Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері жайлы мәлімет

1.Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері.
2.Түркі тілдерінің қалыптасуындағы Алтай дәуірі.
3.Түркі тілдерінің дамуындағы Хун дәуірі.
1.Көне түркі жазуының шығу төркініне де айтылғандар тұрғысынан қарағанжөн. Белгілі ағылшын түркологы Герард Клосон «Түркі руникалық жазуыныңшығуы» атты мақаласында бүл жазу VI ғасырда өмір сүрген Истеми қағанныңбұйрығы бойынша Согд-Иран жазулары үлгісінде қалыптасқан болу керекдеген жорамал айтады.
Түркі халықтарының тарихы тым әріден басталғанымен, олардан біздіңзаманға жеткен жазба нұсқа дәуіріміздің VII ғасырынан басталады, соның өзіндеде қағазға жазылған мол материал түрінде емес, мола басына қойылғанескерткіш қүлпы тастарға қашалып жазылған жазба түрінде жетті. Мүндайнүсқа ғылымда эпитафия деп аталады. Эпитафиялық жазбаның алғашқы түріXVII ғасырда казіргі Тува автономиялык республикасы, Хакас автономиялықоблысы жеріндегі Енисей өзені бойынан табылған. Оны алғаш байқап, ғылымәлеміне паш еткен Швед армиясының капитаны Филипп-Иоганн Страленберг.
Бұл жазба табылған жерінін атымен Енисей ескерткіші деп те аталады. Енисейескерткішінің қай ғасырда жазылғаны белгісіз. Петербург университетініңпрофессоры П.Мелиоранский Енисей ескерткішін түркі тілі жазба ескерткішінтүркі тілі жазба уақыты VІ-VІІғасырлар болу керек десе, Л.Р.Кызласов,И.В.Комушев, И.А.Батманов, А.Н.Кононов сиякты біраз ғалымдар ІХ-Хғасырларда жазылған болар дейді. Бүдан кейін 1889 жылы Сібір елкесінзерттеуші Николай Михайлович Ядринцев/1842-1894/ Моңғолиядағы Орхонөзені бойынан белгісіз жазуы бар екі құлпытас табады. Кейіндеайқындалғандай, Орхон жазуы деп аталып кеткен бүл нүсқаның бірі-түркі ханыМағиланға /Білге қаған/ екіншісі оның туысы Күлтегінге арналған тарихтықбиографиялық ескерткіштер болған.
1. Ә.Қайдар, М.Оразов.Түркітануға кіріспе.Оқу құралы.3-ші басылымы.-Алматы: «Арыс» баспасы,2004.-360 бет.
2. Отар Әлі Бүркіт. Түркітану. Оқу құралы.Алматы: «Арыс баспасы»,2006.-328бет.
        
        Қазақстан Республикасының білім министрлігі
Семей қ. Шәкәрім атындағы мемлекеттік университет ... ... ... ... мен ... кезеңдері. Алтай, Хұн дәуірлері.
Дайындаған:Қонысбай А.С.
Тексерген: Шаяхметұлы Қ.
Топ: ҚЯ-413
Семей 2015
Жоспар:
1.Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері.
2.Түркі тілдерінің қалыптасуындағы ... ... ... ... Хун дәуірі.
1.Көне түркі жазуының шығу төркініне де айтылғандар тұрғысынан қараған жөн. Белгілі ағылшын түркологы Герард Клосон атты мақаласында бүл жазу VI ... өмір ... ... ... ... ... ... жазулары үлгісінде қалыптасқан болу керек деген жорамал айтады.
Түркі халықтарының тарихы тым әріден басталғанымен, ... ... ... ... жазба нұсқа дәуіріміздің VII ғасырынан басталады, соның өзінде де қағазға ... мол ... ... ... мола ... қойылған ескерткіш қүлпы тастарға қашалып жазылған жазба түрінде жетті. Мүндай нүсқа ғылымда эпитафия деп аталады. ... ... ... түрі XVII ... ... Тува ... ... Хакас автономиялық облысы жеріндегі Енисей өзені бойынан табылған. Оны алғаш байқап, ғылым әлеміне паш еткен Швед ... ... ... ... жазба табылған жерінін атымен Енисей ескерткіші деп те ... ... ... қай ... ... белгісіз. Петербург университетінің профессоры П.Мелиоранский Енисей ескерткішін түркі тілі ... ... ... тілі ... ... ... ғасырлар болу керек десе, Л.Р.Кызласов, И.В.Комушев, И.А.Батманов, ... ... ... ... ІХ-Х ... ... ... дейді. Бүдан кейін 1889 жылы ... ... ... ... ... ... Моңғолиядағы Орхон өзені ... ... ... бар екі ... ... ... айқындалғандай, Орхон жазуы деп аталып кеткен бүл нүсқаның ... ханы ... ... ... ... оның ... ... арналған тарихтық биографиялық ескерткіштер болған.
Түркі тілінің руникалық жазуын 1893 жылы алғаш танып ... ... ... ... университетінің салыстырмалы тіл білімі кафедрасының профессоры Вильгельм ... ... ... ... ... ... солға қарай жазылғанын айқындайды. Содан соң жазбада барлығы 38 әріп, яғни таңба, барлығын аныктайды. Үшінші ... ... ... мен ... ... олардың қалай орналасатынын ашуды кездейді.
Зерттеулер нәтижесінде қүлпы тастарды жырдың авторы және оны жаздырушы Иоллығ-тегін ... ақын ... ... Иоллығ-тегін Білге ханның /Магилан/ баласы, Білге хан мен Күлтегін-Елтеріс ханның балалары. Білге хан болған да, Күлтегін оның әскер басы ... ... ... 734 ... Иоллығ хан 739 жылы дүние салған.
Орхон-Енисей жазбалары деген жалпы атаумен ... ... ... ... Отанымыздың әр түрлі аймақтарынан табылған бірсыпыра ескерткіштер енеді. Мысалы, Енесей езені бойындағы , Тува АССР-і мен Хакас автономиялық облысы және ... ... ... Талас, Турфан, Лена, Байкал т.б. деп аталатын ескерткіштер де осы топқа жатады. Орхон ескерткіші деп аталатын нүсқалар да ... ... ... ... ... ... Тоникук, Қүтлуг қаған, Күлі-шор, Мойын-шор, Суджи, Иха-Асхед, Хойто-Тамир ескерткіштері дейтін бірнеше жазулардан құралады.
Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі туралы айтылған ... ... бар. ... ... түрколог, академик В.Радлов кене түркі жазба ескерткіштерінің ... үш ... ... бөледі: оның бірі- кене солтүстік диалектісі, екіншісі-оңтүстік ... ... ... тілі деп те ... ... ... Бүлардың біріншісіне Күлтегін, Могилан, Тоныкек, Онган т.б. ескерікіштердің тілдерін жатқызған. Екіншісіне-үйғыр тілінде жазылғаи ескерткіштер тілі, үшіншіге солтүстік пен оңтүстік ... ... ... ... ... Алтын жарық т.б. ескерткіштер тілдері жатады. Автор әр диалектіге тән фонетикалық, грамматикалық ескерткіштерді талдайды. Радлов жіктеуі жазудың сипатына , дыбыстық, ... ... ... ... ... ... ... зерттеумен белгілі кеңес түркологы а.Н.Кононов та айналысты. Ол езінің 1980жылы жарык көрген атты еңбегіңде кене түркі жазба ... ... ... тарихына шолу жасай келіп, оны түрге жіктейді, шығу теркінін, оның тілінің фонетика-грамматикалык қүрылысының зерттелу тарихына ... және өз ... ... ... ... сипаттарына жан-жақты талдау жасайды.
Жазба ескерткіште барлығы 38 таңба бар, оның 8-і дауысты. Дауысты дыбыстар қазірдегі тілдердегі сияқты ... ... ... ... ... ... ... Дауысты дыбыс жүйесінің қазірдегідей ерекшелігі- сезде кебінесе таңбаланбайды, оның барлығы дауыссыз дыбыстар тіркесінен сезіледі. Бүл -орхон-енисей жазуының консонанты жазу ... ... ... ... ... ... ... екінші түрі көне үйғыр жазуы деп аталады. Бүл ... ... екі ... ... ... ... Селенг және Суджи ескерткіштері деп аталатын кене үйлер ... ... ... ... ... ... ... қағазға жазылған Манихей ескерткіші мен Будда, христиан діндерін уағыздайтын діни және юристік мазмүнды жазба нүсқалар. Бүлар кейбір еңбектерде табылған жердің ... ... ... ... ... ... деп те ... Кене үйғыр жазуы да негізінен соғды әліппесіне негізделеді.
2. Түркі халықтарының, олардың тілдерінің тарихын зерттеген ғалымдар:М.Н.Кастрен, В.Бартольд, ... ... т.б. ... ... ... даму ... алты ... бөліп қарайды. Олар: І.Алтай дәуірі. 2.Ғүн дәуірі.З. Көне түркі дәуірі.4. Орта түркі дәуірі.5. Жаңа түркі дәуірі. б.Кеңес дәуірі.
1. Алтай ... ... ... ... өмір ... ... де ... емес, ете көне дәуір. Бүл атауды қолданушылар біздің ... көп ... көне ... ... ... монғол, түңғыс-манжур, жапон, корей халықтарымен бірлікте болған, бүлардың тілдері де езара туыстас, теркіндес ... ... ... ... еткен ғасырдың орта кезінен бастап қалыптасты. Оны қалыптастырушылар неміс ғалымдары В.Шотт және ... ... бүл ... ... түрткі болған түжырым әріректен, XVIII ғасырдан басталады. І-Петр ... ... швед ... ... үзақ ... бойы Сібір елкесінде Швед армиясының офицері Таберт Страленберг 1730 жылы Стокгольмде атты еңбек жариялайды. Осы ... ... ... ... ... ... ' ол бабта бір негізден тараған туыстас, төркіндес ... ... де, ... ... ... атайды. Жоғарыда талған неміс ғалымдары Страленбергтің осы пікірін ... ... ... ... және ... тілдер қүрамына угро-фин, самоди тілдерін де қосып, оларға деген атау ... ... ... бүл ... /семьяға/ жататын тілдер үстіне корей, жапон тілдерін де қосып жүр./Е.Поливанов, Г.Рамстед/
Түркі тілдері тарихының маманы Н.А.Баскаков пікірінше, ... тілі ... ... тілдерімен туыстас, бүлар арасында тек типологиялық қана емес, туыстастық, теркіндестікті білдіретін белгілер олардың фонетика жүйесінен де, негізгі ... ... да мол ... ... тілі деп ... да ... дейді. Ал угро-фин тілімен ,яғни Орал тілі дегенмен, Алтай тілі арасындағы жақындық туыстық емес, ... ... ... ... ... ... ... туыстас дерлік дәлел жоқ деп жазады. Ал, түрколог А.Н. Кононов ... ... ... ... ... ... та, ... та үқсастықтың барлығы даусыз, бірақ ол жақындықтың себеі нақтылы емес, алдағы уакытта белгілі болар деген үміттене қою да қиын, соған ... ... ... ... сипаттарға түркі тілі тарихын зерттегенде пайдалану керек дегенді айтады.Алтаистиканың халықаралық ... бар. Бүл ... жыл ... атты ... өткізіп түрады.
3. Ғүн дәуірі.
Бүл - түркі тілдері дамуынын ... ... ... ... ... Бүл ... ... ғүн дәуірі, жыл санауымыздан бүрынғы III ғасырдан бастап, біздің заманның V ... ... ... Бүл ... ... мен моңғолдар, түңғыстар мен манжурлар ғүн деп аталатын үлы да күшті империя қалыптастырған. Осы ... омір ... ... ғүн ... деп ... ... тілдерде ғүн, көне грек тілінде скиф, парсылар тілінде сақ деп түрліше аталатын бүл империяны ғалымдар Қазақстан мен Орта Азияда пайда ... ... ... ... деп ... ... түркі халықтарының, солардың ішінде қазақ халқының да, түпкі төркіні осы ғүндар болса керек. Тарихи деректерге қарағанда ғүн империясы Орта ... ... ... ... ... кең ... жайлайды. Жыл санауымыздың бірінші ғасырының орта кезінде/581ж/ хандыққа, билікке таласып, өзара жауласудың және ... ... ... қытайлардың тынымсыз шабуылдары нәтижесінде ғүн империясы Батыс ғүн, ... ғүн ... екі ... ... ... ... ... Шығыс түрік қағандығы деп те атайды. Батыс түрік қағандығы Жетісу, Шығыс Түркістан, Тянь-Шань, Орта Азия аймақтарын ... ... оны ... ... 503 жылынан бастап емір сүрген ерте феодалдық мемлекет деп есептейді. Батыс ғүн қүрамына бүлғар, оғыз, қыпшақ, қарлүқ деп ... ... және осы ... атымен аталатын бүлғар тілі, оғыз тілі, қыпшақ тілі, қарлүқ тілдері енген. Бүған қүрамында болғаны ... ... ғүн ... ... ... қырғыз-қыпшақ деп аталатын екі тайпа одақтары және олардың тілдері енген. Н.А.Баскаков дейтін еңбегінде ... ... ... ... бір-бірінен фонетикалық және грамматикалық біраз езгешеліктерін керсетеді.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Ә.Қайдар, М.Оразов.Түркітануға кіріспе.Оқу құралы.3-ші ... ... ... Отар Әлі ... ... Оқу ... ... желісі.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лизинг және әлемдік лизингтік нарықтың қалыптасуы28 бет
Үкіметтің қалыптасуының әлемдік тәжірбиесін салыстырмалы талдау27 бет
Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет
Ерте дәуірдегі тіл білімі8 бет
Көне түркі тілі – түркі халықтарының алғашқы жазба - әдеби тілі48 бет
Н.А.Баскаков классификациясы.В.В.Радлов және түркология5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь