Түркі тілдерінің жіктелуі жайлы

1.Түркі тілдерінің жіктелуі.
2.Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік.кемістіктері.
3.М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі.
«Түрік тілдерінің жинағы (Түрік сөздігі)» — түрік дүниесінің әлемдік ғылым қазынасына қосқан ұлы мұрасы. Үш томдық бұл зерттеу еңбегі күллі түрік тілдерінің тұңғыш әрі аса терең мағыналы ғылыми сипаттамасы. Сахараның ұлы ғалымы, біртуар ойшылы, тіл зергері Махмұт Қашқари «Түрік тілдерінің жинағын» барлық түрік текті ұлыс, тайпаларды аралап жинап, зерттеп, талдап барып жазған. Күллі түрік елдерінің әдебиеті мен тілін салыстырмалы түрде зерделеп түзіп шыққан алғашқы энциклопедиялық кітап. Түрік тілінің тұңғыш та, әсте қайталанбайтын бірегей оқулығы. XI ғасырдың бұл энциклопедиялық терең мазмұнды зерттеуі қазіргі түрік тектес ұлттардың ежелгі мәдениетінде қайта жаңғыру үрдісі жаңа бағыт алған тұста аса қажетті де пайдалы еңбек. Ана тіліміздің, туған әдебиетіміз бенмәдениетіміздің түп негіздері, төл заңдылықтары осы білікті зерттеу беттерінде жан-жақты көрініс тапқан.
Түркі тілдерін зерттеудің алғашқы қадамы түркі ғалымы М.Қашқари «Диуаннан» басталады. М.Қашқари фонетиклық, морфологиялық, лексикалық та белгісіне сүйеніп түркі тілдерін оғыз, қыпшақ, түркі деп үш түрге бөледі. Классификацияның бүдан кейінгі түрлері XVIII ғасырдан бастап Ресей, Европа ғалымдарының еңбектерінде кездеседі. Батыс Европа ғалымдары ішінде түркі тілдерін классификациялаумен алғаш айналысқан француз ғалымы А.Ремуза. Ол 1820 жылы түркі тілдерін якут группасы(якут тілі), үйғыр группасы (үйғыр, шағатай, түрікмен), ноғай группасы (татарлар) кырғыз группасы деп 5-ке боледі. Бүл әрине, ғылыми дәлелге негізделген беліс бола алмады. Отандық түркологияда бүл мәселемен Березин И.Н, Радлов В.В., Самойлович А.Н., Корш Ф.Е., Богородицкий т.б. айналысты. Березин И.Н. европа ғалымдарының пікірлеріне талдау жасай келіп, түркі тілдерін қоныс ыңғайына қарай Шығыс группасы немесе шағатай тілдері, оңтүстік группасы немесе татар тілдері, Батыс группасы немесе түрік тілдері деп 3 топқа боледі, түркі тілдерін осы үшеуінің айналасына топтайды. Березин топтауы өз уакытында да, кейінгі кезде де біраз сыналады. Түркологияда жіктеудің едәуір жетілген түрі деп Радлов пен Корштың жіктеулерін атайды. Бүл екеуі- бірін-бірі толықтыратын өзара жақын жіктеулер. Орналасу ыңғайына қарай Радлов түркі тілдерін Шығыс, Батыс, Орта Азия, Оңтүстік деп 4-ке болсе, Корш озінің «Классификация турецких племен по языкам» (1910ж) деп аталатын еңбегінде түркі тілдерін солтүстік, батыс, шығыс, аралас группа деп 4 топқа бөледі. Өз жіктеуінде Корш географиялық, морфологиялық ерекшеліктерді де белгі етёді. Радлов жіктеуінде қазақ тілі батыс группа тілдері тобына қосылса, Корш жіктеуінде ол солтүстік группасына қосылған. Түркологияда кең тарап тәуір аға алған жіктеу Александр Николаевич Самойлович жіктеуі. Ол езінің 1922 жылы «Некоторые дополнения к классификации турецких языков» дейтін еңбегінде озіне дейінгі айтылған пікірлерді жинақтай келіп, түркі тілдерін оларда кездесетін фонетикалық, морфологиялық белгілеріне сүйеніп алты топқа боледі.
        
        Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: 1.Түркі тілдерінің жіктелуі.
2.Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. ... ... ... лұғат ат түрік" сөздігі.
Орындаған: Сайлаубекова З.Ж
Курс: 2
Тобы: ҚЯ-413
Тексерген: Шаяхметұлы Қинаят
2015 оқу жылы
-- ... ... ... ... қазынасына қосқан ұлы мұрасы. Үш томдық бұл зерттеу еңбегі күллі ... ... ... әрі аса ... ... ғылыми сипаттамасы. Сахараның ұлы ғалымы, біртуар ойшылы, тіл зергері Махмұт Қашқари барлық түрік текті ұлыс, ... ... ... ... ... ... ... Күллі түрік елдерінің әдебиеті мен тілін салыстырмалы түрде ... ... ... алғашқы энциклопедиялық кітап. Түрік тілінің тұңғыш та, әсте қайталанбайтын бірегей оқулығы. XI ғасырдың бұл энциклопедиялық терең мазмұнды зерттеуі қазіргі ... ... ... ежелгі мәдениетінде қайта жаңғыру үрдісі жаңа бағыт алған тұста аса ... де ... ... Ана ... туған әдебиетіміз бенмәдениетіміздің түп негіздері, төл заңдылықтары осы білікті ... ... ... ... тапқан.
Түркі тілдерін зерттеудің алғашқы қадамы түркі ғалымы М.Қашқари ... ... ... морфологиялық, лексикалық та белгісіне сүйеніп түркі тілдерін оғыз, қыпшақ, түркі деп үш түрге бөледі. Классификацияның бүдан кейінгі түрлері XVIII ... ... ... ... ... ... кездеседі. Батыс Европа ғалымдары ішінде түркі тілдерін классификациялаумен алғаш ... ... ... ... Ол 1820 жылы түркі тілдерін якут группасы(якут тілі), ... ... ... шағатай, түрікмен), ноғай группасы (татарлар) кырғыз группасы деп 5-ке боледі. Бүл ... ... ... ... ... бола ... Отандық түркологияда бүл мәселемен Березин И.Н, Радлов В.В., Самойлович А.Н., Корш Ф.Е., ... т.б. ... ... И.Н. ... ... ... ... жасай келіп, түркі тілдерін қоныс ыңғайына қарай Шығыс группасы немесе шағатай тілдері, оңтүстік группасы немесе татар тілдері, Батыс группасы немесе ... ... деп 3 ... боледі, түркі тілдерін осы үшеуінің айналасына топтайды. Березин топтауы өз уакытында да, кейінгі кезде де ... ... ... жіктеудің едәуір жетілген түрі деп Радлов пен Корштың жіктеулерін атайды. Бүл екеуі- бірін-бірі толықтыратын өзара жақын жіктеулер. Орналасу ыңғайына ... ... ... ... ... ... Орта ... Оңтүстік деп 4-ке болсе, Корш озінің (1910ж) деп аталатын еңбегінде түркі тілдерін солтүстік, ... ... ... ... деп 4 ... ... Өз ... Корш географиялық, морфологиялық ерекшеліктерді де белгі етёді. Радлов жіктеуінде қазақ тілі батыс группа тілдері тобына ... Корш ... ол ... ... қосылған. Түркологияда кең тарап тәуір аға алған жіктеу Александр Николаевич Самойлович жіктеуі. Ол езінің 1922 жылы ... ... ... ... ... ... жинақтай келіп, түркі тілдерін оларда кездесетін фонетикалық, морфологиялық белгілеріне ... алты ... ... Және ол ... ... ... тоғыз, аяқ бау, тау, сары, қалған деген сөздердің әр группаға жататын тілдерде қандай дыбыстың қүрамында айтылатындарына ... Р ... Д ... ТАУ ... ... группасы, ОЛ группасы, ТАҒЛЫҚ деп 6 топқа бөледі. Бүл ... ... тілі ТАУ ... ... жатады. С.Е.Малов тілде кене дыбыстың элементтердің кеп сақталғанына, жаңа ... ... ... ... ... ... ... кенерген, жаңа, жаңарған тілдер деп 4 топқа беледі. С.Е.Маловтың бүл жіктеуі СССР(КСРО) Ғылым ... ... ... ... деп ... ... ... сынаған. Бүл ғалым тілді коне, жаңа қүбылыстар қатар емір сүре ... ... жуан ... бірыңғай кене фактілерге қарап оны кене тіл, жаңа фактіге сүйеніп жаңа тіл деп белу дүрыс емес дейді.
Б.Серебренников тілдерді жіктеуде ... ... де мәні ... Бір ... жататын тілдерде олардың барлығына ортақ сездер мол кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... шамасын айқындау да тілдерді группаға дүрыс жіктеуге зор септігін тигізеді дейді. Ортақ сездердің сандық ... ... ... ... 4 ... ... ... Олар: 1) түрік, әзербайжан, гагауыз, түрікмен; 2)татар, башқүрт, ... ... ... ... ... ... ... Тува, хакас.якут, чуваш
Туыстық жақындығы жағынан талас туғызбайтын, әбден шешілген тілдік группалар қатарына Б.Серебреннитав мыналарды жатқызады: 1)татар. ... 2) ... ... ... азербайжан, түрік, гагауыз 4) хакас, шор,
5) якут, чуваш
Ал қалғандарының 1) қазақ, ноғай, қарақалпак 2) ... ... 3) ... ... қарачай-балқар, қырым татары 4) тува, тофа тілдерінің туыстық шамас өлі де ... ... ... жөн ... ... жеке ... тілдерінің қай группаға жаткызылатыны женінде бірізділік жоқ. Мыс, Қазақ тілі И.Березин еңбегінде оңтүстік немесе Қыпшақ группасына жатқызылса, В.Радлов, Г.Рамстедт, ... ... ... ... ... тілдері тобына, С.Малов жаңа түркі тобына, Н.Баскаков Батыс Хун тілдері ішінде қыпшақ-ноғай тілдері тобына қосқан.
Түркі тілдерін ... ... ... ... иесі -- ... ғалымы Т.Текин. 1976 жылы Алматыда откен Бүкілодақтық II түркологиялык ... ... ... Текин түркі тілдерін топтауға байланысты езіне дейінгі айтылған пікірлердің қай -қайсысында болса да сәтсіздіктің барлығын айта келіп, оның ... ... ... ... ... олі, тірілерін тегіс қамтып жіктегісі келгендіктерінде екендігін сынай келіп, орхон, коне үйғыр, қыпшақ тілдері жазба ... ... ... керек дейді. Екінші кемшілік-фонетикалық критерий берік, жүйе сақталмайды. Осыларды айта ... ... ... ... ... ... бөлуді үсынады.
Керсетілген жіктеулер ішінде кепшіліктен қолдау тауып, жиі қолданылып жүргені ... ... сол ... иесі ... ... ... этникалық татардың даму тарихына, қандай тайпалық бірліктен тығыз да үзақ байланыста болғанына қарай, яғни қалыптасу, даму тарихына қарай жіктеу принципі.
Махмұд ... - ... ... XI ... өмір ... аса ... ... бірі. М.Қашқари өз шығармасына материал жинау кезінде түркі әлемін көп аралаған, көргені мен көңілге түйгендерін еңбек етіп жазған.
Бұл кез Бағдатты ... ... ... ... алған, түркі тілінің дәуірлеп тұрған тұсы болғандықтан ғалым түркілердің этнографиясы, ауыз әдебиетінің хрестоматиясы іспетті өз еңбегін араб халқына таныстыру мақсатымен араб ... ... ... ... өз ... ... ... да пайымдаған. Сондықтан да ол өз еңбегінің атын ... сай етіп () деп ... ... бұл ... аталған жерлердегі халықтардың мәдени және рухани байланыстарын анықтауға мүмкіндік береді. А.Н.Кононовтың сөзімен айтқанда: -- XI ... ... ... ... ... мәдениеті, бұйымдары, тұрмыс-жайлары, этнонимдері мен топонимдері, қызмет ... ... ... ... мен ... және басқалар туралы бірден-бір деректеме болып табылады>>.
"Диуани лұғат ат-түрк", - М.Қашқаридің түркіше-арабша түсіндірме сөздігі бүкіл түркі халықтарының ... ... ... ... орта ... түркі ру-тайпаларының бәріне бірдей ортақ болып келетін 6 мыңнан ... ... ... мен жеке ... ... ... ... бар. Сонымен бірге, бұл "Сөздікті" "көне түркі әдеби жәдігерліктерінің хрестоматиясы" деуге де ... ... ... автор өмір сүрген дәуірде ғана емес, одан сан ғасырлар бұрын өмірге келген ежелгі ... ... ... ... ... ... ... фразеологиялық тіркестерінің, т.б. ғажайып үлгілері бар. Неміс ғалымы К.Броккельман ... ... ... ... 1928 жылы ... ... көрнекті түрік филологы Басым Аталай оны түрік тіліне тәржіма ... 1939-41 жылы ... ал ... ... ... ... "Диуани лұғат ат-түркті" өзбек тіліне тәржіма жасап, оны 1960-63 жылы Ташкенттегі "Фан" баспасынан үш кітап етіп шығарды. Қазақ ... А. ... ... үш томын қазақ тіліне тұңғыш рет аударып, оны "Түрік ... ... ... 1997-98 жылы оқырман қауымға ұсынды. Бүкіл түркі әлемінің алтын қазыналарының бірі саналатын осы кітаптың ... ... ... Республикасының Президенті Н.Назарбаев сәт сапар тілеп, кіріспе сөз жазды. ... ... ... ... ... ... ... А.Н. Кононов, М.Хартман, В.В. Бартольд, К. Броккельман, Б. Аталай, И.В. ... ... ... ... ... ғалымдар мол үлес қосты.
"Диуани лұғат ат-түрктің" әдеби және тарихи маңызы зор шығарма. Мұнда 200-ден астам ... 300-ге ... ... ... ... сөздер мен көркем теңеулер, т.б. бар. Бұл "Сөздікте" ... ... ... көптеген мақтау, жоқтау түріндегі өлең үлгілерінің қадым замандарда, алғашқы қауымда, сақтар, ғұндар дәуірінде өмірге келгенін ... қиын ... ... ... ... - білік; елгезектің ерні май болар, еріншектің басы қан болар; еріншекке есіктен аттаудың өзі ... ... ұлан ... ... ... сүйінер; егілмейінше өнбес, тілемейінше бермес; арпасыз ат қыр аспас, арқасыз батыр жау алмас. Осы мақал- мәтелдер бүгінгі күнге ... ... ... мәнін жоймаған педагогикалық тұрғыдан қарағанда құнды шығарма екенін дәлелдейді.
Ал көне ... ... ... адамдардың тұрмыс-тіршілігі, наным-сенімі, әдет-ғұрпы, салт-санасы бейнеленген. Алғашқы қауым адамдары Күнді, Айды, Бұлтты, Жұлдызды адам сияқты "тірі жан" ... ... ... ... ... ... ретінде суреттейді. "Сөздікте" табиғат көріністеріне қатысты жыр жолдары көп. Мұнда "бұлттар ойнай бастағанын", "сай ... су ... ... ... ... өсіп ... ... асыр салғанын" бейнелейтін өлеңдер жиі ұшырайды. "Сөздікте" -- "Қыс" пен "Жаздың" ... ... ... де бар. "Қыс" пен "Жаз" ... бейнесіне түсіп, өзара айтыса бастайды. Әрқайсысы өзінің артықшылығын мақтан етеді. Ақыры ... ... ... да, ... да мол жаз жеңіп шығады. Жаз маусымының бұл ... - ... ... ... ... өзі ... халықтары арасында айтыс өнерінің қадым заманда кең тарағанын аңғартса керек. ... ... ... ерлікті, батырлықты мадақтайтын өлең-жырлар көп. Әрбір қадамы қатерге толы ежелгі ... ... ... ... ... ... ... тайпалар арасындағы соғыста ерекше ерлігімен, қыруар күш-қуатымен, әскери айла-тәсілімен жұрт көзіне түсуді өзіне биік мәртебе санаған. "Сөздікте" ... ... ... ... ... келтірілген үзінділер жиі ұшырайды. Солардың бірі -- "Мыңлақ елін алғанбыз" деген жыр үзіндісі. Бұл жырдан үлкен ... ... ... ... құдіретті дабылы естіліп тұрғандай сезіледі. "Диуани лұғат ат-түркте" мақтау, жоқтау түріндегі өлең үлгілері де жиі ... Мыс., ... Ер ... ... деп ... жыр ... Қашқари сөздігі арқылы бүгінгі күнге ешбір өзгеріссіз жеткен. Бұл жоқтау Тұран ... ... ... ... Алып Ер ... ... байланысты айтылған. Алып Ер Тоңға қайтыс болғанда ... ел ... ең ... ... өзі ... ... адамдардың нұрлы жүздері сарғайып кеткенін, батырлар өз жағаларын жыртып, айғай сап жылағанын ақын ... ... ... ... ... "тау ... жыртылар", "атса оны көздеп", "атын болдыртты", "қайғы тоздыртты", "жүз сарғайды", "запыран жаққандай" деген сияқты ... сөз ... жиі ... ... айту ... түркі халықтары арасында күні бүгінге дейін сақталған. "Диуани лұғат ат-түркте" аңшылық, еңбек тақырыбына ... ... көп. ... ... ... ... ... аң аулауға шыққаны, егін салғаны, мал баққаны жырланады. "Диуани ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, төрт түлік мал туралы өлеңдер, бата, тілек, бесік жыры, жар-жар, сыңсу, естірту, т.б. жиі ұшырайды. Бұл еңбектер болашақ ұрпақ ... аса зор ... ... асыл ... ... табылады. Сондай-ақ, "Сөздікте" қадым замандарда халық арасына кең тараған мақал-мәтелдер, қанатты сөздер, афоризмдер көп. Солардың бірқатары ... ... ... ... өзгеріске ұшырамай, сол күйінде айтылып жүр. Белгілі түркітанушы ғалым Кононовтың сөзімен ... ... ... ... ... - ... ... халықтарының өмірі, олардың материалдық және мәдени байлықтары, тұрмыс жайлары, этнонимдері мен топонимдері, туыстық және жекжаттық терминдері, ... ... ... мен ... үй ... мен жабайы аңдар атаулары, астрономиялық терминдер, халық күнтізбесі, айлардың және аптадағы күндердің ... ... мен ... ... ... терминдер, металдар мен минералдар, әскери, спорт және әкімш. терминологиясы, түрлі тарихи және мифтік қаҝармандардың есімдері, діни және ... ... ... көп ... ... ... ... табылады".
М.Қашқаридің еңбектеріндегі педагогикалық мұраны болашақ ұрпақтың оқу-тәрбие жұмыстарына пайдалану - олардың құзіреттілік деңгейлерін көтеріп, үлкен ... ... ... ... ... ... - бүкіл әлемдегі түркі тілдес халықтардың бәріне бірдей ортақ асыл ... ... мәні бар ... ... ... тұрғыдан мейлінше бай мұра.
Қазақ ұлысының жаңа ғылымы да, таным ... де, ... ... да ... ... ... қуат алып, нәр жинауы тиіс.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі14 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі жайлы мәлімет10 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі туралы5 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі. Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік-кемістіктері. М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі8 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
Н.А.Баскаков классификациясы. В.В.Радлов және түркология6 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь