Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі

Фонетика гректің фоне деген сөзі негізінде қолданысқа еніп қалыптасқан. Фонеманың мағынасы – дыбыс, үн, дауыс. Фонетика – тіл ғылымының, тілдердің дыбыстық жүйесін зерттейтін саласы. Ол тіл дыбыстарын, олардың құрамын, тілдегі дыбыстардың өзгеру заңдылықтарын зерттейді. Тілдегі лексикалық және грамматикалық құбылыстар тіл дыбыстарымен, тілдің дыбыстық жүйесіндегі фонетикалық заңдылықтармен байланыста, қарым-қатынаста болады.
Қазақ тілінде дыбыс деген сөздің мағынасы әр түрлі. Дыбыс деген ұғым тек тіл дыбыстарына ғана айтылмайды, бізді қоршаған ортаға тән құбылыс. Жалпы дыбыс болу үшін мынадай үш түрлі шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене; 2) дыбыс шығаратын денені қозғалысқа келтіретін күш; 3) ауа толқырлық кеңістік. Сөйлеу тілінің дыбыстарының пайда болуына да осындай үш түрлі шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене- сөйлеу мүшелері, 2) қозғалысқа келтіретін күш - өкпеден шығатын ауа, 3) кеңістік – тыныс мүшелері, тамақ, ұуыс мүшелері. Тіл дыбыстарының тілдік емес дыбыстардан негізгі айырмашылығы – олардың адамның сөйлеу мүшелері арқылы жасалатындығында.
Тіл дыбыстары сөздер мен морфемаларды ажыратуға қызмет ететін болса, бұл – фонеманың да негізгі қызметінен саналады. Тілімізде сөздердің мағыналары мен формаларын ажырата алатындай дыбыстар тобы – фонемалар бар. Мысалы ат, ет, от, өт секілді сөздерде бірыңғай т дыбысы бар. Дауысты дыбыстардың әсерімен т дыбысы бірде жуан, бірде жіңішке, бірде еріндік, бірде езулікболып біршама ауытқушылықпен, ерекшеліктермен айтылады да, қызметіне қарай бір ғана фонема деп танылады. Бір дыбыстың айтылуындағы мұндай ауытқушылық аллофон делінеді. Демек сөз - дыбыс емес, фонемадан құралады.
Қазақ тілінде дыбыстардың айтылуындағы ауытқулардың сөздің мағынасы мен формасына әсері жоқ деуге болады. Сондықтан дыбыс пен фонема бірінің орнына бірі синоним ретінде қолданыла береді.
Дыбыстың аккустикалық қызметі. Аккустика дегеніміз дыбысты зерттейтін физиканың бір саласы.(akustikos - естілу)
Акустикалық тұрғыдан алғанда дыбыс қандай да болсын бір дененің белгілі бір ортада теңселіп қозғалуының нәтижесінде пайда болады да, құлаққа естіледі.Дыбыс өтетін орта-ауа кеңістігі.Акустика дыбыстағы төмендегі белгілерді ажыратады:
1)Дыбыс ырғағы.
2)Дыбыс күші.
3)Дыбыс әуені.
4)Дыбыстың созыңқылығы.
 К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» Алматы 2002,664бет
 http://bankreferatov.kz
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі. Семей қаласының ... ... ... ... Қазақ тілінің лексикалық, фонетикалық жүйесі
Орындаған: Әблез М.С.
Тексерген: Самекбаева Э.М.
Тобы: ФИ ... ... ... фоне ... сөзі негізінде қолданысқа еніп қалыптасқан. Фонеманың мағынасы - дыбыс, үн, дауыс. Фонетика - тіл ... ... ... ... ... ... Ол тіл ... олардың құрамын, тілдегі дыбыстардың өзгеру заңдылықтарын зерттейді. Тілдегі лексикалық және грамматикалық құбылыстар тіл дыбыстарымен, тілдің дыбыстық жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ... дыбыс деген сөздің мағынасы әр түрлі. Дыбыс деген ұғым тек тіл дыбыстарына ғана айтылмайды, ... ... ... тән ... ... ... болу үшін ... үш түрлі шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене; 2) дыбыс шығаратын денені қозғалысқа келтіретін күш; 3) ауа ... ... ... тілінің дыбыстарының пайда болуына да осындай үш түрлі шарт керек: 1) дыбыс шығаратын дене- сөйлеу мүшелері, 2) қозғалысқа ... күш - ... ... ауа, 3) ... - ... ... тамақ, ұуыс мүшелері. Тіл дыбыстарының тілдік емес дыбыстардан негізгі айырмашылығы - олардың ... ... ... ... ... Тіл дыбыстары сөздер мен морфемаларды ажыратуға ... ... ... бұл - фонеманың да негізгі қызметінен саналады. Тілімізде сөздердің мағыналары мен формаларын ажырата алатындай дыбыстар тобы - ... бар. ... ат, ет, от, өт ... ... ... т ... бар. Дауысты дыбыстардың әсерімен т дыбысы бірде жуан, бірде жіңішке, ... ... ... ... ... ... ... айтылады да, қызметіне қарай бір ғана фонема деп танылады. Бір ... ... ... ... аллофон делінеді. Демек сөз - дыбыс емес, фонемадан құралады.Қазақ тілінде дыбыстардың айтылуындағы ауытқулардың сөздің мағынасы мен формасына әсері жоқ ... ... ... ... пен ... ... ... бірі синоним ретінде қолданыла береді.
Дыбыстың аккустикалық қызметі. Аккустика дегеніміз дыбысты зерттейтін физиканың бір саласы.(akustikos - естілу)Акустикалық ... ... ... ... да ... бір дененің белгілі бір ортада теңселіп қозғалуының нәтижесінде пайда болады да, құлаққа естіледі.Дыбыс өтетін орта-ауа кеңістігі.Акустика дыбыстағы төмендегі белгілерді ... ... ... ... созыңқылығы. ... ... ... мөлшерінің ішіндегі дірілдің санына байланысты болады.Дірілдің саны неғұрлым көбейе берсе дыбыстың ырғағы соғұрлым күшейе ... ... бір ... ... 16-дан,20000-ға дейінгі дірілдің нәтижесінде пайда болған дыбысты ести алады.Сөйлеу дыбыстың күші өкпеден шыққан ауа күшінің дауыс шымылдығына түсетін қысымымен ... ... ... ... ... ... және оның ... қалпына қарай айқындалады. Тіл ... ... ... барлығында да тіл дыбыстарды екі топқа бөледі.Дауыстылар мен ... ... ... ... буын ... ... ... дауыстылар мен дауыссыздар деп топтастырғанда олардың акустикалық жақтары мен физиалогиалық жақтары да еске алынады.Акустикалық тұрғыдан ... ... мен ... ... ... ... үн ... салдырға негізделеді.Дауыстыларда үн басым болады.Дауыссыздарда салдыр басым .Осыған орай ұяң немесе санор дыбыстарды дауыстылардың немесе дауыссыздардың қатарына тікелей теліп қою өте ... ... алып ... ... айту ... ... ауа ... кедергіге ұшырамай еркін шығады; екінші, дыбысталу мүшелеріне күш түспей, оның қалпы жайдары болады; үшінші, ауа баяу шығады (а,о,у). Ал, дауыссыздарды ... ... ауа ... ... ... тосқауылмен айтылады; екінші, тосқауылдан өту кезінде дыбысталу мүшелеріне күш түселеді; үшінші, ауаның шығу қарқыны күштірек болады. ... ... ... 2 ... ... Үнді және ... ... дыбыстар. Салдыр дыбыстар ұяң және қатаң деген 2 топқа бөлінеді. Дауссыз дыбыстардың жүйесі консонантизм деп ... ... ... ... ... ... аталады. Дауысты дыбыстарға тән артикуляцияға тән ерекшелік оларда ... ... ... ... 2 түрі бар. Оның 1-физиологиялық классификация; 2-акустикалық классификация. Физиологиялық классификация акустикалық классификацияға қарағанда әлдеқайда қолайлы. Дауыстылар ... ... ... үш ... ... мен қалпына қарап, атап айтқанда 1- тілдің қалпына; 2- ... ... 3- ... ашылу қалпына қарай топтастырылады. 1. Тілдің артқы таңдайға қарай жиырылып, бүктеліңкіреп айтылуынан жуан ... ... ... т.б.), ал ... ... алдыңғы жағына жақындап айтылуынан жіңішке дауыстылар жасалады (ә,е,й,і,ү т.б.). 2. ... ... ... еріндік және езулік болып бөлінеді (о,ө,ұ,ү,у - еріндік).3. Жақтың ашылу қалпына қарай дауыстылар ашық және қысаң болып ... ... ... ... ... дауыстылар да болады.
Дауысты дыбыстар кестесі
Еріннің қатысына қарай, иектің (жақтың) ... ... , ... ... ... ... ... езулік дауыстылар , ашық дауыстылар , қысаң дауыстылар , жуан дауыстылар , ... ... Ө, У, Ұ, Ү А, Ә, Ы, І, (Э) А, Ә, О, Ө, Е Ы, І, (И), У, Ұ, Ү А, О, (У), Ұ, (И) Ә, Ө, Ү, І, Е, (И), ... ... и, у дыбыстары сөз немесе буын ыңғайына қарап бірде жуан, бірде жіңішке болып айтылады. Тіліміздегі жалаң ... ... э ... ... сөздерінде е жазылатындықтан, кестеде бұл фонема е (э) түрінде көрсетілді.
Түркі ... ... ... не ... жуан, не жіңішке болып келуі - ертеден бері өмір сүріп келе жатқан және ... ... ... заң. ... ... ішінде кейбіреулері туыстас тілдердің барлығына бірдей қатысты болады да, ... ... ... ... өте ... ... ғана ... болады. Мысалы, жоғарыда айтылғандай, дауыстылардың не бір өңкей жуан, не жіңішке ... ... ... ... келген дауыссыздардың не біркелкі қатаң, не біркелкі ұяң болып үндесуі - түркі тілдерінің барлығына бірдей қатысты, ортақ заңдылық. ... ... ... үшін ... ... ... ... санын өзгерте алатын өзгерістер өте мәнді болып табылады. Тілдің тарихи даму барысында ... - бірі ... екі ... дыбыстық өзгеріс болуы мүмкін. Оның бірі - конвергенция құбылысы, екіншісі - ... ... ... ... даму ... әр ... екі ... бойына сіңісіп, ұласып кетуі конвергенция деп аталады. Көрнекті ғалым В.А.Богородицкий ш дыбысының өзгеріп, с ... ... ... ... о ... ш мен с ... ... бірдейлесіп кетуін қазақ тіліне тән құбылыстардың бірі деп есептейді. Бұл өзгерістерді конвергенция құбылысының нәтижесі деп қарайды. ... ... ... ұғым көбінесе белгілі бір тілдің немесе туыстас тілдердің дамуының әр түрлі кезеңдерінде дыбыстарының ... бір ... ашып ... ... ... ... және оның ... мен дамуын жете түсіну үшін фонетикалық заңдарды білудің айрықша ... бар. ... тек ... ... қою ... ... Тіл ... жете білу үшін фонетикалық сәйкестілікпен бірге сөздердің семантикалық жақтан ... даму ... да ... алу ... ... ... фонетикалық заңдар мен семантикалық заңдарды ұштастыра білу - тіл ... оның даму ... ... ... ... ... - сөз, ... қатысты, логос - ілім) - тілдің сөз байлығын, лексикасын зерттейтін ... Ол ... ... шығу ... ... ... ... мәні тұрғысынан тексеріп, тілдің қалыптасқан лексик. жүйесін ... ... ... ... жиынтығын, сөз байлығын зерттейді,
тілдің негізгі сөздік құрамының келесі мәселелерін түгел қамтып, оны егжей-тегжей түсіндіруді мақсат ... ... ең ... ... ... - сөз. ... ... сөз. Ол лексема деп аталады. Лексикологияның ең басты салалары:
1. Этимология - ... шығу ... ... ... ... ... зерттейді;
2. Семантика - сөздердің мағынасын және мағыналық категорияларын зерттейді;
3. Лексикография - тілдегі сөздерді жинақтап, әртүрлі ... ... ... ... қор мен ... ... және оның элементтері тексеріледі.
5. Фразеологияда - тұрақты сөз тіркестері зерттеледі.
6. ... - әр ... ... өнер салаларындағы арнаулы сөздерді зерттейді.
Лексикология ғылымы - сөзжасаммен, морфологиямен және синтаксиспен байланысады, сонымен қатар ол ... ... ... лингвистикамен де тығыз байланысады.
Сөз грамматикада қарастырылып зерттеледі ... ... мен ... ... ... әр ... ... алып қарастырады, түрліше талдау жасайды. Мысалы, көр, әлеумет ... ... ... үшін ең ... ... ... көр сөзі- етістік, оның ішінде сабақты етістік, бұйрық райда; кейде көмекші етістік қызметінде де жұмсалады ... көр, ... көр), ... ... ... есім, атау тұлғада зат есімнің жекеше түрі, ... ... ... ұғымды білдіре алады. Ал лексикология бұл сөздерді тіптен басқаша жақта қарастырады. ... үшін ... ... ... жақтары мыналар: көр сөзі белгілі дәрежеде қара, байқа сөздермен синонимдес болады. Бұл сөз шығу тегі ... ... ... төл ... ... сөзі ... жұртшылық, көпшілік, халық деген сөздермен синонимдес болады. ... ... ... ... ... ... тән сөз ... табылады.
Қорыта айтқанда, тіл білімінің лексикология саласы сөзді біріншіден мағынасы жағынан, екіншіден шығу тегі жағынан, үшіншіден қарым-қатынас жасауда қолданылу аясы мен ... ... ... ... ... ... жағынан, бесіншіден, сөздің сөздік құрам мен сөздік қордан алатын орны жағынан - ... ... ... ... ... ... тілдің лексикалық единицасы ретінде қарастыра отырып, оны жан-жақты қамтиды. Сонымен, лексикология тілдегі сөздер және барлық ... ... ... ... оның ... қалыптасуы және дамуы туралы ғылым болып табылады.
Пайдаланаған ә дебиеттер:
* К.Аханов Алматы 2002,664бет
* http://bankreferatov.kz

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XХ ғасырдың басындағы іс қағаздар тілі5 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Стилистика және оның проблемасы4 бет
Сөйлеу қабілеті бұзылған балалардың ерекшелігі5 бет
Тiлдегi кiрме элементтер және оның қалыптасу жолдары18 бет
Қазіргі қазақ, өзбек және түрік тілдеріне ортақ араб сөздерінің қолданылу ерекшеліктерін анықтау, оған тілдік тұрғыдан жан-жақты сипаттама беріп, салыстыру арқылы аталған түркі тілдерінің даму, қалыптасу тарихындағы алатын орнын көрсету133 бет
Қытай тілі жөнінде38 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь