... ... ... толқып жатқан әйгілі Сауд ... ... ... мен ... бар ... елді ... ... суретте
жинақтың сыртын құлпыртып тұр. Ал ең құндылығы: кітаптың салған беттен төрт
тілде шығуы түсінген адамды ерекше ... Сөз ... ... ... Ресей баспасында әділ бағасын алғанын айтып өткеніміз ... Сауд ... ... және ең ... ... тарихы»
атты көлемді мақала авторы онда қазақ дипломатының қызметін айтқан кітаптан
үзінділер келтіре ... ... ... құжаттар мен фотсуреттерге айрықша
көңіл бөлген ... ... ... аға туралы үлкен панорамасының бірі ғажап
көрінісі көрінісі үшінші кітапта кеңінен ... ... ... ... ... ... ... азамат» атты ол шығарма орыс тілінде
Мәскеудегі баспасында 2003 жылы жарыққа ... 335 ... ... ... ... дәйектермен дәлелденді. Бұл ұлағатты ғалымдардың есімінің Әлихан
Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Ш. ... М. ... ... және ... ... ... ... қатарласа ел ардағы
екенін айқындап берді. Кітаптың құндылығы сонда, мұнда өткен ғасырдың 20-30
жылдарындағы ... ... ... ... әлемдегі
ұлттық үлесіміз айқара ашылды. Сондықтан да Тайыр Мансұровтың көлемді ... де ... ... ... ... ... ... деп есептеген жөн /47/.
Нәзір Төреқұловқа арналған Тайыр ... ... ... ... жалпы оқушы қауымға арналып, академик Е.М. Примактың жылы да жұп-
жұмыр алғысөзімен, содан соң әр ... ... ... ... ... ... ... бастап соңғы парағына
дейін көз алдырмай, көңілді әле ... ... бін ... оқып ... ... өз ... оның қай ... алсаң да шырайлы шындық
пен дәйекті дерек жан толқытады. Шығарманың тілі де ... ... ... ... сай өз ... ... кәсіби ұғымдарға өте бай.
Төрт кітапты төркіндетіп, енді бесінші ... ... тоқ ... ... жинақтағы төртінші кітапта берілген, бесінші
кітап, негізінде, сол «Молодая ... ... ... ... ... шыққан кітаптың қазақшасы. Демек, бұл тікелей аударма емес, жазу
стилінде де, сөз ... ... мен ... де жеке дара туынды секілді
әдемі шыққан дүние. Автор бұл кітапты жазу үстінде ... ... ... алса да, ... ... ... тілін тартып жылылыққа
жұғыстырыпты. Тағы да бір айта кетерлік жәйт: халқымыздың біртуар дарабоз
ұлының ... ... бір ... һәм сансыз қырлы етіп көрсету жолында осы
туындысында ... ... жоқ ... ... ... ... ... ғұмыр» сериясымен 2005 жылы жарық көрген «Нәзір ... бұл ... ... ... ... /48/ ... ... өте тартымды берілген. Шынында да ұлы ... ... ... ... ұғу да ... ... Нәзірдің әкесі діндар болған,
оған қоса ... ... ... ... ... өз ... оқуы
бар естісі, орыс өзбек, қазақ тіліндегі кітаптарды газеттерді үзбей оқитын.
Бала тәрбиесіне тиісті көңіл ... ... ... иесі ... оқу жылдарында сәйкес келген патша үкіметінің жарлығымен ... ... ... бола ... Әне, сол ... да ... ... әкесі Нәзірдің осы мектепте оқытып 1905 жылы бұл білім
баспалдағын бітірісімен жеткіншек талапкер ... мен ... ... ... ... ... Қоқан комерция учелищесіне оқуға
түсіпті /49/.
1913 жыл оның ойдағыдай тәмәмдап ... ... ... ... ... Ол осы кезде жасынан құштар тіл өнеріне ерекше дем
қояды, орыс және түрік ... ... ... ... және ... ... бет ... қосады. Өзінше оқып тіл жетілдіру оған біткен екінші
өнері еді.
Кітаптағы бір тарау Төрекұловтың король сенімін ... алу ... ... Бұл ... ... аға ... төңірегіндегі аса
ықпалды кісілерден ... ... ... ... ... ... де ... ойына ие болу әрекеттерін оқығанда,
нәтижесінде ... ... ... ... білу таң ... ... «большевиктік режимінің» өкілі болуы оған әркімнің жеке
көзбен қарап, ішінде күмән сақтауын да ... ... ... ... ... Ол ... ойындар емес, ақылды адам мойындар үлкен
ұғымдағы шындық. Қадағалаушылардың бірі атақты Ким ... ... ... болғандығын оқығанда, қалың жаудың арасындағы қайсарь ... таң ... ... ... ғана ... сауда қатынасына
Арабтардың жасаған кедергісін оқығанда бұл орындауға болмас әрекет, оның
ар жағында Британия ... тұр деп ... Ал ... ... ... ... сол ... тең ауыр шарттарды бұзып, қолайлы
дәрежедегі келісім-шартқа Төреқұловтың қол ... ... де, ... де ... біліп, ақыры пішімін тауып ісінің түпкі қайырлы
болуға жеткенін көзбен ... ... ... деп ... ... ... /50/. Ағылшынның елшісі Бонды дуайендікке таласып тоқтатпай
іштей ... ... ... ... ... ... мерекесі күнінде
дипкорпустың атынан Төреқұлов ақсақал ретінде араб тілінде сөйлепті. Бұл
сөзінің ел-жұртты ... ... таң ... ... ... ... ... таласуын үзілді-кесілді тоқтатыпты. «Білгенге
маржан, білмеске арзан» дегендей бұл жеңістің де ... ауны ... ... ... ... ... ... елшісін дипкорпустың дуайені ретінде
он қол жағынан тақау отырғызатын болғанын көреміз. Ал одан кейін ар жағына
Алла жар ... ... ... ... ... ... дегізбестей әл-
Саудтың сенімін әбден билеп алған Айта берсек осы іспеттес ... ... ... ірі діни де, саяси да жеңістері аз болғанын көреміз /51/.
1967 жылы Ташкентте ... ... ... ... ... журналис ретінде тамаша талант болған, ... ... ... ... мәнін, үгіт
насихатының халыққа қарсы ... ... ... ... ... бар. ... ... көп мағына жатқан жоқ па?
Нәзір көзін көрген, ақылын тыңдаған тетелес інісі Жүсіпбек Арыстанов
бір естелігінде «...неше алуан саяси, ... ... ... ... ... сын мен ... әр ... маңызды хабарлар оның
дарынды қаламынан тынымсыз туындап жатты...» деп жазған еді көзі тірісінде
/52/.
Филология ғылымының ... ... ... ... ... ... алғашқылардың бірі болып арнайы зеріттеу мақала ... бір ... ... деп ой ... «ал оның журналистік мұрасының
ерекшеліктеріне келсек, ... ... сыни ... ... ... ... сын объектісін ақтара ... ... ... ... ... ... ... қаға, есін кетіре, сауырлап-сауырлап
тастайтын болған...» деп ... Ол ... төрт ... тең ... ... ... ... желі бар, қарымды саясаткер. ... ... да, ... етер ... те ... ... ... келгенде қай зерттеуші де «Қазақ»
қазақ газетін айналып өте ... Ал бұл ... күні ... ... ... келсе, оған кінәлі Нәзір ғана емес, оның өзге де себептері болды.
2.3. Н. ... ... ... ұлтының бүгінгі жарқын болашағын жақындатуға, оның іргетасын
қаласуға сонау өткен ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында аянбай еңбек ... ... ... А. Байтұрсынов, М. Шоқай, Т. Рұсқұлов, С.
Садуақасов, М. Дулатов және тағы ... да ... ... және қоғам
қайраткерлерінің бел ортасында ... ... да ... ... Алаш ... ... біріктірген осынау саңлақтарымыздың
қоғамдық және саяси өміріміздің әр саласын да еңбек ... сол ... ... ... ... ... ... қол жеткізуге әрекет
жасағандығын аңғарамыз /53/.
Мемлекет және қоғам қайраткері ... ... осы идея ... ... мен абыройы қатар жүріп жатқан, қатал да ... ... Оның ... ... ... отырсақ, қоғамдық және саяси қызметінің
барлық белестерінде алдымен ұлттық, туған халқына аянбай көмек беруге
ұмтылғанын ... ... ... осы ... ... алам алып ... және ... қызметпен де айналысты. Соның арқасында қазақ
әдебиеті мен өнері үшін, қазақ тілі ғылымымен баспасөзі мен бір ... ... ... ... мен ... үшін қаншама құнды дүниелер
жазып тастап кетті /54/.
Қазақтың біртуар, ... ... ... ... ... ... Төреқұловтың өзі қалың ортасында жүрген, болған тарихи оқиғалар
ауқымы немесе ... өз ... ... ... ... ірі-ірі саяси
тұлғалар мен жасаған қарым-қатнасы сынды ... ... ... ... ... ... ... Н. Төреқұлов тұлғасын терең
ашуда терең қызмет еткен. Әсіресе, елші Н. ... ... ... ... ... ... ... қызметінің Федералдық
бюросындағы, солардың кіруге рұқсат ... ... ... ... ... «аса ... ... грифтегі»
құжаттар мен олардың фотокөшірмелерін ... ... ... ... табандылық танытты.
Сталиннің және оның ... ... ... ... ... ... жала жабу ... көп
ұзатпай Нәзір Төреқұловты ірі қайраткер ретінде саяси сахнадан алыстату
мақсатында ашық, арсыз саясат жүргізілді. Түркі жұртына жаны ... ... ... үшін ... ... бірі деді. Диверсиялық-
террорлық пантүркілік ұйымының белсенді мүшесі ретінде ... ... ... ... ... ... ... деген айып тағылды. Оның аяғы
арамыздың нақақтан-нақақ ату жазасына ... және 1937 ... ... ... жауы» деген айыппен мерт болуына алып келді. ... ... ... ... Біле ... ... ... асамәдениетті
жанретінде ең соңғы сағатына дейін партияға ... ... ... ... Өзімен тұтас жаппай репрессияға ұшырап жатқан Алаш көсемдері Ахмет
Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов ағаларымнан жаным артық
емес менің де, ... ... ... ... ... ... демін үзген жоқ
/55/.
Сонау өткен ғасырдың30-жылдарының Нәзір ... ... ... ... деңгейде терезесін тең ұстап, сол алпауыттардың
өз тілінде, өз ... ... ... сияқты алып мемлекеттің елшісі
ретінде абыройлы қызмет атқаруы, сүйте тұрып ... ... ... ... ... осы жолы да қам жасап отуіне де ерлікке пара-пар ... ... ... ... ... ... кешкен перзентіміздің
тәуелсіздікке қол жеткен заманымызда арамызға қайта ... ... де ... ... ... жылдары оның атаулы даталарына ... ... ... дипломатия мектептерінің атаулары, мемлекет
деңгейіндегі силастығымыз Н. Төреқұловтың есіміне ие ... ... ... ... тұлға.т Оның асыл бейнесін, ел алдындағы ересен
еңбегін әрдайым есте сақтаған жөн.
Нәзір Төреқұолвтың еңбектері мен зеріттеулері және де ... ... тым кеш ... ... де ол туралы мұрағат, мұражайлардан
көптеп материалдарды тауып алып керекті жағдайда ... ... ... ... ... ... ... оның жүргізген
саясаты аса ... ... ... сол себептен ол асыл ... ... деп ... Сауд Араб ... ... өз еліне қайтқанымен
елдегілер Нәзірге айып тақты. Осыдан 1937 жылы 17 ... ... ... ... ... ... ... айыптаумен ол өлім жазасына кесіледі
және атылады /57/.
1958 жылы ... ... ... ... ... ... ақталып шығады.
Қорытынды
Ақыл-ойымызды тәрбиелеген қоғамға әрбіріміз-ақ қарыздармыз.
Н. П. Чернышевский.
Жұмысымды қорытындылай келгенде қазақтан шыққан тұңғыш ... ... ... Нәзір Төреқұловтың өмірі мен қызметіне қатысты ... ... ... ... көп жұмыстар жүргізілуде. Араб
түбінде КСРО-ның мүддесін қорғау жөнінде шебер ... жер ... ... бөлігіндегі дипломатиялық күрестің барлық айла – шарғылары халқына мол
түсінік береді. Қазіргі таңда Нәзір Төреқұловтың өмірі мен ... ... ... ... жүргізуде.
Нәзір Төреқұлов ана тілін ардақтай отырып, ... ... ... орыс және ... ... ... де ... меңгерген.
Кеңес Одағының өзінде-ақ Ресейдің отаршылдық саясатын сынап,елі мен жерін
тілін, дінін, ділін, ұлтының ар – намысын ... ... ... ... ... ... баспасын басқарған (1925 жылы) жылдары
Әлихан Бөкейхановты, Мағжан Жұмабаевты ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов, Бейімбет Майлин
сияқты қазақ ... ... ... ... халықтың тағдырына алаңдап, патшалы Ресей қазақ
даласын шикізат ... ... ... ... ... ұлтарды
орналастыра отырып, орыстандыру саясатын жүргізіп отырғанын жан жүрегімен
сезінді. Ал қазақтың көбі шөл және ... ... ... отырады.
Отырықшылыққа көшеміз деп зорлыққа жол ... ... ... келе ... ... ... кеңестік мәдениет қайраткерлерінің
көкейіне қона кететін оырықшылыққа міндеттеу туралы декреттің қажеттілігін
құр ... ... әлі ерте ... ... бір ... ... өту үшін ... көмек көрсету Кеңес өкіметінің абыройлы
міндеті», деп көрсетеді /59/ ... ... шын ... ... ... мәлім. Нәзір Төреқұловтың
осындай еңбектері, ой-пікірлері оны «Халық ... ... ... ... өтсе
де Нәзір Төреқұловтың бұл тараптағы ойлары мен істері ескірген жоқ.
Сыры-сәруар, қыры-қыруар Нәзір Төреқұловтың тұлғасының ... жол ... ... ... қиыны. Кешегі күні жеке басы орынсыз
қараланған Нәзір Түркістан қаласының іргесіндегі Қандөз ауылы да ... ... ... рухани топырақтан.
Сол құнарлы топыраққа түскен дәннің Медрессесі Қоқанда желкілдеп өсі-
жетілуі айтарлықтай нәтижесін берді. Космополиттік ... ... ... да сол топыраққа інкәрлігі болар. Нәзір ғұмырнамасының
даусыз дерегі табылмаған тұсы осы-ақ шығар. Ғұмырының басқа ... ... ... ... ... жолына тәрбиелеген Нәзір жан-жақты білімдар
болғанымен, кәсіби экономист ол бұраланы мол қиын жолды неге ... ... ... ... ... ... ол ... Нәзір «қазақ» газетіндегі мақалаларын ұлт тәуелсіздігі
жолындағы жан пида күреске арнады. Қаламын тастамай жүріп әкім де, ұлық ... ... ... ... жолын таңдады /60/.
Ақыл тоқтатқан, заман деңгейіне көңіл ауып, мағишаттан жалыққан ... осы ... ... ... ... пен ... ... алмады., уақыт
сұранысына сай Шығыс тілдерінде дәріс оқып жүріп, өз бетінше ізденген.
Бұғауда ... ... ... ... жанашырлығын бәрібір
дәлелдеп кетті....
Жалпы, Н. Төреқұлов қысқа ғұмыры ішінде, халқы үшін ... ... Ол ... ... бастап, болып жатқан оқиғаларға ... ... ... ... ... ... ұйымның жұмыстарын да
жүргізілген. Халқы үшін хатшы да, делегат та, редакторлық қызметке ... ... шет ... ... ... Н. Төреқұловтөраға бола жүріп Түркістан Республикасы Орталық
Атқау Комитетінің ... ... ... ... ... ... көтеруде белсене жұмыс жүргізген. Құрбан айттың үш ... деп ... қол ... ... ... ... ... ауыстыру туралы делегатқа қол қойған да осы кісі.
КСРО халықтарының ... ... ... ... те ... ... мол ... сіңірген. Білімпаздардың сезінде алатын әрпін
қабылдауда жеңіске жеткен. Кеңес елінің Хиджездағы бас ... ... және ... ... ... Онда үлкен және өте лайықты құрметке
бөленіп, көп еңбек сіңіріп беделге барынша лайықты болып келіп, ... ... өз ... ... ... Көп ұзамай жазықсыздан-
жазықсыз «Халық ... ... ... ... тұтқындалады /62/.
Нәзір Төреқұлов 1937 жылы 3-ші қарашада ату жазасына кесіліп, ... күні ... ... ... ... Сауд ... дан ... қапагершілікпен бас тартқан.
1958 жылы 23 қаңтарда КСРО Әскери Коллегиясы Жоғарғы сотынан № 4 Н-07430-
57 шешімі бойынша ... ... ... ... ... ... қызы Анель Нәзірқызы ұзақ іздестіруден
кейін табылып, көптеген тың деректер айтылды. Әкесінің 1958 ... ... түп ... ... да осы кісі ... ауыр тапсырманың өзін орындауға даяр тұру, туындайтын мәселелерді
шын мәнінде мемлекеттік тұрғыдан шешуге ұмтылу ... ... ... ... дипломаттар арасындағы жарқын тұлғаның бірі деуге толық
негіз береді ... ... ірі ... ... һәм ... ... басына табынуы салдарынан жазықсыз ... ... ... ... 115 жыл. Оның тойын халық құрметтеп тойлап, еске
мақтанышпен алатыны даусыз. Нәзір Төреқұловтың есімі Орта Озия ... да ... ... қала ... ... жылы ... Түркістан қаласының іргесіндегі Қандөз ауылында
дүниеге келді.
1900-0903 жж. ... ... ... жж. ... орыс-үздіктер мектебінде оқиды.
1905-1914 жж. Қоқан сауда учелищесін оқып ... жж. ... ... институтының экономика факультетінде (3
курс) оқиды.
1916 ж күз. ... ... ... қара ... ... «Земсоюз»
нұсқаушысы.
1916 ж. Қараша-желтоқсан. «Еркін дала» атты астыртын саяси ұйымының
жұмысын ... ж ... ... ревкомының хатшысы.
1917 ж 21-23 шілде. Орынбордағы өткен І жалпы ... ... ... ж шілде, 1918 ж наурыз. Торғай кеңестерінің оргоны-«Қазақ мұңы»
газетінің бас ... ж ... ж ... ... қалалық кеңесінің органы «Халық
газетасы» газетінің редакторы.
1918-1919 жж. Ферғана ... ... ... орынбасары.
1919 ж қыркүйек, Түркістан Республикасының Ортвлық Атқару Комитетінің
мүшесі. Түркістан Кеңестерінің 8 съезінің делегат.
1920 ж 27 ... ... ... ... Халық ағарту
комиссары.
1920 ж. мамыр-шілде. «Вестник просвещения и ... ... ... жж. ... Орталық Атқару Комитетінің төрағасы.
1920 ж, 19 шілде. Түркістан Уақытша Компартиясының жауапты хатшысы.
1920 ж, 1-7 ... ... ... І ... ... ... ж. 12-18 ... Түркістан Компартиясының v съезінде ... ... ... ... Орталық комитетінің төрағасы болып
сайланды.
1921 ж. 11-25 тамыз. Түркістан Компартиясының vI съезінде ... ... ... ... ж. 21 ... ... ... съезін басқарды.
1921ж. 7 желтоқсан. Революциялық әрекетті зерттеу комисиясының төрағасы.
1921 ж 13 желтоқсан ТүркЦИК жанындағы қазақ білімін ашып, өзі ... ж ... ... атда ... ... ... «Қосшы» одағының
тезистерін белгілеп берді.
1921 ж ақпан. Демалысты жексенбіден жұмаға ауыстыру ... ... ... ж ... ... ... делегациясының құрамында РКП (б) Х
съезіне қатысты.
1921 ж ... В. И. ... ... ... ж. ... Құрбан айт күндерін демалыс деп жарияланған жарлыққа қол
қояды.
1921 ж. 21 тамыз. Түркістан Кеңесінің Х ... ... ... ... ... ... мен ... Комунистік партиясы Орталық атқару
бюросының мүшесі.
1922 ж. ... ... ... v ... ... ... ... болып сайланды.
1922 ж. 26 мамыр. Орта Азия бюросының құрамына енгізді.
1922 ж. ... ... ХII ... делегат болып қатысқаннан
соң Мәскеу жұмыс істеуге қалдырылды.
1922 ж. желтоқсан. Жаңа ... ... ... ... ... мүшелігінесайланды.
1923 ж. ақпан. Мәскеуден «Темірқазық» журналын шығарды.
1924 ж. Орынборда білімпаздар съезінде латын ... өту ... ж. ... Бакудегі түркі білімпаздарының съезінде ... ... ... ... ж. Латын әліппесіне өту жөніндегі Орталық Комиссияның ... ... жж. ... елінің һиджаздағы Бас консулы.
1932-1936 жж. Тұрақты және өкілетті елшісі.
1936-1937 жж. Мәскеу мен Ленинградтағы ... ... ... ... оқу ісінің проректоры.
1937 ж. 15 шілде Тұтқынға алынды.
1937 ж. 3 қараша Ату жазасына кесіліп, үкім сол күні жүзеге ... ж. 23 ... КСРО ... ... ... ... ... біржола ақталады.
Нәзір Төреқұловтың әр жылдар бойы баспасөз бетінде жарық
көрген еңбектердің тізімі.
1.Түркіні түгендеген ... ... // ... ... ... ... ... ардақтысы Н. Төреқұлов. // Евразия кz 2007ж-2 қараша №44.
3. Алаш перзенті. // Егемен Қазақстан, 2007ж-3 тамыз.
4. ... ... ... ... // ... ... 2004 ж
23 қаңтар. Қазақ саясаты.
5. Н. Төреқұловтың мұрасы-тарихи дерек көзі. // Ақиқат 2005ж №10.
6.Ғұмырлардың дастаны. // Өркениет. 2003ж ... ... ... Н. ... // ... кz 2006ж-11 қараша.
8. Алты Алаштың ардақтысы. // Ана тілі. 2003ж-8 сәуір.
9. Нәзір Төреқұлов Алаштың көрнекті ... // ... ұя 2007 ж- ... 63.
10. Алаш перзенті (мәтін). // Егемен Қазақстан 2007ж-3 ... ... ... // ... ... ... ... қайраткер Н. Төреқұлов туралы. // Евразия кz 2006ж- 3 ... ... ... кең. ( Нәзір туралы арналған ғылыми-практикалық
конференциялық жинақтан). // Егемен Қазақстан 2006ж-11 қараша.
14. Азамат, Күрескер, ... // ... ... 2006ж-14 қыркүйек.
15. Қазақтың тұнғыш елшісі. // Ана тілі. ... ... ... ... беймәлім тағдыры және тарихи әдебиет. //
Қазақ әдебиеті 2004ж-21 мамыр.
17. Қазақтың тұнғыш дипломанты. // Астана ... 2003ж-5 ... Н. ... елші, саясаткер, азамат. // Шымкент келбеті. 2003ж-18
сәуір
19. Қазақтың дара перзенті. // ... 2002ж ... ... ... // ... Қазақстан 2002ж-24 тамыз.
21. Құрмет пен сенімді серік еткен Египетпен қарым-қатнас мейлінше жандана
түстік. // Егемен Қазақстан 2007ж-13 наурыз.
22. Араб ... ... жаңа ... // ... халқаралық
қатынастар / Заң газеті 2007ж-16 наурыз.
23. Біз Египетте Қазақ жетістіктерін жоғары бағалаймыз. // ... 2006ж-8 ... ... Т. ... –ғұмыр және нәзік жыр. // Қазақ елі, 2003ж-№44-7 ... Н. ... ... ... ... ... // ... Қазақстан, 2005ж-
1 желтоқсан.
26. Ол король отбасымен дос-жар еді. // Жас Алаш, 2003ж-№3.
27. Н. Төреқұлов: ... ... ... // ... ... ... ... ақсақалы. // Ақиқат, 2002ж-55б.
29. Тағлымға тағзым. // Жас Алаш, 2003ж-30 қаңтар.
30. Түркістанның туын ұстап ... ер. // ... ... ... ... түгендеген Төреқұлов. // Егемен Қазақстан, 2000ж-25 қазан.
32. Н. Төреқұловтың ... ... // ... ... ... Ұлылық ұлағаты. // Қазақ елі, 2004ж-14 сәуір.
34. Н. ... ... // ... ... ... мамыр.
35. 30-шы жылдардың басындағы саяси қуғындаушылық және Нәзір Төреқұлов //
Тарихи тұлғалар, А... 2007ж тамыз.
36. Нәзір Төреқұлов ... ... ... ... // Оңтүстік Қазақстан
2005ж 1 желтоқсан.
37.Н. Төреқұловтың қайраткерлігі, беймәлімтағдыры. // Қазақ әдебиеті 2004ж
38. Нәзір ғұмыр және нәзік жыр. // ... ... ... ... ... Төреқұлов. // Олжасбай. С 1998ж.
40. Нәзірдің ... ... // ... ... ... Төреқұлов дипломат. // Шымкент келбеті, 1996ж 29 қараша.
42. Нәзір-халқымның нәрлі тамыры. // Оңтүстік ... 2006ж 11 ... ... ... // ... ... ... тізімі.
1. Бердібай Р. Халықтың дара перзенті // Ақиқат, 2001-№10-47 б.
2. Нәзір Төреқұловтың шығармалары // Алматы 1997ж 6-7 б.
3. Сахабат, Сәрсен Бек. ... ... ... 2003-320б
4. Мансұров Т. А. Елші Н Төреқұловтың Арабия дастаны // Масква
2002ж 8-9 ... З. ... ... ... қызметі». // Алматы
2004ж 12-14 б.
6. Қасымжомарт Тоқаев ... ... ... 2002ж 401-403 ... ... -410-412б.
9. Әбдізұлы Қ. «Алаш перзенті» // Егемен Қазақстан 2007ж ... ... Қ. ... ... ... ... Алм«ты:
2002ж 450-451б.
11. Т. Мансуров Н. Төреқұлов. Апматы: Қазақстан 2005-16 б.
12. Н. Төреқұлов шығармалары. Шымкент: 1996-4 ... Г. ... ... жазаланған тұлғалар» Ташкент: 2000ж-20б.
14. Т. Мансуров. «Н. Төреқұлов» Алматы, Қазақстан 2005ж-20 б.
15. ... 21 ... ... ... «Ташкент таныған Төреқұлов» // Оңтүстік Қазақстан
2002 жыл №134-5 б.
17. Н. Төреқұлов. Дипломант. Алматы: Қазақстан 1997ж-7 б.
18. ... Бек ... ... // ... ... ... 3 б
19. Н. Назаров, «Түркістанның туын ұстап өткен ер» // Әзіретті Түркістан
2001 жыл-№28-3 ... Бек ... ... ... ... ... б.
21.Н. Назаров. «Түркістанның туын ұстап өткен ер» // Әзірет Түркістан
2001 жыл №28-3 б.
22.Т. Мансуров. Тағлымға ... // Жас ... 2003 ж 30 ... ... Н. ... Шығармалары. Алматы: 1997ж-33 б.
24. Т. Мансуров. Н. Төреқұлов. Алматы Қазақстан: 2005-27 б.
25. ... ... ... (Н. ... // ... ... ж- 5 тамыз-5 б.
26.Сәрсен Бек Сахабат. Төреғұлдың Нәзірі. Алматы: 2003 ж-27 б.
27 . Т ... Н. ... ... ... 2005 ж-31 ... ... Б. Н. «Төреқұлдың ағартушылық қызметі» // Қазақ мектебі,
2004 жыл-№5-38 б.
29. Сәрсен Бек Сахабат. Төреқұлдың Нәзірі: Алматы Қазақстан, 2003ж-14б
30. Т. ... Н. ... ... ... 2005ж-32 б.
31. Орманов С. «Н. Төреқұлов Қазақтан шыққан тұнғыш елші дипломат»
// Оңтүстік Қазақстан, ... -6 ... ... Бек ... ... Нәзір. Алматы: 2003ж-241 б.
33. Т. Мансуров. Н. Төреқұлов. Алматы: Қазақстан, 2005 ж-39 б.
34. Н. Оразов. «Ол ... ... ... ... // Жас Алаш ... ... ... Алматы: Қазақстан, 1997 ж-8 б.
36. Орманов С. «Нәзір Төреқұлов ... ... ... дипломат //
Оңтүстік Қазақстан, 2005 жыл-9 қараша-1 б.
37. Сонда-3 б.
38. Тұғыры биік тұлға //Оңтүстік Қазақстан, 2006ж-9 ... ... ... ... ... ... Төреқұловтың Арабия дастаны»
Алматы:
2001 жыл-4-5 б.
40. Сонда- 7 б.
41. Т. ... ... ... ... ... ... ... . Мәскеу: 2003 жыл-300 б.
42. Ақтаев С. Тұнғыш елші Н. Төреқұлов. //Егемен Қазақстан 2002ж-24 ... ... «Н. ... ... ... ... 2005ж // ... баспасы
44. Сонда-25 б.
45. Сонда- 28 б.
46. Қансейт Әбдезұлы «Алаш перзенті» // Егемен Қазақстан 2007ж ... ... 6-7 ... ... Мұса «Қазақстаннан шыққан кеңестің тұңғыш елшісі» // ... ... ... 5 ... Г. ... «Жазықсыз жазаланған тұлға» Ташкент. 2000ж-19б.
50. Сонда.-20 б.
51. Т. Мансуров. Н. ... ... ... 2005 ж-230 ... Г. ... «Жазықсыз жжазаланған тұлғалар» Ташкент. 2000 ж-21б.
53. Сонда-25 б.
54. Сәрсен Бек Сахабат. Төреқұловтың Нәзірі. Алматы: 2003ж-27 ... Т. ... Н. ... ... ... ... б.
56.Сонда-40 б.
57. Сонда-42 б.
58. Н. Төреқұловтың Шығармалары. ... 1997 ж-250 ... З. ... ... саяси қызметі» Алматы 2004ж-41 б.
60. Айсұлу Мусалиева. Н. Төреқұлов мұрасы-тарихи дерек көзі. // ... №10. 2005 ... ... Сонда-27 б.
62.Мансуров Т. А. Елші Н. Төреқұловтың Арабия дастаны. Масква 2002ж-450б.
63. Кекішев Т. «Н. Төреқұлов қайраткерлігі, ... ... және ... // ... ... ... мамыр. 4-5 б.
64.М. Бердібай. «Дара перзенті» // Ақиқат 2002ж-№9-46 б.
65. Самат Мұса «Қазақтан шыққан кеңестік тұңғыш елші» // Егемен ... ж. 25 ... 7-8 б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай хан7 бет
Абылай хан өмірі21 бет
Абылай хан, әбілмансұр (1711-1781)63 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақстанның ежелгi қалалары жайлы28 бет
Қазақстанның ежелгі қалалары7 бет
Қазақстанның ұлттық дипломатиясының қалыптасуы67 бет
Нәзір Төреқұлов21 бет
Дипломатиялық және консулдық құқық12 бет
Дипломатиялық келіссөздер рөлі54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь