Интертекстуалдылық теориясы

К І Р І С П Е ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3. 10
1 МӘТІН . НЕГІЗГІ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ НЫСАН ... ... ... ... . 11 . 62
1.1 Мәтін және көркем мәтін ұғымы туралы ... ... ... ... ... ... . .. 11 . 19
1.2 Көркем мәтіннің негізгі санаттары ... ... ... ... ... ... ... ... .. . 19 . 43
1.3 Көркем мәтінді қабылдау және талдау ... ... ... ... ... ... ... ... 43 . 62
2 ИНТЕРТЕКСТУАЛДЫЛЫҚ ТЕОРИЯСЫНЫҢ ШЫҒУ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ ИНТЕРТЕКСТУАЛДЫ БАЙЛАНЫС ТҮРЛЕРІ ... ... ... ... 63 . 148
2.1 Интертекстуалдылық: шығу тарихы және пікірлер қайшылығы .63.71
2.2 Интертекстуалды элементтер түрлері ... ... ... ... ... ... ... . ... 72 . 77
2.2.1 Цитата және цитация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 78 . 90
2.2.2 Аллюзия және реминисценция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..90 . 98
2.2.3 Мәтін ішіндегі хаттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 99 . 102
2.2.4 Құжат негізді интертекстер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 102 . 115
2.2.5 Синкретті интертекстуалдылық ... ... ... ... ... ... ... ... ... 115 . 123
2.2.6 Роман ішіндегі роман ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . . 123 . 127
2.2.7 Мәтін ішіндегі күнделік және түс ... ... ... ... ... ... ... .. . 127 . 133
2.2.8 Пародия және перифраз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. . 133 . 139
2.2.9 Мәтіндерді жалғастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .139 . 144
2.2.10 Центон интертекстер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . .144 . 148
3 ТІЛДІК ТҰЛҒА ЖӘНЕ ПРЕЦЕДЕНТТІЛІК ФЕНОМЕНДЕРІ...149 .200
3.1 Тілдік тұлға және интертекстуалдылық ... ... ... ... ... ... ... 149 .163
3.2 Прецеденттілік феномендері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .163 . 166
3.2.1 Прецедентті атаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 166 .174
3.2.2 Прецедентті айтылымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 174 .179
3.2.3 Прецедентті мәтіндер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 179 .187
3.2.4 Прецедентті автотекстер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 188 . 192
3.2.5 Прецедентті жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 192.200
4 ИНТЕРТЕКСТЕРДІҢ ҚЫЗМЕТІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...201 . 222
4.1 Интертекстердің сілтемелік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... .203 .206
4.2 Интертекстердің мәтін түзушілік қызметі ... ... ... ... ... ... .206 .209
4.3 Интертекстердің бағалауыштық қызметі ... ... ... ... ... ... . .209 .214
4.4 Интертекстердің айшықтаушы қызметі ... ... ... ... ... ... ... .214 .217
4.5 Интертекстердің парольдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... 218 .222
Қ О Р Ы Т Ы Н ДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . .223 .229
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .230. 240
Пайдаланылған көркем әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..241.242
Қосымша А ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 243
Қосымша Б ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...244
Филология ғылымының зерттеу нысанын құрайтын ажырамас екі ғылым саласы ұзақ уақыттар бойы әдебиеттану және тіл білімі болып бөлініп келді де, зерттеу әдістерінің, терминологиялық аппаратының әр түрлілігіне орай бір-бірінің жеткен жетістіктері мен жаңалықтарын мойындамай, жеке-жеке меншіктеніп келді. Ғылым дамуындағы антропоцентризм ол жетістіктердің бәрін тек адам өмірімен, қолданысымен, құзіретімен, жадымен байланыстыру қажеттігін көрсеткенде ғана, бұл ғылымдардың өзара интеграциясы байқала бастады. Соның нәтижесінде мәтін, көркем мәтін жалпы филологиялық зерттеу нысанына айналды.
ХХ ғасырдың 60-жылдарының соңына дейін тіл жүйесіндегі ең көлемді бірлік сөйлем деп ұғынылып келсе де, қандай да болмасын тілдік бірлікті қарастырған зерттеу еңбектерінің кез келгеніндегі мысалдардың бәрі эстетикалық-концептуалды тұрғыдан аса маңызды, қалың көпшілікке белгілі көркем шығармалардан алынғаны мәлім. Алайда өз контексінен үзіліп алынған түрлі сөйлемдердің жеке тұрып тиянақталған ойды бере алмайтыны байқалған сәттен-ақ зерттеушілер тіл жүйесіндегі одан да үлкен тілдік бірліктерге назар аудара бастады. Ғалымдар арасында ондай тиянақталған күрделі ойды білдіретін тілдік бірлік ретінде семантикалық, лексикалық, грамматикалық тұрғыдан өзара байланысты бірнеше сөйлемдер тізбегін түсіну қалыптасты. Бұл тілдік бірлік лингвистикада түрлі атаулармен белгілі болса да, олардың белгілі бір заңдылықтар негізінде туындайтыны, түзілетіні, түрлі байланыстарға сүйенетіні дәлелденді және олар көлемді туынды аясында өзінің алдындағы, өзінен кейінгі синтаксистік конструкциялармен де қатысын жоғалтпайтыны байқалды. Осының нәтижесінде мәтіннің тұтас өзіне де назар аудару қажеттілігі туындады.
Мәтін өзінің коммуникативтік, функционалдық, прагматикалық, ақпараттық, кумулятивтік сипатына сай қоғам, мәдениеттен тыс қарастырыла алмайды, сол себептен оны жазба тіл мен сөйлеу актісі деп қарастыру жеткіліксіз. Мәтін - функционалды-коммуникативті тұрғыдан сол тілдік-мәдени кеңістікте өмір сүріп, шығармашылықпен айналысып отырған тілдік тұлғаның шығармасы және ондағы басқа адамдар тұтынатын туынды. Сол себепті тілдік жүйенің барлық деңгейіндегі бірліктерден тұратын мәтіннің өз бірліктері мен санаттарын анықтау қажеттілігі пайда болады.
Қандай да бір қоғамның әр қилы салаларындағы коммуникацияны орнықтыру, жеңілдету, жеделдету үшін қолданылатын мәтіндер бірнеше функционалды типтерге бөлінеді. Олардың әрқайсысының өзіне тән узуалды құрылымы, сөзқолданысы, синтаксистік конструкциялары болады. Мұндай мәтіндер дәстүрлі стилистикада сөзқолданыс ерекшеліктері мен заңдылықтары тұрғысынан зерттеліп, функционалды стилистиканың жеке сала болып қалыптасуына көп ықпал жасады. Мәтіндердегі мағыналық ұйытқы сөздердің қолданылу жиілігі, белгілі бір тақырыптық-семантикалық өріске қатысты сөздердің түрлі (парадигматикалық, синтагматикалық) байланыстары, ой қозғалысын қамтамасыз ететін тілдік бірліктердің (дейктикалық элементтер, синонимдер, жалғаулықтар) барлық мәтіндерде бірдейлігі, мәтін бөліктерінің формалды құрылымындағы тұрақтылық мәтін түзу заңдылықтарын сипаттауға мүмкіндік берді.
1 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш //Ақ жол. - Алматы: Жалын, 1991. - 462 б.
2 Щерба Л.В. Опыты лингвостилистического толкования стихотворений // Избранные работы по русскому языку. – М.: Учпедгиз, 1957. – 280 с.
3 Қабдолов З. Сөз өнері // Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1983. – 456 б.
4 Козицкая Е.А. Цитатное слово в газетном заголовке и рекламном тексте. – Тверь, 2001. – 120 с.
5 Нұрмұқанов Х.М. Мәтін ішіндегі мәтін // Азия-Транзит альманахы. – Қарағанды. – 2001. - №1. – Б. 9-11.
6 Әділова А.С. Сентенцияның тілдік табиғаты және стильдік қызметі: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Қарағанды, 1998. - 28 б.
7 Бабенко Л.Г., Казарин Ю.В. Лингвистический анализ художественного текста: Учебник. Практикум. – М.: Флинта, Наука, 2004. – 496 с.
8 Лукин В.В. Художественный текст: Основы лингвистической теории и элементы анализа. – М.: Ось-89, 1999. – 192 с.
9 Солганик Г.Я. Стилистика текста. – М.: 2000.- 258 с.
10 Сорокин Ю.А. Текст, цельность, связность, эмотивность // Аспекты общей и частной лингвистической теории текста. – М.: Наука, 1982. – С. 62-63.
11 Тураева З.Я. Лингвистика текста. – М.: Просвещение, 1986. – 156 с.
12 Арнольд И.В. Теоретические основы стилистики декодирования // Семантика. Стилистика. Интертекстуальность: Сб. Ст. – СПб.: Изд. СПбГУ, 1999.- 470 с.
13 Белянин В.П. Психологические аспекты художественного текста. – М., 1988. – 219 с.
14 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М.: Советская энциклопедия, 1966.
15 Литературоведческий энциклопедический словарь. – М.: Советская энциклопедия, 1987. - 600 с.
16 Валгина Н.С. Теория текста. – М.: Логос, 2003. – С. 12-21.
17 Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. – М.: Наука, 1981. – 137 с.
18 Кубрякова Е.С. О тексте и критериях его определения // Текст. Структура и семантика. Т. 1. – М., 2001. – С. 4-10.
19 Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. – Алма-Ата: Наука, 1989. – 180 с.
20 Мустафина С.С. Текстообразующие средства казахского языка: автореф. ... канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1989. – 28 с.
21 Кунанбаева С.С. Темпоральные отношения в казахском художественном тексте: автореф. ... канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1991. – 27 с.
22 Ахмедьяров К.К. Лингвистическая поэтика: традиции и новации. – Алматы: Қазақ университететі, 2002. - 234 с.
23 Құрманова Н.Ж. Текст теориясы және текст талдау әдістемесі. – Алматы: Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті, 2000. – 113 б.
24 Шалабай Б. Мәтін // Қазақ тілі: Энциклопедия. – Алматы: IDK-TIPO баспа орталығы, 1998. – Б. 270.
25 Ерназарова З.Ш. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің прагматикалық негіздері: филол. ғыл. докт. ... автореф. – Алматы, 2002. – 53 б.
26 Алкебаева Д.А. Қазақ тілі стилистикасының прагматикасы: филол. ғыл. докт. ... автореф. – Алматы, 2006. – 43 б.
27 Тіл білімі сөздігі // Жалпы редакциясын басқарған проф. Э.Д.Сүлейменова. – Алматы: Ғылым, 1998. – 542 б.
28 Жубанов А.К. Основные принципы формализации содержания казахского текста. – Алматы, 2002. – 250 с.
29 Бүркіт Отар Әлі. Қайталамалардың лингвостилистикалық жүйесі. – Алматы: Ғылым, 2001. – 274 б.
30 Әзімжанова Г. Қазақ көркем проза мәтінінің прагматикалық әлеуеті. – Алматы, 2006. – 324 б.
31 Голякова Л.А. Подтекст как полидетерминированное явление. – Пермь: Изд. Перм. унив., 1999. -208 с.
32 Уәли Н. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері: филол. ғыл. докт.... дисс. – Алматы, 2007. – 357 б.
33 Колшанский Г.В. Контекстная семантика. М.: Наука, 1980. – 149 с.
34 Мыркин В.И. Текст, подтекст, контекст // Вопросы языкознания. – 1976. - №5 – С. 86 – 93.
35 Жакупов Ж.А. Қазақ тілінің функционалды синтаксисі (контекст проблемасы): филол. ғыл. докт. ... автореф. – Алматы, 1999. – 64 б.
36 Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. - Алматы: Ғылым, 1995. – 231 б.
37 Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997. – 224 б.
38 Шалабай Б. Көркем әдебиет стилистикасы. – Алматы: Ғылым, 1999. – 197 б.
39 Серғалиев М. Стилистика негіздері. –Астана: Л.Н. Гумилев ат. ЕҰУ, 2006. – 410 б.
40 Кәрімов Х. Қанатты тіл. - Алматы: Санат, 1995. – 144 б.
41 Амантай Д. Гүлдер мен кітаптар. – Алматы, 2004.
42 Барт Р. Смерть автора // Семиотика. Поэтика. – М.: Прогресс, Универс, 1994. – С. 384-391.
43 Барт Р. Текстовой анализ одной новеллы Эдгара По // Семиотика. Поэтика. - М.: Прогресс, Универс, 1994. – С.424-461.
44 Тодоров Ц. Поэтика // Структурализм: «за» и «против». – М.: Прогресс, 1975. - С. 37-113.
45 Enkvist N.E. Text, Cohesion, and Coherence. Cohesion and Semantics. Publications of the Research Institute of the Abo Akademi Foundation, 1979.
46 Новиков А.И. Художественный текст и его анализ. – М.: Наука, 1988.
47 Леонтьев А.А. Понятие текста в современной лингвистике и психолингвистике // Психолингвистическая и лингвистическая природа текста и особенности его восприятия. – Киев, 1979.
48 Михайлова Е.В. Интертекстуальность в художественном дискурсе: дисс. ... канд. филол. наук. – Воронеж, 1999.- 167 с.
49 Сильман Т. И. Подтекст как лингвистическое явление //Филологические науки. – 1969. - №1. – С. 69.
50 Кеншінбаева Ж.М Қазақ мәтінінің семантика-интонациялық мүшеленуі: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2005 - Б. 14.
51 Смағұлова Г. Мәтін лингвистикасы. - Алматы: Қазақ университеті, 2002. – Б. 24.
52 Белянин В.П. Психолингвистика. – М.: Флинта, 2003. – 232 с.
53 Нұрмұқанов Х. Сөз және шеберлік. –Алматы: Ғылым, 1987. – 288 б.
54 Болғанбаев Ә., Қалиев Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Ғылым, 1997. – 189 б.
55 Ахманова О.С., Гюббенет И.В. «Вертикальный контекст» как филологическая проблема // Вопросы языкознания. – 1977. - №2. – С. 91.
56 Төлеубаева К.А. Қазақ романдарындағы драматизм: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Астана, 2004. – 28 б.
57 Красных В.В., Гудков Д.Б., Захаренко И.В., Багаева Д.В. Когнитивная база и прецедентные феномены в системе других единиц и в коммуникации // Вестник Московского университета. Серия 9. Филология. – 1997. - №3. – С. 62 – 75.
58 Манкеева Ж. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық негіздері.- Алматы: Жібек жолы, 2008. – 356 б.
59 Ақыш Н. Қазақ прозасындағы ұжымдастыру шындығы және көркемдік шешім: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2004. – 33 б.
60 Қазақ грамматикасы. – Астана, 2002. - 784 б.
61 Белянин В.П. Психолингвистический и концептуальный анализ художественного текста с позиции доминанты // Логический анализ языка. Концептуальный анализ. – М.: 1990. – С. 102.
62 Кузьмина Н.А. Интертекст и его роль в процессах эволюции позтического языка. – М.: Эдиториал УРСС, 2004. – 272 с.
63 Лингвистические средства текстообразования. – Барнаул: Изд. Алтайского госуниверситета, 1985. – 78 с.
64 Момынова Б. Қазақ тіліндегі қоғамдық-саяси лексика (әлеуметтік-бағалауыштық, сөзжасам). – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 110 б.
65 Кухаренко В.А. Интерпретация текста. – М.: Наука, 1988. – 218 с.
66 Казарин Ю.В. Филологический анализ поэтического текста. – М.: Академический Проект; Екатеринбург: Деловая книга, 2004. – 432 с.
67 Холшевников В.Е. Анализ композиции лирического стихотворения //Анализ одного стихотворения. – Л.: Просвещение, 1985. – С. 5-48.
68 Николаева Т.М. Краткий словарь терминов лингвистики текста //Новое в зарубежной лингвистике. Выпуск VIII. Лингвистика текста. – М.: Прогресс, 1978. – С. 467-472.
69 Арнольд И.В. Проблемы диалогизма, интертекстуальности и герменевтики. – СПб.: Образование, 1995. – 72 с.
70 Арнольд И.В. Стилистика. Современный английский язык. – М.: Флинта, 2002. – 204 с.
71 Степанов Ю.С. Французская стилистика. – М.: Высшая школа, 1965. – 470 с.
72 Орысша-қазақша сөздік. I-II т. // Жалпы редакциясын басқарған Ғ.Мұсабаев. – Алматы: Ғылым, 1978.
73 Базарбаев М. Мағжан Жұмабаев // Мағжан Жұмабаев: Шығармалар. 1 т. – Алматы: Білім, 1995. – Б. 5-32.
74 Елеукенов Ш. Мағжан: Өмірі мен шығармагерлігі. – Алматы: Санат, 1995. - 383 б.
75 Белянин В.П. Основы психолингвистической диагностики: модели мира в литературе. – М.: Триволя, 2000. – 238 с.
76 Есім Ғ. Сана болмысы. 8- кітап. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 330 б.
77 Шапай Т. Шын жүрек – бір жүрек: Эссе. Әдеби сын. Зерттеу. – Алматы: Жазушы, 1999. – 256 б.
78 Төреқұлов Н. Қайым айтыс // Қазақ әдебиеті: Энциклопедия. – Алматы: Білік, 1999. – Б. 394.
79 Жармұхамедұлы М. Қазақ поэзиясындағы айтыс жанры: тегі мен дамуы: филол. ғыл. докт. ... автореф. – Алматы, 2001. – 57 б.
80 Адамбаев Б. Халық даналығы. – Алматы: Мектеп, 1976. – Б. 121.
81 Әуезов М. Ескендір // Абай. Энциклопедия. – Алматы: Атамұра, 1995. – Б. 228-229.
82 Ямпольский М.Б. Память Тиресия. Интертекстуальность и кинематограф. – М.: РИК Культура, 1993. – 427 с.
83 Тынянов Ю.Н. Достоевский и Гоголь (к теории пародии) // Поэтика. История литературы. Кино. – М.: Наука, 1977. – С. 198-226.
84 Тынянов Ю.Н. О пародии // Поэтика. История литературы. Кино. – М.: Наука, 1977. – С. 284-310.
85 Бахтин М.М. Проблемы поэтики Достоевского. – М.: Наука, 1973. – 423 с.
86 Сейтжанов Қ. Алтын Орда дәуірі түркі классикалық поэзиясының көркемдік ерекшеліктері және қазақ әдебиетімен дәстүр сабақтастығы («Мұхаббат-нама», «Хұсрау-Шырын» поэмалары негізінде): филол. ғыл. канд. ... дисс. – Астана, 2003 – 122 б.
87 Денисова Г.В. В мире интертекста: язык, память, перевод. – М.: Азбуковник, 2003. – 298 с.
88 Снигирев А.В. Интертекст: типология, включение и функции в художественном тексте: автореф. ... канд. филол. наук. – Екатеринбург, 2000. – 29 с.
89 Эко У. Заметки на полях «Имени розы» // Иностранная литература. -1988. - №10. –С. 88-104.
90 Кристева Ю. Бахтин, слово, диалог и роман // Вестник Московского университета. Серия 9. Филология. – 1995. - №1. – С. 93 – 124.
91 Смирнов И.П. Порождение интертекста. – Вена, 1985. – С. 59 – 137.
92 Талжанов С. Ойдың ауысуы туралы // Өткен күндер сөйлейді. – Алматы: Жазушы, 1979. – Б. 65 – 96.
93 Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас,1959. – Б.150.
94 Күмісбаев Ө. Проблемы арабо-персидских и казахских литературных связей. – Алматы: Изд. КазГУ, 1996. - 315 с.
95 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. – Алматы: Мектеп, 1988. – 163 б.
96 Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. – Астана: Елорда, 2000. -288 б.
97 Лукин В.В. Лингво-семиотические свойства художественного текста, его компоненты и параметры типологического определения: дисс. ... д-ра филол. наук. – Орел, 2003. – 458 с.
98 Костыгина К.А. Интертекстуальность в прессе (на материале немецкого языка): дисс. ... канд. филол. наук. – СПб., 2003. – 290 с.
99 Лотман Ю.М. Текст в тексте // Ученые записки Тартуского университета. Выпуск 567. – Тарту, 1981. - №14. – С. 37.
100 Гаспаров Б.М. Язык, память, образ: Лингвистика языкового существования. – М.: 1996. – 315 с.
101 Гаспаров М.Л. Литературный интертекст и языковой интертекст // Известия РАН. Серия литературы и языка. – 2002. - №4. – С. 3-9.
102 Супрун А.Е. Текстовые реминисценции, как языковое явление // Вопросы языкознания. – 1995. - №6. – С. 17-30
103 Солодуб Ю.П. Интертекстуальность как лингвистическая проблема // Филологические науки. – 2000. - №2. – С. 51- 57.
104 Пигина Н.В. Интертекстуальность как фактор текстообразования в лирическом цикле Р.М.Рильке: ): дисс. ... канд. филол. наук. – СПб., 2005. – 200 с.
105 Москвин В.П. Цитирование, аппликация, парафраз: к разграничению понятий // Филологические науки. – 2002. - №2. – С. 63 -70.
106 Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы (оқулық). – Алматы: Ана тілі, 1996. – 304 б.
107 Зенкин С. Преодоленное головоокружение // Женетт Ж. Фигуры. – М.: Изд. им. Сабашниковых, 1998. – С. 22.
108 Хализев В.Е. Ценностная ориентация М.М.Бахтина и его духовная драма // Вестник Московского университета. Серия 9. Филология. – 1995. - №6. – С. 5 -21.
109 Риффатер М. Интертексуальность и гипертекстуальность // New Literary History 25. – 1982.
110 Нельсон М. Гипертекст // Толковый словарь современного русского языка. – М.: 1999. – 670 с.
111 Фатеева Н.А. Типология интертекстуальных элементов и связей в художественной речи // Известия РАН. Серия литературы и языка. – 1998. - №5. – С. 25 -38.
112 Современный философский словарь // Под ред. Кемерова В.Е. – М., Бишкек, Екатеринбург: 1996. – 606 с.
113 Современное зарубежное литературоведение. – М.: Интрада, 1999. – 319 с.
114 Волкова З.Н. Эпос Франции. – М.: Наука, 1984. – 210 с.
115 Фатеева Н.А. Интертекстуальность и ее функции в художественном дискурсе // Известия РАН. Серия литературы и языка. – 1997. - №5. – С. 12 -21.
116 Лотман Ю.М. Анализ поэтического текста. – Л.: Просвещение, 1972. – 272 с.
117 Савченко А.В. Интертекстуальность как характеристика эпохи (на материале романа Й.Шкворецкого «Танковой батальон») // II Славистические чтения памяти профессора П.А.Дмитриева и профессора Г.И.Сафронова: Материалы международной научной конференции. – СПб.: 2001. – С. 33.
118 Сидоренко К.П. Пушкинское слово в интертекстуальной динамике: дисс. ... д-ра филол. наук. – СПб., 1999. – 358 с.
119 Попова Е.А. Интертекстуальность как средство воздействия в политическом дискурсе: на материале англоязычных текстов о политической карьере А. Шварценеггера: дисс. ... канд. филол. наук. – Самара, 1999. – 185 с.
120 Циглер Е.М. Литературные заимствования в постмодернистской прозе Великобритании: Дж. Фаулз, Э. Берджесс, А. Картер, А.С. Байатт: Автореф. ... канд. филол. наук. – Минск, 1999. – 26 с.
121 Тростников М.В. Поэтология. – М.: Грааль, 1997. – 405 с.
122 Жолковский А.К. Блуждающие сны и другие работы. – М.: Наука, 1994. – 428 с.
123 Талжанов С. Әдеби әсер жайлы // Өткен күндер сөйлейді. – Алматы: Жазушы, 1979. – Б. 44 – 64.
124 Вежбицкая А. Дескрипция или цитация // Новое в зарубежной лингвистике. Выпуск XIII: Лингвистика и логика (Проблемы референции). – М.: Прогресс, 1982. – С.237-262.
125 Арутюнова Н.Д. Диалогическая цитация: (К проблеме чужой речи) // Вопросы языкознания. – 1986. - №1. – С. 50.
126 Семенова Н.В. Цитата в художественной прозе: дисс. ... д-ра филол. наук. – М., 2004. – 330 с.
127 Минц З.Г. Функция реминисценций в поэтика А. Блока // Поэтика Александра Блока. – СПб.: Искусство- СПБ, 1999. – С. 362-388.
128 Лингвистикалық түсіндірме сөздік / Құрастырушылар Салқынбай А., Абақан Е. – Алматы: 2002. – Б. 65.
129 Қазақ халқының ауыз әдебиеті / Жалпы редакциясын басқарған М.О.Әуезов. – Алматы, 1960. - 738 б.
130 Даирова К.Н. Структурно-семантические особенности цитаты и ее функции в тексте: автореф. ... канд. филол. наук. – М., 1983. – 22 с.
131 Петрова И. К. Цитация в письменных научных произведениях: автореф. ... канд. филол. наук. – М., 1987. – 27 с.
132 Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы. – Астана, 2002. – 528 б.
133 Қазақ тілі: Энциклопедия. – Алматы: IDK-TIPO баспа орталығы, 1998. – Б. 92.
134 Есембеков Т. Әдеби талдауға кіріспе. – Қарағанды, 1991. – 78 б.
135 Жалмаханов Ш. Қазақ тілінен дипломдық жұмыс. – Қарағанды, 1997. – 54 б.
136 Тарановский К. О поэзии и поэтике. – М., 2000. – 230 с.
137 Ронен О. Лексические и ритмико-синтаксические повторения и неконтролируемый подтекст // Известия РАН. Серия литературы и языка. – 1997.- №3. – С. 40 - 44.
138 Земская Е.А. Цитация и виды ее трансформации в заголовках современных газет // Поэтика. Стилистика. Язык и культура: Памяти Т.Г. Винокур / Под ред. Розановой Н.М. – М.: Изд. МГУ 1996. – С. 157-168.
139 Козицкая Е.А. Цитата в структуре поэтического текста: Автореф.... канд. филол. наук. – Тверь, 1994. – 24 с.
140 Андросенко В.П. Цитата как элемент сообщения и как фактор эстетического воздействия: дисс. ... канд. филол. наук. – М., 1988. - 206 с.
141 Золян С.Т. О семантике поэтической цитаты // Проблемы структурной лингвистики. – М., 1991. – С. 73-86.
142 Атлас А.З. Цитата как одно из средств реализации категории подтекста в поэтическом тексте: дисс. ... канд. филол. наук. – Л.: 1985. – 165 с.
143 Булах М.А. Цитата как лингвистическое явление: автореф. ... канд. филол. наук. – Калинин, 1978. – 23 с.
144 Твен Марк. Ибранные произведения. – М.: Государственное издательство иностранной литературы, 1983. – 270 с.
145 Квятковский А. Поэтический словарь. – М.: Советская энциклопедия, 1966. – 375 6.
146 Турабаева Г.К. Окказиональные преобразования пословиц и поговорок в казахском языке: автореф.... канд. филол. наук. – Алматы, 1989. – 26 с.
147 Мамаева А.Г. Лингвистическая природа и стилистические функции аллюзии: автореф. ... канд. филол. наук. – М., 1977. – 24 с.
148 Доскенов Ғ. Реминисценция // Қазақ әдебиеті: Энциклопедия. – Алматы: Білік, 1999. – Б. 565.
149 Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. – Алматы: Мектеп, 1984. – Б. 96-100.
150 Жақыпов Ж. Аударматануды аңдату. – Астана: 2004. – 191 б.
151 Слышкин Г.Г. От текста к символу: лингвокультурные концепты прецедентных текстов в сознании и дискурсе. – М.: Academia, 2000. – 120 с.
152 Жумагулова М.Ш. Газети публицистика тіліндегі эвфемизмдер: филол. ғыл. канд. ... автореф.. – Алматы, 2004. – 27 б.
153 Синонимдер сөздігі. – Алматы, 2001. – 311 б.
154 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1978-1986.
155 Бектаев Қ. Сөздік. – Алматы, 2001. – 703 б.
156 Мүсірепов Ғ. Повестер мен әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1987. – 157 б.
157 Рождественский Ю.В. Фольклорные правила речевого этикета // Введение в общую филологию. – М.: Высшая школа, 1979 – 180 с.
158 Рождественский Ю.В. О правилах ведения речи по данным пословиц и поговорок // Паремиологический сборник: Пословица. Загадка (структура, смысл, текст). – М.: Высшая школа, 1979 – 230 с.
159 Почепцов Г.Г. Теория и практика коммуникации: (от речей президентов до переговоров с террористами). – М.: Центр, 1998 – 206 с.
160 Прозоров В.В. Молва как филологическая проблема // Филологические науки. – 1998. - №3. – С. 55 -57.
161 Осетрова В. Слухи в речевой и языковой действительности // Известия РАН. Серия литературы и языка. – 2003. - №1. – С. 49-54.
162 Есенова Қ. Қазіргі қазақ медиа-мәтінінің прагматикасы (қазақ баспасөз материалдары негізінде). – Алматы: Экономика, 2007. – 450 б.
163 Ольшанский. Взаимодействие семантики слова и предложения // Вопросы языкознания. – 1983, №3. – С. 56.
164 Большая советская энциклопедия. – М.: Советская энциклопедия, 1969. – С. 304
165 Фатеева Н.А. Контрапункт интертекстуальности или интертекст в мире текстов. – М.: Агар, 2000 – 280 с.
166 Жұбанов А. Ғасырлар пернесі. – Алматы: Жазушы, 1975. – Б. 63.
167 Пірәлиева Г. Ішкі монолог // Жұлдыз. – 1994, №1.
168 Қожакеев Т. Сатира негіздері. – Алматы: Санат, 1996. – 462 б.
169 Ысқақұлы Д. Сын жанрлары. – Алматы: Санат, 1999. – 287 б.
170 Вербицкая М.В. Теория вторичных текстов. – М. Изд. МГУ, 2000 – 267 с.
171 Проскурин О.А. Поэзия Пушкина или подвижный палимпсест. – М.: Изд. Новое литературное обозрение, 1999 – 462 с.
172 Шаңғытбаев Қ. Дәрмәнднама: Қайым өлеңдер // Жұлдыз. - 1993, №7.
173 Толысбаева Ж. Венок сонетов в пространстве жанрого эксперимента современной казахстанской поэзии // Евразия, 2006. - №2 – 55-63.
174 Караулов Ю.Н. Языковая личность // Русский язык: Энциклопедия. – М., 1986. - С.
175 Красных В.В. Виртуальная реальность или реальная виртуальность? – М.: Агар, 1998 – 305 с.
176 Выготский Л.С. Психология искусства. – М.: Искусство, 1986.
177 Фаткулин Ф. В памяти – люди войны // Южный Казахстан. – 1971, 2 декабря.
178 Ысмағұлов Ж. Міржақып Дулатов // Міржақып Дулатов: Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991.
179 Абсеметов М. Поэт. Ученый. Просветитель // Алем: Литературно-художественный и общественно-политический альманах. – Алматы, 1990. –С. 13.
180 Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті: филол. ғыл. докт. ... автореф. – Алматы, 2004. – 52 б.
181 Әшімов А. Менің пірім Ысқақ пірәдар // Парасат. – 2005. - №11. – Б. 9.
182 Большая книга афоризмов. – Ростов-на Дону: Владис, 2001. – 608 с.
183 Энциклопедия ума. – М.: Терра, 1998. – 624 с.
184 Афоризмы. Нет ничего сильнее слова. – М.: Прогресс, 1995. – 496 с.
185 Мудрость тысячелетий. – М.: Олма-Пресс, 2001. – 848 с.
186 Словарь современных цитат. – М.: Эксмо, 2005. - 736 с.
187 Словарь библейских крылатых слов и выражений. – СПб.: XXI век, 2000. – 459 с.
188 Крылатые слова. - Ростов-на Дону: Владис, 2002. – 521 с.
189 Әлібеков Ә. Сыр-дәптер // Қазақ әдебиеті. – 2005, №38.
190 Энциклопедический словарь юного филолога. – М.: Педагогика, 1984. – С. 331.
191 А.П.Чехов о литературе. – М.: Художественная литература, 1955. – С. 302.
192 Құпиялы өлкенің ғажайыбы. – УстьКаменегорск: Изд. дом Вояж АО Интурист, 2001. Новосибирск: 2001. – Б. 271.
193 Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – М.: Наука, 1987. – 263 с.
194 Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. – М.: Наука, 1973. – 246 с.
195 Моэм С. Подводя итоги. – М.: Художественная литература, 1989. – 401 с.
196 Фонякова О.И. Имя собственное в художественном тексте. – Л.: Изд. ЛГУ, 1990. – 157 с.
197 Козицкая Е.А. Цитата, «чужое слово», «интертекст»: Материалы к библиографии // Литературный текст: проблемы и методы исследовний. Выпуск 5. – Тверь: Изд. ТГУ, 2000. – С. 91.
198 Жаппар К.З. Эстетические функции имен собственных в поэзии О.Сулейменова: автореф. ... канд. филол. наук. – Алматы, 2000. – 26 с.
199 Паңгереев А. Жер-су атауларының поэтикасы. - Ақтөбе, 1996. – 126 б.
200 Керимбаев Е.А. Казахская ономастика в этнокультурном, номинативном и функциональном аспектах. – Алматы, 1995. – 248 с.
201 Казахское слово в русском художественном тексте. – Алматы: Ғылым, 1990.
202 Чумак-Жунь И.И. Художественный текст как феномен культуры: интертекстуальность и поэзия. – Белгород, 2003. – С.39.
203 Султаньяев О. Паремия через призму двуязычия // Актуальные проблемы двуязычия и пути совершенствования подготовки кадров в республике. – Караганда: Изд. КарГУ, 1997. – С. 46 – 51.
204 Қожахметова Х. Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы. –Алматы: Мектеп, 1972. – 112 б.
205 Лингвистический энциклопедический словарь. – М.: Советская энциклопедия, 1990. – 685 с.
206 Мокиенко В.М. Интертекстемы и текст в славянских языках // Интертекст в художественном и публицистическом дискурсе. – Магнитогорск: 2003. - С. 9 -17.
207 Телия Н.В Фразология в контексте культуры. – М.: Языки русской культуры, 1999. – 336 с.
208 Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. - Алматы: Ғылым, 1975. – Б. 107.
209 Жапақов С. Эпикалық фразеологизмдердің когнитивтік негіздері: филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2004. – 117 б.
210 Фоменко И.В. Цитата // Введение в литературоведение: основные понятия и термины. – М.: Терра, 1999. – С.497.
211 Қазақша-орысша сөздік / Құрастырушылар Сыздық Р., Хұсайын К.Ш.- Алматы: Дайк-Пресс, 2001. – 1008 б.
212 Толковый словарь русского языка п/р Ожегова С.И., Шведовой Н.Ю.- М.: Азбуковник, 1999. – 944 с.
213 Диброва Е.И. Культура осмысления художественного текста // Язык и культура.Ч. I. – Киев, 1994.
214 Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – М., 1993. – С. 23-161.
215 Сүлейменов О. АЗиЯ. – Алматы, 1992. - Б. 253.
216 Кеңесбаев С. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1977.
217 Сулейменов О. Язык письма. – Алматы – Рим, 1998. – С. 269.
218 Дядечко Л.П. Лингвистический характер цитат-реминисценций в современном русском языке: автореф. ... канд. филол. наук. – Киев: 1989. – 19 с.
219 Когай Э.Р. Метафора как средство создания индивидуально-авторской картины мира. - Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 56 с.
220 Күдеринова Қ. Қазақ жазуының теориялық негіздері. – Алматы, 2006. – 280 б.
221 Жанпейісов Е. «Абай жолы эпопеясының тілі». - Алматы: Ғылым, 1976. – 167 б.
222 Хусаинов К.Ш. Звукоизобразительность в казахском языке. – Алматы, 1988.
223 Сарсенбаев Р. Лексико-стилистические особенности казахских пословиц и поговорок: автореф. ... канд. филол. наук. – Алматы, 1961. – 26 с.
224 Сағындықұлы Б. «һибат-ул Хақайиқ» ХІІ ғасыр ескерткіші. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 184 б.
225 Агибаева С. Поэзия и проза в структуре романа: проблема интертекста: автореф. ... канд. филол. наук. – Астана, 2002. – 30 с.
226 Шарипова А. Интертекстуальное пространство литературы. – Астана: ЕНУ им. Л.Н. Гумилева, 2007. – 284 с.
227 Майтанов Б. Қазіргі қазақ прозасындағы модернистік және постмодернистік ағымдар // ҚӘ. – 2004. - №43-44.
228 Әсемқұлов Т. Қазіргі қазақ прозасының жаңа көкжиегі // ҚӘ. – 2005. - №26.
229 Хакен Герман. Тайны восприятия. – М.: 2002. – 272 с.
230 Момынова Б. Газет лексикасы: жүйесі мен құрылымы. – Алматы: Арыс, 1999. – 228 б.
231 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. –Алматы: Рауан, 1991. – 216 б.
232 Шоқым Г. Жүсіпбек Аймауытов романдарындағы қосүнді сөз: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 1997. – 26 б.
233 Садирова К. Қазақ тіліндегі көп пропозициялы дискурстың құрылымдық негіздері: филол. ғыл. докт. ... автореф. – Алматы, 2008. – 48 б.
234 Мұратова Г. Абайдың тілдік тұлғасы: дискурстық талдау және концептуалды жүйесі: филол. ғыл. докт. ... автореф. – Алматы, 2008. – 50 б.
235 Қазанбаева А. Мұқағали Мақатаев лирикасының лингвистикалық табиғаты. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 134 б.
236 Каукербекова Б.С. Сөзқолданыстағы семантикалық екіұштылықтар: филол. ғыл. канд. ... дисс. – Алматы, 2006 – 123 б.
237 Таусоғарова А.Қ. Өлең мәтінінің синтаксистік ерешеліктері: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Алматы, 2000. – 26 б.
238 Шанский Н.М. Лингвистический анализ художественного произведения. – Л.: Просвещение, 1990. – 415 с.
239 Ковтунова И.И. Поэтический синтаксис. – М.: Наука, 1986. – 258 с.
240 Москальская О. И.. Грамматика текста. – М.: Высшая школа, 1988. -158 с.















ПАЙДАЛАНЫЛҒАН КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Құнанбаев А. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1987.
2 Жұмабаев М. Қазақ тілі // Шығармалар. – Алматы: Білім, 1995.
3 Аманжолов Қ. Ақын өлімі туралы аңыз // Нұрлы дүние. – Алматы: Жазушы, 1950.
4 Мақатаев М. Соғады жүрек. – Алматы: Жазушы, 1982.
5 Ақсұңқарұлы С. Адам Ата – Хауа Ана. – Алматы: 2000.
6 Мағауин М. Сары қазақ // Жұлдыз, №6-7, 1991.
7 Ахметова К. Бауыр // Арғымақтар даласы. – Алматы: Жазушы, 1987.
8 Мырзалиев Қ. Төсін мұз, етегін көк әдіптеген... // Көш. - Алматы, Жазушы, 1973.
9 Салықбай Г. Аспандағы аңсарым. – Алматы: 2001.
10 Бөкей О. Қайдасың, қасқа құлыным. – Астана: Елорда, 1999.
11 Шапай Т. Бәйге // Қазақ әдебиеті, 2001, № 1.
12 Жұмаділов Қ. Соңғы көш // Шығармалар жинағы: он екі томдық. 4-5 том. – Алматы: Қазығұрт, 2005.
13 Мағауин М. Алтыбақаннан соң // Өмір жыры. – Алматы: Өнер, 1994.
14 Сүлейменов А. Бесатар. – Алматы: Жазушы, 1990.
15 Мағауин М. Көкбалақ // Өмір жыры. – Алматы: Өнер, 1994.
16 Мағауин М. Қарақыз // Өмір жыры. – Алматы: Өнер, 1994.
17 Бұқар жырау. Тілек // Бес ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1981.
18 Исабеков Д. Қарғын. Екі томдық шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1993.
19 Айбергенов Т. Аруана – бауыр дүние. – Алматы: Атамұра, 2003.
20 Райымбекұлы М. Өлеңдер // Жұлдыз, № 10, 1998.
21 Бекхожин Қ. Эльбрустай айбатым // Жұлдыз, № 1, 19901.
22 Оңғарсынова Ф. Екі томдық таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1987.
23 Салықов К. Сырғалы сонеттер. – Алматы: Жалын, 2001.
24 Мағауин М. Көк мұнар // Екі томдық шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1990.
25 Ниязбеков Р. Жүректегі ауыр жүк // Жұлдыз, № 12, 1991.
26 Молдағалиев Ж. Қызыл қайың. – Астана: Елорда, 2000.
27 Сүндетов М. Күтем сені, Дидар! // Екі томдық таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1992.
28 Жақыпбаев Ж. Ләйла. – Алматы: Атамұра, 2002.
29 Әуезов М. Абай жолы. – Алматы: Жазушы, 1989-1990.
30 Әбдіков Т. Парасат майданы // Таңшолпан, №4, 2002.
31 Әбдіков Т. Өліара. – Алматы: Жалын, 1985.
32 Момышулы Б. Собрание сочинений в двух томах. – Алматы: Жазушы, 1986.
33 Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991.
34 Адамбеков С. Атылған қыз туралы аңыз. – Алматы: Жазушы, 1980.
35 Нәжімеденов Ж. Көп балалы қыз туралы ода // Менің топырағым. – Алматы: Жазушы, 1985.
36 Сүлейменов О. Арғымақтар. – Алматы: Жазушы, 2002.
37 Дөнентаев С. Бозторғай. – Алматы: Мектеп, 1989.
38 Жайлыбай Ғ. Жүрегімнің жұлдызы. – Алматы: Шартарап, 1996.
39 Раушанов Е. Ғайша бибі. – Алматы: Жазушы, 1991.
40 Ештанаев Ғ. Дүние – дүрмек. – Алматы: Қазақпарат, 1999.
41 Әлімжанов Ә. Махамбеттің жебесі. – Алматы: Жазушы, 1980.
42 Ораз Н. Жолайрықта // Қазығұрт хикаялары. – Алматы: Жазушы, 1995.
43 Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет // Алматы: Мұраттас, 1993.
44 Дүкен Мәсімхан. Мағжан жыр // Қазақ әдебиеті, 2005, № 46.
45 Сәрсек Жарас. Жақсылық // Қазақ әдебиеті, 2005, № 48.
46 Мүбаракұлы Бағдат. Өлеңдер // Орталық Қазақстан, 2006.19.01.
47 Есдәулетов Ұ. Ақ керуен. – Алматы: Жазушы, 1985.
48 Ысқақ Қ. Беу, ақсақ дүние!.. // Жетімдер әулеті. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2003.
49 Ақдәулетұлы М. Жігерлендіру // Қазақ әдебиеті, 1997, № 33.
50 Сапаров Е. Англияда оқып жүр // Қазақ әдебиеті, 2005, № 42.
51 Айсин Б. Ұйықта, қазақ! // Қазақ әдебиеті, 2004, № 32.
52 Әлімбекұлы Т. Тіпті бар ғой // Қазақ әдебиеті, 1997, № 35.
53 Әлім А. Анау ит неге ұлиды аспан жаққа // Қазақ әдебиеті, 2008, № 9.
54 Нұршайықов Ә. Төрт томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1992. –Т. 1: Роман, повесть және әңгімелер.
55 Есенберлин І. Көшпенділер. – Алматы: Көшпенділер, 2004.
56 Омари Ж. Бұқар жырау. – Қарағанды, 1994.
57 Мырзалиев Қ. Ғибратнәмә. – Алматы: Қазығұрт, 2001.
58 Байғұт М. Өзгенің әдебиетіне өзеурейтіндер көп // Жас қазақ, 2007, №20 (124).
        
        М А З М Ұ Н Ы
К І Р І С П Е ---------------------------------------------------------
-------------3- 10
1 МӘТІН - НЕГІЗГІ ... ... ... 11 - ... ... және ... мәтін ұғымы туралы ------------------------ - --
11 - 19
1.2 Көркем мәтіннің негізгі санаттары ... - 19 - ... ... ... ... және талдау ----------------------------
--- 43 - 62
2 ИНТЕРТЕКСТУАЛДЫЛЫҚ ТЕОРИЯСЫНЫҢ ШЫҒУ ... ЖӘНЕ ... ... - 148
2.1 Интертекстуалдылық: шығу тарихы және пікірлер қайшылығы -63-71
2.2 Интертекстуалды элементтер түрлері-----------------------------
--- 72 - ... ... және ... ... 78 - ... Аллюзия және реминисценция ----------------------------------- --
90 - 98
2.2.3 Мәтін ішіндегі хаттар --------------------------------------------
--- 99 - ... ... ... ... ---------------------------------------
- 102 - 115
2.2.5 Синкретті интертекстуалдылық ------------------------------------
115 - 123
2.2.6 Роман ішіндегі роман ---------------------------------------------
- 123 - ... ... ... ... және түс ... -
127 - 133
2.2.8 Пародия және перифраз ------------------------------------------
- 133 - 139
2.2.9 Мәтіндерді жалғастыру -------------------------------------------
-139 – 144
2.2.10 ... ... ... - ... ... ТҰЛҒА ЖӘНЕ ПРЕЦЕДЕНТТІЛІК ФЕНОМЕНДЕРІ---149 -200
3.1 Тілдік тұлға және интертекстуалдылық ---------------------------
149 -163
3.2 Прецеденттілік ... ... - ... ... ... ----------------------------------------------
-- 166 -174
3.2.2 Прецедентті айтылымдар -------------------------------------------
174 -179
3.2.3 Прецедентті мәтіндер ---------------------------------------------
--- 179 -187
3.2.4 ... ... ... - ... ... жағдайлар -------------------------------------------
-- 192-200
4 ИНТЕРТЕКСТЕРДІҢ ҚЫЗМЕТІ ---------------------------------------201 -
222
4.1 Интертекстердің сілтемелік қызметі ... ... ... ... түзушілік қызметі ------------------------
-206 -209
4.3 Интертекстердің бағалауыштық қызметі ------------------------- -209
-214
4.4 Интертекстердің ... ... ... ... Интертекстердің парольдік қызметі --------------------------------
218 -222
Қ О Р Ы Т Ы Н ДЫ ... -223 ... ... ... ... ... ... --
241-242
Қосымша А --------------------------------------------------------------
------------ 243
Қосымша Б --------------------------------------------------------------
-------------244
К І Р І С П Е
Филология ғылымының ... ... ... ... екі ... ... уақыттар бойы әдебиеттану және тіл білімі болып бөлініп ... ... ... ... ... әр түрлілігіне орай бір-
бірінің жеткен жетістіктері мен жаңалықтарын ... ... ... ... ... ... ол жетістіктердің бәрін
тек адам ... ... ... ... ... ... ... бұл ғылымдардың өзара интеграциясы байқала
бастады. Соның нәтижесінде мәтін, көркем мәтін ... ... ... ... ... ... соңына дейін тіл жүйесіндегі ең көлемді
бірлік сөйлем деп ұғынылып келсе де, қандай да ... ... ... ... ... кез келгеніндегі мысалдардың бәрі
эстетикалық-концептуалды тұрғыдан аса ... ... ... ... ... ... мәлім. Алайда өз контексінен үзіліп алынған
түрлі сөйлемдердің жеке тұрып тиянақталған ойды бере алмайтыны ... ... тіл ... одан да ... ... ... аудара бастады. Ғалымдар арасында ондай тиянақталған ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық
тұрғыдан өзара байланысты бірнеше сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... атаулармен белгілі болса да, олардың
белгілі бір ... ... ... түзілетіні, түрлі
байланыстарға сүйенетіні дәлелденді және олар көлемді туынды аясында ... ... ... ... ... де ... байқалды. Осының нәтижесінде мәтіннің тұтас ... де ... ... туындады.
Мәтін өзінің коммуникативтік, функционалдық, прагматикалық, ақпараттық,
кумулятивтік сипатына сай қоғам, мәдениеттен тыс қарастырыла алмайды, ... оны ... тіл мен ... актісі деп қарастыру жеткіліксіз. Мәтін -
функционалды-коммуникативті ... сол ... ... ... ... ... ... тілдік тұлғаның шығармасы және
ондағы басқа адамдар тұтынатын ... Сол ... ... жүйенің барлық
деңгейіндегі бірліктерден тұратын мәтіннің өз ... мен ... ... ... болады.
Қандай да бір қоғамның әр қилы салаларындағы коммуникацияны орнықтыру,
жеңілдету, ... үшін ... ... ... функционалды
типтерге бөлінеді. Олардың әрқайсысының өзіне тән узуалды құрылымы,
сөзқолданысы, синтаксистік ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен заңдылықтары тұрғысынан
зерттеліп, функционалды стилистиканың жеке сала ... ... ... жасады. Мәтіндердегі мағыналық ұйытқы сөздердің ... ... бір ... ... қатысты сөздердің түрлі
(парадигматикалық, синтагматикалық) ... ой ... ... ... ... ... элементтер, синонимдер,
жалғаулықтар) барлық мәтіндерде бірдейлігі, мәтін бөліктерінің формалды
құрылымындағы ... ... түзу ... ... ... мұның өзі мәтіндердің түзілуіне әсер ететін лингвистикалық және
экстралингвистикалық факторларды ... ... ... ... олардың басқа мәтіндермен, семиотикалық жүйе туындыларымен
байланыстарын іздеуге ... ... Бұл ... көркем шығармаларды
қабылдап, түсіну, қарастыру, интерпретациялау, ... ... ... ... ... ... ... етпейді.
Қалай дегенмен де көркем мәтін аса күрделі семантикалық-құрылымдық жүйе
ретінде өзіндік ерекшеліктерге, ... ... ие. ... семантикалық
көп қатпарлылығына, эмоционалды-экспрессивтілігіне, коннотативтілігіне,
субъективтілігіне орай көркем мәтін оқырманнан да ... ... ... ... етеді. Сондықтан көркем мәтін тек автордың тілдік құзіреті,
әлемді ... ... ... ... тұрғысынан ғана емес,
оқырманның қабылдауы позициясымен бірлікте қарастырылуы қажет.
Қазақ тіл білімінің, әдебиеттануының негізін ... ... ойын өзі үшін ... Өзге үшін ... ... ол ойын ... ... қылып айту керек» [1:349] деген пікірі осы ұстанымның
дұрыстығын дәлелдейді, яғни автордың болмыс өмірді өз ... ... ... оны ... ... ... ... адамға, демек,
оқырманға арналады. Ал оқырман өз кезегінде сол шығарманы түсіну ... ... ... ... ... ... түсінуі қажет. Ол үшін
оның тілдік құзіреті, жады дәл ... ... да, ... ... жақын
болуы тиіс. Сонда ғана ол көркем ... ... ... ... ... ... өйткені адамның кез келген шығарманы қабылдауы
эстетикалық ләззатқа [2; 3] ... ... ... ... ... ... үшін ... автор
қолданған түрлі тілдік құралдарға назар аударады, яғни ... ... ... мәнді деген мағыналық-құрылымдық бірліктер қайтсе де көзге
түседі. Ұсыну қағидатына сәйкес ... ... ... ... әрқайсысы жеке-дара сипатталып келсе де, олардың
біртұтас мәтін ... ... ... бір ... ақпарды
өзектендіру және тиянақталған текст семантикасын интеграциялау ... ... ... ... нақтылануы тиіс. Көркем мәтіннің
вербалды құрылымында оқырман үшін ұсыну қағидатына сәйкес қызмет атқаратын
тілдік бірлік ... ... ... ... де атауға болады.
Интертекстуалдылық қазіргі заманғы көркем әдебиеттің ажырамас бір
белгісі ... ... ... ... ... барысында бұл құбылыс
назардан тыс қала алмайды. Көркем мәтін ... ... оның ... ... ... ... ... тілдік құралдар мен ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда кең және тар мағынада
түсініліп, мәтін типтері тұрғысынан бірнеше түрге бөлінетінін зерттеушілер
атап көрсетеді. Алыс, таяу ... ... ... ... ... ... ... немесе интертекстерді қарастырған ғылыми-зерттеу еңбектерінің
саны ХХI ғасырдың басында-ақ 1000-ға жуық болғанмен [4], ана ... ... ... ... ... өте аз [5].
Авторлық афоризмдердің бір түрі – сентенцияларға арналған жұмысымызда
өлең шумағының жекелеген жолдарын немесе күрделі синтаксистік ... ... өз ... үзіп ... оны ... контекске түсіріп,
айтылған ойды дәлелдеу, дәнекерлеу, байланыстыру, қорыту, ... ... ... (дәйексөз) ретінде қолдануға болатынын және мұндай
жолдарды ... екі ... ... атқаратынын, яғни автор ұстанған
көзқарастан және оқырманның аялық ... ... ... туындайтын
ассоциациядан хабардар ететінін айтқанбыз [6]. Ал көркем шығармадағы
интертекстуалдылық мәселелерін зерттеген ... ... ... келтірінді
құрылымдар, негізінен, цитация қағидатымен енгізілетінін ... ... ... ... жасырын, ішкі, сыртқы, нақты ... ... ... бір ... ... даусыз.
Цитация қағидатымен көркем мәтінге енгізілетін келтірінді құрылымдардың
сентенциялардан бір өзгешелігі – олар тіл ... ... ... ... ... сөз, сөз ... ... абзац, мәтін) болуы
мүмкін және мәтін болып ... ... ... ... мағыналық
тұтастығы, тұлғалық, дыбыстық үйлесімі ... ... ... ... отырған мәтінге басқа мәтіннің таңбасы ретінде енгізіліп, ... ... екі ... ... ... ... ... қарсы қою
нәтижесінде қосымша мағына үстейді, дамытады, суреттеліп отырған оқиға не
құбылысты жан-жақты, толық ... ... кез ... ... ... арасында кездесе
алатынына қарамастан, интертекстерге прецедент ретінде алынатын құбылыстар
белгілі бір заңдылыққа сүйенеді, яғни ... ... ... құбылыс
қалың көпшілікке таныс, олардың тілдік жадында, сана-сезімінде ... ... ... ... ... ... ... прецедентті
құбылыстардың өзектенуі адамға, оның танымдық ... ... ... ... Сол ... де ... әсер-қуаты жағынан бірнеше
түрге бөлінеді.
Интертекстуалды элементтер ... өзге ... ... ... ... ... экстралингвистикалық факторлармен
байланыстырады. Соған орай интертекстуалды элементтер көркем ... ... ... ... кездеседі және әр алуан ... ... ... кейде графикамен ресімделсе, кейде
олар ... ... ... Көркем мәтінді туындататын да, тұтынатын
да адам болғандықтан, антропоөзектік лингвистика тілдік тұлғаның ... ... мен ... бір-бірінен ажырағысыз қарастырады. Көркем
мәтін, ондағы мазмұндық-нақты, мазмұндық-концептуалды, ... ... ... ... санаттардың концептуалды және прагматикалық
әлеуеті біртұтас, тиянақталған мәтін көлемінде әлі де ... ... ... ... ... лексика-фразеологиялық қабатында
кездесетін түрлі тілдік бірліктер ... ... ... танып, білу үшін тілдік тұлға болып табылатын оқырманның
когнитивтік базасы ... ... ... де аса ... жүрген
мәселелердің бірі. Көркем ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ өзге семиотика жүйесіне
жататын мәтіндермен байланысын көрсететін интертекстуалдылықтың ... ... ... ... ... ... ... болатын
түрлі прецедентті феномендер және олардың көркем шығармадағы қызметі қазақ
тіл білімінде әлі де ... ... ... ... ... ... ... Қазақ көркем мәтіндеріндегі мәтін санаттары, қабылдау
стилистикасының қағидаттары, көркем мәтіндердегі ... ... ... ... түзуге әсер-ықпалы, ... ... ... мен ... ... ... тілдік тұлға
когнитивтік деңгейінің интертекстуалды құрылымы, интертекске негіз болатын
феномендер.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты – ... ... ашық жүйе ... ... ерекшеленетін көркем мәтінді антропоөзектік тұрғыдан қарап,
оның басқа мәтіндермен байланысу заңдылықтарын көрсету. Ол үшін ... ... ... ... ... ұғымын анықтап, нақтылау, сол арқылы зерттеу жолын
бағдарлап алу;
- мәтін, оның ішінде көркем ... ... ... ... ... ... ... стилистикасының негізгі қағидаттары және оның түрлерін
саралап көрсету;
- көркем ... ... ... және ... ... ... қажеттілігін негіздеу;
- қазақ ауыз әдебиеті мәтіндерін түзудегі мәтінаралық
байланыстардың жекелеген ... ... ... ... ... ... бір белгісі - интертекстуалдылықты
ұсыну қағидатының бір түрі ретінде дәйектеп, нақтылау;
- интертекст, интертекстуалдылық терминдерінің шығу ... ... және ... ... ... ... ... анықтау;
- интертекстуалды байланыстардың түрлерін ажыратып, ... ... ... және ... ортақ
белгілерді көрсету;
- интертекстуалдылық мәселелерінің тілдік тұлға ... ... ... дәлелдеу;
- прецеденттілік феномендерінің түрлерін және олардың көркем
мәтінде вербалдану жолдарын нақтылау;
- ... ... ... ... атқаратын
қызметін анықтау.
З ерттеу нәтижелерінің жаңалығы:
- қазақ тіл ... ... ... ... анықтамалар толықтырылып,
көркем мәтін ұғымына дефиниция ұсынылды;
- лингвистикалық нысан ... ... ... ... санаттары
нақтыланып, олардың әрқайсысының ерекшеліктері сипатталды;
- көркем мәтінді талдап, интерпретациялауда ... ... ... ... ұштастыру қажеттілігі негізделді;
- интертекстуалдылық барлық бағыттағы көркем әдебиеттің вербалды
қабатындағы ... бір ... ... және екі ... ... ... ... байланыстардың түрлері нақтыланып, сипатталды және
олардың көркем мәтін ақпарын вербалдауға (сөзбен бейнелеуге), мәтін
семантикасын түзуге ықпалы анықталды;
- ... ... ... ... ... қабылдануының
тілдік тұлға ретіндегі оқырманның тілдік жады мен құзіретіне тікелей
тәуелділігі көрсетілді;
- прецеденттілік феномендері нақтыланып, олардың ... ... ... индивидуалды когнитивтік базасына байланысты екені
дәлелденді;
- ... ... ... ... ... ... ... қызметтері анықталып, кейбір
жағдайларда олар бір-бірімен ұштасып жатса, енді бір шығармаларда жеке ... ... ... ... ... ... құрылымында
астарлы ақпар түзуге қызмет ... ... ... барлық
бағыттағы әдебиетте кездесетінін дәлелдеу үшін ... ... ... ... және поэзиялық шығармалар пайдаланылды. Мәтінаралық
байланыстардың ... өз ... ... ... авторлар
қатарында М. Мақатаев, Қ. Шаңғытбаев, Ж. Жақыпбаев, Г. Салықбай, ... С. ... ... ... ... мен ... І. ... Нұршайықов, М. Мағауин, Д. Исабеков, Т. Әбдіков, Н. Ораздарды, сондай-ақ
поэзияға кейінде ... ... (М. ... Д. ... ... С.Сағынтай) атауға болады.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы. Жұмыста көркем ... ... ... ... ... полисемантикалы коммуникативтік-эстетикалық
құрылым ретінде анықталып, ол қоғам, мәдениет кеңістігінен, ... ... тыс ... ... ... Көркем мәтіндер арасындағы
әр түрлі байланыстардың ... ... ... ... ... барысында қол жеткен ғылыми нәтижелер мен тұжырымдар мәтін
лингвистикасы, когнитивтік лингвистика, ... ... ... т.б. ғылым салалары бойынша өзекті
мәселелерді толықтырып, оларды теориялық, ... ... әрі ... ... ... мен ... интертекстуалды байланыстардың
басқа функционалды (ғылыми, публицистикалық) стиль ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу нәтижелерін, ... ... ... ... көркем мәтінді филологиялық
талдау, лингвомәдениеттану, концептология, когнитивтік лингвистика,
психолингвистика пәндері ... оқу ... ... ... ... семинар сабақтарында пайдалануға болады. Сондай-ақ интертекстуалды
элементтер терминдері сөздігін, ... ... ... сөздіктерін
құрастыруға мүмкіндік береді.
Зерттеудің әдіснамалық негіздері мен әдістері. ... ... ... негізін салушы А. Байтұрсынұлының осы заманғы психолингвистика
ұстанымдарымен ... ... мен ... ниеттері туралы, сондай-ақ
келтірінді сөйлемдер ... ... ... ... аясында
көркем шығарма тілі мен автор идиолектін, көркем мәтіндегі автор бейнесін
зерттеген отандық ғалымдар Р.Сыздықтың, Х. ... Б. ... сөз ... ... негіздерін көрсеткен Н. Уәлидің, ... ... де соны ... сөйлеу және тіл бірлігі деп қарастырған
ресейлік ғалымдар И.Р. Гальпериннің, З.Н Тураеваның, ... ... ... орай интерпретациялаумен ... ... ... ... ... ... зерттеулер
жүргізген Л.С. Выготскийдің, А.А. Леонтьевтің, мәтінаралық ... ... М.М. ... Ю. М. Лотманның, Ж.Женеттің, Ю.
Кристеваның, Ю.Н. Тыняновтың, Ю.С. ... И.В. ... ... В.В Красныхтың пікір-көзқарастары басшылыққа алынды. Зерттеу
жұмысында ... ... ... ... ... ... ... талдау, сипаттама,
концепт, семантикалық өріс әдістері ұштастырылды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- мәтіндер белгілі бір ... ... ... ... орнықтыру, жеделдету, жеңілдету ... ... ... ... ... ... мәтін бір-бірімен түрлі байланыстар негізінде тиянақталған,
горизонтал ... және ... ... ... әрекеттесуі нәтижесінде туындаған, адам, уақыт және
кеңістік ұғымдарынан ажырағысыз коммуникативтік-прагматикалық ашық жүйе;
- көркем мәтіннің толық интерпретациялануы үшін ... ... ... ... ... іске ... ... мәтіннің барлық санаттары бір-бірімен тығыз байланысты
болғандықтан, олардың ешқайсысы ... ... ... және ... бәрі ... ... ... вербалдана алмайды;
- көркем туындыны автор интенциясына сай түсіну оқырманның аялық
біліміне байланысты;
- қабылдау стилистикасындағы ұсыну қағидатының ... ... ... жәрдемін тигізеді;
- мәтінаралық байланыстар, негізінен, цитация ... олар ... ... ... ... ... түрі жағынан сан
алуан болады;
- интертекстуалды элементерді үш ... ... ... ... және ... ... тұрғысынан;
- интертекстуалды байланыстарды орнату оқырманның тілдік жады мен
құзіретін танытады;
- ... ... ... құбылыстарға негізделіп,
олар вербалды және вербалданатын болып екіге бөлінеді;
- ... ... ... нақты бір белгісін
өзектендіру арқылы көркем мәтінде түрлі қызмет атқара алады.
Жұмыстың ... мен ... ... ... ... ... және қазақ әдебиеті мен тіл білімінің өзекті
арналары» республикалық ғылыми-теориялық ... ... ... и ... ... ... ... ХХIII Дульзоновские чтения» халықаралық конференциясында (Томск,
2002), «Евразийство и Казахстан: Гумилев ... ... ... ... 2003), ... проблемы функционирования и
преподавания ... и ... ... ... ... 2003), ... ... республикалық
ғылыми конференциясында (Қарағанды, 2003), «Жоғары оқу орындары жүйесінде
журналист даярлау мәселелері» халықаралық ... ... ... Е.А. Бөкетов – ғалым, оқытушы, ойшыл» халықаралық ғылыми-
тәжірибелік конференциясында (Қарағанды, 2005), «Сыр ...... ... ... ... 2005), ... ономастики» Бүкілресейлік ғылыми конференциясында (Майкоп,
2006), «Ұлттық әдебиеттегі ... ... ... ... 2006), ... ... ... тілінде»
(Қарағанды, 2006), «Қазақстан және Ресей: ... ... ... ... мен ... беру ... халықаралық ғылыми-практикалық
конференциясында (Көкшетау, 2006), «Жаратылыс-гуманитарлық ... ... ... ... ... ... ... асырудағы рөлі» халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференциясында (Алматы, 2007), «Балқаш ... даму ... ... ... ғылыми-тәжірибелік конференциясында ... ... ... ... ... ... саясат, білім»
халықаралық ғылыми-практикалық конференциясында (Астана, 2007), «Актуальные
проблемы преподавания ... ... и ... в ... ғылыми-тәжірибелік конференциясында (Қарағанды, ... ... ... ... мен ... ҚР БжҒМ ... ... саласындағы қадағалау және аттестаттау комитеті тізіміндегі 9
басылымда және түрлі жинақтарда 33 ... ... ... кіріспе, төрт тарау, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер
және пайдаланылған көркем әдебиеттер тізімінен, қосымшалардан тұрады
1 МӘТІН - ... ... ... ... және көркем мәтін ұғымы туралы
Адамзат дамуының әр кезеңі ... мен ... ... өркендеуі, зерттелуі туралы өзіндік пікірлерімен ерекшеленіп,
жаңа бағыттар, жаңа танымдық аппарат пен жаңа ... ... ... Сол ... де ... ХХ ... соңғы ширегі мен ХХI
ғасырдың басында көптеген ғылымдар салаларында қолданылып ... ... ... сан алуан сөздің бірі – мәтін және оның дериваттары.
Мәтін ... ... ... XVIII ... ... қарай ағылшын
тіліндегі деректерде байқалды. Содан бері ... ... ... ұғымы
біресе кеңейіп, біресе тарылып, көлемдері әр түрлі дефиницияларымен ғылыми
айналымнан түспей ... Әу ... ... ... ... сөз ... филология саласының зерттеу нысаны ретінде қарастырылып, танылған
мәтін ... және оның ... ... ... ... ... ... информатика, психология, феноменалды
психиатрия, мәдениеттану, информациология, сөйлеу актілерінің теориясы
сияқты ... ... жүр. ... ... тәжірибесінде мәтін
сөзінің 300-ге жуық анықтамасы барлығына қарамастан, оның ... ... ... ... әлі ... дейін жоқ. Ғалымдар
арасында мәтіннің не ... оның тіл ... әлде ... ... ... пікірлер плюрализмі бар.
Мәтін - лингвистикалық тұрғыдан сипатталуы өте ... ... ... оның ... оны ... ... немесе күрделі синтаксистік
тұтастықтардың жай ғана ... ... Оның ... ... ... ... ғана ... солармен қатар сол кезеңдегі
түрлі экстралингвистикалық факторлармен де ... ... Ол ... ... ... ... бір адресатқа арналған ақпардан тұрады,
сондықтан да оның ... ... ... ... ... ... болады, яғни мәтінді құрайтын немесе түзетін кез келген
элемент қалай болса солай ... ... ... белгілі бір
байланыс болады да, әрқайсысы мәтіннің тұтастығын қамтамасыз етуде арнаулы
қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ... сай іріктеліп, таңдалып алынады да, адресатқа сол ... ... ... ... жететіндей түзіледі. Мәтіннің авторы қашан да өз туындысын
білім деңгейі, ой-өрісі, ақыл-парасаты өзімен ... ... ... ... ... мүшелері үшін түрлі қызмет атқарады, оның ақпараттық,
коммуникативтік, эстетикалық, кумулятивтік ... ... ... ... сияқты әмбебап санаттармен тығыз байланысты.
Белгілі бір геосаяси, әлеуметтік-мәдени қауымдастық мүшелерінің әр
сипаттағы коммуникациясын жеңілдету, ... және ... ету ... ... ... мәтіндер түзіледі. Бұл мәтіндерді функционалды сипатына
қарай ресми, ... ... және ... ... деп ... ... әрқайсысының түзілу формасы, қолданылатын тілдік құралдары,
қалыптасқан ... ... ... ... ... пайда болды. Ал
мұның өзі функционалдық сипатына қарамастан мәтіндердің ортақ заңдылықтар
негізінде туындайтынын ... ... ... бәрі ортақ бірдей
санат-өлшемге ие бола алмайтынын да айтуға тиіспіз.
Функционалды стильдердің өздері әр типтегі ... ... ... ... да өз ... болады. Ол ерекшелік-
айырмашылық лексика-фразеологиялық, синтаксистік, құрылымдық, моно- ... ... ... ... белгілеріне сәйкес әр түрлі
функционалды стильдегі мәтіндердің өздерін қарапайым, күрделі және кешенді
деп бөлу қалыптасқан. Қарапайым немесе примитив ... ... ... ... ... ... атаулар жатса, екіншісіне құрылымы да,
семантикасы да күрделі, көп ... және ... ... ... ... ... жатқызылады, ал кешенді мәтіндер қатарына мәтін ішіндегі
мәтін құрылымды әдеби шығармаларды кіргізеді. Әрине, ... ... ... ... ... ... бөлек пішімімен, тілімен
айрықшаланады. Ол тек тіл жүйесінің түрлі ... ... ... ... ... жай ғана ... ... бірлік емес, өнер
туындысы, яғни сөз, ... ... ... ... ... ... дамытуы, бір-бірімен іліктесе келуі нәтижесінде
қалыптағы мағынасынан өзгеше, жаңа мән, әсер тудыратын эстетикалық құрылым.
Көркем ... жай ғана ... ... ... құрылым емес, ол сол ерекшеліктері негізінде жаңа мән-мағына
тудыратын, мәдени тұрғыда бұрыннан жинақталған ... ... және жаңа ... ... ... ... ... қасиетке ие. Сол себептен де ... ... оның ... ... ... ғылым салаларында әр қырынан қарастырылуы заңды.
Әрбір көркем ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... құрамдас бөлігі және оған сол өзі өмір сүріп отырған
қоғамның әсері қайтсе де болады, сондай-ақ мәтіннің өзі де ... ... ... ... ... кез ... адам өз ... көбін мәтін
арқылы қабылдап, жинақтайды. Жалпыадамзаттық қасиеттер мен құндылықтарды
уағыздайтын көркем әдебиет ... бойы ... ... сана-сезімін
тәрбиелеп, бағыттап отырғаны да даусыз.
Жоғарыда қысқаша айтылған ерекшеліктеріне байланысты кез келген мәтін
экстралингвистикалық, лингвистикалық, когнитивтік, ... ... ... тек тіл ... ... саласында ғана қарастыруды бірнеше топқа
бөлуге болады: лингвоцентристік (тіл - мәтін тұрғысынан), текстоцентристік
(дискурқа түсушілерден ... ... ... ... ... ... - мәтін – оқырман үштағанын ескеру),
когнитивтік ......... контекст қырларынан).
Жалпы тіл білімінде, оның ішінде қазақ тіл білімінде көркем шығарма
тілін зерттеу дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... деңгейлеріндегі бірліктердің жеке элемент ретінде көркем
шығармалардағы қолданылуы, қызметі, ... ... ... ... ... анықталды. Бұл белгілі стилист мамандардың
еңбектерінде көрініс ... да, ... ... негізіне айналды.
Текстоцентристік бағыттың зерттеу нысаны тұтас мәтін болғандықтан, ол
жеке жүйе ретінде автор мен ... ... тыс ... ... мәтінде өздері қарастырған нысандарға байланысты
мәтін семантикасы мен мәтін грамматикасын жеке бағыт ретінде ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл
бағыттағы ізденістердің жетістіктері мен кемшіліктері түрлі ... ... ... тіл ... ... ... бірлігі
ретінде тану туралы пікірталас әлі де тоқталмай келеді.
Көркем шығарманы тудыратын да, оқып-қабылдайтын да адам ... ... ... әр ... қарастырады, яғни
психолингвистикалық, прагматикалық, деривациялық және сөйлеу ... ... ... ... ......... сондықтан да бұл зерттеу қырларын біріктіретін антропоцентристік
бағытты кейде коммуникативтік бағыт деп жалпылай атайды.
Когнитивтік бағыт бойынша, әлемді танып-білудің негізгі ...... ... ... автордың болмысты танып, түйсінуінің жеке дербес тілдік
бейнесі ретінде қарастырылады да, концепт арқылы талданады.
Аталған ... ... ... ... ... ... ... келіп, ресейлік ғалымдар Л.Г. Бабенко мен Ю.В. ... ... ... ... ... ... ... учеными, можно
отметить две основные их разновидности: во-первых, это ... ... ... ... ... ... развернутые
определения, обнаруживающие стремление исследователей дать объемную
характеристику ... с ... ... ... его ... Бұл ... рас та. ... «Мәтін – формалды байланысқа, мазмұндық
тұтастыққа ие ... және ... ... ... ... туындайтын бірізділігінен тұратын хабар» [8:5];
«Мәтінді (латынша textus – ... ... ... ... ... ... ... біріккен сөйлеу бірліктерінің ... ... ... ... ... строфалардың),
фрагменттердің, бөлімдердің т.б – бірізділігі деп анықтауға болады» [9:16];
«...Мәтін қандай да бір ... ... ... ... әдебиетте
мәтін тұтастығы деп аталатын менталды құрылым бола ... ... ... логикалық және грамматикалық байланыстардың түрлі
типтерімен біріккен, белгілі бір ... ... және ... ... ... сөйлемдердің жиынтығы деп түсініледі. Мәтін
құрылымдық-семантикалық бірлік ... ... ... ... ... ... мәтін - мәтіннің идеялық-көркем мазмұнында күрделі
тұтастық болып біріктірілген заттық-логикалық, эстетикалық, ... ... ... көркем әдебиет арнасы арқылы беруге қызмет ететін
вербалды хабар. Лингвистикалық тұрғыдан, мәтін – ... ... ... ... ... бір ... ... [12:157]; «Мәтін – қарым-қатынастың ... ... ... және ... ... ... өмір сүру түрі,
белгілі бір тарихи дәуірдің жемісі, жеке адамның ... ... және т.б.» [13:6]. А.С. ... ... [14] мәтін «1.
Сөйлеу туындысы; 2. Жазуға түскен ... ... деп ... ... ... ... ... «мағыналық байланысқа
түскен таңбалық бірліктердің бірізділігі, оның негізгі ... және ... ... ... деп ... ... жазба
түрдегі сөйлеу шығармасы болатындықтан ... ... ... ... оның ... ... деп ... [15]. «Мәтін, ... ең
жоғары коммуникативтік бірлік деп ... Бұл – ... ... ... ... ниетін жүзеге асыру үшін жүйеге ұйымдасқан
коммуникативтік-функционалды элементтерден ... ... ... [16:21].
Келтірілген анықтамалардың кейбіреулері мәтіннің тек бір ғана ... ... оның ... ... бірнеше ерекшеліктерін
көрсетеді. Осы алуан түрлі дефинициялардың арасында, біздің ойымызша, ... ең ... – И.Р. ... ... ... ... ғылым саласы ретінде енді-енді қалыптаса бастаған кезде ... ... әлі ... өз ... ... жоқ: ... – это ... процесса, обладающее завершенностью, объективированное в
виде письменного документа, произведение, состоящее из названия (заголовка)
и ряда особых ... ... ... ... ... ... грамматической, логической, стилистической связи, имеющее
определенную целенаправленность и прагматическую установку» ... ... ... осы ... сыни ... да бар ... және олар ... көлемі, құрылымы, өзіндік санаттарының бар-
жоғына байланысты туындап отырғанын айта кету ... ... ... ... ... алғаш өз анықтамасын
ұсынған Э. Сүлейменованы [19], қазақ ... ... ... ... С. Мұстафинаны [20], сондай-ақ қазақ көркем мәтіндеріндегі
мезгілдік қатынастардың тілдік ұйымдасуы мен ... ... ... [21] атауға болады.
Орыс ақын-жазушылары мен орыс тілінде жазатын қазақ қаламгерлерінің
шығармаларына лингвопоэтикалық талдау жасаған ... Қ. ... та ... өз ... ... Автор лингвопоэтикадағы дәстүрлі және
неотеоретикалық талдаулардың бастауы, ерекшеліктері, айырмашылықтары, ортақ
заңдылықтары туралы айта келіп, ... ... ... ... - адам
қарым-қатынасы жүйесіндегі өзекті құрушы ... аса ... ... ... ... алуан түрлі антропологиялық салаларының санаттық
белгілері мен қасиеттерін ашық және ... ... ... әрі
лингвистикалық, әрі логикалық, әрі әлеуметтік, әрі өнертанушылық шындық»
[22].
Соңғы ... ... тағы бір оқу ... ... [23] ... тұрғысынан қарастырып, мәтіннің негізгі ерекшеліктерін,
оның ... ... ... конституэнттерін, композициясын
нақтылап көрсетеді. ... ... мен ... ... ... факторларға негізделетінін отандық және шетелдік
лингвистердің, психолингвистердің, психологтардың еңбектеріне ... ... ... сол ... ... ... істеу мүмкіндіктерін
түрлі мысалдар, сызба-кестелер арқылы дәйектейді. Автор өз жұмысында текст
терминін қолданған.
Қазақ тіл білімінің кейбір өкілдері текст ... ... деп ... ... ... ... «Мәтін, текст (лат. – байланысу,
бірігу) – тілдік таңбалардың мағыналық және ... ... ... ... [24:270]. Автор мәтіннің маңызды белгілерінің бірі
ретінде оның аяқталғандығын (тиянақталғандығын) атайды да, оған тән негізгі
категорияларға хабарлау, ... ... ... ... ... ... жататынын атап көрсетеді.
Қазақ тіл білімінде синтаксистік құрылымдардың прагматикалық негіздерін
және прагмостилистика мәселелерін қарастырған лингвист-ғалымдар өз ... ... ... ... анықтайды: «Мәтін деп сөйлеуші мақсатына
сай аяқталған ойды ... бір ... ... ... тізбегін
атаймыз. Тілдің иерархиялық құрылымында ... ... ... ең жоғарғы тілдік деңгей деп есептеледі» [25:34]. ... ... сөз ... ... түрдегі көрінісі» [26:13].
Ал «Тіл білімі сөздігінің» авторлары текст – ... ... ... ... ... ... ... және публицистикалық мәтіндерінің
семантикалық, синтаксистік тұрғыдан түзілу заңдылықтары мен ... А. ... ... ... лингвистикалық, семиотикалық, логика-
лингвистикалық, ақпараттық, құрылымдық, қолданбалы, ... ... ... ... шолу ... ... мәтінді
былайша анықтайды: «Мәтіннің жүйе ... оны ... ... ... бір ... ... ... болуы керек, яғни ішкі
құраушысы болуы тиіс. ... ... бар ... ондағы барлық
абзацтардың мазмұнын қамтиды. Екіншіден, оларды бірегей ... ... ... тақырыптық өлшем болады» [28:37].
Қазақ тіл білімінде мәтін лингвистикасы мен ... ... ... Отар Әлі ... ... ... ... элементтері өзара тығыз байланыста, мағыналық бірлікте келеді.
Көркем мәтін – бірбүтін ... және оның ... ... тән ... ... мәтіннің бірбүтіндігі;
2) мәтіннің байланыстылығы;
3) мәтіннің бөлектігі;
4) мәтіннің метареференттілігі» [29:232].
Қазақстандық зерттеушілердің көзқарастары, негізінен, бірізді екенін
байқауға болады.
Қазақ көркем ... ... ... ... ... ... тұжырымы көңіл аударарлық: «Көркем мәтін – тілден ... ... ... ол – ... ... ... да оны
семантикалық, синтактикалық және прагматикалық ерекшелігін ескере отырып
зерттеу қажет» [30:18]. Мәтін коммуникация бірлігі ... оның ... ... синтагматикалық, интегративтік және деңгейаралық
байланыстарын орнатып, қарастырумен қатар мәтін туындап және қабылданып
отырған коммуникативті ... да аса ... ... өмір сүру ... оны
тудырушы мен оны тұтынушы болу себепті, қарым-қатынасқа түсушілер, олардың
жеке тұлғалық-әлеуметтік ... ... ... ... өту жағдайы, уақыты, орны сияқты сипаттары ескерілуі
міндет. Лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... оппозициясын құрайды, яғни мәтін бұл оппозициялық жұпта біртұтас,
ситуацияға тәуелсіз, аяқталған дербес туынды деп ... ... ... ... ... яғни ... ... мен құрылуы
кезеңдеріндегі мәтін, үдеріс, демек, ... ... ... және ... ... ... ... болып есептеледі.
Мәтін мен дискурстың ортақ белгілері мен айырмашылықтарын төмендегідей
көрсетуге ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты
сұрыпталып, іріктеліп алынатын ... ... ... ... ... таңдаудың жемісі, нәтижесі.
2. Дискурс мәтінге қарағанда кең ұғымды ... ол - ... ... ... ... ... ажырамас бірлікте, ал мәтін тек ... өмір ... яғни ол ... ... ... ... кез ... екінші бір дискурста өзектенуі мүмкін.
4. Дискурсты қайта туындатуға, жаңғыртуға болмайды, ал көркем мәтін
қайта ... ... және ... ... ... беру ... ... мәтін ақпарды сақтаушы,
жинақтаушы, жаңа мән тудырушы көп қырлы, көп қабатты құрылым.
Дискурстың көп қырлы ... ... ... ... ... ... ... оны зерттеудің негізгі үш ... ... ... және мәдениеттанушылық. Бұл ... ... ... ... ... ... ... түрлі типтерін ұсынады. Алайда ... бәрі - ... ... ... ең ... ... бөлігі коммуниканттар
екеніне байланысты зерттеушілер тұлғалық дискурс пен институционалды
дискурсты ажыратып ... ... ... ... ... ... ... (адамның өз ойын, әлемді танып түйсінуін ... ... ... және ... ... ... қарым-қатынас
қажеттілігін өтеу) болып бөлінеді. Ал институционалды дискурстың ... ... мен ... ... ... сипатын,
көбінесе орнын ескеруді көздейді, яғни діни дискурс болса, имам ... ... ... және оның ... ... ... түрінде
өтетінін ескеру қажет. Институционалды дискурстың ... түрі ... ... ... ... медициналық, заңгерлік,
саяси, әскери, жарнамалық, ғылыми т.б. Жалпы, дискурстың ешқайсысы жеке-
дара, еш ... таза ... ... ... көркем дискурс үшін
автор мен оқырманның тілдік тұлғасы аса маңызды рөл ... ... ... ... ... ауысып тұратынына байланысты ол
синергетика заңдылықтарына бағынады, яғни белгілі бір ... ... ұзақ ... соң қайтадан өзектенуі мүмкін.
Көркем мәтінге берілген соңғы анықтамалардың бірі оның әрі ... ... ... ... тиіс ерекше жүйе екенін былайша ... ... өнер ... ретінде күрделі семиотикалық жүйе, материалды
феномен болып келеді де, ... ... ... ... сол күйінде бейнелеуге арналмайды, ол көркем туындының басты
мазмұнын рухани сәуле ... ... ... ... ишара, астарлы
ой арқылы беруге арналады» [31:29].
Біздің ойымызша, көркем мәтін - аяқталған ... ойды ... ... ... ... ... ... (лингвистикалық) және вертикал
(экстралингвистикалық) контекст негізінде туындайтын, полисемантикалы,
біртұтас ... ашық ... ... ... ... бөліктер өзара бірімен-бірі лексикалық,
логикалық, грамматикалық, ассоциативтік байланыс негізінде біртұтас ... ... ... оның ... ... көрінетін горизонтал
және вертикал контекст түзетіндіктен, көркем ... ... ... ойды ... ... сай ... ... алынады. Олар негізгі
ойды беретін бір ... ... ... ... ... ... ... ойды жылжытып, оқиғаны
сипаттап, дамытып отырады. Туындының ... ... ... ... сөздермен өзінің субъективті көзқарасын да білдіріп отырады, яғни
мәтін модальділігін түзеді.
Кез келген көркем шығарма белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Шыққан бетте үлкен қызығушылық тудырып, таласа
оқылатын туынды араға көп уақыт салмай ... ... ал ... ... қалған мәтін жылдар өте үлкен қажеттілікке айналуы мүмкін. ... ... ... - ... ... ... әр ... өз бетінше
дербес ақпар ала алатын, жаңа мән-мағына таба алатын ашық жүйе. Көркем
мәтінді ... ... ... когнитивтік базасы, кеңістігі, тілдік-мәдени
құзіреті әр түрлілігіне байланысты оны қабылдап, түсіну де әр қилы ... ... өзі ... ... ... түрліше интерпретациялануына
әкеледі. Сондықтан белгілі ғалым Н. Уәлидің: ... ... ... ... ... оқырман реакциясы, оқырманның зерделеу әрекеті
тұрғысынан зерттеудің ... мен ... сөз ... ... ... ... жүйеден антропоцентристік бағытқа бет бұруы
үшін аса ... аса ... ... ... Белгілі бір коммуникативтік
бірліктің немесе сөз актісінің (мәтіннің, дискурстың) ... ... ... тілдік емес құрылымы ... ал ... ... ... қоюы ... біртұтас жағдаяттың табиғатын
объективті түрде айқындауға мүмкіндік бере қоймайды» [32:195] деген ... ... ... коммуникацияны зерттеу бағдарын нұсқайтыны сөзсіз.
Ғылыми айналымда ... ... ... мынадай дериваттарды
кездестіруге болады: микротекст, ... ... ... ... ... бәрі дерлік қолданады), перитекст, эпитекст,
фенотекст, генотекст, метатекст (Ю. ... ... ... ... ... (Ж. Женетт), субтекст, инфратекст,
мезотекст, кибертекст, подтекст, интертекст, претекст. Соңғы терминнің ... ... ... архетекст, пратекст, прототекст, протослов,
логоэпистема, перифраз, эквофорема, алғашқы текст. Аталған ... да ... ... өз ... ... көркем мәтіндермен, өзге
функционалды стил мәтіндерімен, ... ... және ... ... ... көрсетеді.
Келтірілген терминдердің ішінде көркем мәтін семантикасы үшін ...... ... ... ... ... көркем
мәтінді зерттейтін, аударма теориясы және ... ... дені өз ... ... ой ... да, көзқарастар
бірлігі де табылатыны сөзсіз. Кез келген сөздің мағынасы ... ... ... да бір ой контексте ғана тиянақталатындықтан, контекстің
көлемі ... ... ... ... ... сондай-ақ қарым-
қатынастың негізгі алғышарты болуына байланысты лингвистикалық (горизонтал)
және экстралингвистикалық ... ... және ... ... ажыратылады [33; 34; 35].
Горизонтал және вертикал контекстердің өзара әрекеттесуі, бір-біріне
әсер-ықпалы нәтижесінде көркем мәтін ... ... кету ... ... тіл ... ... әдебиет тіліне қатысты
бірнеше кітап жазып, ақын-жазушылардың тіл өрнегін (идиолектін) танытуға
мейлінше күш салып ... Р. ... [36; 37], ... ... ... ... ... категориясын қарастырған Б. Шалабай [38],
стилист ғалымдар М. Серғалиев [39], Х. ... [40] ... ... ... деген сөздерді синоним ретінде қолданады. Бірақ бұл
сөздер кейінгі кезде орыс тіл білімінде ... ... ... ... ... ... автор тудырған семантикалық-құрылымдық тұтастық ... ... ... оқырман түсінуінің, интерпретациялауының
нәтижесінде пайда болған ... деп ... Сол ... де ... ... ... өкілі Дидар Амантайдың «Гүлдер ... ... ... ... ... өзіне өзі тең дүние болса,
алдыңғы орынға автордың дәрежесі ... ... ... туындының
дарындылығы өлшенетін болады, ал кітаптың анық ... мен оң ... ... ... ... ... ... ұдайы ажал күтіп тұрады.
Авторда шығармадан тапқан амбиция көп, өмір бойы ... ... ... ... әке сияқты, тәуелсіздік бергісі келмейді, ал туынды еркіндікті
аңсайды. Сынасын оны, мақтасын, ғайбаттасын, мадақ жырына ... ... ... оның бәрін шығарма өзі көтеріп алуы қажет. Кейде ... бір ... ... жылдар өте келе басқа мағынаны беруі мүмкін.
Көлденең айтылған пайым кері аударып ... өзге ойды ... ... [41:49]. Бұл Р. ... ... мен туындыны қарама-қарсы қойған
пікірімен тығыз байланысты [42]. Оның тұжырымына ... ... ... немесе тиянақталған нәтиже емес, тарих, мәдениет, қоғамға цитация
арқылы, яғни басқа кодтармен байланыстырылу мүмкіндігіне ие ... ... бола ... да, көркем мәтінді қарастыруды тек қана автор ... ... ... ... ... ... ... қайшы
келетінін және мәтін авторсыз да, ... да ... ... ... ... ескере отырып, біз де өз жұмысымызда «мәтін», «шығарма»,
«туынды», «көркем мәтін», «көркем ... ... ... ұғымдарын бір-
бірін толық алмастыра алатын терминдер ретінде қолданамыз.
1.2 Көркем мәтіннің ... ... ... ... ... оның ... тән ... болады. Ал санаттың өзі объективті болмыс ... ... ... байланыстарын, ортақ белгілері мен айырмашылықтарын
көрсететінін ескерсек, мәтін санаттары оның ең негізгі, ең ... ... Бұл ... ... – семантикалық және құрылымдық,
прагматикалық және функционалдық - өлшемдерге негізделіп, әмбебап ... ... ... Әр ... ... ... зерттеу қағидаларында, ұстанған ... ... жоқ ... олар ... ... ... белгілерді атайды. Мәселен, франциялық белгілі зерттеуші Ц. ... ... ... ... ... ... деп ... Вербалды параметр – мәтінді құрушы нақты сөйлемдер, ал синтаксистік
санат ... ... ... ... ... ... мәтіннің негізгі ойын білдіреді [44].
Мәтін теоретиктерінің бірі Н.Э. Энквист те мәтіндегі санаттардың ... ... ... ... ... және ... яғни тақырып негізгі
мазмұны болса, фокус - ... ... ... ... сөз, ... сөйлемдердің, стильдік тәсілдердің көрінісі, ал байланыс -
мәтіндегі бөліктерді өзара байланыстыратын амалдар [45].
Әрине, бұл аталған параметр-санаттардың ... ... ... ... және жүзеге асады да, мәтіннің мазмұнын (информация-ақпар), мәнін
(күрделі синтаксистік бірліктерде немесе сөйлемде берілетін ой), мағынасын
(морфема, сөздер, сөз ... ... ... ... ... ... ... эксплицитті ойды көрсетуге, ол ... ... ... ... ... ... А.И. ... мәтінге қатысты толымдылық, бірізділік,
байланыстылық, тиянақтылық сияқты санаттарды атайды [46]. Ал ресейлік ... ... А.А. ... ... біртұтастығына назар аударады [47].
Сайып келгенде, бұлардың бәрі мәтіннің ... мен ... ... санаттар, сондықтан да И.Р. Гальперин оларды мағыналық
және ... деп ... екі ... ... де, ... санаттар мазмұндық сипатқа ие де, мазмұндық санаттар құрылымдық
формалармен беріледі» деп, олардың ... ... ... ұласып
жататынын атап көрсетеді [17:5]. Ғалымның пікірі бойынша мәтінге ... ... ... ... ... континуум, мүшеленушілік, ... ... ... ... (тиянақтылық - завершенность).
«Лингвистика текста» кітабының авторы жоғарыда аталған санаттардан ... / ... ... ... қосады және оларды мағыналық,
құрылымдық деп екіге бөледі.
Мәтін теориясымен ... ... ... ... келе,
көркем мәтіннің басқа да белгілері бар екенін айтуға тиіспіз. Олардың
қатарына ... ... көп ... көп ... ... болуы, мәтіннің оқырмандардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... мәтіннің өзінен бұрынғы
мәтіндермен байланысы сияқты лингвистикалық және ... ... ... ... қай ... ... оның
туындауындағы, семантикасы мен құрылымындағы заңдылықтар мен санаттар
әмбебап болатыны ... Сол ... де ... ... ... ... Е.В. ... [48] мәтінді жүйе
деп қарастырады да, ондағы ... жүйе ... ... жүре ... және ... бейтарап деп бөліп, алғашқысына мәтіннің авторы,
адресаты барлығын, ақпарлылығын, интертекстуалдылығын жатқызады.
Жалпы алғанда, көркем ... ... тән ең ... ... - ... ... ал бұларды жоғарыда атап ... ... ... ... ... мәтінде бұлардың әрқайсысы жеке-жеке көріне
алмайды. Мәтіннің құрамындағы әрбір сөз, сөз ... ... ... ... ... ... ... сондай тілдік бірліктермен ерекше
– тақырыптық-семантикалық, парадигматикалық, синтагматикалық – ... ... бір ... ... ... да, бір ... ... ақпар береді. Бұл тұтастық пен байланыстылық - автор интенциясы
мен оқырман қабылдауының ... ... ... ... мәтіндегі оқиға
немесе құбылыс туралы біртұтас түсінік пайда болады.
Көркем мәтіннің әрі ... әрі ... ... ... ... ... ... ұштасады, байқалады. Мәтінді
лингвистикалық зерттеу нысаны ретінде қарастырған И.Р. Гальпериннің пікірі
бойынша, көркем мәтінде ... ... үш түрі ... ... ... ... Бұлардың алғашқысы көркем шығарманың нақты ... ... ... ... ... ... өмір
құбылыстарын өз бетінше саралауынан, түсінуінен, бағалауынан, оқырманға
жеткізуінен көрінеді, ал мазмұндық-астарлы ақпар мәтіндегі ... ... ... ... ... негізделеді.
Мазмұндық-нақты ақпар болмыс өмірде немесе суреттелетін өмірде болған,
болып жатқан, болатын ... ... ... ... ... ал ... ... осы аталған құбылыстардың
арасындағы сан алуан байланыстарды ... ... ... қоғамдық,
әлеуметтік өмірдегі орнын, маңызын, бағасын нақтылауға ... ... ... үнемі ашық көріне бермейтіндіктен, оқырманның
түрліше интерпретациялауына мүмкіндік береді. Ғалым аталған екі ... ... ... ... «Таким образом, различие между СФИ и СКИ
можно представить себе как ... ... ... и ... ... ... под бытийным следует понимать не
только действительность реальную, но и воображаемую» [17:28], ... ... ... ... ... ... болмыс өмірді эстетикалық
тұрғыдан түсініп, ... ... ... арқылы қайта көрсетеді.
Ақпардың аталған түрлерін Қ. Аманжоловтың ... ... ... аңыз»
поэмасы үлгісінде қарастырып көрелік.
Бұл поэма туралы өз кезінде де, одан кейін де сөз өнерінің ... ... ... ... ... өте ... белгілі.
Автордың шеберлігі жеке басының субъективті патриоттық сезімін ... ... ... ... ... өз ... жатқан жауап толқын туғызуында, тәрбиелік ой салуында.
Поэмадағы перифраза, антитеза, синонимдік, синтаксистік қайталамалар
мәтін түзуге қызмет етсе, ... ... ... ... сөздер,
қайталамалар ассоциативті, коннотативті ақпар жеткізуші ретінде көрінеді.
Поэма шумақтарының көлемдері біркелкі емес, ақын өзі суреттеп отырған
оқиғаның динамикасын, ... өту ... дәл ... үшін осындай
форма таңдап алған. Композициялық-сюжеттік құрылымға сәйкес ... бас жағы мен ... 16, 8, 10, 6, 13, 14, 4 ... ... ... шегі мен шешілуінде біртұтас картина бір-ақ ... ... әр ... ой ... кейінгі шумақтарда ширыға,
үстемелене, еселене, ... ... ... ... Мысалы, I шумақтағы
эмоционалды-экспрессивті, бір реңктегі бағалауыш лексика, жалпылық мәндегі
дерексіз зат есімдермен берілген өмір мен өлім ... ... ... ... ... ... ... дүние төрі, поэтикалық
стильдегі майдан, жағымсыз бояуы қанық қырғын соғыс, қанды қырғын ... ... ... дәл бейнелеп тұрған отқа қақтап,
соққыласып етістіктері өлімнің бейнесін берсе, өрт ... жас ... ... ... паш ... ... ... майдан жүгін, қорғасынға
түйіп, жанын тігіп, тас бекініп сияқты көсемшелер арқылы көрсетіліп, ... ... ... ... жедел өткен шақ етістігімен вербалданған.
Келесі шумақта сұм жендеттердің қимылы өлімнің символы ретінде алғашқы
шумақтағы етістіктердің ... одан ... ... ... ... сүйреп, жындай қаптап, найзаға іліп; осы шумақта өмір мен махаббат,
ар-ұят сөздері ... ... бір ... құрайды, яғни өмір мен
өлім қатар қойыла, жарыстырыла, параллель түрде суреттеледі.
III шумақта сол, баяғы ... ... ... ... ... ... етістігін әдейі қолданған, жас ұланның көңіл-күйі, бір
сәттік жағдайы табиғатпен астастырыла суреттелген. IV шумақтағы орман ... ... ... ... ... ... жандана
түседі де, соңғы жолдағы қарағайдың іс-әрекеті арқылы (жайлап қана тартып,
сыр шертеді) ... ... ... ... бір ... өріске қатысты сөздер кейіпкердің ... ... ... яғни от, ... от ... ... ... жататын динамит метафораланып, жүрекке
баланады. Модальділігі біркелкі сөздер шоғыры ... ... ... бұл ... ... ... екі жолдағы мәндес қасақы, ... ... ... ... ... қыр көрсету
фразеологизмі, қимыл-істегі шарттылық (қуса, көнсең), ... ... - сен), ... ... ... тән, ... масқара сөзі,
графикалық құралдар (леп белгісі, көп нүкте) жас ұлан жүрегінің жай-күйін
танытады.
Келесі шумақтағы ер ... ... ... ... ... ... сөздер мағынасының сана сүзгісінен өткізіліп, қайта жаңғыруы
(переосмысление) арқылы қайталанбас символ жасалған. ......... өте әсерлі, қуатты контекстік синонимге айналып, ... мен етіп ... ... ... сезім динамикасын
айқын көрсетеді.
Мәтінді байланыстыруға қызмет етіп тұрған бұдан кейінгі 4 жол – ақын
мен табиғат ... ... ... ... 13 ... ... шумақтың соңғы жолымен синтаксистік, мағыналық параллель жасайды.
Сын сағаттағы намысты ұланның сезім диапазоны өте кең: ... дем ... ... ... ... ... сүйіп аласұрды, бұл бірыңғай қимыл-сын
пысықтауыштары өлең ырғағына сай ... ... ... ... етіп тұр.
Кейінгі жолдардағы кеуде кегі, жан ашуы синонимдес параллель тіркестер
бірыңғайда келіп, шығып кетті жедел өткен шақ етістігімен ... ... ... ... ... ... ... метафоралық тіркестер
(айқас қызып, жанып, оқ бораны, көктің миы, ... ... ... ... ... жар суға ... фольклорлық теңеу (айдаһардай),
көнерген сөз (зіл-зала), дозақ күйі, көрден ытқып шықты өліктер сияқты діни
лексика мен жалпыхалықтық ... сөз ... ... ... ерекше әсерлі көріністерді суреттейді.
Кейіпкер мен жау диалогі де табандылықтың, қайсарлықтың көрінісіндей:
тұйықтала 2 рет ... ... ... әрі мәтін түзіп, әрі
информативті қызмет етіп тұр.
13-шумақтағы «Ол темірден алды ... ... ... ... ... ... пен толықтауыш, дыбыстық
үйлесім арқылы оқырман назарын бірден ... ... ... ... көрсетеді.
4 жолдан тұратын шумақ композициялық-құрылымдық элемент ретінде де,
хиазм ыңғайындағы ... ... бір ... ... ... де ... аударарлық (ыза боп жау жіберді өрт. Кідірді ер оқ
таусылып).
Кейіпкердің ішкі ойы ... ... ... ... туы – бір ... ... күліп тұрып сатқан – сұм және бұлардың
бәрі де метафоралана ... Осы ... от ... бейнеленген:
кейіптелген өрт (қызыл, жасыл киінген, билеп, ойнап, жалын ... келе ... пен ... ... ақынды қатар әрі қарама-қарсы қойып
сипаттау шығарма идеясын, ... ... ... ... Нұх ... ... ... де тегін емес; діни-мифологиялық әдебиеттен ... бұл ... ... оқырман ойында түрлі ассоциацияларға ... ... ... ... да нақтылай түсіп тұр. Топан сөзі дәстүрлі
қолданыста тек су ... ... ақын оны ... ... ... жағынан жаңғыртып, кеңейткен. Ал бұйрық райдағы ... ... шерт ... мен тілек мәнді алшы етістігінен өлім мен
өртті кейіпкер екі түрлі мағынада ... ... Ол ... ... қабылдайды, бірақ онымен келетін өлімнен қорықпайды, керісінше,
оны жанға тыныштық әкелер құтқарушы деп түсінеді. Бұл ... ұлт ... ... ... М. ... ... де, ... әлдиле» өлеңі
түседі.
Поэманың соңғы бөлігі кейіпкер портретімен ... яғни ... ... ... ... ... жарқ-жұрқ, күн, нұр, ай, жай)
арқылы ақынның өлмес бейнесі беріледі. Абдолла ... ... ... ... қойылған өлім келесі жолдарда өртпен тұтасып ... ... ... ... (Қош бол ... туған елім!),
семантикалық, лексикалық қайталамалар, лексикалық, ... ... ... ... ... ... ... бұл емес ед), қаратпа сөздер, олардың ... ... ... ... ... ... соңғы бөліміндегі перифразалар (өмір ақтық музыкасы, күй
көңілді, жаз бейнелі алтын ... ... ... ... ... ... ту, қайран) синтаксистік конструкциялардың, теңеулердің
қайталануы көз алдымызға жанды суретті әкеледі. Алдыңғы бір ... ...... ... – осы ... жалп етті ... оған ... жалт берді өмір, от төсекке түсті аунап сөйлемдері береді, соңғы
жолдағы ... ... ... ... трагедияның бояуын күшейтеді,
яғни оптимистік трагедияның өмірсүйгіш пафосын анықтайды. ... ... ... ... ... поэтикалық қолданыстағы дауыл
сөзінің мағынасын етістіктер (азаланып жетті, құшып алып ... ... ... ... көлемін ұлғайтқан, сол арқылы кейіпкердің іс-
әрекеті, ... ... ... жететіні көрінеді. Жоғарыда айтылған
барлық ой-пікірді соңғы осынау сілтеу есімдігі жинақтай нақтылап ... да ... ... ... секілді санаттардың
тілдік көрінісін: ... ... ... ... ... (сөйлем мүшелерінің кері ретпен орналасуын (аш
жүзіңді, ... жи), ... ... параллельдерді
кездестіреміз.
Поэмадағы ақпар түрлері жымдаса келгендіктен, ол көп қабатты ... ... ... тән ақпар түрлерін түсіне білу, ажырата ... ... ... білу ... ... ... ... вербалды түрде көрінетін мазмұнды-нақтылы ақпардан көркем
мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... сөз арқылы бедерленіп, деректі түрде
ашық көрінбейді. Ол тек жанама түрде, ассоциациялар негізінде қалыптасады.
И.Р. Гальперин ... ... ... ... ... синоним ретінде қатар қолдана отырып,
мынадай ... ... ... ... дегеніміз тіл
бірліктерінің ассоциативті және бағалаушы мағына тудыра алу ... ... ... ... ... сөйлемдердің мәнін өзгерту
қабілетіне орай мазмұндық-нақты ақпардан алынатын ... ... ... терминіне дефиниция берушілердің көзқарастары әр ... ... бәрі де оны ... сөз ... ... бүкіл өн бойынан оны тұтас оқып шыққанда ғана танылатын мән деп
түсінеді. Мысалы, осы ... орыс тіл ... ... ... ... нысан ретінде негіздеген Т. Сильманның пікірінше: «Астарлы
ой – тек ... ... оның ... ... дамуындағы ең ... ... және ... ... ... ғана ... жасырын
сюжеттік желі,..» [49:93]. Бұл шынында да, солай, мәселен, Д. ... ... ... үш ... бүкіл шығарманың шешілуін көрсетеді,
яғни Жасын мен Бағила арасындағы сезімнен, ... ... ... оның ... ... салдары туралы айтылмаса да,
оның болатынын оқырман күтіп отырады. Сондықтан да Жасын ... ... ... ... ... ... сезімдерін толығымен мойындап,
онымен қалатынын автор астарлы ой арқылы жеткізеді. Қаламгер бұл ... ... ... ... бермейді, тек ассоциациямен ғана
оқырман өзі ... ... оның көз ... ... ... жоқ ... кінәсі жоқ екі баласы елестеді. Екі баласы еске ... ... ақ ... көрді. Түстегідей аппақ дүние, ... боп ... ... ... адамдардың бәрі осында.
Ал, олардың әкелері келмейді. Ешқашан келмейді. «Мен ... - ... жас ... ... оқып отырған адам осы бір сәттің бас кейіпкер
үшін өте жауапты, жанын қинаған және бұдан соң да ... ... сәт ... өзі де ... бірге ойланып, қиналып отыратыны сөзсіз.
Көркем мәтіндегі мазмұндық-астарлы ... ... ... ... ... ... және олардың нақты, дәл
аудармасының ... ... ... ... ... бір ... ... мәтіндегі ақпардың мазмұнды-концептуалды және мазмұнды-
фактуалды түрлері ғана көрсетіліпті де, мәтіннің астарлы ойы келтірілмепті
[50:14]. Алайда ... бұл түрі ... ... ... ... да, көпшілік
шығармаларға тән екені ұмытылмауға тиіс.
Ресейлік зерттеуші Л.А. Голякова подтекст терминімен ... ... оған ... ... ... ... ... ұқсастықтарына,
ортақ белгілеріне, әлі де шешілмеген түйінді мәселелеріне, сондай-ақ ғылыми
айналымдағы бұл нысандар жөніндегі ... шолу ... ... ... ... «Подтекст – это скрытый личностной смысл, ... в ... ... ... благодаря направленному
ассоциативному процессу воздействия лингвистического контекста на целостный
потенциал ... ... ... Г. ... пікіріне [51] қарасақ,
подтекст – қосымша мағына жасау техникасы болғандықтан, тек ... ғана тән ... деп ... сияқты. Біздің пайымдауымыз
бойынша, ол қаламгер тарапынан мәтінге ... ... ... ... ... туындайтын шығарма мәні, сол өзі
оқып отырған шығарманың барлық немесе ... ... өз ... ... ... өзі үшін ... қандай әсері, тәрбиесі немесе жиреніші ... ... ... ... нақтылауы, түйсінуі. Сол ... ... ... «Личностной смысл – это ... ... ... ... или ... ... в ... ведущего мотива. Это одно из ... ... ... как ... для ... [52:104] ... пікірдің дұрыстығы
байқалады. Шынында да, қандай да бір мәтінді оқыған екі адамның қабылдап,
түсінуі әр ... ... ... жеке ... ... ... ... өзектендіргеніне байланысты.
Подтекст немесе мәтіннің ... ойы ... ... ... және вертикал контекст арқылы ашылады.
Көркем шығарманың мазмұндық-астарлы ақпарын танытатын мысал ... ... ... «Қазақ тілі» өлеңін алуға болады. Лингвистикалық
контекст ұйымдасуынан негізгі концептуалды оймен ... ... ... ... ... ... ... (нысанының) бірі де бірегейі –
поэзия, өлең сөз ... ... Бұл оның әрі ... әрі ... ... яғни ... тілін лингвистика тұрғысынан зерттегенде,
ең алдымен, ондағы ... ... ... ... ... ... тіл элементтерін (құралдарын) жазушының өз қаламында
жарата білуі арқылы пайда болады [36]. Ал ... ... ... ... ... ... сөз мағынасын сан алуан ауыстыруға, алмастыруға, әсем
де әсерлі образдарға өте бай екені белгілі.
Бұл орайда ... ... ... кез ... ... ... келтіруге болады. Алайда, Ж. Аймауытов
айтқандай, «суретті, кестелі көркем сөз ... ... да ... ... ... сөз шеберлігін, сөз мағынасының түрлі обертондарын
нақ басып, жіті сезінгендігін, образ жасампаздығын танытатын шығармаларының
қатарында ерекше орын алады.
Бұл өлеңді қаламгер дәл қай жылы ... ... тек ... ... ... үш ... ... 1911-1922 жылдарға топтастырылған
туындыларының қатарында келтіріледі:
Күш кеміді, айбынды ту құлады,
Кеше – батыр, бүгін – қорқақ, бұғады.
Ерікке ұмтылған ұшқыр жаны ... ... ... ... ... ... қос ... қырқылды,
Күндей күшті күркіреген ел тынды.
Асқар Алтай – алтын ана есте жоқ,
Асқан жандар – алтын хандар ұмтылды.
Елдік, ерлік, бірлік, қайрат, бақ, ... ... ... бәрін не бардың ...
Алтын күннен бағасыз бір белгі боп,
Нұрлы жұлдыз, бабам тілі, сен қалдың!
Жарық көрмей ... да ұзақ ... ... ... күшті, кең тілім,
Тарап кеткен түрік балаларыңды баурыңа
Ақ қолыңмен тарта аларсың, сен, тілім!
Қазіргі күнге дейін маңызын жоймаған, ... мәні ... да ... тіл, ... тілі өлең ... шығарылғанмен, ақынның айтар ойы
халқымыздың өткеніне, қазіргісіне, болашағына тікелей қатысты. ... ... ... ... ... кез ... ұлт, халық толыққанды
этнос болуы үшін үш түрлі ... ... ... ... яғни ... ... жері және мемлекеті болса ғана, әлемдік өркениетте орны бар этносқа
айнала алады. Ақын осы қағиданы ... ... де, 4 ... ... қазақ халқы басынан кешіп отырған тарихи шындықты ... ... ... ... шумақта ақын халықтың жинақ бейнесін жан сөзімен
береді, ал тіршілік, өмір ... ... ... қан, ... ... ... ... жай-күйін көрсетеді. Бұл сөздерді
суынған, солғын сөздерімен тіркестіріп, алғашқы жолдардғы етістіктің жедел
өткен шағы ... ... мен ... осы ... ... ... ... лексикалық антонимдер (кеше – бүгін, батыр - қорқақ) арқылы ... бір ... бір ... тұрып қалғанын, яғни оның статикалық күйін
бейнелейді. Ал мекендік ... ... ... ... кісенде
жаны сөзімен синкреттік тіркес жасағандықтан бірден назар аудартады да, бұл
күйдің бір қалыпта тұрғандығын тіпті күшейте, ... ете ... ал ... яғни ... ұғымын анықтап тұрған ерікке ұмтылған ұшқыр тіркесі
келесі шумақтағы қыран құс ... ... ... іспетті.
Эмоционалды-экспрессивті әсер-қуаты айқын ... ... қос ... ... ақын образды, көркем түрде сол кездің тарихи,
саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... өз жерінен де, мемлекетінен де айрылған еді. Сол ... де ... ... өз ... шырқау шегі деуге болатын аса қуатты күндей күшті,
күркіреген эпитеттерімен анықтаған ел сөзін экспрессивті тынды жедел ... ... ... халықтың статикалық күйдегі портретін өте
көркем тиянақтайды. Осы шумақтағы ассонансқа құрылған жолдарда ... ... ... ... сөз ... ... ... жан
дүниесіндегі күйзелісті, дәрменсіздікті білдіреді. Мәселен, асқар ... ...... ... жұртына ыстық биік тау аты, прецедентті атау;
алтын – жарқыраған асыл, қымбат металл; ана - әр ... өмір ... ... да аяулы жан; ақын контексінде асқан сөзінің мағынасы кеңейгені
байқалады, әдетте, батыр – елі, жері үшін ... ... ... күш иесі,
ал хан бүкіл жұртына билігін жүргізетін ақылы да, айласы да елден асқан жан
екенін ... осы ... ... ... ... жандар тіркесімен
айқындап, жалпылауы бұл сөздердің тура ... ... ерек ... әрі
ақылды көшбасшы деген мән үстегені даусыз. Сондай-ақ есте жоқ, ... осы ... ... ... окружение) қабысып, ақынның сан-
алуан жан толқынысын көрсетеді, күйзеліс, шарасыздықпен қатар, өкініш, ... ... ... ... адам ... аса ... ... да
байқататындай.
Өлеңнің үшінші шумағындағы жалпыадамзаттық құндылық атаулары – дерексіз
зат ... жеке ... та ... бола ... зерттеушілер әр уақытта
айтып жүр [53; 54]. ... ... ... да, ... да ... ... Аллитерацияға құрылған жауыз тағдыр жойды бәрін
не бардың жолының әсер-қуаты ерекше. Осы шумақта алғаш рет тіл сөзі ... ... ... ... ... ... ... бағасыз белгіге,
нұрлы жұлдызға балайды. Бұл балаудың мәні алтын күн тіркесінің мағынасымен
тығыз ... ... күн – ... ... қайтып келмейтін, қолына
қайта түспейтін уақыт, бұл ... күн ... тура және ... ... – аса ... ыстық та алыс планета - туындайды.
Осы жолдағы бағасыз сөзі екі ... ... ... өте ... ... ұғымымен қатар қадірді білмеген, жетпеген деген мағынаны қамтиды.
Нұрлы жұлдыз ... ... ... ... қол ... нәрсе мағынасында
бағасыз белгінің әсерін, көркемдігін, образдылығын тіпті ұлғайтып тұр.
Төртінші ... ... ... ... ... ... ақын ... жарық көрмей жатсаң да ұзақ тіркесін бекер қолданбайды. Ел танып, жер
көріп, басқа тілді біліп, ... ... ... ... ең озық
ойлармен, мәдениетпен қауышқан, әлемдегі саяси-әлеуметтік ... бір ... ... ... қызметін, қолданылу аясы мен
мүмкіндігін ... ... ақын өз ана ... ... ... жете ... ... білдіргенімен, оның қадір-қасиетін, байлығын, ... ... ... оның дәлелі – тіл сөзін анықтап ... ... ... ... ... ... сөзінің тура мағынасын құбылту арқылы түптің түбінде біздің ана
тіліміздің маңдайы жарқырап, ғылым тіліне айналып, ... ... ... ... ... ... келтірмейді. Өлеңнің соңғы екі жолында
ақын тілдің түркі тілдес халықтарды біріктіруші күш екеніне үміт артады,
оны ... ... ... өлең ұйқасы мен ырғағына қарай
трансформациялап, келер шақтың болжалды ... ... ... ... отырғанымыздай, өлең лексикасы жалпыхалықтық ... ... Өлең ... басы ... ... шығып тұрған сөз жоқ.
Автордың ойы шумақтан шумаққа ауысып отырған сөздер, яғни доминант ... ... ... ... ... даму ... ... Алғашқы
шумақтағы күш, айбынды күш градациялық дамумен екінші шумақтағы, ... ... елге ... Осы ... ... ана сөзі ... шумақта
алтын күн тіркесіне ауысып, кеңістік пен уақыт ... ... ... мағынасын қабылдайды, яғни аталған сөздер мәтін ұйымдастырушы, өлең
шумақтарын байланыстырушы (когезиялық) қызмет ... ... ... ... ... ... толық жетті деуге болады.
Вертикал контекст термині ғылыми айналымға кіргізілген 30 жылдай
уақыттан бері де ... ... ... ... ... терминологиялық
ала-құлалық орын алуда. Бұл ұғымды В.Я. ... ... ... ... ... ... Т. Слама-Казаку глобалды контекст, ал Г.В.
Колшанский контекстер торшасы (сетка контекстов), И.Р. Гальперин тезаурус,
З.И. Тураева пресуппозиция деп ... жөн ... ... ұсынған О.С.
Ахманова мен Ю. Гюббенеттің айтуынша: «вертикал контекст – берілген әдеби
туынды мен оның ... ... ... [55:49]. Бұл
ұғымға шығарманың жазылған уақыты мен оның ... өмір ... ең ... ең ... ең ұсақ ... ... бүкіл
қоғамды елең еткізген үлкен, белгілі оқиғалардың астарлы түрде берілуі
кіреді. Олар айтылмаса, дәуір, ... ... ... ... ... ... өлең ... алайық:
Лап еттім де көкірегіме түскенде от,
Іштім, сонсоң ...
Бостан-босқа ішкем жоқ.
Өзі – ақын, өзі – обкомның хатшысы,
Көкеміздің көзіне де ... жоқ! (С. ... ... ... қазіргі буындарына таныс емес ақпар бар және
ол көңіл бөлмейтіндей елеусіз де ... ... ... бір қалыптан
шыққандай ой-пікірлер, жасанды этикалық ... ... ... ұстанымдар үстемдік еткен тұста шынайы сезімдер мен табиғи мінездің
болуы да мін саналғаны – ақиқат. Ақын жаны ... ... да ... ... ... ... де, ... басындағылардан аулақ болды. Ал асыл
сөзге таласы бар, ... ... ... ... оқиғаларға
ұйытқы болып, көзіне түскен бірталай талантты жастарға жол сілтеп, көмек
берген Кәкімбек Салықов ағамыз тек көрнекті ... КСРО ... ... ғана ... Жезқазған облыстық партия комитетінің хатшысы да ... ... өзі ... өзі куә болған шындықты астарлап беріп отыр.
Мәтіннің астарлы ойын ашатын лингвистикалық контекст пен ... ... ... ... ... ... бір-
біріне ықпал-әсері, мағына сыйымдылығы, сығымдылығы, тақырыптық-мағыналық
ұйытқы сөздер тән ... ақын мен ... ойы, ... ... мүмкін, өйткені
олардың жасы, оқуы, тәрбиесі сияқты фондық білімі әр деңгейде. Сондай-ақ
ақынның айтар ойын ... ... дәл ... ... алады деп те айту
қиын, өйткені: «көркем мәтін жеке адам ... ... толы ... [31].
Бірақ оқырманның өлеңді оқуы, оны түсінуге тырысуы, сол ... ... ... сезе ... ... алуы – ... өз ... жеткені,
көркем туындының танымдық, эстетикалық информация бере алғаны деп ... ... ... ... ... ... ... горизонтал және вертикал контекстің мәтін семантикасын ашуға
қаншалықты ... бар ... М. ... ... ... ... дәлелдеп байқайық.
Өз шығармасының сұлбасын автор сонау 1970 жылы түсіргенін айта ... К. ... ... дейді: «Бұл туындыдағы екі түрлі ... ... ... ... – бір ... ... барша көпшіліктің
көзқарас-пікірін, өмірлік ұстанымын беруде автордың бас қаһарманның лықсып
келген сезім ... ... ... ішкі драмалық тартыс арқылы
айшықтауы...
Бас қаһарманның ашу-ызасына, буырқаныс-бұлқынысына ... ... ... ... ... мағына-мазмұн жалпыадамзаттық
ұстанымға ұласқан. Сондықтан да ... ... мен ... Стамбек
рухани жақын, іштей тұтас. Бұл полифониялық тәсілмен берілген авторлық
баяндау мен ... ... ... ... ой. Бұл біз байқаған
екінші мәселе» [56:45].
Өткен ғасырдың 90-жылдарының ... ... бұл ... ... ...... бір ... тағдыры арқылы бүкіл
қазақ халқының басына түскен нәубеттің түп-тамыры, себебі не деген сұраққа
жауап табу. Және ... бұл ... ... ... да. Тек ол ... өзі ... Стамбекке айтқызады. Романдағы барлық оқиға Сары
қазақтың көзімен ... ... оның ... ... ... те, глобалды вертикал контекст те көрініс тапқан.
Романның тілдік құрылымын ... екі ...... ... ... қазақтың сөзі ретінде түзген, яғни автордың өз сөзі мен басқа ... ... ... немесе сөйлеу субъектілері кезектесіп, диалог
тудырады. Арнайы баяншы ... ... ... ... ... кейде оқиғаға
тікелей араласып кетеді. Автор арнайы ... ... ... ... ... ... ... коннотативтілігі айқын лексика,
экспрессивті синтаксистік құрылымдар, тілдік кодтардың ауыстырылуы арқылы
көрінеді. ... ... ... ... және таулықтың, Сары қазақтың
әрқайсысын мінездеу, даралау үшін олардың ... ... ... ... түрлі
функционалды стильдеріне тән ерекшеліктерді үстеген. Таулық жігіт кәдімгі
қатардағы көп адамның бірі ретінде ... ... ... ... ... ... ... қарапайым лексикасын, оның ішінде жаргон мен
пейоративті бірліктермен сөйлейді. Ал жай қазақ пен Сары қазақ сол ... ... ... ... ... құрылымдар мен клише
сөз оралымдарын пайдаланады, өйткені олардың когнитивті кеңістігінде бұл
лингвистикалық ... ... ... да ... ... бұл ... ... айырмашылық бар: жай қазақ өзі
айтып тұрған әсіреқызыл сөзіне өзі сеніп, сондай өлермендік көрсетсе, ... бұл ... ... ... түскен үшеуді, олар арқылы бүкіл
кеңестік құрылысты мысқылдау, шенеу, мазақтау үшін ... ... ... да ... ... немесе тілдік интертекстуалдылық
байқалады. Өзі қолданылатын ортадан басқа, жат, бөгде ортаға түскен ... ... ... ... бүкіл шығарманың өн бойынан көрініп
отырады. Және бұл қайшылық ... ... да, ... сөз - ... ... де ... ашық көрінеді.
Авторлық баяндаудағы контраст дала мен адамды (дымсыз, қимылсыз ... кең дала – тірі ... ... ... ... үшеу – ... жапанда қалған үшеу – есерсоқ жалғыз, неміс ...... ... ... ... ... ... мен ВКП(б) қысқаша курсы)
қарсы ... ... ... өз ... әрқайсысын жеке-жеке
сипаттап жатпайды, тек олардың іс-әрекетін көрсету ... ... ... ... Кейіпкерлердің бірер сөзбен берілген портретіндегі
коннотация (ұшқыш орыс; дөңгелек жылтырбет ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті арқылы біртіндеп жағымсыз
бояуы қоюланып (ұшқыш жер тебінді, ышқына зекірді, жерге ... ... ... ... шомбал ұшқыш, ызалана бастаған, тапанша ... ... рет ... қайтқан ұшқыш, ұшқыш жарылып кетті, ашулы ұшқыш, ұшқыш
тістеніп; домалақ бет, мықыр ... ... ... ... күнделігінде
олардың шын бет-бейнесін танытатын эмоционалды-экспрессивті сипаттаумен
алмасады (Менің қандас туыстарым – ... мен ... ... ... ... ...... жігіт өте мейірбан адам екен). Автордың
өз кейіпкерлеріне қарым-қатынасы да астарлы түрде берілген, яғни ... тек ... ... атау және ... ... тіл қату реті
арқылы көрсетілген:
Үй иесі манағыдай емес, өңі жылыған, бірақ сол үнсіз ... ... ... ... толғай пісіп, ағаш саптаяққа құйды да, гүжбан қараға
әкеп ұсынды. Гүжбан қара қазаққа берді, қазақ – ... ... ... аяқ
қазаққа ұсынылды – гүжбан қара ішті. Соңғы аяқ орысқа тартылды – қазақ ішті
..;
- Тоқтат, ақымақ! – Үй иесі оқыс ... – Ғафу ... - деді ... – Сіз ... – ... ... басып, айран-асыр гүжбан қараға басын
иді. – Сіз ... – ... атып ... ... шомбал ұшқышқа тағзым
жасады. – Сіз ... де – деді құты ... беті ... ... ... ... аса қарап. – Меймансыздар, кінә менен. Ал енді ... келген
іздеріңізбен кері ... ... ... Міне ... Әне ... астарлы ойын беруде автор публицистикалық стильге тән
хабарлама жанры мен ... ... ... пайдаланады. Бұл
оралымдардың осы ... ... ... ... ... ... келіп, сарказм тудырады: Арада он күн өткенде неміс шпионын ұстау
үшін ... ... ... бөлімінен арнайы шыққан екі самолет Бетпақтың
қақ ортасындағы, ешбір картада жоқ, жасырын пунктке ... төрт ... ... ... ... Қауіпті дұшпанды іздеуге жаңа күштер
қосылды. Бетпақтың ... ... ... шарлаған, батыста Сарысуды
сағалап, Жетіқоңырды сүзген, ... ... ... ... ... ... шығыста Мойынты асып, Желтау мен Ортауға дейін барып
қайтқан, мемлекеттік-әскери мәні зор үлкен операция ... екі ... ... бес адам ... жеті адам ... ... ... қырағы чекистер іздеуін тоқтатпаған. Ақыры, талмай ... ... ... бет ... өзгерткен, жаулықтың жаңа бір
тәсіліне көшкен қаскөй дұшпан құрыққа түсті.
Романның модальділігін түзетін ... ... ... ... ... мен шын ... ... ... ... ... болады: «Сөйтіп, түйін шешіліп, ... ... ... ... да ... ақылды да парасатты чекистер қаскөй жаудың
тағы бір ордасын талқандады. ... ... ... ... ... ... - бұл тарапта қызмет атқаратын жұрт ішінде ақылды,
парасатты жігіттер әлі де көп - ... ... ... ... ... социалист-революционер
Станиславтың Сары қазақ – Стамбек Сыпатайұлы Дәулеткелдиевке айналу тарихы
қазақ даласына келген нәубеттің тарихы десе де болады.
Еркін ... ... ... ... ... ... ... оның жолын революциялық террордан тапқанмен, ... бұл ... ... ... ... көз жеткізе алмағанын ... ... ... ... өзінде контраст байқалады, яғни
күнделіктің кіріспе ... мен ... ... ... және орыс ... ... ... Күнделікте таза орыс адамының тілдік тұлғасы
тұрғысынан берілген ақпар кейіпкерді мінездеу үшін қызмет ... ... ... жат ... ... ... көптеген
реалийлерді сипаттау арқылы береді, мысалы, құрық, қымыз, ірімшік, ... ... ... ... ... интеллектуалдылығы
және ұлыорыстық сезімі оның қазақтармен алғаш кездесуі және ... ... ... ... ...... – киргиз-кайсак –
далалық жабайы – туземдік – ... ... ... ... ...
қайсақ-қазақ.
Әу баста тек кинетикалық тәсілдер арқылы түсінісіп, табысқан Стамбек
уақыт өте келе ... ... ... сөзін, тілін, әдет-ғұрпы мен ділін
түсінетін тұлғаға айналады да, оның ... ... ... ... ... ... тілдегі ғалам бейнесі екі жақты сипатқа
ие: бір жағынан, кез келген тілдегі ғалам ... ... ... ... ... ... нақты әр тілдегі әлем моделіне әлеуметтік-
мәдени қоғамдағы ұлттық әлем бейнесі жалғасады. Осының нәтижесінде жеке тіл
өзіндік сипатқа ие болады» [58:15]. ... ... ... ... қарым-
қатынас, олардың әлем бейнесі, ... ... бәрі ... оған ықпал етпей қоймайды. Әрине, бұл бір ... бір ... ... ұзақ ... бойы ... ... Бұл туралы
әдебиеттанушы Н. Ақыш былай дейді: «Станислав аты ... ... ... ... салт-дәстүрін толық меңгеріп, Сыпатай мырзаның бел ... шыға ... ... ... ... басым» [59:18].
Дегенмен де, Стамбектің осы өсу эволюциясын оның фондық білімінің ... ... ... ... ... ел арасына оралған Стамбек айналасындағы ақиқат
өмір мен ВКП(б) тарихының қысқаша курсын салыстыра келіп, ... ... ... кез ... ... ерекше сенімді беріліп, тілдік
тұрғыда аса әсерлі вербалданған. Кейіпкердің ойына ... ... ... ... өмірінен хабар береді: прецедентті есімдер мен мәтіндер (А.С.
Пушкиннің өлең жолдары, христиандардың қасиетті ... ... ... ... II ... ... одасы, Сталиннің сөзі – «өмір сүру
жақсара түсті, өмір ... бола ... ... ресми стильге тән
«Ұлы көсем Сталин»), перифраздар ... ... ... ... ... Петр мен ... Павел атындағы қала, Ең үлкенінің есімінен
кеңдік, мейірбандық, молшылық лебі ессе (Владимир Ленин), одан кейінгілері
- бірі ... ... бірі тас ... ... парасат, қасиет –
Россиядағы неше жүз жылдық ... ... ... ... айтасыз, мың
жылдық Рюрик .., парықсыз ... мен ... ... ... ... ... ... (ағылшынның винчестерімен, антантаның
винтовкасымен емес, әлі де жеті оғы сақталған революциялық маузермен ... ... ... ... мен В.В. ... өлеңі);
аллюзиялар (бұлғақ; Қазір патша Петрді де, ... ... де ... етіп, Ұлы
Көсем атын иелену құрметіне жеткен қанды ... кәрі ... ... ... Қорабай өзі қатарлас біраз жігітпен бірге Созақ көтерілісі кезінде
қазаға ұшырапты; ақ генералдар; Ерікті қозғалысы; Сібір үкіметі), ... мен ... ... Азия ... ... ... деректер
оның ой-өрісінің кең екендігін танытады.
Стамбек өз жағдайын ашық та, ... та ... Сол үшін ... ... қысқаша, бірақ мәнерлеп суреттейді, яғни өзі мен Лесков
кейіпкері ... ... ... ... бұл ... ... еске ... шетел жазушысы В. Ирвингтің Рип
Ван Рикль есімді кейіпкері арқылы пайда болған ақпарды ... ... ... ... берілген прецедентті жағдайлардың (тілі, ... ... ... ... ... ... мәдениет туралы
ұғымдары бір-біріне кереғар ортаға еріксіз түсу) ... де ... ... ... көпшілік оқырманға аса мәлім емес, сондықтан да автор Сары
қазаққа осы жағдайлар жөнінде аз да болса ... ... ... ... мен Сары ... ... түрлі қыстырынды құрылымдар
енгізу арқылы автор «...баяндалатын оқиға желісіне қосымша түсінік ... ... [60:684] ... отырады. Функционалды-семантикалық тұрғыда
қыстырынды құрылымдар түсіндірмелі, нақтылаушы, сілтемелік, толықтырушы
болып бөлінетіндігін ескерсек, ... ... ... түзуге де қызмет
ететіні сөзсіз.
Вертикал контекстің бір ... ... ... ... ... ... ... түрлі өзгерістермен береді. Олар полифункционалды,
яғни авторға Сары қазақты ... үшін ... ... ... жаңа ... сипаттауға, ойын нақтылауға, дәлелдеуге қолданады.
Көркем шығарманың астарлы ойын дистантты лексикалық ... ... Т. ... [49] ... ... мына бір мысал
вертикал контекстің де көрінісі: большевиктердің алғашқы ... ... ... ... бас ... ... Стамбек оның бір ғана
сөзін өз хикаясының соңына қарай қайтара қолданады: Бірақ «Ұшқыннан жалын
қаулайды!» деген, социал-демократтардың ұраны ... ... ... ...... бір халықтың, ұлы мемлекеттің дымын өшіру үшін жалғыз-ақ ұшқын
жетіп жатыр екен.
Сары қазақ күнделігінің кейбір тұстарына ... ... ... ... ... толық, яғни автор ойын барабар
қабылдауына көмек деп ... жөн. Бұл ... ... психолингвистикада
қалыптасқан мына бір пікірді еске алу керек: ... мен ... ... ... ... ... оқырмандар мәтінді
соғұрлым барабар қабылдайды» [61:88]. ... ... ... (горизонтал) және вертикал контекстері арқылы тиісті
ассоциация тудырып, өзінің рухани бітім-болмысына сай ... ... ... ... ... ... интерпретация бағытын көрсететін
материалдық (тілдік) белгілер болады» ... ... ... соңғы авторлық баяндауда
берілген, мұнда арнайы баяншы мен ... сөзі ... ... ... ... мәтіннің семантикасын қабылдап, түсінуде атқарар
қызметі ерекше астарлы ойды (подтекст) ... ... ... ... ... өзара әрекеттесуінің маңызы айрықша.
Көркем шығарма – лингвистикалық және экстралингвистикалық факторлардың
өзара әсері нәтижесінде пайда болатын коммуникативтік-прагматикалық күрделі
құрылым, яғни ... ... ... ... модальділік, имплициттілік сияқтылар лингвистикалық
санаттар, ал көркем туындының оқырманға арналып ... ... ... өз ... образы барлығы экстралингвистикалық фактор болып
саналады.
Кез келген күрделі құрылым жүйелі, сондықтан оны құрайтын элементтердің
әрқайсысының қолданылуы белгілі бір ... ... ... Ал көркем
мәтіннің ең басты және маңызды санаты - концептуалдылық ... ... ... ... - мазмұндық-концептуалдық ақпар мазмұндық-фактілік
ақпардан - ... ... мен сөз ... мәтін құрамындағы түрлі
бөліктердің мазмұнынан алынады. Пікірімізді К. ... ... ... ... арқылы дәлелдеп көрелік.
Шығарманың сюжеті халқымыз мазмұнын «Атасы басқа, аттан түс!» мәтелімен
түйіндеген аңызға құрылған. Бұл аңыз І. ... ... ... ... Темірдің жастау кезінде өзі куә болған оқиға ретінде
баяндалып, Едіге мен Исабектің ұрыс ... ... орай ... және Әмір Темірдің ұғымына сыя ... ... ... ... ... (байланыстырушы) қызмет атқарған бұл
аңыздың Күләш интерпретациясы адам және қоғам, ақын және ... ... ... байланысын көрсете отырып, тақырыбындағы (атындағы)
«бауыр» сөзіне шоғырланған, жинақталған мазмұндық- ... ... ... ... кез ... көркем мәтіннің атауы екі түрлі қызмет
атқарады. Яғни шығарманың ... ... ... әрі сол ... ... ... ал бұның өзі шығарманың атауы мәтін түзуші факторлардың
бірі екенін дәлелдейді.
Балладада бірнеше ... ... бар, ал ... ...
мәтіннің тақырып атауымен арақатыста болатын және мәтін шегінде анықталатын
жалпы мазмұндық-концептуалды ақпар аспектілерінің бірін сипаттайтын ... ... [63]. Ақын мен ... әкім мен әйел, адам мен қоғам,
авторлық резюме – балладаны шартты ... ... ... осындай фрагменттерге бөлуге болады.
Енді баллададағы жалпы мазмұндық-концептуалды ақпарға келейік. Өлең
лексикасы жалпыхалықтық қолданыстағы сөздерден ... ... ... ... ... екі кейіпкері екі дүние, екі көзқарас ретінде
қарама-қарсы ... үшін ... ... айтып ақырғы,
Ойсыз әкім абақтыға қамапты
Қанжар тілді жаужүрек жас ақынды.
Әкім мен ... ... ... эмоционалдық-экспрессивті бояуы
қанық антонимдерден тұрады, мысалы, ойсыз әкім – қанжар тілді, жаужүрек ... ... ... ... ... ... ... сәл
өзгешелеу, қаламгер оларды ырғағы, дыбыс үйлестігі үшін ғана ... бола да ... ... яғни ... ... ... ең
керегін жұмсаған.
Осы шумақтағы абақты сөзін ІІ шумақта ... ... ... бір, ... ... ... ... өлең жолымен әуезділігін
күшейткен. ІІ шумақтың бірінші, екінші жолдарында тәні де, жаны да, рухы ... ... ... ... ... ... шумақтағы қарама-
қарсылық, қайшылық ІІ, ІІІ шумақта ұлғая түседі: лексикалық және контекстік
антонимдер, дерексіз зат ... ... ... ... ... бос ... – түрмеде, өзі кедей – ойы бай. ... өмір ... ... ... қоюдан туған бұл контраст мән баллада
кейіпкерлерінің іс-әрекеті арқылы тіпті ... ... Әкім ... ... ... туыс адамдар «қайсарлықпен қосылып, мойымай ... ең ... де ... ... ... - әкім мен ... өжетсің де әрқайсың,
Сен айт, әйел,
Алдыңда тұр таудай сын.
Сені және үш еркектің біреуін
Босатамыз, айт, ... ... ...... ... күші жеңіп шығар дәуірдің.
Ауырдым мен бұл үшеуі үшін де,
Бірақ орны бөлек екен бауырдың.
Жарым кетсе, жар ... ... ... ... болар тағы ұл деген.
Өлген анам қайтып келіп ұл таппас,
Бауырымды босатыңдар түрмеден!
Өз жақсыңды өзің құртып,
Қалай ... ... ... ... жоқ – ... жоқ ... - деген екен дана әйел.
Кейіпкердің авторлық сипаттамасын әкім пікірі толықтырады, яғни ол ... ... тап ... танығанын көрсетеді.
Әкім сөзінің әйелге арналуы оны кейіпкер ретінде даралауға мүмкіндік
береді. Оның себебі, ... ... ... ... ... әйелінің
ұлттық танымдағы моделіне сәйкес келеді: «Әрбір ұлттың ой-санасында адамның
аксиологиялық моделі ... ... ... әр халықтың
түсінігінде, кез келген ұлттың тілдік санасында (языковое ... ... болу ... ... нені көксейді, ішкі дүниесі қандай ... ... ... ... қандай, адамгершілік мақсаттары нендей, нені мансұқ
етуі керек, т.б. ұғымдардың жинақталуы негізінде жасалған ... ... ... ... діл, болмыстың айқындығы соншалық, автор әйел ... ... ... жатпайды. Әйелдің рухы биік, әділдікке сенімі
берік, ой-ниеті таза, өзіндік пікірі, ұстанымы бар жан ... оның ... яғни әйел сөзі ... екі ... ... екі ... талдау
ретінде түсініледі. Әйел сөзіндегі метафора, теңеулер, ... ... ... ... ... ... ... біліміне орай сан алуан параллельдер туғызады. ... ... ... ... – дауылға теңелген, дауыл сөзі ... ... ... ... ... болса, ақын контексінде әділетсіз,
ойсыз, ... ... ... ретінде байқалады және бұл мағынаны
«құшағында» сөзі одан сайын ... ... Әйел ... ... ... коннотативті сипаты айқын сын есімдермен берілген: әділ ... жар, ... ... ... ... ... екі ... қайталап қолдану арқылы
қаламгер оған ... жүк ... яғни бұл ішкі ... ... ... саны ... ... қажеттіліктерді өтейді. Осы орайда әйел сөзінің
көпке ... ... да ... ... ... субстантивтенген сын есімі келесі жолдағы «ер» ... ... ... ... осы ... ... ... баспалдақ ретінде бағалауға болады, ал көп нүкте арқылы ақын халық
өміріндегі әр қилы айтылмаған, айтылмас әділетсіз сыр, ... ... бұл ... мағынасын келесі жолдағы «халық» сөзіне жинақтайды.
Әйел монологіндегі «Ертеңі жоқ – ақыны жоқ ... ... ... ... өмірі, мүддесі үшін жаны ауырар адам екенін көрсетеді.
Сентенцияның құрылымы тілге ... есте тез ... ... ... ... екпін, анықтауыш, инверсия, параллель ... ... ... ... ... ... ... сөзінің
семантикасы кеңейіп, болашақ, келешек мағынасына ауысқан, яғни ішкі ырғақ,
буын сәйкестігі, «жоқ» ... ... ... ... ... осы ... ... көпке белгілі ойды айтқанмен, басқа контекске
түсіп, ойды өрбіту, ойды дәлелдеу қызметін де ... ... ... баяндау желісінде де, баяндау желісінен үзіп алып ... ... ... бола тұра ... әкім ... да ... ... үшін өте мәнді:
Ожар әкім ештеме де деместен,
Шығып кетіп, мырзасымен кеңескен.
«Босат,-депті,-төртеуін де!»-сескеніп,
Шонжар бастық айдарынан жел ескен.
Соңғы шумақтағы дерексіз зат ... ... ... ... аңыз),
жалпылаушы мәндегі сөздер (талай, әрдайым) мен ... (зат есім ... ... жалғаулар – жасаңдаршы, ақындар, ... ... ... өз ... ... ... ... көркем мәтіндегі континуум санатына жүгінуге тура келеді.
Әдебиеттануда «хронотоп - мекеншақ» терминімен ... ... ... ... және ... ... көрінісі, яғни көркем шығармада
бұл ұғым-түсінік автордың мақсатына, ойына қарай өзгеріп отырады. Қаламгер
белгілі бір ... ... ... ... ... отырып, сол жерде
немесе мүлде басқа орында болуы тиіс ... ... ... одан нақ
қазіргі фактілерге көшуі мүмкін, яғни ол үздіксіз үдеріс ретінде ... ... ... ... ... хронологиясын көруге болады.
Сондықтан «континуум – баяндаудың нақтылығын, ... ... ... [17:89] деген пікірдің жаны бар, өйткені қаламгер сөз ... ... дәл ... ... қарастырып отырған баллададағы континуум етістік семантикасынан
байқалады. Етістіктің үш шағын ... ... ... ... ... ... ... көз алдымызға елестетіп, санамызда әр
түрлі ... ... ақын ... ... өткен шақ (қамапты,
ұстапты, жазып отырыпты), ауыспалы осы шақ есімше (толатын), ... ... (ән ... ... ... көз ... нақты суретті әкеліп,
қарсылық әрі сүйсіну сезімін ... әйел ... ... ... ... келер шақ (табармын, болар, таппас), нақ осы шақ (құрбан
болды-ау) етістіктерінің қатар келуі оқиғаның тез ... күрт ... ... ... келер шақ (таңдайсың, босатамыз), бұйрық райлы нақ осы
шақ (айт) етістіктері ... ... ... ... ... ... ... семантикасы
бұрынғы және қазіргі оқиға арасындағы ұзақ уақытты ... ... ... ... өзі ... ... ... автордың жеке көзқарасы
–субъективті бағалауынан туындайтын мәтін модальділігі санаты ... ... Бұл ... та ... жеке дара ... ... көріне, беріле
алмайды, өйткені «Фразалық ... ... ... ... берілсе, мәтін модальділігін ерекше тәсілмен жұмсалған осы
құралдармен қатар ... ... ... ... ... ... өзінше орналасуы, сентенциялар, нақыл сөздер, мәтіннің
жекелеген бөліктерінің өзектенуі және т.б. көрсетеді» [17:115].
Көркем шығарманың коммуникативтік-эстетикалық табиғаты ... ... ... ... ... ... ететіні белгілі. Бұл орайда көркем
мәтінде ... ... сөз, ... ... құрылым, әрбір
стилистикалық тәсіл ондағы ... ... ... айрықша мәнге ие болады
және олардың бәрі полифункционалды, яғни әрі мағыналық, әрі ... ... ... ... ... ... түзуге де ықпал етеді. Көркем
туындыда ақпаратты ... ... ... ... ... ... да жеткізе алады.
Мәтіннің графикалық-бейнелі түрде ресімделуі поэзияда көптен бері және
жиі қолданылады. В. Кухаренко «Интерпретация ... [65] ... ... ... – плавки бога» метафоралық қолданысы визуалды
образға негіз ... айта ... ХХ ... орыс ... ... С. ... өрнекті өлеңдерін, В. ... ... ... ... ... текстерге филологиялық
талдау жасаған Ю.В. Казарин де графикалық-ақпаратты өлеңдердің семантикасы
сол сыртқы форма мен ... ... ... ... ... ... өкілдері де өздері мәтінге салатын ақпарды
көрсету, мәтін модальділігін ... ... ... үшін графикалық
құралдарды тиімді қолданатыны байқалады. Мәселен, Қ. Мырза ... ... ... көк ... ... ... ... алғашқы шумағындағы «Тарихтың асқар тауы даңқ деген»
сентенциясындағы ойды ... екі ... ... ... жинақтап қорытып,
жалпыға ортақ қорытынды жасап тұр. Мұнда оқырман ... ... ...... ... даңқ сөзі тіл ... сәйкес кіші әріппен
жазылса, екінші
« Шыққанға, шықпағанға бірдей қиын
Тарихтың асқар тауы Даңқ деген...»
сентенциясында бас әріппен жазылған, яғни автор осы ... ... өлең ... көп ... мазмұндық-астарлы ақпарды беру үшін
қолданады. Демек, өлеңде ... ... тек ... ... ғана емес, паралингвистикалық тәсілдермен
де көріне ... ақын Ф. ... 5 ... ... ... деген өлеңінің үшінші
шумағында «бостандық» сөзін қалыпты шрифтен өзгертіп, тек бас әріптермен
береді:
Талай жан сенде азаттық аңсап ... ... деп жар сап ... алып бұлбұл көмей домбырасын,
Дина қыз тамсандырды барша көпті.
Өлеңде эмоционалды-экспрессивті бояуы ... ... ... синкреттік тіркестердің (жырға малу, шөлдеген құм)
мағыналық, эмоционалдық, эстетикалық тұрғыда ... ... ... ... ... даралай көрсету арқылы оған ... ... ... эмоционалдық жай-күйі кілт өзгергені байқалады, яғни
өлеңнің алдыңғы шумақтарында өз елінің бары мен ... ... ... ... ... ... ... туған Исатай тұлғасына,
оның көксеген ойына назар аударту арқылы одан ... ... де ... ... ... ал бұл дегеніміз - өлеңнің мазмұндық-
концептуалды, мазмұндық-астарлы ақпары.
Адамның түрлі көңіл-күйін, психологиялық жағдайын, ... ... ... ... қарым-қатынасын, яғни мәтін модальділігін
таныту үшін ... ... ... қызметі жөнінде жазылып жүр.
Өзін ойландырып, толғандырған сезім күйлерінің, жан ... ... ... ... ... өте ... қолданатын ақындардың бірі ... ... ... ақын ... бірі де ... ... ... екені
және оның өлеңдері мазмұны, түрі, графикалық ресімделуі тұрғысынан жаңашыл
болып келетіні оқырман тарапынан да, ... ... ... ... атап айтылып жүргені белгілі. Өз өлеңдерінің семантикасын ашу ... ... ... көп ... ... белгісі сияқты паралингвистикалық
құралдарды қабаттастыра қолданады. Ақынның мына бір өлеңіндегі графикалық
ерекшелік оқырманына түрлі ... ... өте ... ... жолы ... ... ... шұбырып,
Көзі көрсеқызарланып, құбылып.
Айды алыста көзін жұмған Күн дерсің,
Күбірлейді өзіне өзі жылынып.
Түн сыртында түнереді бір ақын,
Сол ақынға серік болу – ... Күн ... ... ... ... ... көз іледі қой аулым,
Қой ауылда құлпырады бояу мың.
Күзетші ояу, отырса да ... түс ... ... ояумын.
Ел ұйқыда. Мен ертеңге сырғыдым,
Шашы ұзын ұйқылы-ояу құрбының.
Ит-құсты емес,бірен-саран ояулар
Қалт жібермей аңдиды кеп бір-бірін.
Орта көңіл толмай қойды бүгін ... Мені түн ... ... ... әр ... әр тармағы ақпаратты, ассоциативті. Өлең
шумақтарындағы ... (ай ... түн ... ... ... ... кеткенде), метонимия (ауыл көз іледі), перифраз (ай – көзін жұмған
күн, мұң – күлліәлемдік ... ... ... ... ... көріктеу
тәсілі (Күзетші ояу, отырса да ұйқыда, мен түс көріп жатсам-дағы, ... ... ... ... пен ... контекст (шашы ұзын
ұйқылы-ояу құрбының - әйелдің шашы ... ... ... ... ... ... арқылы берілген көңіл толмаушылық,
жартыкештік, күйзеліс сияқты автордың эмоционалдық күйі соңғы шумақта
графикалық ... ... ... ... ... беріліп, оқырманына айрықша
әсер етеді. Тек қана сұрақ белгісі мен ... ... екі ... ақын
көңілінде айтылмай қалған, айтылмайтын, айтылса да көп ... ... ... яғни ... ... ақпарын көрсетеді.
Әрине, лирикалық өлеңде «...бәрі – мазмұн: ... мен ойды ... ... ... мен ... ... фразалардың,
синтаксистік конструкциялардың қайталамасы, сөйлеу стилі, ... ... ... және ... ... өлең өлшемі, дыбысталу
жолдары, ұйқас тәсілдері, ұйқас ... [67:9], ... сол ... ... ... ... ақпарын беруде
графикалық құралдардың да маңызы зор екенін байқауға ... ... ... ... тәсілдердің ақпараттылығын
алғашқылардың бірі болып көрнекті прозаик Оралхан Бөкеев қолданғанын ... ... ... кейіпкерлердің есімдері әрқашан пунктуация
ережелеріне қайшы тек бас әріптермен таңбалануы оның идиолектін танытумен
бірге, көркем ... ... ... ... ... етеді. Осыған
байланысты С. Ақсұңқарұлының шығармашылығын да айта ... ... ... көркем шығармалар тақырыптарының графикалық
тұрғыдан ресімделуі арқылы да ... Бұл ... ... жазушы Т.
Шапайдың «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған «Бәйге» әңгімесін мысалға
алуға ... ... ең ... ... ... ... ... назар аударады және олай болмауы мүмкін де емес. Себебі, үш
қайталанған «Бәйге» сөзінің алғашқысы қалыпты ... ... ... ... ... екінші қайталанған бәйге ... ... ... ... ... ... тұйықталады, ал үшінші
бәйгедегі «ә» әрпі қарқылдап күліп тұрған адамның бет-әлпетімен берілсе,
қалған ... ... ... ... ... адамдардың кейпімен
бейнеленіп, соңынан көп ... ... ... осы ... ... әңгіме мазмұнын хабарлап тұрғаны байқалады, ал жалпы шығарма
атауының өзі ... ... ... ... модальділігін,
аяқталғандығын эксплицитті түрде көрсетіп, оқырман үшін ... ... ... атауды графикалық тұрғыдан даралаудың
ақпараттылығы айрықша екені сөзсіз.
Қорыта айтқанда, мәтіннің ... кез ... ... ... ... тек сол ... ... түсініп қабылдау үшін оқырманның да
еңбектенуі, деректерді салыстырып, түрлі ассоциациялар тудыра алуы қажет.
Көркем мәтіндегі ретроспекция мен ... ... ... және
уақытпен тығыз байланысты болғандықтан, зерттеушілер ... ... те ... ... ... бұл ... оқиғаны баяндау барысында бұрын
болып кеткен нәрсені еске түсіру ... ... ... ... ... ... ... жалпы мәтін мазмұны үшін маңызын көрсетеді.
Ретроспекцияны екі жақты қарастыруға ... яғни ... ... ... ... түрде берілген объективті ретроспекция ... ... ... ... үшін ... ... қалып отыратын
субъективті ретроспекция. Мысалы, О. Бөкеевтің ... ... ... ... ... ... оқырманның мәтіндегі барлық оқиғаларды еске
түсіріп, бір-бірімен байланыстыруы нәтижесінде ғана түсінікті болады. Ал Қ.
Жұмаділовтің ... көш» ... мына бір ... ... ... «Бірақ қалай ... екі рулы ... ... ...... де Ұзақ ... Оған ... мен Жұмықтоғас жуандарының арасында көптен бітеу жарадай ... ... ... Тек, өзі ... деп тұрған көзді Ұзақ байғұстың
аңдаусызда түртіп қалғаны рас. ... ... ... ... ... ... өзі дәл бұл ... біраз уақыт бұрын, басқа жерде болған оқиғаны
егжей-тегжейлі баяндайды. Себебі оны еске ... ... ... ... ... жанжалдың басталу сылтауы түсініксіз болар еді.
Мына мысалда объективті ретроспекция кейіпкердің еске түсіруі арқылы
көрінеді: «Сол ... ... мұң ... ... өзінің де шөліркеп,
әлденені аңсайтынын ... ... ... ... сағыныш күйіндей. Қалай
да әкесін тезірек көргісі келіп кетті. Сол бір ... ... ... жанға деген аяныш сезімі меңдеді. Әкесін ең ... рет ... ... Көз алдында сот жиналысы көлбеңдеп тұра ... ... ... ... осының алдындағы мазмұндық-нақты ақпарды вербалды
түрде ... ... ... еді, ... ... ... ретроспекцияның
тілдік ресімделуі сан алуан болып келеді.
Алайда автордың объективті ретроспекциясы мен оқырманның субъективті
ретроспекциясы бір-бірімен ... ... де ... Ол ... ... отырған мәтіндегі қандай оқиғаларды өзектендіргеніне, ол өзектендіруге
не себеп болғанына, сол арқылы өзі тудырған ... ... ... ... ... ... оқиғадан соң не
болатынына тілдік құралдармен сілтеу жасайды. Оқырман оқиға қалай өрбитінін
білгендіктен де, оның ... ... ... ... ... Проспекция көркем мәтіннің бәрінде және үнемі көріне
бермейді. Бірақ оқырман ... ... ... ... отырып, сюжет
желісінің жалпы дамуын шамалай алады.
Аталған эксплицитті вербалданған санаттарды жекелеген зерттеушілер
мәтін прогрессиясы және ... деп те ... [68; 11; ... ... тағы бір санаты – бөлшектенушілік. Бұл ... ... әрі ... ниеттен туындайды, сондықтан екі жақты,
яғни ... өзі ... ... ... ... ... ... назар аудартып, олардың өзара байланыстарын көрсетуді ... сол ... ... ... интерпретациялауына жеңілдік жасауды
көздейді. Мәтіннің құрылымдық-семантикалық бөлшектенуі оның көлемі ... ... ... ... ... оқырманның ақпарды
қабылдауы шығарманың тұтастығын қамтамасыз ететін континуум, ретроспекция,
мәтіннің белгілі бір бөліктерін ... ... ... ... ғана ... ... Сол себептен де И.Р. ... ... екі ... ... ... ол ... көлемі мен
оқырманның жады, назары еске алынатындықтан көлемдік-прагматикалық ... Бұл ... ... ... ең ... бөліктерінен бастап ең
кіші бөліктеріне дейін қамтиды. ... ... ... екіншісін
зерттеуші контекстік-вариативтік бөлшектеу деп атап, оны құрайтын сөйлеу
актілерінің қатарына «1) автор ... а) ... б) ... сыртқы келбетін, жай-күйді, ... ... ... ... ... в) автордың пайымдауы; 2) бөгде сөз: а) диалог
(авторлық ... ... б) ... 3) ... сөз» ... да, ... деп атап көрсетеді: «Бөлшектеудің екі түрі бір-бірімен
өзара шарттас және имплицитті түрде ... ... ... ... мәтін бөлшектеуді ұштастыратын алғысөз, кіріспе, қорытынды
секілді жекелеген ... ... ... ... ... ... ... түрде кездеседі.
Ресейлік лингвист-ғалымдар Л.Г. Бабенко мен Ю.В. ... ... ... ... ... ... мәтін құрамындағы күрделі
синтаксистік бірліктерді (тұтастықтарды) ... ... жеке ... ... және ... ... ... монолог, ішкі монолог, ішкі ... ... ... де, ... ... кез келген түрі оның тұтастығын
толық қабылдауға, ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда талданған шығармалардан байқалғандай, көркем мәтіннің
барлық санаттары бір-бірімен ажырағысыз байланыста болғандықтан, тек өзара
әрекеттесуі тұрғысынан, біртұтас ... ... ... ... ғана
қарастырыла алады. Бұдан шығатын ...... ... ... бір ... тақырыптың төңірегіне жинақтап, сол ақпарды әр қырынан
толық қабылдау, түсіну ... ... тағы бір ... ... ... ... ... да интеграция арқылы оқырман ойында
белгілі бір ... ... ... Ол ... ... ... оны ... да кетеді.
1.3 Көркем мәтінді қабылдау және талдау
Көркем шығарманың талдануы қолға алынғаннан бері түрлі ... ... ... белгілі. Көркем туындыны талдаушылардың
арасында әдебиетшілер де, ... де, ... да ... ... ... көзқарас жоқ. Көркем мәтін соңғы ... ... ... ... ... мәлім.
Қазақстандық зерттеуші Қ.Қ. Ахмедияров өзінің «Лингвистическая поэтика:
традиции и новации» ... ... ... ... ...... – развивается в настоящее время
стремительно, ... на ... в ... ... методологического
принципа обновления и движения – принцип интеграции в научной парадигматике
гуманитарных знаний: именно активное сочетание и ... ... ... ... наук – ... и ... самодвижения и саморазвития лингвистики конца 20 начала 21
века, т.е. возрождающейся антропологической лингвистики» [22:6] дей ... Л.А. ... ... сүйене отырып, көркем тексті талдаудың үш түрін
келтіреді:
1. Лингвистикалық түсініктеме, оның нысаны сөз, сөз тіркестері, сөйлем,
күрделі ... ... ... сондықтан зерттеуші мәтіннің
эстетикалық қызметінен бұрын ондағы түсініксіз ... ... ... ... ... құралдарды жеке-жеке сипаттайды.
2. Лингвостилистикалық түсініктеме, ... бұл ... ... ... өз ойын жеткізу үшін қолданған ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық
тұтастық қарастырылады.
3. Көркем мәтінді түсініп талдаудың ... түрі – ... ... тілдік бірліктердің эстетикалық қызметін актуализациялауы
және ... ... ... түр мен ... ... ... яғни ... туындайтынын көрсету. Зерттеуші талдаудың соңғы түрін
неотеориялық деп атап, ... ... ... осы ... ... деп ... мәтінді түсініп талдаудың аталған барлығы да авторды басты санат
деп қарастыратынына тоқтала келіп, зерттеуші белгілі психолингвист ... ... ... есть ... отображенная в
квазиобъектной форме» деген анықтамаға ерекше назар ... ... ... ... образдар жүйесі, болып жатқан оқиғаға, кейіпкерлеріне
көзқарасы дәстүрлі стилистика тұрғысынан зерттеледі. Көркем ... ... ойын ... ... ... бірліктер мен көркемдегіш құралдарды
іріктеп алатындықтан, зерттеушілердің басым бөлігі ... ... ... автор тудырған көркем шығарманы оқып отырған оқырман да жеке
тұлға, ... ... ... ... тиіс. Жоғарыда аталған ... ... да ... ... ... автордың айтар ойына
қажетті стилистикалық ресурстар тұрғысынан ... ... ... ... ... атпен белгілі болса, сол көркем
шығарманы оқитын, түсінетін оқырманның ... ... ... ... ... ... декодирования) деп аталады.
Көркем мәтінді ... ... сол ... түсінуге,
интерпретациялауға мүмкіндік беретін түрлі тілдік маркерлерді танумен ... Ал ... өзі, шын ... жаңа нәрсені бұрынғы бар біліммен
үнемі байланыстырып ... ... ... осы тану нәтижесінде өзіне
бұрыннан таныс ... еске ... ... ... жүйесін, оқиғалар
желісін, тіпті болмаса жекелеген кейіпкердің немесе автордың ... сол ... жаңа оқып ... ... (кодталған) ақпарын
ашады, басқаша айтқанда, мәтіндер арасында диалогтік байланыс орнатады.
Оқырман оқып отырған жаңа ... ... ... ... ... ... ... де, жеке дара да есте жаңғыртуы мүмкін.
Көркем шығарманың оқырманға ... ... ... және ... материалдары негізінде зерттеген И.В. ... ... ... ... ... ... ғалымның есімімен
байланыстырады: «Америкалық ғалым М. ... ... ... ... мен ... ... ... және терминологиясын пайдалана
отырып, стилистика ... ... ... ... ... хабарды кодқа түсіріп отырған ... ... ... ... ... ... адамға беру жолдарын зерттейтін ғылым деп
анықтайды» ... ... ... ... және отандық еңбектерде бұл терминнің
кеңінен қолданылуы И.В. Арнольдтің өз ... ... Ол 1972 ... ... ... ... – раздел стилистики, который
рассматривает способы толкования художественного текста для ... ... и ... ... его, исходя из структуры ... ... ... его ... [12:132] деп ... ... ... рет басылып шыққан ағылшын тілінің стилистикасына
арналған кітабында бұл терминнің «стилистика восприятия» деген ... ... Ал бұл ... ... ... енгізген Ю.С. Степанов
стилистиканы ақпарды жіберуші тұрғысынан және ақпарды ... ... ... қарастыруды ұсынады. Көркем коммуникацияда ақпарды жіберуші әдетте
қаламгер болғандықтан, оның стилистикалық әлеуетті ... ... деп ... ал ... ... оқырман болғандықтан, оның көркем
шығармадан алған эстетикалық ... ... ... ... ... ХХ ғасырда өмір сүрген ғалым Л.В.
Щербаның «Опыт лингвистического толкования стихотворения» ... ... ... ... ... ... ... «Щербаның әдісі
туындыға жеке адамның, оқырманның – және ... ...... ол ... ... өнердің эстетикалық құндылығынан ләззат
алады» [71:284].
Л.В. Щерба алғаш рет «порог восприятия» ұғымы ... ... ... ... бір ... ... ғана мүшелеуге болатынын көрсеткенін, ол
шығармадағы тек көркем қызмет ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы восприятие сөзін Ғ.
Мұсабаев редакциясымен ... ... ... ... 1. (способность), қабылдау, түсіну, ұғыну; 2. (то, что
воспринято), түйсік, ... ... ... ... ... ... [72:114]. Біздің ойымызша, осылардың арасында қабылдау ... ... ... ... ... әсерінің жиынтығын толық
беретін сияқты, сондықтан «стилистика восприятия» терминіне балама ретінде
қабылдау стилистикасы деген атауды ... ... ... мәтінді түсініп талдауы қатардағы қарапайым оқырманның ... ... ... ... ... да аялық білімі шығарманы белгілі бір
деңгейде түсініп, өзінің дербес интерпретациясын жасауына мүмкіндік береді.
Ю.С. Степанов қабылдау стилистикасының бастауында жоғарыда аталған ... ... ... Б. ... ... ... А.
Белый қолданған метасипаттау тұрғанын айта келіп, қабылдау ... ... ... «Бұл тәсілдер... ойдың екі түрде бірінің ізімен
бірі жылжуынан байқалады: а) бірінші жылжу – ... ... ... ... ... б) екінші жылжу – синтез, алынған элементтерден қайтадан
бірегей тұтастықты құрау.
Сонымен, көркем сөздегі анализ ... екі ...... және ... (синтагматикалық) – қамтуы керек.
II. Синтез – бұл талдау арқылы табылған сөз ... ... ... ... И.В. ... өзінің код сөзін қолдануы – информация теориясының
негізін салушы К. ... ... ... оның ... трансполяция жасауының нәтижесі.
И.В. Арнольд жоғарыдағы ғалымдардың пікірлерін әрі ... ... ... «принцип выдвижения» - ұсыну қағидатын енгізді. Бұл
қағидат туралы автордың өзі ... ... ... деп ... ... ... түсініледі, олар бір немесе көбінесе әр түрлі деңгейдегі
элементтердің арасындағы маңызды ... ... ... ... ... ... ... назарын аударады»
[70:99], басқаша айтқанда, көркем шығарманы ... ... ... қызмет ететін, оқырманның назарын қажетті ақпарға
аударуға ықпал ететін, көмектесетін элементтерді алға ... ... ... ... негізгі типтері ретінде конвергенция, бірігу (сцепление),
ойдан ... ... ... ... ...... үміт ... сенім әсері немесе алдамшы сенім әсері), қайталама және ... ... ... ... ... тұтас мәтін бойындағы
қызметі жүйеленіп қарастырылмаған.
Конвергенция – көркем мәтіннің бір тұсында бірнеше стильдік тәсілдердің
тоғысып бірдей ... ... ... ... ... тіл білімінде зерттелген (М. Риффатер). Конвергенцияны құрайтын
стильдік құралдар әр ... ... әр ... ... ... ... мына ... қарастырып көрелік: Сәлден соң Қосайдар
өзінің шырқап аспанға ұшып бара ... ... ... ... ... деп еді, ... Одан аса биіктеді; алтыбақанның ар жағында қораланып
тұрған жігіттер тегіс жамбастай қисайып, құлап бара жатқандай. Келер ... ... ... ... ... ... ма деп еді. ... Аяғы көкке
көтерілген сәтте төбесінен теріс айнала жаздаған; аспандағы жұлдыздар быт-
шыт боп жамырап барады. Содан кейін ... ... ... ... ... да, жер ... көкке шықты (М.М.). Осы үзіндіде
Қосайдардың ішкі эмоционалды жай-күйі ... ... ... ... ... ... синтаксистік құрылымдардың, лексикалық және ... ... ... ... ... ... әсерлі шыққан. Ал
мына бір мысалдағы конвергенцияны құраған стильдік құралдар мүлде басқаша:
- Айта білген ... ... ... мін ... Ваше ... ... Ваше ... Кешірсін мені, кешірсін мені,
кешірсін мені деп үш қайтара тістенгенде, көрдіңіз, жарылған менің өтім
жоқ. Кешірім ... ... ... ... өтті де ... деп ... ... кешіріңіз мені, кешіріңіз мені, Ваше благо, высокоблаго,
сверхвысокоблагородие. ... ... көп ... ұлық екенсіз.
Есіңізге салайын. Осы теңдікті еріккенде, ... бен ... ... ылғи ... Менің офицерлік погоным жоқ әрине, - Сәруар қос қолын
айқастырып жіберіп иығын ...... өмір ... ... алды ... ба екен? Погоннан артық, офицер мен болыстың қарғысына ғұмыр берген
ұғымдар, түсініктер бар. Жоқ әлде бұ ... ... ... ... пе ... – деді ... ... Сәруардың ширыққан, психологиялық өзгерген ... ... ... ... ... тура ... ... қайталамасы, ішкі ұйқас, метафоралар, ... ... ... стильдік тәсілдердің бәрі бірігіп, Сәруардың
Крейгельге көзқарасын, оны кекетуін, яғни ... ... ... ... ... ... типі – ... Оның ең қарапайым түрі – ұйқас.
Бұл негізінен поэзияның дистинктивті белгілерінің ... ... ... ... ... байқалады: Аз уақыт жігітшілік
дәурен құрып жүріп, заңды-заңсыз үш-төрт неке ... ... ... ... бар ... жас ... отасты (М.М.). Бұл мысалда
параллелизм бір ғана сөйлем мүшесінен ... ... ... ... бәрі дерлік параллель құрылған: Шал тартып отырған сыбызғы
шаттықпен ... ... ... езер ауыр ... ... ... ... кетіп, иесін асып кетіп, иен қалған ақ отауды жел кеулеп, ... ... аса ауыр ... ... ұшқан қос аққудың бірі оққа ұшып,
екіншісінің зар жылап, сұңқылдағаны секілді екен; бір үйдің бір ... ... қаза ... – оң жаққа сұлатып сап, жан жарының екі мықынын таянып
алып, азалағаны сықылды екен;..
Ойдан ... ... ... ... жеке ... ... алдындағы
элементтер арқылы дайындалады және өзінен кейінгі элементтерге баспалдақ
болып табылады. Алайда тізбектеле берілген элементтер арасынан ... ... ... де, ... ... ақпардан мүлде басқаша
жағдайға әкелуі де мүмкін екендігі төмендегі ... ... ... болу – ... қарсы болу деген сөз. Қарсы боп
көрсін... Көмусіз қалар! Шауып ... ... ... ... ... - ... - жиырма бір, қарсы ... - ... ... өтті ... ... бір типі - ... ... іргелі еңбегінде
филология ғылымдарының докторы О. Бүркітов алғаш рет «выдвижение» ... «бір ... ... ... ... ... ... екінші
қатардағы мәселені өзектілендіріп, оны алдыңғы орынға шығару. Бұл процесс
мәтін стилистикасында «выдвижение» деп ... [29:40]. Айта кету ... ... қызмет ететін қайталама метасипаттауда да,
яғни қабылдау стилистикасында да маңызды рөл ... ... ... мәні – ... өзі оқып отырған көркем
мәтіндегі көзге көрініп тұрған, ақпараттылығы ... ... ... аударады. Мәселен, Бұқар жыраудың «Тілек» толғауын алсақ, мұнда
морфологиялық тұлғалардың, ... ... ... ... ... ассонанс, аллитерациялар ә дегеннен көңіл
қойғызады:
Бірінші тілек тілеңіз –
Бір аллаға жазбасқа;
Екінші тілек тілеңіз –
Пиғылы жаман залымның
Тіліне еріп ... ... ...
Үшкілсіз көйлек кимеске; т.б.
Контрастың ең қарапайым түрі ... ... ... ... тек жеке сөз, сөз тіркесі, микроконтексті ғана емес, ... ... ... ... оның ... ... ... қызмет етеді.
Контраст сөзі ғылыми-зерттеу әдебиетінде жиі кездеседі, өйткені көркем
шығармадағы образдар жүйесі, концептуалды ... ... ... ... Контраст бір шығармада ашық байқалса, енді бірінде
жасырын көрінеді. Бүкіл концептуалды-мазмұндық ақпарын ... ... ... текстер әлемдік және ұлттық әдебиетте аз емес. Мәселен,
неміс Ф. ... ... пен ... орыс Ф.М. ... пен ... ... Ә. Нұршайықов пен Ә. Нұрпейісовтің «Ақиқат пен
аңыз», «Қан мен тер» туындыларын атасақ та жеткілікті.
Жақсылық пен ... ... пен ... ... мен көз жасынан,
мейірім мен қаталдықтан тұратын тіршілік деп аталатын үдеріс ... ... ... ... ... М. ... шығармашылығында жаңа, соны
бейнелерге, символдарға толы өлеңдер тууына әсер етті.
«М. Жұмабаев өз орнын өмірден үнемі іздеумен өткен, бар ... сарп ... ... Оның творчествосының бір қырында, яғни таразының
бір жағында мұңды толғаныс, өкіну және қайғы-қасірет, ... ... ... ... ... ... махаббат, сүйініш-күйініш,
арман, мақсат, үміт ... Көп ... ... азап пен ... ... ақын осы бір екі ... ... шалынып, соған
шарпылған!» [73:15]. Сондықтан да болар, ақын ... ... ... мол ... ... ... ... жұмсалуы жиі кездесетіні
анық байқалады. Суреткер көптеген туындыларында лексикалық және ... бір ... ... бір шумақ көлемінде контраст жасап, мәтінді
дамытып, түзуге пайдаланса, кейбір өлеңдерінің ... ... ... күн, ... таңның жыры», «Мешіт һәм абақты», «Бүгінгі күн ... - ... Ал ... ... ... ... құрылған:
Ұзын Орал күн мен түн шекарасы,
Бір жағы – күн, бір жағы – түн ... жағы – көк ... жын ... жағы – ... сар ... Орал, кәрі алып, күзет тұрған,
Күн мен түн арасында «Қытай қорған».
Денесі – тас, ... – қою ... мен ... ол ... ... еш ... көзім тоқтап,
Келіп ем. Алыбымды аңсап, жоқтап.
«Ұйқы - дұшпан» деген сөз дұрыс екен,
Сол Алыптан өтіппін түнде ұйықтап.
Кеш, Алыбым, жүзіңді көре ... ... ... бере ... не, сар ... сақ елші ... Алыпқа келе алмадым.
Ұзын Орал – күн мен түн шекарасы,
Өлім–түн, өмір-гүлді Гун даласы.
Өмір менен өлімнің шекарасын
Ұйықтап озбақ ежелден жер баласы.
Екі дүние: күн мен түн, ...... ... – даяр көрің.
Бала болып жата бер бесігіңде,
Сар даланың еркесі - қазақ елім.
Шумақ сайын ақын ойының ... ... ... түзуге қызмет етіп
тұрған мағыналық ұйытқы сөздердің әр жұбы ... ... күн – түн, ... ... көк ... жын – ... оң – ... өмір - өлім, бесік – көр,
бала – ел. «Күн мен ... ... ... ақын ... тағы бір ... ... әуен ... [74:21] және бұл антитеза ақынның
бірталай шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... ақынның субъективті көзқарасындағы полярлық
коннотация екі дүние тіркесімен ... ... ... ... пен ... ... Бұл ... тура және ауыспалы
мағыналарындағы қарама-қарсылық арқылы өз ... ... ... ... ... сөйлейді. «Бесік» этнографизмінің
семантикасындағы пәктік, сәбилік, жылылық мағыналарынан күн, өмір ... ... ... ... белгілерімен түн, өлім концептін вербалдайды да,
контраст қоюлана түседі. ... ... ... ... ... ... да мәтін семантикасын толықтыруға, байытуға
қызмет етеді.
Бұларға қоса қабылдау стилистикасында дәстүрлі стилистикада оксюморон
аталатын ... ... ... ... мәтіннің атауы, эпиграфы,
алғашқы және соңғы сөйлемдері (басы және соңы) айрықша ... ... ... оқып ... ... ... бөлек сөзқолданысты бірден
байқап, оған ойша қайта оралуға, оны ... сөз ... ... сол ... орнына еріксіз назар аударуға мәжбүр болады. Соны,
тосын тілдік бірлік адам жадында ұзақ ... ... ... да, ... ... ... оны еске түсіру арқылы қайта қолданылуы да
мүмкін. Мәселен, Г. ... мына бір ... ... ... көш ... ұйқылы,
Шатастырды есіңнен ескі арбаның шиқылы.
Раушан гүлін неге ғана ... ... неге ғана ... тірі ... ... ... ... өзімді-өзім қинадым.
Ерекшеленген сөзқолданыстар оксюморон ретінде құрылғандықтан, оқырман
сол сәтте оқу үдерісін ... ... ... уәжділігіне ой
жібереді.
Мәтіннің атауын статикалық және динамикалық тұрғыдан қарастыруға
болады: алғашқысында ... ... ... хабардар ететін болса,
оқылып біткеннен кейін ол мәтіндегі мазмұндық-нақты, мазмұндық-концептуалды
және мазмұндық-астарлы ақпармен ... ... ... ... сөз мәтіндегі басқа ... ... түсу ... ... ... да, ... жаңа мағыналарға ие болып, семантикасы
аса бай әрі генеративті, әрі кумулятивті бірлікке ... ... ... ... ... ... ... рет кездескенмен, бас кейіпкер
Жасынның ішкі дүниесін ... ... ... ... Бұл ... Ғ. ... дуалы аузына іліккен «Бесін» кітабының атауын алсақ
та жеткілікті. А. ... ... ... ... ... ... аталады, яғни оқырман үшін лексикографиялық анықтамасы түсінікті
сөздің кітап атауына ... ... ... Бұл сөз, ... ... ... ... күшті позиция саналатын соңғы сөйлемнің де (абзац,
күрделі ... ... ... ... ... ... ... түрлі санаттардың интеграциясын көрсетіп тұр.
Күшті позициялардың бірінен саналатын эпиграфтар көркем мәтінді
түсініп, талдау, ... үшін ... ... ... олар ... бола ... өзі ... отырған туындының семантикасымен міндетті
түрде байланыста болады. Ол ... ... ... байқалмаса да, сол
эпиграфтың лексикалық құрамындағы сөздердің синтагматикалық коннекторлары
арқылы семантика деңгейінде ... ... ... ол ... тек ... ғана ... мүмкін. Мысалы, Ғ. Жайлыбайдың «Жаңғырық» өлеңіне ... ... ... ... ... ... да ... жаңғырық...
Абай.
Ақын Абай контексіне айқын қайшылықты қорытынды ... ... ... ... жаңғырықтың семантикасы ... ... ... соң ... ... мүлде жаңа мәнге ие
болады:
Жаңғырды бүгін тау іші,
Жанымда менің жанды үміт.
РУХ-ымның өлмес дауысы –
Шыңғыстан шыққан ... ... ... және ... сөйлемдері (абзац немесе күрделі
синтаксистік тұтастықтары) ұсыну қағидатына сәйкес ... ... ... Поэзиялық шығармаларда алғашқы жол көбіне шағын ... ... яғни ... ... сығымдалған түрі деп түсініледі. Ал
прозалық туындылардағы ... ... мен ... сөйлемнің арасындағы
семантикалық байланыс ... ... ... ... үшін ... ... ... интеграциялауға қызмет
етеді. Мысалы, М. Мағауиннің «Алтыбақаннан соң» әңгімесінің бастапқы және
соңғы күрделі ... ... ... ... ... ... оқиғаны баяндамай-ақ көрсете алатыны даусыз. Үш
абзацтан тұратын күрделі ... ... ... ... өзі ... пікірі беріледі, автордың субъективті көзқарасын ... - ... ... ... мүшелерден аңғаруға болады.
Осы қайшылықты пікір соңғы күрделі синтаксистік тұтастықтармен нақтыланады.
Жалпы алғанда, қаламгер тілдік-стилистикалық құралдар арасынан ... ... ... ... ... үшін ... қызметін атқара алады, тек
ол сюжеттік желіні ғана ... ... ... ... ... ұнады,
жағымды-жағымсыз әсер қалай туды деген сұрақтарға ойша жауап іздеуі ... ... ... қызмет атқаратын стилистикалық-тілдік құралдар
әр шығармада түрліше кездеседі және олардың өздерін әр ... өз ... ... ... ... ... қағидатына сай оқырман мәтіндегі аса ... ... ... ... ... ... ... тұтас мәтіндегі
басқа оқиғалармен бірлікте ... ... ... ... ... ақпарды өз мүмкіндігінше түсініп, қабылдай
алады.
Зерттеушінің өзі де оқырман болғандықтан, көркем шығармадағы ақпарды
беріп тұрған тілдік ... ... ... ... мен ... ... ... синтездеу арқылы интерпретация
жасайды. Көркем мәтінді қабылдаудың субъективтілігіне байланысты бірдей екі
интерпретация болуы мүмкін емес, яғни әр адам ... ... тек ... ғана ... деп ... ... ... ойын ғана өзектендіреді.
Оқырманның көркем мәтінді қабылдап, ... ... әр ... ... маңыздылығы соншалық, қазіргі
психолингвистикада атақты ... ... ... ... ... қалыптасқан. Ол топтастыру қысқартылған (компрессивті) мәтін
немесе тиянақталған ойды ... ... ... микромәтіндерден
тұратын «Проективті әдеби тест» нәтижесіне негізделген. Бұл ... ... ... ... оған ... ... ... беріліп,
оларды сынаққа қатысушы оқырмандардың қалай қабылдағаны эмоционалды-
психологиялық тұрғыдан ... ... ... ... қандай
эмоционалды мағыналық ұйытқы сөздер жиынтығын, қандай лексика-семантикалық
топтағы ... ... яғни ... қабылдау
нәтижелерін ескеріп, психолингвистер ... ... ... «ашық
немесе жарқын» («светлые»), «әдемі», «қоңырқай немесе сұрқай» («темные»),
«күрделі», «мұңды» деген негізгі топтарға ... ... ... ... емес» (психикалық ауытқушылықты), ... ... ... ... ... ... ... бейімділік) түрлері де ... ... ... ... ... Бұл, ... ... пікір емес, алайда
көркем мәтінді талдағанда оқырманның мәтінді қабылдауын ескеру ... ... ... ... қасиетін танытуда, негізінен, автор
стилистикасын зерттеу басым. Ал, ... ... ... ... яғни ... ... ойдың сөз арқылы көрінісін
философ Ғ. Есімнің Абай өлеңдеріне жасаған талдауларынан байқауға болады
[76].
Біздің ... кез ... ... ... ... талдау,
интерпретациялау автор стилистикасы мен қабылдау стилистикасын ұштастыруы
қажет, өйткені қабылдау ... ... ... сай ... ... мен ... ... вербалды құрылымы - ... ... ... үшін ... ... сай қызмет атқаратын
элементтердің бірі – ... ... ... басқа көркем
шығармалармен, қоғамдық, мәдени, ... ... ... байланысын
көрсететін түрлі келтірінді құрылымдар.
Бұл – ең алдымен әлемдік әдеби процесте модернизм және ... ... ... ... ... ... ... байланыс,
қатынас сияқты құрылымдық-семантикалық элементтермен байланысты ... Алыс ... оның ... ... ... ... тілді
халықтар мен ... орыс ... ... ... ... құрылымын зерттеушілер бұл мәселеге соқпай өте
алмайды. Себебі бұл мәтіндерге өзінен бұрынғы мәтіндердің ... ... ... ... ... ... сол ... оларда сақталған, қатталған
ақпармен ассоциация тудыру, ... ... жаңа ... ... ... үстеу, яғни бұрынғы тарихи-мәдени, әлеуметтік оқиға,
құбылыс, фактілер, көркем ... ... ... ететін мәтінаралық
байланыстар тән. Мұндай мәтінаралық байланыстардың ... ... типі ... ... ... кең ... интертекст, интертекстема,
интертекстуалдылық деп атау қабылданған. Көркем әдеби шығармаларға қатысты
пайда ... бұл ... ... ... ... мен ғылыми
стильде де жиі қолданылады.
Ғылыми айналымға интертекстер постмодернистік ... ... ... олар ... әдеби ағымда жазылған шығармаларда кездеседі.
Біздің ұлттық әдебиетімізде постмодернизм бағытына тән жекелеген
ерекшеліктер ғана ... өзін ... ... ... көрінетін көркем
шығармалар болғанмен, таза интертекстуалды элементтерге ... ... ... барлық бағыттағы шығармаларда түрлі қызмет
атқарады: хабарлау, ойды дамыту, қорыту, бағалауыштық, модальділік ... түзу ... ... ... тек ... ... ғана емес, сөйлеу
тілінде де қолдануға мүмкіндік береді. Бұл автордың құзіреті ... ... үшін де аса ... ... ... көркем
шығарманы оқып отырғанда онда келтірілген ... ... мен ... ... ... қала ... яғни ... түрлі келтірінді
мәтіндер де, маркерленбеген мәтін үзінділері де оқу үдерісінде формальдық
тұрғыдан да, семантикалық ... да ... ... ... ... етіп, оны экстралингвистикалық факторлармен
байланыстыруға, нәтижесінде ... ... ... ... М. ... «Абай жолы» роман-эпопеясында автор өзінің басты
кейіпкерінің образын ашу үшін оның ... ... яғни ... ... беру үшін ... ... ... желтоқсан мен сол бір екі ай» өлеңі негізінде ... ... де, өлең ... ... ... бұл арқылы бірнеше
мақсатты шешеді: роман оқиғасын өрбітеді; өз ... мен ... ... ... көзқарасын танытады; Тәкежан аулындағы үлкен-
кішіні мінездейді; белгілі бір локальді уақыттағы және ... ... ... ... типтік жағдайды көрсетеді; Абайдың өзін
даралайды; өзінің субъективті пікірін білдіреді; мәтін ... ... ... ... ол өмір ... ... пен орта ... романда
ақынның өлеңдері мен жазушының қарасөзді баяндауының ... ... ... ... ... ... ... заңды.
Көбінесе ақын-жазушылар өз шығармаларына, кейіпкерлеріне еш қатысы жоқ,
алайда ұлт, қоғам, адам өмірінде ерекше ... ... ірі, ... ... ақпары ретінде танылатын басқа мәтіндерді ... Т. ... ... Ә. Әлімжановтың «Махамбеттің жебесі»
романындағы келтірінді құрылымдардың өздері нақты ... ... ... ... мен ... ... жүйе мәтіндері екенін
байқауға болады. Вербалды ... ... ... ... ханымның
аузына салынған «Туған елдің түтіні ащы да ... ... ... ... ... ... ... басқа функционалды стильге
жататын ... ... ... ... ... қатарында
негізгі кейіпкердің атақты «Менің атым - ... ... ... ... ... Құрманғазының «Ақсақ киік», «Адай»
күйлерінің мазмұндалуын айту керек.
Прозалық шығармаларда поэзиялық ... ... ... көзге
түссе, поэзиялық шығармаларда келтірінді мәтіндер әр қалай ресімделеді.
Көлемді ... ... да, ... ... де ... ... графикалық тұрғыда (тырнақшамен, қалыптағы ... ... енді ... олай көрсетілмейді.
Ж. Молдағалиев «Мен қазақпын» поэмасына Махамбет өлеңінің 16 жолын,
халық әні «Дударайдың» қайырмасын ... Ақын ... ... ... ... бөлек, басқа мәтін екенін көрсеткенмен, олар
когеренттік ... ... ... ... ... жаттығы
сезілмейді.
Келтірінді құрылымдар тек көлемді прозалық, ... ... ... ... ... өлеңдерде, әңгімелерде де кездеседі. Мұндай өлеңдерде
ол келтірінді құрылымдар белгілі бір символ немесе таңба ... ... ... ... ... Т. ... мына жолдарындағы келтірінді
құрылымдар – осындай:
Көп жазар ақын емен ... ... ал ... ... жаз сөз ... - ... маған бәрінен де сыйға өтімді.
Мен де бір Прометей «от ұрлаған»,
Зулаймын жұлдыздарға жыпырлаған.
Келемін киелі Жер ... ... ... ... маған.
Алғашқы мысалда Абай өлеңінің таңбасы – сөз тіркесі болса, екінші
үзіндіде көне ... ... ... ... ... деп ... өз оқырмандарының аялық біліміне, яғни бөгде сөзді танып, олармен
ассоциация тудыра ... ... ... ... ... еш
маркерсіз берген. М. Райымбеков Абай жолдарын ... ... ... ... өзі көрсетіп, оқырманға жартылай көмек береді,
бірақ бөгде сөздің авторын ... ... ... ... - ... ... жоқ жерде – тұл дүние күнсіз тұр.
Мендегі хал, сол баяғы, ... ... ... ... ... ... ... түскен Абай жолдары жас ақынның өлең өлшемі, ... ... оның ... ... бұрынғы ситуациямен байланыстырып тұр,
оны сол баяғы есім тіркесімен нақтылауы байқатады.
Ал мына мысалда қаламгер Қ. ... өз ... ... басқа
автордың сөзі арқылы жоққа шығарғандықтан, оқырман ойына бірден ... М.Ю. ... ... ... өлеңін еске түсіреді. Бұл
өлеңдер арасындағы байланыс лексикалық индикаторлармен де (құз, ... ... ... көрсететін сол, сонау есімдіктерімен де
айқындалады:
Деп, сұстанды маған түнде
Алатау -
Қуғын көрген ақындардай
баяғы
Сол бір ... ... ... қайыңды, аппақ қарлы
асқарым
Кем бе сонау Қазбектің құзынан?!
Тәкаппар ол, - ... ақын ... тек ... де ... ... сен бұрқанған,
(оны сонша бұлқындырған ақын ғой).
Соңғы жолдағы сонша сөзімен өлең авторы қалыптасқан, нормаға айналған
Терек образын еске түсірсе, ақын сөзімен ... одан ... орыс ... ... ... ... кеңес дәуірінде өмір сүріп, өзінің тума
талантын өз бетінше яки ... бір ... ... ... ... жазу
техникасымен ұштастырған қаламгерлердің көркем мәтіндерінен алынды. Алайда
ауыз әдебиетінен алынған келтірінді құрылымдар ... ... ... ... ... айналысқан басқа ақындардың контексін еске салатын
фрагменттер, сондай-ақ өз шығармашылығындағы жазылу уақыты әр түрлі, ... ... ... вербалды түрде танылатын мәтіндер тек
бертіндегі ұрпақ өкілдеріне ғана тән емес ... Абай ... мен ... ... ... ойбай, соқпа енді!
Бола берме тым күлкі.
Көрмейсің бе, тоқта енді,
Кімге сенсең, сол шикі.
«Жетім қозы - тас ... де ... ... ... ... ... ... жан таба алмай
Сенделеді ит жүрек.
Тірілікте бір қана алмай,
Бұл не деген тентірек?
Жоқ деп едің ... жиып ең бір ... ... ... ... қай ... шумақтың тырнақшаға алынған бастапқы екі жолы ... ... ... ... де, ... да ... байқалмайтыны
соншалық, егер ақынның өзі маркерлемесе, оны оқырмандардың ... ... өз ... деп ... ... ... өзі өз ... таныс бұл прецедентті айтылымның ... ... ... ... ... ... оның ... – мақалды графикалық ... Сол ... ... бір суық мұз – ақыл ... ... мен ... ... арасындағы» семантикалық байланыс ... ... ... танылады.
Интертекст, интертекстуалдылық терминдерін қолданбаса да, Т. Шапай
семантикалық, мотивтік талдау негізінде Абай мен ... ... ... ... ... түрде көрсетеді [77]. Мұндай байланыстар
қазақ ауыз әдебиетінен де байқалады, мәселен, ... ... ... көрейік.
Тарихта «Ұлбике мен Күдері қожаның айтысы» деген атпен белгілі мәтін 39
шумақтан тұрады. ... ... ... ... мен ... ... жолдар байқалады, тек олардағы субъекттің жағы өзгеріп
отырады. Айтыс:
Қожа: Сексеуіл құмға бітер бас алмалы,
Зинақор бір құдайды еске ... бес алты ауыз ... ... толды қос алқалы.
Бике: Сексеуіл құмға бітер бас алмалы,
Зинақор бір құдайды еске алмады.
Тұсыңа қыздар толса, қос ... ... ... ақ ... ... ... ... тағы бірнеше шумақтың байланысуына,
түзілуіне себеп болған. Алғашқы екі жол мен ... сөз ... ... ... ақ ... ... тағы үш ... кездеседі. Айтыстың
орта тұсында да осындай ортақ жолдар екі ақынның ... ... ... Екі ... ... жері ... Жайық,
Алашта ақын болмады бізге лайық.
Бұ дүниеден сіз де өтер, біз де өтер,
Екеуміз ебін тауып сөз қылайық.
Бике: Екі құзғын ұшқан жері ... ... ақын ... ... ... жоқ еді көп ... өлең ... қолым жайып.
Қайым айтысқа берілген анықтамалар олардағы негізгі ерекшелік ... ... ... ... ... ... көрсетеді: «Айтысып
отырған бірінші ақынның бір ауыз өлеңінің алғашқы бір не екі ... ... сол ... ... ... отырып, 3 және 4 жолдарды өзінше құрап
айтады» [78:394]; «Қайымдасу айтыстары әдетте қыз бен ... ... ... яки әжуа ... етіп ... ... басталады. Мұның
алғашқы үлгілерінде бастапқы екі жол екі жаққа бірдей ... ... да, ... ... ой соңғы шешуші тармақтарда ғана беріледі»
делініп төмендегі мысалмен дәйектеледі:
Жігіт: ... елі ... ... ... киемін байпағыма.
Сырлас болып бірге өскен, ой, жан сәулем,
Не сөз айтып отырмын байқадың ба?
Қыз: Мая кетті, ... мая ... аяғы ... тая ... ... бірге өскен, ой, жан сәулем,
Саған айтқан өлеңім зая ... ... ... бұл рефрен немесе шығыс поэзиясында редиф деп ... ... ... ... түсінілуі мүмкін, алайда олай емес.
Қайталама құбылысы бір ғана сөйлеу субъектісіне тән, ал ... ... ... ... яғни бір ... ... сөзін екінші сөйлеу
субъектісі сол күйінде, еш өзгеріссіз немесе сәл трансформациямен өз
шумағына ... жаңа ... яки ойға ... ... ... енгізу ауыз әдебиетінің тек поэзия жанрына ғана
емес, прозалық түріне де тән екенін мына мысалдан байқауға ... ұлы ... бір ... кіші ... бір ... алып қашып, содан
барымталасып ел арасы ығыр болады. Осы дауды шешу үшін үш ... ... бас ... Сонда ұлы жүз Төле би тұрып:
- Мен ағаның баласымын, жасым үлкен, билікті мен айтамын, - дейді
Кіші жүз Әйтеке:
- Мен ... қара ... ... ... кіші ... үлкен, билік менікі, - дейді.
Орта жүз қаздауысты Қазыбек би күледі.
- Жылағанды сұрама – мұңы бар, ... сұра - сыры бар ... ... неге ... – дейді Төле.
- Сендер атадан туысыңды білесіңдер де, өсиетін ұмытқан екенсіңдер, ... ...... ұлы ... ... қауға беріп малға қой, кіші
жүзді ... ... ... жауға қой, орта жүзді қолына қамшы беріп дауға ... ... ... ... ... ағам, артымда інім бар, билік жөні
менікі емес пе?» [80 :121]
Осы шешендік сөзде бір емес, екі бірдей ... ... бар. ... ... да ... екі ... ... тимей ашық әрі бұлтартпастай
дәлелді жеткізу үшін ... би ... ... жүгінеді. Орта жүз
биі өзінен бұрын айтылған сөздің ... ... ... ... де, соны ... ... тіл қадірін білетін билердің аталы сөзге тоқтайтыны оған мәлім. ... ... ... ... ұзақ уақыттар бойы қалыптасқан
нормасы, яғни сөйлеушілер бір-бірінің тілдік-коммуникативтік құзіретін
нақты біледі. Осы екі ... ... үш ... солар атынан сөйлеп отырған
қазақ халқының болмыс-бітімін, ұстанған моральдік-этикалық ... ... ... ... де ... ... ... «ұқсату» деген мағынасына сәйкес классикалық араб-парсы
поэзиясына шығармашылық жауап, еліктеу мақсатымен олардың оқиға желісін,
өлең өлшемін, ... ... ... нәтижесінде пайда болған, бірақ
олардан өзіндік бояу-реңкімен ерекшеленетін шығармалар түркі халықтары мен
қазақ ... ... де ... Нәзира жазушы ақынның негізгі мақсаты
тек еліктеу ғана емес, өзі үлгі, эталон тұтып отырған ... ... ... ... ... ... салыстыру. Бұл орайда М.
Әуезовтің пікірі нәзира дәстүрінің толық сипатын бере алған ... ... ... ... ... ... заңды жол еткен.
Тек алдыңғының өлеңін алмай және ... ... ... ... ... да, көп жерін өз еркімен
өзгерте отырып, тыңнан жырлап шығаратыны болады. Бұлайша бір ... ... ... ... аударма деп танылу керек емес. Ол өзінше ... ... ... ... ... ... сынасып, жырмен жарысу
есепті бір салт еді» [81:229-231]. ... да ... ... ... бір желі негізінде жазылған Абайдың «Ескендір»
дастанын, Низамидің «Ләйлі-Мәжнүн» дастаны ізімен жазылған ... ... ... ... ... деп санайды. Әрине, әр
тілде ... бұл ... ... ... ... ... толық тізіп, көрсету мүмкін де емес шығар.
Мәтінаралық байланыстар тек көркем дискурста ғана емес, ... ... ... ... ... яғни ... ... кинематографияда, саяси дискурста, қазіргі анекдоттарда,
ауызекі сөйлеуде жиі кездеседі. Бұл адресанттың өз ... ... ... яки ... ... ... ... пікірін енгізу арқылы
коммуникация орната алуына, сөз ... ... ... ... құбылысты
бағалауына, ойын ... ... ... ... өз ... ... талқылауына, жоққа
шығаруына мүмкіндік жасауына байланысты. Күнделікті сөйлеу ... ... өз ... ... ... дней моих ... ... қарым-қатынас орнату үшін қолданатын тұлға мен «Ар жағын айтпай-ақ
қойыңыз» дейтін ... үшін ... ... аясы бар. ... ... ... тиімсіз екінші жолды адресат естігісі келмейді. Ал өлеңді ... ... ... жоқ адам ... ... ... алмайды да, бұл
сөзқолданысқа аса назар аудармайды.
Өткен ғасырдың орта кезінде атақты режиссер Феллини өз ... ... ... ... цитата ретінде драмаға құрылған көптеген
кинода қолданылады. Зерттеушілердің пікірінше, кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... іс-
әрекетіндегі өзгерісті, жаңаруды көрсетеді. Сондай-ақ фильмнің кейіпкерін
ұқсату нәтижесінде де ... ... ... контексіне сілтеме жасалғанын
байқауға болады. Қазақы болмысымен көрермендердің бірнеше буынын қызықтырып
келе жатқан «Менің атым ... ... 2007 жылы ... ... де атым ... ... прецедентті болып есептеледі.
Ауызекі сөйлеуде коммуниканттар ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінен мақал-мәтелдерді жиі қолданады.
Мысалы, Қ. ... ... мына ... ... ... ... теңізінің
тағдырына арналған әдеби-музыкалық кешке кешігіңкіреп ... бір ... ... амандасып, Қадір Мырзалиевті, неге екені белгісіз, аттап
өтеді де, біраздан кейін ақылы кіріп:
- ... ... ... ...... Оқасы жоқ, айналайын! – дейді Қадыр ағасы. – Соңғы ... түйе ... ... ... ... жүр» (Қ. ... ... цитация ақынға жас жігітті мысқылдауға, яғни ... ... тұр. ... мына бір ... ... ... еске түсіреді: «... Сондайда ықыласпен ұшырасатын Насыр ... ... ... ... қызығамыз. Прозасына да, поэзиясына да.
Сіздер әлдеқайда ілгерілеп кеткенсіздер», - ... Кім ... ... ... ... осы ағамыз – алыптарымызды аударған, талантты
туындыларды тәржімалаған тұлға ғой. Біліп сөйлейтін ... ... ... ... ... ... ... Ә. Марғұлан айтты дейтін ауызекі
әңгімеге сілтеме жасайды: «Ғылым академиясының кеңейтілген бір ... ... ... мәдениеті, басқа мемлекет, елдермен ... ... ... өтіп ... ... ... Ә. ... әр
мәселеге өз көзқарасын білдіріп, бірнеше мәрте ... Мұны ... бірі ... кезекті сөзінен кейін:
- Әлеке, бүгін өзі сөйлей бердіңіз ғой, - деп кекетпек болады.
Сонда Әлекең:
- Бірдеңе білеміз ғой, білгеннен соң ... ғой, - ... ... контексіндегі келіспеушілік, жөнсіз пікірден мезі болуы бөгде, өзі
үшін үлгі саналатын ... ... ... тұр. Алайда оның басқа
адамның сөзі екенін барлық оқырман бірдей тани алмауы ықтимал.
Қазіргі ... ... ... үшін де ... ... ... өйткені оларда горизонтал және вертикал контекст ұштасып жатады:
Немістер деревняға келсе, ешкім жоқ. ... ... келе ... отырған шалды көреді.
- Ата, аман ба?
- Аман, аман.
- Атың кім, ата?
- Иван.
- Міне, саған ... ... ... ... ... ... неге ... Ал сенің фамилияң кім?
- Сусанин.
- Жоқ, тоқашты қайтарып бер, жолды өзіміз-ақ тауып аламыз.
Осыған қарағанда ... ... ... ... тек
постмодернистік әдебиетке ғана тән құбылыс емес, кез келген кезеңде ... ... ... ... ... өзі бейнелеп отырған шындықты ... ... ... соны ... ... ... ... әр адамның тілдік тұлға ретіндегі сөйлеу ерекшеліктеріне,
сөзқолданысына байланысты ... Ал бұл ... ... ... ... үшін ... ... білімі, танымдық деңгейі айрықша рөл атқарады.
Мұндай келтірінді мәтіндер көркем мәтін семантикасын түзіп, жеткізу
үшін ... ... сол ... адекватты түсініп, қабылдау үшін
оқырманға да аса маңызды болғандықтан, лингвистикалық нысан ретінде ... ... XX ... ... ... ... мәтін сөзі
антропоөзектік ғылымдарда ең жиі ... ... ... ... ... ... ... кеңістікте ақпараттық, коммуникативтік,
кумулятивтік, эстетикалық, генерациялық қызмет атқарады. Соған байланысты
мәтіндер функционалды ... төрт ... ... ресми, публицистикалық,
ғылыми және көркем ... Бұл ... ... шартты түрде
қалыптасқан тілдік, құрылымдық-семантикалық ерекшеліктері бар.
Қазіргі ғылыми айналымда мәтін терминінің ... ... ... ... ... ... бірыңғай анықтамасы жоқ. Бұл жағдай ... ... ... ... ... ... туындап отыр.
Түзілу заңдылықтары, типологиялық ... ... мен ... тұрғысынан мәтіннің қандай түрі болса да,
ғалымдар қызығушылығын тудырғанмен, ... ... ... ... Көркем мәтінді зерттеуші ғалымдар оның негізгі санаттары ретінде
концептуалдылықты, ... ... ... ... ... континуум ... ... ... ... Бұлардың кейбірі міндетті, кейбірі факультативті болуы мүмкін және
оларды формалды немесе ... деп ара ... ... ... ... жоқ, ... олар ... тығыз бірлікте, байланыста.
Көркем мәтін коммуникация бірлігі болғандықтан, дискурсқа ... ... ... - ... эксплицитті және имплицитті санаттар ... ... ... ... жүйе. Мәтін
санаттары бірімен бірі ерекше лексикалық, ... ... ... ... мәтіннің біртұтас мағынасын қамтамасыз етіп,
оның тиянақталған ... ... ... ... ... ақпар
бір тақырыптық өріске қатысты сөздермен түзіліп, мағыналық ұйытқы сөздер
парадигматикасы және ... ... ... Оның ... ... ... контекспен қатар вертикал контекст те
көрінеді. Олардың өзара әрекеттесуі, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады.
Көркем мәтінді талдау, түсіну, ... ... ... және
оқырмандардың мәтінді қабылдауына байланысты. Сондықтан көркем мәтінді
стилистикалық ... ... және ... тұлғасына қатысты қарастырылуы
тиіс. Автор стилистикасын ... ... ... ... ... ... ... деуге болады. Қабылдау стилистикасын
негіздеушілердің қатарында Л.В. Щербаны, Ю.С. Степановты, И.В. Арнольдті
атау ... үшін ... ... ... ... ... ... бар. Бұл
қағидат бойынша көркем шығармадағы негізгі, маңызды ақпарды өзектендіретін
арнайы ... ... олар тіл ... ... ... ... ... Ұсыну қағидатының типтері ретінде конвергенция,
контраст, қайталама, бірігу, алдамшы сенім ... ... ... ... атауы, бастапқы және соңғы сөйлемдері немесе
абзацтары) ... жөн. ... бір ... шығармада олардың әрқайсысы
жеке-жеке де, конвергенциямен де қолданылуы ... ... ... ... бірі ... ... мәтіндегі
түрлі келтірінді құрылымдарды атауға болады. Мұндай келтірінді құрылымдар
оқырман оқып отырған мәтінге басқа ... және ... ... ... ... ... еске ... ассоциация тудыруға мүмкіндік жасайтын бір белгіні өзектендіретін
үзінді, фрагмент түрінде енгізіледі. Олар өздері кіргізіліп ... ... ... бағалау, айшықтау т.б. қызметтер ... екі ... ... алу, қарсы қою, салыстыру нәтижесінде оқырман ойында
барынша ... ... ... ақпар қалыптастырады.
Алғашында цитацияны жиі қолданатын модернизм және ... ... ... ... шығармалары арқылы қарастырыла
бастаған интертекстуалды байланыстар барлық бағыттағы ... ... ... ... мәдени үдерістің бір саласы
ретінде қазақ әдебиетінде де постмодернизмнің ... ... ... жазу ... ... қойған жоқ. Алайда қазақ
қаламгерлерінің туындыларында ... ... ... мәтінаралық
байланыстарды көрсететін келтірінді құрылымдар ... және ... тыс ... келе ... ... Сондықтан мұндай мәтінаралық
байланыстарды көрсететін құрылымдардың тілдік репрезентациясы, олардың
көркем ... ... ... қызметі лингвистер тарапынан
қарастырылуы заңды деген ойдамыз.
ИНТЕРТЕКСТУАЛДЫЛЫҚ ТЕОРИЯСЫНЫҢ ШЫҒУ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ ... ... ... шығу ... және ... ... ... «интертекстуалдылық» терминдері
қазіргі әдебиеттану және лингвистикалық сөздіктерде ... ... ... ... ... соңғы қырық жыл ішінде ең жиі қолданылатын
лексемаларға айналды. Аталған терминдерді ... ... және ... ... ... ... ... ортақ құрылымдық,
семантикалық бір бөлік, фрагмент ... ... ... ғылымында бұл терминдер ... ... ... кең және тар мағынада түсініледі.
Ғылыми айналымда көркем мәтінді талдаудың бір түрі ... ... ... ... түп ... ... әр алуан пікірлер
орныққан. Белгілі өнертанушы ғалым М.Б. Ямпольский [82], лингвист И.В.
Арнольдтердің [69] ... ... Ю.Н. ... ... ... ... М.М. ... полифониялық роман жөніндегі ойлары және Ф.де
Соссюрдің мәтіндегі анаграмма ілімі жайлы ... ... ... ... қалыптастыруға ықпал етті.
ХХ ғасырдың басында-ақ пародия табиғаты ... ... ... ... белгілі бір мәтін ... ... жаңа ... және оның ... ... ... семантикасын
дамытатынын, яғни мүлде жаңа мазмұнды мәтін автордың өз сөзі мен ... ... ... ... ... еді [83:210; ... Бахтин орыс әдебиетінде монологті романдармен ... ... ... қайшылықты пікірлер негізінде сыртқы дүниемен, өзді-
өзімен үнемі ішкі диалогке, тартысқа, ойталасқа ... ... ... ... айта ... ... ... тұтасымен диалогтік болады. Роман
құрылымының барлық элементтері ... ... ... бар, яғни ... ... қойылған. Әрі диалогтік қатынастар -
композициялық түрдегі репликалар арасындағы қатынастардан ... ... ... бұл - адам сөзі мен ... көрінісі және қарым-
қатынасымен астасып жататын әмбебап дерлік құбылыс, жалпы, мән-мағынаға ие
нәрсенің ... [85:71] деп оның ... ... ... ... бойынша, мұндағы диалогизм тек сюжет, заттық-мағыналық ... ... сөз, ... ... да ... керек.
1964 жылы Ф.де Соссюрдің бұрын белгісіз болып келген қолжазбасы
жарияланысымен, оның ... ... ... ... ... ... Себебі бұл зерттеулерінде ғалым көне индо-
европа поэзиясына тән ерекше қағиданы ... ... ... ... ... сөздің дыбыс құрамы ... ... ... ... ... бір ... орналасатынын
дәлелдейді. Швейцарлық ғалым анаграмманың анафония, гипограмма, ... ... ... ... жаза ... М.Б. ... ... қатысты былай дейді: «...әр элемент қозғаушы «грамма» ретінде
қолданылып, мән бергеннен гөрі жаңа мән ... ... ... ең ... түрі ... қазір асабалар қолданып жүрген құда,
құдағи, құдаша сөздерінен туындатқан мәтіндерді атасақ та болады: құда ... бен ұлды ... ... ... – қыз бен ұлды ... ... ... құдаша – қыз бен ұлды дайындайтын адамның шпион агенті.
Бір қарағанда, ... ... ... ... тек ... ... әр ... бас әріптері алынса, бұл мысалдарда бір ... ... әріп яки ... жаңа ... ... отыр және бұлар
мәтін емес, лексикалық деңгейде. Алайда әр мәтінде кез ... ... ... ... Ф. де ... ... өз ... бас тартқаны белгілі. Соған қарамастан орыс филологиясында кез
келген жұмбақтың вербалды қабатында оның ... (В. ... ... ... ... оның ... ... анаграмма ретінде
(В.В. Лукин) берілетінін дәлелдеген ғылыми еңбектер бар. Бұл зерттеулер
бойынша анаграмма құрайтын әріптер яки ... ... ... бір
заңдылық жоқ, олар мәтіннің кез келген позициясында ... ... ... ... ... ... болады да, поэтикалық мәтіндегі
фонетикалық бірліктердің мағына тудыру қызметіне ... бола ... ... ... ... өлеңін) айта кету артық емес. Түр жаңалығын мақсат
еткен ақын ... ... ... өлең ... ... «Әр тармағы араб әліпбиінің ретіне сай тізілген бұл өлең ... ... ... ... ... ... Шығыс ақыны өзінің
шеберлігін паш етпек үшін әр ... ... ... тәсілдер арқылы екі
жол бәйітті мың құбылтып, астарына сан алуан мазмұн жасырған. Бұл ... ... ... тарих, мувашшах, менкут, мухмел т.с. тәсілдер
араб әліббиінің графикалық ерекшеліктеріне негізделе құрылады... ... ... ... ... ... ... әріптерді жоғарыдан төмен
қарай оқығанда қандай да бір ... аты ... Ал ... Абай
өлеңіндегідей әліббидің ретіне сай түзіледі» [86:90] ... яғни ... ... тәсілін жете меңгерген Абай өлеңі анаграммаға
құрылғанын байқауға болады.
Италиялық зерттеуші Г.В.Денисова интертекстуалды байланыстар ... ... ... ... ... ... ғалымдар пікірлерінен басқа
А.Н. Веселовскийдің тарихи поэтика және Л.С. Выготскийдің өнер ... ... ... ... ... А.В.Снигиревтің көзқарасы бойынша интертекстуалдылықтың
негізі тіпті әріде: «первыми исследователями задолго до появления термина
явились комментаторы. ... в ... ... ... ... анализа, когда авторы не только давали расшифровку
незнакомых среднему ... ... и ... ... слов ... но и находили возможные связи изучаемого текста с ... или ... ... [88:37].
Қалай болған күнде де мерзімі жағынан бұрын пайда болған ... ... ... ... арасында байланыстар барлығы және алғашқылардың
семантикасы соңғыларына түрлі деңгейде әсер ететіні жоғарыдағы пікірлерден
байқалады. Мұны сол ... ... ... де ... ... ... [89] пікірлері толығымен осыған кеп сайса, мына бір сөздер де ... ... ... «Кез ... ... ... басқа кітаптар жайында
әңгіме қозғайтын секілді, және сол ... ... ... кез ... кітаптың
мазмұны басқа кітаптардың мазмұнынан құрылатын тәрізді» [41].
Интертекстуалдылықты кең мағынада түсіну осы терминді ғылыми ... Ю. ... ... тікелей ... ... ... ... қысқаша төмендегідей беруге болады:
1. Интертекстуалдылық әр шығармадан, текстен ... ... ... ... ол ... ... ... тоғысу кеңістігі. Ал
цитаталы сөз дегеніміз – «басқа шығармалардан ... ... ... ... пассаждар емес, бірақ мүмкіндігінше барлық дискурстар,
өйткені мәдениет солардан құралады және кез келген автор өз ... тыс ... ... ... ... тууы оқу – ... байланысты.
3. Интертекстік құрылым басқа бір құрылымға қатысты пайда болады, яғни
«мәтін цитаталар мозаикасы сияқты құрылады, әр ... - ... ... сіңіріп алу және оларды ... [90]. Осы ... ... ... ... тұрғыдан
түсіндіру қалыптасқан [91]. Ал кейбір ... ... ... және бір мәтінде одан бөлек екінші бір мәтіннің
сөзін ... ... ... ... түсінеді. Сондай-ақ
интертекстуалдылық әдебиеттанудағы ... ... ... ... де ... Бұл орайда көрнекті қазақ филологі, білгір
аудармашы С. Талжановтың ғылыми пайымдауын айта кету орынды. Ол ... ... ... ... ... ... (ІХ ғ.) және
ежелгі германдардың «Фауст» (ХІ ғ.) ... ... ... ... ... «Фауст» (ХІХ ғ.) трагедиясындағы «ортақ ұғым», Гомер поэмасы мен
қазақ ертегісі «Сұр ... ... ... ұқсастығы т.б. туралы
айта келіп: «...ұқсас ... бәрі де сол ... ... өз ... сай
туа бермек. Өмір бар жерде толғану бар. Бәрін бірдей аудармаға тели салу
теріс болар. ... бәрі ... емес ... деген пікір ұсынады
[92:71]. Осымен үндес ... ... ... ... қазақ әдеби үдерісіне
енген нәзира дәстүріне де қатысты пайда болып отырғанын ... ... ... ... М. ... [93], Ө. Күмісбаевтің [94], А.
Қыраубаеваның [95], Н. Келімбетовтің [96] ... ... ... жазылған шығармаларда ортақ сюжет, кейіпкерлер болғанмен, әр автор
оларды өзінше, дербес ... ... ... ал ол мәтіндер өз
кезегінде оқырманға да өзінше ... ... ... ... ... ... ... дәстүрінде жазылған мұндай
шығармалар бертінге дейін не аударма, не еліктеу деп танылып ... ... Н. ... ... ... ішкі ... бүгінгі күн
тұрғысынан жан-жақты ... ... деп ... [96:208] ... ... айтып отырған ішкі табиғат сюжет, кейіпкер ортақтығынан
басқа бұл мәтіндердің семантикалық байланыстарын, модальділігін қамтамасыз
ететін мағыналық ұйытқы ... ... ... мен ... ... ... да қарастыруды қамтиды.
Бұл айтылғандардан интертекстуалдылық мағынасының кең екені және ... ... ... ... Интертекстуалдылықтың бұл түрін
В.В. Лукин [97:120] ... деп ... ... неміс тіліндегі газеттер материалында зерттеген К. Костыгина
интертекстуалдылықтың радикалдық ... деп ... ... ғалым М. Риффатер, оның ... И.В. ... ... ... байланыстырады, яғни көркем
шығарманы оқып отырған адам оны өзі бұрын ... ... ... ... ... ... алуы деп
түсіндіреді.
Тар мағынасында интертекстуалдылық «мәтін ішіндегі мәтін» деп танылады.
Бұл қолданыс ... ... ... ... ... ... семиотикаға байланысты еңбектері арқылы кірді. Ю.М. Лотманның
пікірін лингвистер арасынан өзіндік ойларымен ... ... ... И.В. ... ... ... ... бойынша мәтін ішіндегі мәтін
қаламгердің өз шығармасына бөгде мәтін элементтерін енгізуі арқылы ... ... оның ... ... байытуға мүмкіндік
беретін лингвокомпозициялық тәсіл. Енгізген бөгде мәтін элементтерінің
көлемі, ... ... ... ... жанры әр түрлі болуы
мүмкін.
Мәтін ішіндегі мәтіндердің белгілерін Ю.М. Лотман былайша көрсетеді:
«1) включение в ... ... ... тем же ... но ... (роман в романе, мотив зеркала и тема двойника); 2) коллаж «вещей» ... ... ... ... сон ... 3) ... ... введение в текст текстов в фрагментарном виде ... ... и ... 5) ... или ... ... ... текста
сплошь» [99]. Айта кету керек, бұл ғалым өз еңбектерінде осы ... өте көп және жиі ... да, ... ... мүлде
қолданбайды. Аталған белгілер көркем мәтіндердің ... ... ... ... және ... кезде ондай келтірінді құрылымдарды қолдану
автор үшін жағымсыз болып есептелді. ... ... ... ... ... тіпті плагиат деп те саналғандықтан,
олар өздері қолданған түрлі цитаталарды ... ... ... ... ... арқылы автор сан қилы мақсатты көздейтініне
және түрлі жаңа ғылыми болжамдар пайда ... ... ол ... ... ... әдебиетінде мұндай белгілері бар мәтіндер өткен ғасырдың
60-жылдарынан бері жиі байқала бастады. Мысалы, М. ... «Көк ... мен Т. ... ... ... ... бірінші және екінші
белгілер тән болса, Ә. Нұршайықтың «Махаббат, ... мол ... ... атауынан бастап, түрлі поэзиялық ... ... ... ... ... түстері сияқты келтірінді
(интертекстуалды) ... ... ... яғни ... ... ... бәрі ... байланыстар мәселелерін таза лингвистикалық тұрғыдан
түсіндіруге ұмтылған Б.М. Гаспаров та бұл ... ... ... ... ... ... әр адам өз ... бұрын оқыған мәтіннен
сақталып қалған дайын блоктарды алып, жаңа мәтіндерге ... яғни ... ... ... ... Ол бөгде сөз арқылы енгізілген мағына мәтін
ішіндегі ассоциацияны көбейтіп, оған қосымша мән ... ... ... ... ... да ... байланыстарды анықтау болып
табылады [100].
И.В. Арнольдтің топтамасы бұларға қарағанда нақтылау: «1) ... 2) ... 3) ... ... 4) ... 5) ... 6)
цитаталар; 7) аллюзия; 8) реминисценция» [69]. Бұл ... ... ... ... жасалғанмен, бар тілде жазылған әдебиетке тән
деген ойдамыз. Әрине, аталған интертекстуалды элементтердің бір ... аз, енді ... ... ... ана ... ... ... мен сол тілде жазатын басқа ұлт өкілдерінің ұлттық-ментальдік
ерекшеліктеріне, танымдық ... ... ... ... ... ... тәуелді болады. Қазақ көркем
мәтіндерінде, мәселен, мынадай интертекстер жиі кездеседі: А. ... Д. ... ... тас» ... ... ... атауларына (цитатасына) негізделсе, Ғ. Жайлыбайдың «Бір қыз ... ... бір ... өзгертілген цитатасы; А. Сүлейменовтің
«Ситуация» повесінің эпиграфы орыс тілінде: ... ... к ... ... Грэм Грин ... дела»; ашық цитация: ««Қара жер -
өлсең, орның сыз болады, ... тіл бір ... қыз ... ... бұл ... ... өшпейтұғын із қалады» ... ... ... ... көзқарас: Оқ жона алмадым! Мендегі
азаптың салмағын, Ішімде тұншықты ... ... ... жас арманым!..» (Е.
Жүніс); аллюзия: «Мұқым қайғы. Таяз бақыт. Күз. Қала. Сықырлайды аяз-уақыт
сыздана. Жын-ғасырдың ... ... деп, Қап ... бара ... ... (Ғ. ... ... ... «О, Мұқа, осындайда өзің ... ... ... ... ... сен өлеңменен қоштасар ма ең,
Бүгінгі тілдің сиқын көзбен көріп... Нысаны жоқ ұлы көш – ... ... ... «жартасқа», құр керістім. «Қазақтың жігітінен дос таба алмай»
Өзіңнің ... сыр ... (Д. ... мағынасындағы интертекстуалдылық әдетте әдебиеттану ғылымының, ал
тар мағынасындағы интертекстуалдылық лингвистиканың нысаны деп ... ... орыс ... ... қай ... ... ... жөнінде оқтын-оқтын түрлі пікірлер жарияланып тұрады.
Мысалы, белгілі әдебиеттанушы М.Л. Гаспаров интертекстуалдылықты ... ... деп ... ... ... көбінесе кездейсоқтық
нәтижесі деген пікір ұсынады [101]. Ал А.Е. ... [102], Ю.П. ... ... ... лингвистер интертекстуалдылықтың ғылыми, тұрмыстық,
ресми және көркем коммуникацияның ... ... ... ... де тіл ... ... да бір бірлігі арқылы танылатынын, яғни бірде
еш өзгеріссіз, ал бірде әр қилы ... ... ... оларды
кейде саналы, кейде өз ықтиярынан тыс қолданатынын, олардың мәтінде түрлі
қызмет атқаратынын дәлелдеген ... ... ... ... мәтін түзушілік қызметін қарастырған Н.В. Пигинаның
куәлігінше, ... бір ... Л.П. ... ... ... лексика-
фразеологиялық қабатында кездесетін мұндай элементтерді дәстүрлі стилистика
тұрғысынан қарастырып, олардың мәтін ... ... ... ... тек ... ғана ... ... ол жоғарыдағыларға мүлде
қарама-қарсы ойда: «бұл көзқарастарда әдебиеттің өзі сияқты ежелден белгілі
әдеби құбылыстарды атау үшін ... ... ... ... еш ... [104]. Бұл ... де қолдаушылар жоқ емес, мәселен, лингвист-ғалым
В.П. Москвин жалпы ... ... ... өз ... баяндай
келіп, цитацияны интертекстуалдылық тұрғысынан аморфты, демек ... ... және ... деп ... [105]. ... ... ... жауапты М.Б. Ямпольскийдің еңбегінен табуға ... ... ... ... ... в тексте» в ... к ... о ... ... на ... Влияние
считалось главным следом присутствия традиции в тексте. Но само ... ... ... ... и ... перед
исследователями мучительные неразрешимые проблемы» дейді де, ол В.М.
Жирмунскийдің жазбаларына ... ... таза ... ... ... ... ... әсерін толық көрсету көп қиындық
келтіретінін айтады.
Шынында да, кез келген ұлттық ... ... ... ... мен ұлт ... ... классик деп мойындалған ақын-
жазушылардың әсерін танытуда ... ... ... образ,
тақырып, мотив ұқсастықтарын, айырмашылықтарын метасипаттау басым болып,
олардың ... ... ... ... ... мәтін түзушілік қызметі назардан тыс қалып ... ... ... ... ... кез ... адамға жақсы таныс мына
жолдары Ақан образын ашу үшін ғана ... ... оның ... өз
кейіпкері өмір сүрген заман туралы, серіні сергелдең ... ... ... ... ақын ... ... ... ескерілмеді
де:
Қырдағы қара сойыл бақандаған,
Қалада қара жүрек қаһарланған.
Тұсында сері болсын, пері болсын,
Ұнайды өмірімен Ақан маған.
Қазақ әдеби тілінің ... ... ... айта ... ... С. ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлы және ... ... ... ... ... де, ... жасайды: «...Тіпті кейде Абай қолданыстарын ... ... ... жанасымды, жатық етіп қолданады» дей отырып,
Сұлтанмахмұттың өлеңін Абай қара ... ... ... ... ... арғы атам солай өскен,
Олардың да өкпесін есік тескен.
...Кесені айналдырып қарай бердім
Ішінде нахақ көзден жас бар ма ... ... ... ... әділ қылу ... ... ... өзі түзер», -
Деген сөзге сондықтан көңілім сенбес.
«Себебі, жаратса да адам адал
Бола алмайды» деген сөз құлаққа енбес.
Себеп жоқ адам ұлы ... де еш ... жоқ ... ермес.
Келіңдер сол себепті жаратуға!
Жаратып ап, өмірге таратуға.
...адам ұлы дүниеге жіберілген
Себепті бағындырып, қаратуға
тәрізді қоғамдық тәрбие туралы Сұлтанмахмұттың үлкен философиялық ... ... ... ... «Мен егер ... қуаты қолымда бар кісі
болсам, адам мінезін түзеп болмайды деген ... ... ... едім», -
деген сөздерін оқығаннан кейін тууы мүмкін» [106:225-228]. ... ... Абай ... ... ... түрінде вербалданып, графикалық тұрғыда
бөгде сөз ретінде ... ... ... ... кеңейтіп,
толықтырып тұр. Ғалым, өз кезегінде, мәтінаралық байланыстар деген терминді
қолданбаса да, екі мәтін арасында ... бар ... ... ... ... ... жағынан бұрын өмір сүрген ақынның уақыты ... ... ... қаламгерге әсері деп түсіндіреді. Бұл дұрыс та,
тек ол әсердің себебі неде, ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге нақты жауап жоқ. Біздіңше, жауап
төмендегіше: «Жанр, композиция, образы и ... – это ... но их ... ... ... загадочными
психологическими, личностными установками» [82:17]. Ал бұл - ... ... ... білімі, өмірлік ұстанымы сияқты экстралингвистикалық
факторлар да ... ... ... ... ... ... деген
сөз. Келтірілген пікірлер жалпы интертекстуалдылық проблемасы ... өте көп және сан ... ... ... әрі ... ... шегі де көрінбейтінін ... ... ... кең және тар ... ... ... ... сондай-ақ мәтінаралық байланыстарды түрліше ... ... ... ... да кез ... ... шығармада мәтінаралық
байланыстардың болатыны және олар мәтіннің вербалды құрылымында ... ... ... еш дау ... керек, тек олардың түрі, көлемі,
типі, қызметі жөнінде бірыңғай түсініктің жоқтығы ... ғана ... ... қалыптасып отырғаны да ақиқат. Сол ... ... оған ... ... ... ... ... нақтылауды, ал тағы бір басқаларын қайта қарауды қажет етті.
Сондықтан да француз ... ... ... өткен ғасырда
алпысыншы жылдардың соңы-жетпісінші жылдардың басында жазылған еңбектерінде
Ю. Кристеваның интертекстуалдылық ... ... ... ... ... ... ... литература во второй степени» деген еңбегінде
мәтінаралық байланыстардың жаңа ... ... ... яғни бір ... екі немесе одан да ... ... ... ... плагиат және т.б.);
2) паратекстуалдылық, яғни мәтіннің өз ... ... ... ... ... яғни өзі негізге алған мәтінді түсіндіру немесе,
көбіне, оны сынау;
4) гипертекстуалдылық, демек, бір мәтін арқылы ... ... ... ... ... немесе мәтіндердің жанрлық байланыстары.
Алайда бұл топтама сол ұсыныс күйінде ғана қалып, интертекстуалдылық
тым кең мағынада ... ... ... ... оның зерттеу
нысаны ұшы-қиырсыз болып бара ... ... Ж. ... ... ... былай дейді: «В то время интертекстуальностью называли самые
разные типы отношений между текстами. Я же ... ... ... ... для которых предложил новый термин – гипертекстуальность,
а потому был ... дать ... ... в ... ... предлагал уже
более узкое определение интертекстуальности [...] применяя его к ... ... но ... ... между одним и другим
текстом (таким приемам, как ... ... т.д.) ... ... до тех пор «интертекстуальность», я предложил обозначать
словом ... ... Ж. ... сыни ... ... ғалым В.Е. Хализевтің тұжырымы да үндес. Ол ... «М.М. ... ... ... и ... (1967) және ... «Бахтин в русской культуре» деген мақалаларына ишара ретінде
былай дейді: «Статья ... ... ... в ... бахтинского
наследия. Она, хочется верить, резко притормозит поток его модернизирующих
истолкований и откроет ... к ... ... ... ... ... его глубинной интуиции, духовного credo, кризисных
точек мироотношения» [108].
Ж. ... ... ... ... ... ... аталған кең және тар мағынадағы ... ... және орыс ... сол ... ... ... ... айтып тұрғандай, қазір бұл терминмен өте көп, өте ұзақ
мәтіндер ... ... Оның ... әр ... ... сәйкес гипертекст те ... ... әр ... ... ... М. ... ... «гипертекстуалдылық
мәтінде туындамайды, ол метатілдік құбылыс әрі ол өзін құрайтын деректердің
еркіндігімен және мәтін контексінің шексіздігімен ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілгендей, гипертекст «толығымен немесе
жартылай алдындағы мәтінге бағытталады және онсыз ... ... ... ... стилизация, пастиш (пастиччо), перифраз. Деректер
базасын автоматты өңдеу ... ... ... ... ... мәтін, аудио және бейнеақпараттан тұратын жеке ... ... ... бұл ... ... интернет жүйесіндегі
мәтіндер кеңістігін, яғни жиынтығын атау қалыптасқан.
Сонымен, қазіргі кезде мәтінаралық байланыстардың қай түрі ... деп ... ... Бұл, ... ... сөзінің
сыртқы тұлғасына байланысты болар деп ... ... ... ... ... Н.А. ... [111:25] мен одан да ұсақ
классификация жасаған И.В. ... ... біз ... ... кең және тар ... ұштастыратын көркем мәтін
компоненті деп түсінеміз.
Жалпы интертекстуалдылық теориясы ... ... ... талдауда,
интерпретациялауда жаңа бағыт болғандықтан, В.В. Лукин оны көркем ... ... емес түрі [97] ... қазақстандық зерттеуші Қ.
Ахмедьяров неотеоретикалық талдау [22] деп түсінеді.
Көркем шығарманы тудыратын да, оқитын да - ... ал адам ... ... тек оның ... ... ғана ... оның ... да сүйенеді, яғни көркем шығармадағы түрлі ... сөз ... ... ... ... ... ... позициясы, оның өз
алдындағы қаламгерлермен байланысы, олардан алған әсері, оның өзі және
кейіпкерлері өмір ... ... ... деректері сөзқолданыс
арқылы көрінеді. Ал оқырманның оқу барысында көркем мәтіндегі ... оның ... ... ... ерекшеліктеріне, өмірлік ұстанымдарына
байланысты болады. Сондықтан ... ... тек бір ... ... деп ... ... болатынын айта кету қажет.
2.2 Интертекстуалды элементтер түрлері
«Интертекст», «интертекстуалдылық» терминдері ... ... ... ... ... ... зерттеушісі, постструктурализм,
постмодернизм теоретигі Ю. Кристеваның еңбектері ... ... де, ... ... М.М. Бахтиннің «взаимодействие «своего» и «чужого
слова»» - ««өз» және «бөгде» ... ... ... ... ... ... атап ... [112:228-229].
«Современное зарубежное литературоведение» кітабында бұл терминге И.П.
Ильин былай анықтама береді: «Әр ... ... ... ... ...... ... мәтіндері мен оның айналасындағы қазіргі
мәдениет ... - ... әр қилы ... ... ... ... Әр ... ескі цитаталардан, үзіндіден, ... ... ... ... құралдардан, әлеуметтік идиомалардың
фрагменттерінен, т.б. түзілген жаңа құрылым: олардың бәрі ... ... ... ... ... тіл ... бұрын және соның айналасында
өмір ... Кез ... ... үшін қажетті алғышарт ретінде
интертекстуалдылық түпнұсқалар мен оның әсері ... ғана ... ол шығу тегі ... ... ... ... ортақ
өрісі, тырнақшасыз берілген цитаталардың ықтиярсыздығы деп саналады»
[113:207].
«Эпос Франции» ... З.Н. ... ... жағынан бұрын және кейін
жазылған мәтіндердің ... ... ... ... атайды да, оның үш түрін көрсетеді [114:211-212].
Ресейлік ... Н.А. ... өз ... ... ... және ... ... қарастыра келіп, мынадай тұжырымдар
жасайды:
1. Говоря об интертекстуальности, кажется, вполне обоснованно различать
две ее стороны – читательскую (исследовательскую) и авторскую.
С точки ... ... ... – это ... на ... углубленное понимание текста или ... ... ... ... за счет ... многомерных связей с другими
текстами, связанными с ... ... ... и ... памятью слова.
2. Если ранее, в ... ХХ в. ... ... ... в ... тексте, вплавить его в себя вплоть до полного
растворения в нем, ... ... ... то конец века
отличает стремление к ... к ... ... ... ... к ... игре с ... текстом [115:12-18].
Автор осы еңбегінің жалғасында өзіне дейінгі шетелдік зерттеушілердің
(Ж. Женетт, П.Х. Тороп, И.П. Смирнов) пікірлерін ... ... және ... бар ... ... ... ... байланыстар
түрлеріне дербес топтама ұсынады. Ғалым өз ... ... ... Ж. Женетт көрсеткен жалпы ... ... ... мәтінге бөгде мәтіндердің енгізілу тәсілдері мен
деңгейлері ... П. ... ... да, И. ... конструктивті және реконструктивті деп ажыратуын да
ескереді. Сондықтан да Н.А. Фатееваның топтамасы мәтінаралық байланыстардың
ең ұсақ ... ... ... ... ... ... ішіндегі мәтін құрылымды интертекстуалдылық (ашық немесе
жасырын цитата, ашық ... ... ... ... ... ... ... мәтіннің өз атауына, эпиграфына және соңғы
сөзіне қатысы (цитата-атаулар, эпиграфтар);
3. Метатекстуалдылық, яғни өзінен бұрынғы мәтінді мазмұндап айту немесе
оған сілтеме ... ... ... ... ... ... ... жазу, бұрынғы мәтінді тілдік
ойнату);
4. Гипертекстуалдылық, яғни бір мәтін арқылы екінші ... ... ... ... ... ... жанрлық байланысы.
6. Интертекстуалдылықтың басқа модельдері мен ... ... ... ... ... троптар мен стилистикалық
фигуралар, еліктеу);
7. Поэтикалық парадигмадағы интертекстуалдылық [115:25-38].
Зерттеуші И.В. Арнольд өз жұмысында: ... деп ... ... ... ... ... ... маркерленген яки
маркерленбеген, қайта құрылған яки өзгертілмеген цитаталар, аллюзиялар,
реминисценциялар түрінде ... ... ... түсініледі» дей
келіп, интертекстуалдылықтың ішкі және сыртқы, мәтіндік және ... ... тән ... ... 19 ... ... [69].
Поэзиялық шығармаларды талдаушы профессор М.Ю. ... ... ... ... [116] ... ... в поэтическом тексте»
деген бөлімшеде ... ойын ... ... ... в ... интертекстуалдылықты лингвомәдениеттану ұғымымен ұштастыра
қарайды.
Ресейлік ғалым А.В. Савченконың пікірінше: «Интертекстуалдылық – ... ... олар ... жасырын немесе ашық түрде беріледі, оқырман
санасында қосымша мағыналық ассоциациялар, ... ... ... мағыналық шегін кеңейтуге көмектеседі» [117:155].
Жоғарыда келтірілген барлық пікірлерден байқалып ... - ... бір ... басқа бір мәтінмен байланысының
әр түрлі деңгейде тілдік бірліктер арқылы көрінуі. Ол тілдік бірліктердің
құрамы, ... ... әр ... ... ... мәселелерін қарастырғанда интертекст термині өте жиі
кездесетіні белгілі және ол ... да, ... ... ... бұл ... ара жігін ажыратпай, бірінің орнына бірін қолдана береді. Сол
себептен де қазіргі ғылыми айналымда ... ... ... ... ... құралған жаңа құрылым» деп танылатын кез келген
мәтін;
Бірыңғай ... ... ... ... және ... ... емес ... мәтін (немесе олардың үзінділері);
Құрылымында цитата бар мәтіндер, бұл көбінесе постмодернизм бағытындағы
көркем шығармаларға тән;
Түзіліп отырған мәтінге енгізілген түпнұсқа мәтін;
Көркем ... ... ... компонент - астарлы ой, яғни
мәтінді ... ... ... орай ... ... ... ... бірнеше термин жарыса қолданылып, олар кейде бір-бірінің
орнын алмастырып жүргені байқалады. ... ... ... ... ... ... ... деп танылатын құбылысты
«мәтін ішіндегі мәтін» (Ю.М. Лотман), ... ... ... «интекст» (П.Х. Тороп), «интертекст» (И.П. Смирнов), «мәтіндік
реминисценциялар» (А.А. Супрун), ... ... ... З.А. ... ... (К.П. ... деп ... Бұл
терминдердің кейбірінде тек кеңістік семасы басым болса, енді біреулері әрі
кеңістік және мезгілдік қатынасты, әрі құбылыстың негізгі ... ... ... ... ... ... ... жаңа мәтінге
кіргізіліп отырған фрагменттердің атауы, ал осы ... ... ... мәтін мен фрагмент алынған бұрынғы мәтіндердің өздері де ... ... ... ... өзі ... ... ... мәтінге бұрыннан көпшілікке таныс, идеялық-эстетикалық ... ... ... ... ... ... және орыс ... мәтіндерді «прецедентті мәтіндер» (Ю.Н. Караулов, И.В. Арнольд,
Ванхала-Анишевски), «претекст» (К.П. ... ... (П. ... (А.А. ... А.А. Мелерович), «мәтін-дистиллят» (И.М.
Михалева) деп ... және ... ... ... фольклорлық
шығармаларды, антикалық әдебиет пен мифологияны, әлемдік және орыс ... ... ... ... ... мен ... ... авторлық
әндерді, саяси қайраткерлердің сөздерін, бұқаралық ақпарат құралдары
материалдарынан үзінділерді, жарнамаларды ... К.П. ... ... көркем және эстетикалық емес мәтіндер деп бөлу
керек және ол соңғыларға іс ... ... ... оқу ... ... ... ... жатқызады
[118]. Біздіңше, прецедентті мәтіндерді бұлай бөлу онша маңызды емес,
себебі қазіргі ... өз ... ... стиль мәтіндерінің
біразымен таныс және олардың ерекшеліктерін ажырата алады. Оқырман үшін сол
мәтіндер ... ... ... ғана ... болады.
Басқа мәтінмен байланысы эксплицитті немесе имплицитті түрде көрінетін
уақыты жағынан кейін түзілген мәтінді атауда да ... жоқ. ... ... (А.Г. ... Г.А. Чернявская), «екінші ... (М.В. ... ... (И.П. ... ... ... «аналық немесе қоршаушы мәтін» (материнский или
обрамляющий ... – А.К. ... ... ... ... ... көркем шығармалармен
және түрлі экстралингвистикалық факторлармен байланысын көрсететіндіктен
біз терминологиялық бірізділік мақсатында ... ... ... ... интертекстуалдылық немесе интертекстуалды
байланыстар, претекст, ... ... және ... ... деген
ұғымдарды пайдаланамыз.
Сонымен, интертекст – басқа мәтіндермен байланысы түрлі ... ... ... ... жағынан кейін түзілген көркем шығарма және
оған ... ... ... ... ... немесе келтірінді элемент – көркем туындының ... ... ... ... ... ... басқа мәтіндермен байланысы
имплицитті, эксплицитті түрде әр қилы ... ... ... ... ... ... құбылыс фрагменті; интертекстуалдылық немесе
интертекстуалды байланыстар - ... ... ... ... ... ... құбылыс – уақыты жағынан бұрын түзілген көпке
белгілі эталон деп есептелетін мәтін ... ... ... ... ... яғни ... ... мен одан кейін пайда болған мәтін арасындағы байланысты орнату үшін
олардың әрқайсысын ... ... ... ... ... ... ... байланысты Н.А. Кузьмина мынадай қорытындыға келеді: «Интертекст ... ... ... ... ... продуктом творческой
деятельности Человека, способная ... ... по ... ... ибо мы в ... мы не вне его, но одна из ... [62:20]. ... да, белгілі бір лингвомәдени кеңістікте өмір
сүріп, әлеуметтік-коммуникативтік жағдайлармен ұшырасқан әр адам ... ... ... оның аса ... және ... ... – мәтіндермен өзі оқуы арқылы тікелей немесе ... ... ... еске ... ... ... бұқаралық ақпарат
құралдарындағы реминисценция, жарнама, рецензия, арқылы жанама түрде қалай
да хабардар ... ... ... ... әр ... ... ... интертекстуалды байланыстардың көріністерін, берілуін
(реализациясын) бірнеше ... ... ... Е.А. Попованың топтамасына
кіргізілгендер: ... ... ... ... ... стилизация, «интертекстуалды-атаулы ойын», аллюзия,
антономасия, ... [119]. Е.М. ... ... ... ... ... еліктеу, стилизация, мәтінді аяқтап
жазу, мазмұндау, ... ... ... ... ... ... реминисценция, пастиччо [120]. М.В. Тростников ... ... ... 1) ... ... ... в ... высказываний, принадлежащих другому автору; 2)
заимствование образа, некий намек на образный ... ... ... заимствование идеи, миросозерцания, способа и принципа отражения мира –
копирование чужеродной эстетики без использования идей ... ... ... ... ... ... ... бөлігі, образ,
сюжет), өмірбаяндық (жекелеген қаламгерлер өміріндегі ... ... ... ассоциация) және құрылымдық (өлең ... ... ... ... ... ... топтамалардағы заимствование және стилизация терминдеріі
қазақ филологтерінің зерттеулерінде де кездеседі. Алғашқы ... ... ... түрінде қолданылып жүргені байқалады. С. ... ... ... ... Ғ. Мүсіреповтің «Оянған өлке» романындағы Крылов
мысалын меңзеп тұрған фрагментті (реминисценцияны) келтіріп, оны ... ... ... ... еліктеу туралы өз ойын айта ... ... ... ... ... ... ұқсамау – талантты деген сөздің синонимі
деуге болады. Талантты дүниедегі «өзінікі» мен «өзгенікінің» ара ... ... ашу – жеке бір ... ... Ал Р.Ғ. Сыздықова:
«Стилизацияның түрі сан ... ... ... ... ... и н т е л ... к т у а л и з а ц и я, и н т и м и з а ц и я, ф о л ь к л о р и з а ц и ... бар ... ... талдау керек. Осылардың қай-қай түрі
де сөз таңдау өрісін ... ... ... композициялық-синтаксистік
құрылымын, монологтер мен диалогтерді берудің жаңа тәсілдерін іздестіреді,
лексиканың тақырыптық топтарын байытады т.т.» деп, бұл ... ... ... аударады [37:186]. Осы пікірлер мәтінаралық байланыстардың
кейбір түрлері отандық зерттеушілер назарынан тыс қалмағанын көрсетеді.
Көркем мәтіндердегі ... үш ... ... ... ... ... ... мәтін және оны оқитын оқырман ... ... ... ... әр ... ... алады.
Қаламгер интертексті өз шығармасына кіргізгенде түрлі мақсатты
көздейді. Оларды шартты түрде 6-ға ... ... 1) өзі ... мәтін деп
санаған көркем шығармамен ассоциация ... (бұл ... ... ... ... өз ... семантикасын толықтыру, дамыту,
байыту); 2) бағалау (өз кейіпкерін немесе персонажын интертекспен бағалау,
ол ... ашық ... ... контрасқа дейін түрліше болуы ықтимал);
3) этикеттік (қаламгердің претекст авторына немесе претекске қарым-қатынасы
– эмпатикалық, бейтарап немесе ашық сыни ... 4) ... ... ... ... ойын сабақтау, дәлелдеу, қорытындылау,
толықтыру, жалғастыру); 5) тілдік-мәдени құзіретін ... 6) ... ... ... сай ... бағыт беру.
Интертекстердің өздерін де бірнеше тұрғыда қарастыруға ... ... ... ... - прецедентті құбылыстар – прецедентті
атаулар, прецедентті ... ... ... ... ... және әлсіз әдеби мәтіндер; күшті әдеби емес мәтіндер;
автопретекстер; интертекстердің ... ...... ... ... ... цитация; интертекстердің
мәтінде маркерленуі (лексикалық, пунктуациялық, графикалық маркерлер).
Көркем мәтіннің вербалды құрылымындағы интертекстердің және олардың
претекстерінің ... ... ... ... ... ... ... түсінуіне орай интертекстерді автор интенциясына сәйкес
түсінілетін, жартылай ... және ... ... деп ... Интертекстер мәтін авторы мен оқырманның аялық білімінің ортақтығы,
шамаластығы себепті ... ... ... объективті, субъективті
жағдайларға, әлеуметтену үдерісіне сәйкес оқырманның ... ... ... ... ... ... не ... ешқандай резонанс
туғызбайтындай да жағдай кездеседі. Мәселен, К. Құныпияұлының мына өлең
шумағындағы аллюзия кейінгі өсіп келе ... ... үшін ... ... мүмкін, өйткені қазіргі білім стандартында бұл оқиға жөнінде мардымды
ақпар ... ... ... тасқаныңды,
Қара түтін құрсап тұр аспаныңды.
Ей, Алматы, қайтейін….
Сонау бір ... ... ... ... ... желтоқсан номинативінде қандай да бір ақпар бар
екенін интуитивті түрде сезгенмен, оның ... ... ... ... ... ... Ондай ақпарды алу әр адамның жеке танымдық әрекетіне тәуелді
болып қалады.
Біз өз жұмысымызда интертекстуалды байланыстардың жекелеген ... ... ... ... ... әдебиетінде мәтінаралық
байланыстардың аталған типтерінің бәрі бірдей ... ... ... мәтіндерінде интертекстуалдылық цитата, цитата сөз (цитация),
аллюзия, реминисценция, пародия, символика, мәтінді аяқтау арқылы ... бәрі де ... ... семантикалық-құрылымдық байланыстарды
көрсетіп, көркем мәтіндегі позициясы әр қилы болып келеді, яғни ... ... ... ішіндегі мәтін ретінде, сондай-ақ құрылымдық цитата
ретінде кездеседі. ... өзі ... бір ... ... ... фрагменттерін түрлі мақсатта енгізу болғандықтан, И.В. ... ... еске ... ... ... Оның ... ... 1)
цитаталық тақырып, 2) эпиграф, 3) қыстырынды романдар, 4) ... ... 6) ... 7) ... 8) ... Эпиграфтар зерттеу
жұмысында көркем мәтінге қосымша мән-мағына үстейтін, оны ... ... ... ... қарастырылады.
2.2.1 Цитата және цитация
Көркем шығарма - автордың өзін қоршаған ортаны, болмысты, қоғамдық-
әлеуметтік формацияны өз ... ... сол өзі ... елестеткен
бейнені оқырманға эстетикалық өңдеп жеткізетін ... Оның ... ... қолданыстағы лексика-фразеологиялық бірліктермен
қатар, ауыз әдебиетіне тән мақал-мәтелдер, өзінен бұрын өмір ... ... ... ... ... түрде, кейде еріктен тыс ... ... ... ... ... ... ... шығармалардан
алынған түрлі көлемдегі, түрлі деңгейдегі үзінділерді қолдану қаламгердің
ой-өрісін, ... ... өз ... ... ... ... ... сол шығарманы оқитын оқырманның ұлттық әрі
әлемдік мәдениет үлгілерімен ... ... ... дерек ретінде
қарастырыла алады. Түрлі түпнұсқа мәтіндерден алынған әр ... ... ... ... ... белгісі деп
есептеле бастады. Постмодернизм әдебиетінде басқа мәтіндердің үзінділері
ашық немесе жасырын түрде кездесуі ... ... ... ... ... ... әдебиеттану мен тіл білімі ғылымдарында цитация,
цитирование, ... речь ... ... ... Бұл ... ... болғандықтан толығырақ қарастыру керек.
Цитата ғылыми әдебиетте ХVIII ғасырдың соңына қарай қолданыла ... ... ... христиандардың «Қасиетті жазбаларынан» алынған үзінді
қолданыстың қай түрінде болсын, дәл, еш өзгеріссіз айтылуы қажеттігінен
бастау ... ... ... ... ... ... рет ... ғалымы А.
Вежбицкаяның мақаласында [124] көтеріліп, цитата келтіру ... ... ... ... ... ... және ... тілдегі цитата келтіру
ерекшеліктеріне байланысты Н.Д. Арутюнова [125] ... ... ... ... ... ... орыс және ағылшын тілдеріндегі прозалық шығармалары ... ... ... ... да ... ... ... цитатаның пайдаланылуын, қызметін жан-жақты зерттеген Н.В
Семенова, ... ... ... әдебиетке қатысты қолданады. Ғалым:
«Цитата – бір ... ... ... олардың мағыналық шегі айрықша
(диффузды) сипатта болады» [126:15], - дейді де, ... ... ... а) ... ә) ... б) метрикалық және
анаграмматикалық; в) стильдік. Ол ... ... ... ... жеке ... қарастырады.
Александр Блоктың поэтикасындағы реминисценциялардың қызметін
қарастырған З. Минцтің ... ... ... сезінуінде
ақиқат өмірдің кез келген оқиғасы, тілдегі кез келген ... ... ... мәдени дерек цитата деп ұғынылды, себебі символистік-мистикалық
көзқараста дүние өзіндік ... бар ... деп ... [127]. ... ... ... кең және тар ... түсіндіреді де, ... ... ... мен ... ... ... ... қолданыстарда болмаса, кең
мағынадағы цитата үшін тек ... ... ... ... ... сөзбе-сөзділік аса мәнді емесін және ол өзі ... ... ... ... ғана ... атап айта ... ... «цитирование» сөздерін қатар қолдана береді.
Біз цитата, цитата сөз деген терминдерді қолдануды жөн ... ... ... ... ... ... ... терминмен
жалпы цитация қағидатымен мәтінге енгізілген бөгде сөзді атаймыз. Көркем
әдебиетте ... ... ... ... ... ... жататындықтан, бұл екі терминнің ара жігін ажырату қажеттілігі
туындайды.
Қазақ филологиясында дәйексөз (тілші ... Р. ... Б. ... ... Қ. ... ... ... З. Ахметов, Т.
Бекниязов), ... ... Т. ... ... Ш. Жалмаханов) деп
қолданылып жүрген ұғымды А. Байтұрсынов кезінде ... ... ... ... ... сөзі қазақ тіліндегі ғылыми әдебиеттерде осы уақытқа дейін
бөгде сөздің бір түрі ретінде ... 2002 жылы ... ... ... ... (цитата) – төл сөздің бір түрі. Д. Басқа
біреудің айтқан ... ... ... ... ... Д. Алыну
тәртібі фунционалдық стильдердің түрлеріне байланысты әр ... ... ... автордың есімі, еңбегі, аты, шыққан қаласы мен баспасы айқын
көрсетіледі. Публицистикалық стильде мұндай деректердің ... шарт ... ... ... адамның аты-жөні дұрыс аталса жеткілікті» [128:65] деген
анықтама берілгенмен, мысалмен дәйектелмеген. Ал ... ... ... ... ... ... яғни ... сөйлегенде, я
жазғанда сол өзі баяндап отырған мәселеге ... ... ... ... ... біреулердің сөзін, пікірін келтіретіні болады. Ондай ... ... үшін ... біреудің сөзі, яғни бөгде сөз болып ... деп ... Бұл ... ... – көркем
мәтіндегі цитаталар, жалпы цитаталы жазу жөнінде ештеңе ... ... ... да осы анықтамалар мәтін теоретиктерінің бірі И.Р. Гальпериннің
көзқарасымен үндес [17:52]. Аталған барлық еңбектерде ... ... оның ... үш ... ... 1) ... да бір мәтіннен
алынған үзінді немесе басқа біреудің сөзі; 2) оның ... ... ... ... ... ... диалогтің философиялық теориясының негізгі
көрінісі деп қарастыруға болады. Цитата арқылы қаламгер өз шығармасындағы
сөйлеу ... ... өз ойы мен ... қосалқы персонаждың
көзқарасындағы айырмашылық, қайшылық, ортақтықтарды даралап, оның ... ... ... ... Цитатаның өзі мәтін болғандықтан, оның
лексикалық ... ... ... ... ... күрделі мағынаға ие болып, өзі түскен контексімен ... ... ... ... ... ... ... мәтін ретінде өз
бойында сақталған ... бәрі ... ... ... жаңа
мәтінді түзуге, өзгертуге ықпал етеді, бірақ осы жаңа контекссіз цитатаның
келтірінді құрылым екені білінбейді. Бұл, ... ... мен ол ... ... ... ... байланыспен кірігіп кететінінің
дәлелі.
Цитаталарды, әдетте, адам өз ... ... ... ойын ... ... ... ... пікірін қорыту үшін, ойдың түрлі бөліктерін ... ... үшін ... ... бір пікірге өзінің қолдауын,
қарсылығын, жоққа шығаруын, бағалауын білдіру үшін ... ... ... ауыз ... ... ... зерттеудің бірінші кітабында
мынадай цитата беріліп, оның кімдікі екені қыстырма сөзбен маркерленеді де,
келесі абзац ... ... осы ... өз ... ... екі мәтін семантикасы арасында қайшылық бар: «Радловтың байқауынша,
Семей төңірегінде «... халық батырлығы туралы ... ... ... ... ... діни ... ... қиссалар басып барады».
Іс жүзінде эпос қазақтың халық поэзиясында дербес жанр болып сақталды.
Эпостың қазақ ... ... ... ... бағалай алмауына
біріншіден – кітап шыққан жерден эпос жойылады-мыс ... ... ... ... ...... ... ғұмырын толық бақылай
алмағандығы себеп болды» [129:95].
Көркем шығармалардағы цитата бұлардан басқаша. Бір ғана ... ... ақын емен ... ... ал ... ниетімді.
Жауап жаз сөз сарасы - өлеңменен,
Сол маған ... де ... ... тілінде жазылған ғылыми еңбектерде бөгде сөздердің ... ... ... [130], ... [131] ... ... ... жаңа ақпар берілмейтіні,
тек ой-пікірді қорытуға, дәлелдеуге, нақтылауға, дәйектеуге, жалғастыруға
қолданылатыны ... Бұл ... ... ... ... ... ... кездесетін цитаталарға да қатысты деп есептейміз.
Цитата қазақ тіл білімінде көбіне пунктуация ережелеріне қатысты ғана
сөз болып ... [132; 133]. ... ... ... ... мен
қызметі туралы пікір білдірген алғашқы ... ... ... ... талдауға кіріспе» оқу құралы [134] мен ... ... ... ... ... әдістемелік нұсқаулығын [135]
атауға болады.
Цитата қолдану, цитата сөз тек постмодернистік ... ... ... басқа да әдеби ағымға ... ... ... ... ... ... белгілі маман К.Ф. Тарановскийдің мәтін талдаудағы
подтекст немесе астарлы ой әдісіне байланысты [136] ... ... Бұл әдіс ... ... тек ... қана емес, семантикалық
та құбылыс деп есептеліп, ол ... ... ... ... теориялық ұғым ретінде қарастырыла бастады. Ресей және американдық
филологтардың зерттеулері бойынша орыстың ... ... ашық және ... ... ... сөздер жиі ұшырасады
[137; 138; 139; 140; 141; 142; 143]. Бұл ... ... ... ... де ... ... етіп ... халқым маған,
Менің де бір күйім бар тартылмаған.
Менің де тұғырдағы қыраным бар
Асқар шың аспанды аңсап шаңқылдаған.
Бұл лирикалық туындыда ақын ... ... ... ... Аманжолов өлеңінің бір фрагменті оп-оңай танылады және оны ақынның
өзі вербалды түрде атап ... яғни ... ... де ... күшейту арқылы оны бұрын да басқа адамның айтқанына сілтеме жасап
тұрғаны сөзсіз. Алайда М. ... ... ... ... ойды өз
контексіне еш өзгеріссіз енгізіп, ақындарға тән сезім ... ... ... ... беріп, Қасымның бұл ... ... ... да, келтірінді мәтіннің авторы туралы еш дерек бермейді. Осы екі
ақын өлеңдеріндегі байланысты аңғарып, тану, орнату - оқырманның ... ... ... ... ... оның кез ... ... Атауына цитата алынған бірнеше шығарманы атасақ та жеткілікті:
Ә. Нұршайықовтың «Махаббат, қызық мол жылдар» романының атауына Абайдың бір
жолы ... Д. ... ... ... ... ... бір сөзімен
аталған.
Ж. Жақыпбаев өз өлеңін «Мұң. Бір түн...» деп ... бұл ... ... «Мың бір түн» ... ... еске ... алынған араб әдеби ескерткішінің атауы ... ... ... өзгерістерге ұшыраса да, танылуы оңай. ... ... ... ... ... ... байланыстырыла алады.
«Мәтінде цитата ретінде келтірілген эпиграф интеграциясы осы мәтіннің
мазмұнын күрделендіре түседі. Эпиграф өз ... жеке ... ... ... интенциясын білдіретін тәсіл ретінде қызмет етеді» [30:133]
деген зерттеуші Г. Әзімжанова оның ең ... ... яғни оның ... ... ... ... ... байланыстар теориясында
эпиграфтар «бөгде сөз» (М.М. Бахтин), ... (Ю. ... ... ... ... (Ю. ... ... (Х. Тороп), «мәтін
ішіндегі мәтін» (Ю. Лотман) деп түсініледі. Қалай ... да, ... ... еш ... ... шығармаларға енгізілетіні ақиқат.
Ал эпиграфтардың көлемі, типі, саны, ... ... ... ... әр ... болғанмен, олар мәтін түзуге, семантикасын ашуға,
түсінуге, қабылдауға, интерпретациялауға тікелей әсер ... ... ... ... ... ... көрсетеді, яғни оқырман
эпирафты оқыған бетте ... ... ... ... ... ақпар туралы белгілі бір пікірге келеді. Мәселен, А.
Сүлейменовтің «Ситуация» повесіне эпиграф ретінде Грэм Гриннің ... ... ... Т. ... ... ... шығармасына
екі эпиграф берілген, бірі – Гамлеттің монологінен ... ал ... ... ... ... туындыларға алынған эпиграфтар әрі өлең, әрі
қара сөз түрінде болуы мүмкін. Г. ... ... ... ... екі ... бірі қаламгер сөз арнап отырған Ахмет Иассауидің
өзінікі, ал М. Мақатаевтың атақты ... ... ... ... сөзі ... «Мұғалима бізге бақыт туралы ... ... ... не екенін мен қайдан білейін...». Ақын Ж. Нәжімеденовтің
«Топырақ» өлеңіне алынған ... - ауыз ... аса ... ... ... ... шыр етіп жерге түскенде – түбі сол ... ... ... топырағы әйтеуір бір белгі беруге тиіс. Халықтық иланым». Ал
Е. Раушановтың өлеңін түзуге қызмет еткен мағыналық ұйытқы ... ... ... ... оның ... ақын өзі ... ... күтпеген жерден бастау керек. Сонда қызық болады. Т. Бердияров.
(Ауызекі әңгімеден.)». ... ... ... ... кез келген
фрагменті алынуы мүмкін. Ақын С. ... өз ... мына ... ... ... ... үн жоқ. ... ар жағына Қодармен тең қып асқан
Қамқа, түйе тұрысымен бір ... ... ... Оны бәрі ... тұр. ... ... бір ... тез өле алмады... Түйені тұрғызып, бірталай ұстап
тұрғанда, жиын әлі үн ... Екі ... өлім ... өз ... ... түйе де үнсіз.
М. Әуезов. Абай жолы». Кейбір авторлар эпиграфты басқа ... ... М. ... ... ... өлеңіне оның «Мы -
вольные птицы, пора, брат, пора,..» ... ... етіп ... ... үшін Ә. Науаидың «Аһларым урсын синә, Уһларым урсын синә» ... ... ... етеді. Келтірілген мысалдарда эпиграфтардың
авторлары белгілі болса, Б. ... ... ... ... да, ... алынғаны да көрсетілмеген. Эпиграфтың тұтас өзі немесе
оның бір сөзі, яки эпиграф алынған түпнұсқа ... ... ... отырған мәтінмен қайтсе де не имплицитті, не ... ... ... Ол ... ... пен ... ... арасындағы
семантикалық ыңғайластықты, қарама-қарсылықты, автордың өзінен бұрынғы
мәтін иесіне түрлі көзқарасын көрсетуі ... ... ... ... ... ... автор үшін концептуалды, ал ... ... ... ... мәтіндердегі цитация ғылыми стильде жазылған ... ... ... ажыратылады:
1) Көркем шығармада цитаталы сөз еш өзгеріссіз қолданылып, өзі түскен
контекстің ... ... ... ... ... үшін – құлқынды жемдеу үшін
Мен-дағы өлең жазбаймын ермек үшін.
«Жаздым үлгі жастарға бермек үшін»
Абай жаққан бір сәуле сөнбеу үшін (М. Мақатаев).
Ақын осы ... ... өлең ... бірін еш өзгеріссіз беріп,
тырнақша арқылы оның цитата ... ... ... ... ... ... ырғақ, буын сәйкестігі үшін өзгерткен.
2) Автордың немесе лирикалық субъектінің өзі ... ... ... үшін ... ... ... үні
Мен де ән салам. Сан адам салды мұны.
«Жаза алмайтын өлеңді ермек ... ... ... ... ... Абай сөзі анық ... да, оны ... отырған ақын тек
оны ғана емес, басқаларды да есте ұстап отыр деп ... ... ... өзі ... отырған жағдайдың таңбасы ретінде қолданады, яғни
Абайдың бір ғана жолы ... ... ... ... ... ... ... кертартпа қарекеттерді ұстанушы көсемсымақтардың
жиынтық бейнесін танытады:
Дүрбелеңнен сыр ... ... ... тор көзі елеп ... би ... ... бір кие керек шығар (Ғ. Жайлыбай).
Әрине, көркем мәтіндегі цитацияның ... ... ... ... ғана ... қалмайды. Алайда, осы мысалдардан көрініп
тұрғанындай, цитация немесе цитата сөз ... ... бір ... ... кейіпкерінің есімі жатады. Ол үзінді сөз, сөз ... ... ... ... болуы мүмкін. Ал цитатаның нақты дәл
болуы, ... ... ... ... ... бір ... алынған цитата
кейде графикалық тұрғыдан ерекшеленсе, яғни тырнақшамен немесе ... ... ... ... ... ... ... Цитация
арқылы қаламгер тілдік қауымдастықтың қатардағы мүшесіне жақсы таныс көркем
шығармаларды еске ... яғни ... ... ... ... ... ... болуы тиіс, сонда оқырман екі шығарма арасында байланыс
жасай алады. ... М. ... мына өлең ... ... яғни сөз ... біздер,
Жеріміз біздің халық-ты.
Халықсыз біздің Антейлігіміз қауыпты.
...Жұртына тастап кетпесе болды көшкенде,
Берендері үшін ... ... ... ... ... ... ... болып саналатын есім
арқылы ақын жалпы қаламгерлердің ел, ... ... ... ... өте ... әрі жинақы көрсеткен.
Сөз тіркесі деңгейіндегі цитацияның мысалы ретінде Ғ. ... ... ... жүйрік жырдың жармасқалы,
Жанымның жарқ-жұрқ етіп алдаспаны.
«Туғанда дүние есігін ашқан өлең»,
Мен ... ... едім ... ... алысқан Абай,
Шыңғыстан шыңға беттедің.
Артылып туған данышпан Абай
Тектіден туған текті едің.
Ғ. Жайлыбайдың алғашқы ... ... өз ... ... ... ұлы ... өзін ... қолданылса, екіншісінде континуумы
трансформацияланған Абай сөйлемі сөз тіркесіне айналдырылып, қаратпа сөз
ретінде ... ... ... М. Мақатаев пен Ғ. Ештанаевтың мына
жолдарынан байқалады:
Жақтасаң да өзің біл, даттасаң да,
Соттасаң да ... бар, ... ... де ... ... оны да ... жалғыз алысып жатпасам да!
Жал-құйрығын қыл қанат қыран кескен,
Күлдір-күлдір кісінеп күрең бесті.
Мен де келем тау іші ... ... бір әнді ... ... М. Мақатаев өз өлеңінде Абайдан алынған сөз тіркесі мен
сөйлем бар екенін да, де демеулік шылаулары мен бұйрық ... ... өтіп ... ... ... қалып етістігін болымсыз түрдегі
шартты райға қою арқылы байқатады. Сәкеннің бір ... ... ... ... ... ... ... бір бағытта екенін де демеулігі
нақтылап тұр.
Байқап отырғанымыздай, осы мысалдардың ... ... ... бар, яғни бір ... екінші бір мәтін цитата сияқты енгізілген. Осы
құбылыс қазіргі филология ғылымында цитация немесе цитата сөз ... Ал ... өзі ... ... ... тіл
білімінің нысаны болуы еш талас тудырмаса керек.
Бұл мысалдардың бәрінде де цитата ашық түрде ... ... ... оңай. Көркем мәтіндегі мұндай келтірінді құрылымдар ашық
цитация деп аталады. Ал ... ... ... өзгеріп кеткендіктен танылмайды,
бұл жасырын түрдегі цитация деп есептеледі:
Хадисті оқып, сиынып, ұйықтадым,
Зекет бердім, қажеттің қиып бәрін.
Маған тілек айтылса, ... ... ... әнін (Б. Мүбаракұлы).
Осы мысалда діни контексте ... ... ... ... тіркесі перифрастикалық трансформацияланған құрылыммен берілген.
Келесі өлең ... де ... ... ... ... ... ... бозаңға өскен бір білерім,
Кеудемді кер намыс боп тілгіледің.
Сұлтандық ұлтандықты ұлтарақ қып,
Беріш боп қатып кеткен сұм ... ... ... елге ... деп ... ... атақты
бабамыздың монологі ретінде жазылғандықтан, трансформацияланған мақалмен ол
өзін өзі бағалайды. Бұдан шығатын ...... ... ... ... ... түрлі өзгерістерге түсуі мүмкін, яғни мәтінаралық
байланыстар үшін цитация қағидаты ... ... оның ... ... ... шарт емес. Ол тек қана өзі алынатын мәтінді ... ... ... өзі ... ... көркем мәтінмен метонимиялық
байланысы үзілмейтіні, сол мәтіннің таңбасы ретінде ... ... ... ... ... ... ... - афоризмнің бір түрі, авторы анық көрсетілмеген афоризм,
яғни белгілі бір әдеби ... үзіп ... ... ... әрі ... әрі эстетикалық талапқа сай ... ... ... ... ... көптің көңіліне
ұялағандай қысқа құрылған ... сөз. ... ... ... ... ... ... мәнді, артық-кемі жоқ, «жеті өлшенген» мазмұнды
болып, ... ашық ... ... ... ... ... ... үлкен
адам болмайсың», «Өзіңді өзің таны»), параллелизм, антитеза, қайталамаларға
құрылады. Сентенция философиялық мазмұны басым болса, ... ... ... ... максима; нақты бір жағдайда ойды айқындау не әсерлеу
үшін ... ... ... хрия деп ... Бұл түр, яғни ... ... ... немесе шырқау шегін ұштай түсу үшін антикалық,
қайта өрлеу және классицизм әдебиетінде кеңінен ... ... ... өз ... ... ... дәлелдеуді қажет
етпейтін шындықты рухани қорытып шығаруы ... ... ... Афоризм,
әдетте, көп мағыналы болып, өмір қайшылықтарының өткіншілігіне негізделеді.
Афоризмнің ықшамдылық, жинақылық, тосындық, қанаттылық сияқты негізгі,
басты белгілерімен ... ... бір ... яғни ... бар. Ал
афоризмнің қысқалығы, ықшамдығы туралы ... ... ... ... зерттеушілер де, авторлар да мейлінше ... ... де, ... де ... ... атап ... «Правильная
дозировка афоризма: минимум слов, максимум смысла» [144:563].
Сентенция мен ... ... ... белгісі – авторы барлығы. Осынысы
оларды өзара әрі ұқсатады, әрі ерекшелейді, себебі сентенция көлемді ... жазу ... ... ... ... дәлелдеу, оқиғаларды
байланыстыру үшін немесе сол ... ... ... ... ... ... туса, афоризм – жеке, қысқа жанр туындысы, яғни белгілі ... ... ... ... сөз ... ... ... ерекше
формалы – ықшам, өткір, бейнелі – біртұтас, бөлшектеуге ... ... ... ... әдебиетте, белгілі контексте кездеседі,
сондықтан да сентенциялар ... ... әр ... ... ... Оларды сан алуан тақырыптық-семантикалық топтарға бөлуге
болады.
Сентенция аталатын контекстік афоризмдерге, біздіңше, мынадай анықтама
лайық тәрізді: ... ... - ... ... бар, адам, қоғам
өмірінің сан алуан қырын ... ... ... ... ... ... мәні ... ашылатын ықшам сөйлем (синтаксистік
бірлік). Мұндай ... жай ... ... де, ... ... ... ... береді. Мысалы: «Бақаның бағынан сұңқардың соры артық» (Б.Момышұлы);
«Тарту – достық ... ... ... ... тууы ... қиын болса,
өлуі де оңай емес» (Ғ.Мүсірепов); «Бақ кейде ауып ... ... ... Ауып ... ... ... ... есейтеді» (Ғ.Мұстафин).
Келтірілген мысалдардың қай-қайсысынан да терең ... ... ішкі ... ырғақ - жалпы әдеби көркемдік анық байқалады. Бұлар
параллелизм, антитеза, аллитерация, ассонанстр, ... тура ... ... ... да ... т.б. ... берілген.
Сентенция баяндау желісінен шашау шықпай, сөз болып отырған оқиғаның
мәнін дәл, ықшам да толымды ашып көрсетумен ... ... бір ... де ... яғни адам ... ... отырған ойдың мән-
маңызын қабылдауда талдау, ... ... ... ... ... ... мына ... назар аударалық:
«Тегінде көздің жасы жылаушыға ғана емес, көрушіге де ауыр ғой. Оны
сүюге, тамашалауға болмайды, тек ... ... Адам ... ... - ... ... адал ... әдеті. Ал дәл жылап отырған
адамның жүзі мен еңіреген дауысы ... де ... ... ... ... ... ... жақсы көрудің өзі қиын. Мәніке болса сондай ... ... ... ... отыратын» (М.Әуезов). Осы абзацтың ... ... ... ойын дербес қабылдауға болады, яғни «Адам басындағы
қайғыға ортақтасу - ... ... адал ... әдеті» деген жазушы
сентенциясын алғашқы екі сөйлемнен ... ... ... ... бөліп
алып, баяндалып отырған оқиғаға мүлде қатыссыз қарастыруға болады, себебі
дәл осы ... бұл ... ... ... мәңгілік, идеал
туралы трактаттың құрамдас бөлігі деп есептеуге, ... ... ... да ... тілдік пайымдауға айналдыруға болатыны сөзсіз.
Бұл сентенция, алайда, өзінен ... екі ... ойды ... ... ... пікірмен байланыстырушы да қызметте көрінеді, ал абзацтың
соңғы «Мәніке болса сондай жылау мен көз ... ... ... ... оқырманды шығарма желісіне қайтып әкеледі де, сентенция роман
оқиғасымен, ... ... ... ... ... өзі ... яғни ... тыс тұруға бейімді болса да, мәнмәтінмен
байланысын үзбей, ... ... ойын ... дәлелдей түсуде екенін
аңғартады, демек, ... ... ... ... не ... ... баяндалатын оқиға үшін серпін берерлік элемент ретінде қызмет етеді.
Прозалық шығармаларда қаламгер сентенцияны тек өз ... ... ... ... ... айтқызып, оның ерекшелін, өзіндік
даралығын көрсетуге де пайдаланады. Мысалы, «Абай ... ... ел ... ... ... ... ... жазушы оның
бітім-болмысы, кесек мінезі, ой-өресінен де хабардар етеді. Дәркембайдың
ел, ... ... ... ұзақ толғанысындағы ой иірімдерін байланыстырып
тұрған бұл сентенция кейіпкердің ойын әрі ... әрі ... ... айтылар
пікіріне кіріспе ретінде қолданылған. Ал сөз зергерінің Абайға Арқаттағы
«Шербешнай сиязда» куәлігін ... ... ... ... Мансап адаммен
қасиет табады» сентенциясымен бастатуы да тегін ... ... ... өз ойын ... ... айтуға үлкен мүмкіндік беріп тұр, яғни
әр сөздің ... ... ... көзқарасына, пікіріне серпін береді.
Сөйтіп, көркем прозадағы сентенциялар, біріншіден, автордың ... ... ... ... тілінде
қолданылады.
Мәтін құрамындағы ірі ... ... ... ... ... ... даралануы, есте қалуы прозадан гөрі поэзияда басымырақ. Бұл
ерекшелік поэзияның ... ... - ... заңдылықтарына,
тұжырымның ықшамдығына, өлең жолдарындағы мағына ... ... - ... ... ... ... белгілер өлең жолдарына азды-
көпті дербестік, тәуелсіздік бере алады. Осы орайда сонет формасын ... ... ... мысал ретінде В. Шекспирдің орыс тіліне С.
Маршак ... ал ... ... Х. ... ... ... ... да жеткілікті. Қазақ топырағында сонет формасына көп ... ... ... ... - ... дәлелі:
Нағыз өлең өлмеу үшін туады,
Оның сөзі басқа сөзден дуалы:
Тарқаған жоқ мың ... ... ... ... ... уы әлі.
Сан соғыста қансырасын ол мейлі,-
Найза, қылыш, оқтан өлең өлмейді.
Өлең шіркін ... ... ... ... ... ... көрсетілген үш сөйлемнің нақылдық сипаты бар, олардың
әрқайсысын мәнмәтінмен байланысты да, мәнмәтіннен тыс та қарастыруға ... яғни ... ... ... ... оны ұзақ пайымдауға айналдыруға
немесе өлеңнің ... ... ... ... ... ... публицистикалық еңбектің қорытындысы ретінде қолдануға болады.
Мұндай қысқа, өткір, көркем ... ... ... ... ... ақындық идиостилі, қолтаңбасы әр түрлі қаламгерлердің
осындай сөзқолданыстарын атап кетейік:
«Ақыл менен парасат ... шын ... ... ... да ... ... қанша
Өсіретін бір-бірін, өшіретін!» (Ф.Оңғарсынова);
«Жарасады жалыны бар өлеңге
Жақсылардың ғұмырындай қысқалық» (Ж. Нәжімеденов);
«Кездесуді аңсамаған адамдар
Өмір бақи ... ... (К. ... ... ... де ... ... (Қадыр Мырза Әли).
Бұл сентенцияларда жалпыға ортақ қорытынды, түйін болғанмен, олардың
өлең мәтініндегі орны (локализациясы) әр ... ... ... ... ... келтірілген сентенциялардың мазмұны да әр алуан (айта
кетейік, орыс тілінде ... ... ... ... ... Енді ... құрылымдық ерекшеліктеріне кідірейік.
Сентенциялар көбіне екі бөлімнен тұрып, антитезаға ... ... ... ... ауыр ... жеңілдетеді, қайғы жеңіл
мінезді ауырлатады» (Ғ.Мұстафин). Бұл сентенциядағы жай сөйлемдер ... ... ... ... Мысалдың жалпылаушы –
философиялық ... ... мен ... ... ... ... ... ауыр-жеңіл, жеңілдетеді-ауырлатады) синтаксистік
параллель түрінде әр жолда тұспа-тұс ... ... ... ... бір ... құрылым түзіп тұр. Ал «Адам
жасағаннан қартаймай, ... ... ... ... ... болымды, болымсыз етістікпен тіркесі контекстік
қайшылыққа қызмет ... ішкі ... ... ... ... бұл ... көңілге қонымды қабылдануына да, есте
ұзақ сақталуына да айтарлықтай қызмет етпек.
«Біреуге өне бойы бағыну оңай ... ... ... ... ... да ... (Б.Момышұлы) сентенциясындағы қайшылық синонимдік қайталаулар
арқылы (өне бойы-ұдайы, оңай емес-қиын), контекстік антонимдермен (біреу -
өзін) беріліп, да ... ... ... ... көбінесе қайшылыққа құрылса да, сөйлемнің екі бөлімнен тұруы
міндетті емес, яғни контраст жай ... де ... ... ... жібек тіл көп өтімді» (Қадыр Мырза Әли).
«Бақаның бағынан сұңқардың соры артық» (Б.Момышұлы). Бұл да жай ... ... ... буын (ба – ба), ... (с – с), ... жалпы, дыбыс әуезділігі және бақ – сор антонимдері ... ... ... құрылымына қарамай, интонация үлкен
роль атқарады, яғни ... ... ... ... ... әсерін
күшейтеді: «Жасында көргені жоқтың / өскенде айтары да жоқ» ... ... ... тұлғалық, мағыналық, дыбыстық үйлесім
сияқты тілдік факторлардың ... ... ... ... ... ... ... оларды сол күйінде, еш өзгеріссіз, даяр
қолдануға жағдай жасайды, яғни ... ... ... тілдік жадында
сақталып, қажеттілік туған кезде қайта қолдануға мүмкіндік береді.
Сонымен, ... ... ... ... ... оның ... бар:
а) сентенция – белгілі бір автор шығармашылығында ұшырасатын, жеке
фактіден ... ... ... ... бар, философиялық ойға
құрылған, терең мазмұнды ықшам тұжырым;
ә) сентенцияны екі жақты – ... ... және ... тыс ... болады; бұл тура және ауыспалы мағынада қолданылады; ауыспалы
мағынасының басымдығы оны мақал ретінде де жұмсауға мүмкіндік ... ... ... оның ... ... да ... түседі;
б) сентенция бойындағы коннотативті белгі екі жақты: біріншіден,
автордың өз көзқарасын ... ... ... сентенцияны
қабылдау – қабылдамауына байланысты оның да ой-өрісін, ... ... ... принциптерін аңғаруға мүмкіндік береді;
в) сентенцияның мағына тұтастығы, бүтіндігі бұзылмайды, яғни қанатты
сөздердей немесе прецедентті ... ... ... ... сөйлем мүшесі
ретінде қолданыла алмайды;
г) сентенция ықшам, көркем, әсерлі болғандықтан, оның эстетикалық ... мол ... ... бойында айшықтаудың бірнеше түрі кездесуі мүмкін, ... ... ... ... ... ... – ұйқасы
әдемі жарасым тауып тұрады;
д) адам баласы ... әр ... ... ... ... да сан қилы ... ... оқырман ойында тез, кейде ... ... ... қалуға бейім келеді, яғни сентенциялардың жалпылаушы сипаты,
контекстен тыс тұруға ... ... ... ... ... соны, тың образдың ұтымды синтаксистік конструкциямен
жымдаса келуі осы мақсатқа бағытталады.
ж) айтылар ойдың ... ... ... сентенциялардың
лексикалық құрамы көбіне абстракт ұғым ... мен ... ... ... ... ... білдіретін грамматикалық
формалы сөздерден тұрады, яғни сентенция әр уақытта - ... де, ... ... да - өз ... адам ... ... ... сақтап, өз
мәнін жоймайды.
з) ең бастысы, сентенция, мәтін таңбасы ... ... ... өзі алынған мәтін мен жаңадан түзіліп отырған мәтіннің арасындағы
байланыстың маркері ... ... ... цитаталар мен цитация
қағидатымен енгізілген келтірінді құрылымдарда сентенцияға тән ерекшеліктер
сақталмайды, тек цитация қағидаты ғана ... ... ... да ... кездеседі, яғни прозамен жазылған
шығармаларда келтірілген өлең жолдары, түрлі ... ... ... да ... ... цитацияға жатады. Алайда олардағы мәтін
ішіндегі мәтіннің авторы туралы қаламгер ... ... ... ... кім
екенін көрсетпейді, сондықтан оны автордың баяншы немесе кейіпкері атынан
келтірген өз ... деп ... ... ... ... ... ... арнайы баяншы Қайыркеннің өлеңін жеңгесі
енесіне оқып береді. ... ... ... бұл ... авторы –
жазушының өзі, ол өз кейіпкерінің жан-дүние тазалығын, рухани ... ... ... үшін қолданған тәсілі. Оқу барысында оқырман Қайыркен
туралы өз ... ... ... және оның енесі арқылы үш мәрте
бағалаумен салыстырып, толықтыра алады. Ал Салтанат ыңылдап жүрген ән ... ... ... ... тек қана ... осы әнді ... ... ой-өрісін шамалауға, бағалауға болатынын аңғартады.
Көркем мәтіндегі цитатаның көлемі, функционалды типі әр ... ... ... ... сөз, сөз ... сөйлем, құрылым деңгейінде
кездессе, прозалық шығармаларда цитатаның көлемі үлкен, яғни жоғарыда атап
көрсетілгендермен қатар, бір немесе бірнеше ... ... ... құжат, хат, күнделік ретінде болып, жеке-жеке де, бірнешесі қатар
да ... ... Д. ... ... ... ... ... мен періште» повесіндегі Сапар мен Сафура хаттарының
көлемдері әр түрлі. Осы ... ... ... сөйлеу субъектісін өзгертеді,
яғни өзі баяндаудың орнына басқа адамдарды сөйлетеді. Сөйлеу субъектісінің
өзгеруі көркем шығармадағы ... ... ... ... ... ... сияқты не оқиғаны жақтайды, ... ... ... ... ... ... ... ретінде аллюзия мен реминисценцияны
атауға болады.
2.2.2 Аллюзия және реминисценция
Аллюзия ... А. ... ... деп анықтама береді: «(лат.
аllusion – ишара, әзіл) – стилистикалық тәсіл; ... ... ... ... ... ... ретінде сөйлеуде немесе көркем ... ... ... сөз» ... Осы ... ... баса назар аударылған болуы керек, Г. Тұрабаеваның «Окказиональное
преобразование ... и ... в ... языке» деген
диссертациясында мақал, мәтел негізді аллюзияға мысалдар ... ... ... ... ... ... «Реминисценция (лат.
reminiscentia – еске түсіру (воспоминание)) – басқа көркем шығарманың ... ... ... ... ақынның саналы яки еріктен тыс
қолдануы» [145:238].
Интертекстуалды байланыстарды зерттеген Н. Фатееваның пікірі бойынша:
«Аллюзия – ... ... ... ... по которым
происходит их узнавание в тексте-реципиенте, где и ... ... ... ... ... мен ... ... ағылшын
тіліндегі мәтіндер бойынша зерттеген А.Г. Мамаева: «Аллюзияны біз мәтінде
мәдени деректерді жанама түрде куәландыратын ... бір ... ... ... ... ... ... деп түсінеміз» деп
көрсетеді [147:1].
Ғалым Н. Уәли ... ... ... ... ... бір ... меңзеп тұрады. Мәтіндегі ... ... ... ... ... немесе ассоциация тудыратындай,
сезіміне әсер ететін прецедентті мәтін немесе прецедентті атаулар ... ... ... ... ... тілдік құралдар арқылы
берілетініне қарамастан, «Қазақ тілі» энциклопедиясына [133] ... ... ... ал «Қазақ әдебиеті» энциклопедиясында
«аллюзия» сөзі болмағанмен, реминисценция төмендегідей түсіндіріледі:
«Реминисценция (лат. – еске алу) – көркем ... ... ... ... бір ... еске түсіретін нышан» [148:565].
Сонымен, екі элемент те ишара, тұспалмен негізгі ... ... ... ... ... ... ... мағына, информация, бір
шығармада аз, бір ... көп, ... ... ... ... ... үшін ... едәуір білімді қажет ... ... Ең ... – бұл ... ... ... (авторы, дереккөзі
айтылмай) беріліп, көркем мәтін семантикасын қоюландыра, қанықтыра түсетін
элемент ретінде оқырман ойында түрлі символикалық, ... ... ... ... ... әсер ... ... шығарманы оқып
отырған оқырман осы бір элемент арқылы туған ассоциацияны мәтін мазмұнымен
байланыстырып, астастырып қосымша мағына ... ... ара ... ажырату қиын, дегенмен реминисценция басқа
бір әдеби шығарманы еске ... ... ... ... таныс
әлеуметтік-мәдени фактімен орай сол көркем шығарма семантикасына қосымша
хабар, мағына қосатын элемент. Реминисценция ... бір ... ... дәл, еш өзгеріссіз немесе трансформацияланып ... - ... ... ... вербалданатын экстралингвистикалық фактор.
Аталған екі интертекст прозалық та, ... та ... ... қосымша мағына үстейді. Аллюзия мен реминисценцияның ұқсастығы мен
ерекшелігін мына мысалдардан көруге болады: Т. Әбдіков «Өлі ара» ... ... ... ... ашу үшін қосүнді сөзбен Құланбай батыр
туралы деректі кіргізеді. Ұлы Сардар перифразын аллюзия, ал ... ... ... ... ... ... ... орфографиялық
ережеге сай емес, графикалық тұрғыда ерекшелеп берілген Ұлы ... ... ... - ... тұлға, Қазақстандағы 1916 ... ... ... ... яғни ... мәдени өмірдің бір
фактісі ретінде қалың оқырманға белгілі, ал Құланбай батыр есімі әдебиет
сүйер, көзі ... ... ғана сыр ... семантикалық салмақ-жүгі
ерекше антропоним, себебі бұл – жазушы Ақан ... ... ... бас кейіпкері: «кейінгі тірліктің икеміне иіле алмай, баяғы
кеудемен босқа ... адам ... ... ... ... қамшы үйірген
милицияны өлімші қылып сабап, жауапқа тартылып, одан кейін түрмеден қашты
бандыларға қосылып, ақыры ... ... ... ... аса жау ... ... Атыс-шабыстың ішінде жүріп, құмалақ ашатын, намаз оқитын. Баладай
аңқау, аңғал жан өзін әдейі арандатқан жаулардың ... ... ... ... ... ... ... оқиғасын 4-5 сөйлемге сыйғызып, өз
романындағы бас кейіпкер Асқардың болмысын Құланбаймен салыстыра ... ... ... ... яғни ... ... ... коннотациясы айқын эмоционалды-экспрессивті лексика арқылы
берілген қосүнді сөзде ... да, ... де ... ... ... оқырман үшін де – семантикалық тұрғыда елеулі элемент, ... ... ... ... ... ... ... еске түсіріп, оның жағымды,
жағымсыз жақтарын, іс-әрекетін саралау арқылы Асқардың да табиғатын таниды.
Міне, осындай көтеретін мағыналық ... мол, ... ... ... элементтер поэзиялық шығармаларда да жиі кездеседі.
Мысалы, Абайдың екі ... ... етіп ... Ғ. ... оны
трансформациялап, өз өлеңіне қорытынды ретінде келтіреді. Ақын бұл жолдарды
еш маркерлемесе де, ... оның ... еш ... тауып, онымен
ассоциация жасайтыны күмәнсіз:
Нәубетке неге ұшырайды әнім,
Тағдырдың ... ... ... ... ...
Жұртына келіп ұлыды.
Ал қазақтың белгілі ақыны М. Әлімбаевтың мына өлең ... бір ... ... реминисценция бар:
Ал қазір ақыл-көсем Ахаң қайда?
Оятқан елді ұйқыдан Жақаң қайда?
Айырыла берсе сондай ... ақыр ... ... ... өлең ... ақыл-көсем Ахаң – М. Әуезовтің мақаласынан
алынған болса, ... ... ... М. ... ... ... тұспал.
Г.Салықбайдың Түркістан қаласына арнауындағы реминисценция Ахмет Иасауидің
13 хикметімен (Рахым Мәулім рахымымен еске ... Қай ... ... ... ... ... теріс жолдан кері қайтып, Қай бетіммен ... міне ...) ... ... ... ... тәсілім ете алмай,
тірі қалдым.
Бетім жоқ,
Түркістанға қалай барам?
Бұл мысалдардағы реминисценциялар танымал ... Е. ... ... ... шығармамен байланыстыру үшін оқырманға біраз эрудиция керек
десе де болады:
Қызға ... ... ... сен ... ... ... ием, дат!» дер ем.
Шығыс ақыны Хафиз ғазалының алғашқы екі ... еске ... ... ... салмақ-жүгі ерекше жолдар графикалық тұрғыда, яғни өлеңнің
құрылымында жеке жол болып басқа шумақтардан алшақ орналасуы, көп ... ... ... әрі ... ... өлең ... түзуге қызмет
етеді. Айта кету керек, ... жолы ... ... мына бір мысал
семантикасы ғазалдағы образбен айқын қайшылықта келіп, ару ... ... ... ... ... қоймас көзі бар жанды,
Көркіңе, қу қыз, сезім арбалды.
Ұрланып жазған жырымның бірі,
Сары шашты бала,
өзіңе арналды.
Жанымды сиқыр базарың бөлеп,
Сайтан қыз, неткен ғажабың көп ... ақын жыр ... ... ... ... (Ғ. ... реминисценциялар бұрынғы мәтін пен жаңа ... ... ... ... ... ... ... қатынастарды
және кейінгі автордың өзінен бұрынғы қаламгерлерді құрметтеу, сыйлау
сезімдерін ... ... өзі ... деп ... ... ... байқалады.
Реминисценция тек төл әдебиетіміз бен байланыстары ғасырлар бойы
қалыптасқан шығыс әдебиетін ғана еске ... ... бір ... ... ... ақын-жазушылардың тілдік жады, құзіреті мен танымдық
базасында сақталып қалған кез келген шығарманың бір элементі ... ... ... ... ... ... ... Г.Г. Маркестің «Жүз жылғы жалғыздық» романы посткеңестік
аумақта ... ... ... ... ... ... ... шумақ осының
айқын дәлелі:
Үшеуіміз де бір ғасырдың гүлі едік,
Бірге естідік өткен күннің сызды үнін.
Көппен бірге сан ... ... ... ... ... ... элементі ұшырасатын шығармаларды қарастырып көрелік:
Көрмесең мейлің,
Көзіңе сенің ... ... ... ... ... ... ... Мақатаев бәрімізге белгілі тарихи фактіні өз өлеңінің қорытындысында
пайдаланады, яғни өзін Құлагерге теңеу арқылы қайшылыққа толы өміріндегі
қиындықтарды, өзін ... ... ... қатарластарына наразылығын
меңзейді.
Ал: Ақ боз атқа ор болған – жала-керме,
Магаданға мола іздеп бара берме.
Сәкен деген ... рухы ... ... қара ... ... бар ұясында,
Ор, Абаның, зарлы үн бар қиясында.
Маңдайына сыймап ең алты алаштың,
Алты ... ... ... ... деген Ғ.Жайлыбаевтың «Магаданға мола іздеп бара берме» жолы
еліміздің аяулы ұлына қатысты деректі ... үшін ... ... еске ... мола ... осы ... рух ... контраста алған ақын Сәкен тұлғасының
даралығын көрсетеді.
Жалпы, аллюзияға негіз болған Сәкен өміріне қатысты бұл деректің өзі ... мына ... ... десе де ... бір ... ойламағам
Қиянатқа көнем деп.
Туған жұрттың ортасында
Қорлықпен өлем деп...
Кімге ... ... ... төгілген?
«Ат» деген кім? Атқан қайсың?
Қабірім қайда көмілген?
Бұл шығармалардағы аллюзияларды қаламгермен замандас, ... ... ... ... ... ... жатқан түрлі өзгерістерге
назар аударып отыратын оқырман бірден ... ... ... ... ... төмен оқырмандар түсінбеуі, сол себепті қабылдамауы мүмкін. Бұл ... ... ... ... конфессионалдық мән-маңызы, уақыт –
дерек пен оны вербалдаған аллюзия жазылған мерзімнің алыс-жақындығы және
мәтіннің ... жету ... ... ... ... идеология,
оқырманның білім аясы сияқты түрлі объективті және ... ... ... ... ... ... дейін жоғалтатын әсер-
қуаты, алайда ол ... ... ... ... бір ... ... ... қабылдауында аллюзиялардың танылу әлеуеті өзектенбесе, екінші ... ... ... өтсе де, ... ... ... ой ... танып, бағалайды, қабылдайды, тұтас мәтін семантикасымен
байланыстырып, өзіндік ой түзуге пайдаланады:
Қабағыңнан күндердің діріл ... ... ... ... ақын ... өлең ... болып ақындар тірілмеген (Ғ. Жайлыбай).
Соңғы мысалда тәуелсіз Қазақстан тарихындағы ұлттық теңгелерде ... ... ұлы ... ... ... ... ... Мақатаев аллюзиясы оқырмандардың барлық буынына таныс болуы мүмкін,
өйткені ол дерек орта ... ... ... ... ... Ал
кейінгі екі мысалдағы аллюзияны қабылдап, түсіну оқырмандардың қазіргі
буынына қиындау тиюі ықтимал. Себебі екі ... ... те өз ... ел
назарын аударғанмен, бірте-бірте ақпарат кеңістігінен ығыстырылып ... ... бір ғана ... ... бар ... үйренген, одан кейін
Қазақстанның осы заманғы даму үдерісінің символына айналған суреттерге
(Бәйтерек, ... ... ... ... бір ... ... ұлт ... суреті болғанын ұмытып та қалғаны ... ... ... ... да ... ... болады:
Шартараптарға шашатын кейін даңқы нұр,
(Шарапатың мені де келіп шарпығыр).
Киімі алтын кісіні емес, сені іздеп,
Сені іздеп жүрмін, сері мінезді ... ұл! (Ж. ... ... ... аллюзияларды қарастыралық:
1) ...Құдайға шүкір, өзің де дүркіретіп талай жыл ел ... ... әлгі ... қасынан тастамайтын қасқабас келіп бәрін бүлдірмегенде,
әлі ... жыл біз ... ... жаман шалдардың сөзін елең қылмай жүре
берер ме ең, қайтер ең... (Н. Ораз).
2) ...Ит екеш иттің де аты бар, ... ... аты ... боп ... ... ... есімін овчаркаға беріп қойғанда Веттехник
деген сөз боп па, тәйірі!.. (Н. Ораз).
Келтірілген ... ... ... ... қолданыстар
қаламгердің өзі өмір сүрген, куә болған кезеңдегі қоғамдық-әлеуметтік,
саяси-идеологиялық, мәдени ... ... ... тұр. Бірінші мысалда ХХ
ғасырдың 80-жылдарындағы КСРО аталатын алып мемлекет басшысының идеясымен
қайта құру саясаты ... елде ... ... ... өзгерістер
болғанын бір ғана перифразбен білдіріп тұр және оны ... адам ... де, сол ... ... да жақтырмағаны ашық байқалады.
Сәбден шал үшін осы өзгерістердің негізгі белгісі - ... ... ... көрініп, сол Кеңес Одағындағы барлық тұрғындардың жек ... ... ... ... ... ... түрлі сезімдеріне
тамызық болған жағдай, яғни М.С. ... ... ... ... ... ... ... мысалда автор-баяншының өзі суреттеп
отырған ... ... ... мысқылы, қыжылы, қынжылуы ... ... Бұл ... - ... ... ... ... кезге дейін Ресей теледидарында көрсетілетін фильмді көрген сайын
әр қазақтың бастан ... ... ... ... ... ашу үшін ... ... біліміне жүгінуге тура келеді. Пікірімізді бір ғана ақынның
өлеңдерімен дәлелдеп ... ... да дара ... бірі Г. ... ... ... деп басталатын өлеңінде аллюзия ... ... ... ... ... қат ... тұрағым.
Биіктеп кейде кетемін,
Төменнің созып құралын.
Қиярдан гөрі қиялға –
Жұлдызға жақын үйімде –
Биікке салған ұямда
Отырам ұқсап тиінге.
Бірімін ең бай ... ... ... де ... ... ... арман жастанам,
Кеңірек сайға асықпай,
Бір самғап алып аспаннан
Түсе алмай қалған ғашықтай.
Ақынның бұл өлеңінде мәтін ... ... ... ... ... бар: ... бір тұрғын ауданындағы көп қабатты үйде
тұратын ақын үшін жеті қат көк ... ... ... ... ... ... ... орай ақынның тұратын қабаты да, оның өр,
басқалардан ... ... де ... ... ... ... ... да түсінікті қажет етеді: үйімде
сөзін анықтап ... ... ... ... ... мен эпитеттің өзіне
теңеу боп тұрған қиял ... ... ... ... ... пайда болады. Өлең жолдарын түсіндіру, әрине, аса жақсы іс емес,
дегенмен осы екі ... ... орыс ... «Лучше синица в руках,
чем журавль в небе» мақалын еске ... және оны ... ... себебі
ешқандай уәжсіз «қияр» сөзінің қолдануы қисынға сыймайды, ал қиял ... ... яғни ... ... ... түрі – ... оның ... көк деп те атала беретіні аян. Сондықтан сөздің сыртқы формасы мен
мағынасы арқылы туатын ассоциация аталған сөз қолданысы үшін уәжді. ... ... ... ... де тегін емес: осы сөздің ... ... ... ... ... ... сезімтал адамның
бейнесі беріледі, ... ең бай ... ... өзімді де
үнемдемеймін тіркестері де өлеңнің соңғы шумағына апарар ... ... ... ... ... өмір мәнін, құнын түсінетінінің,
бағалайтынының дәлелі.
Осы соңғы шумақтағы Кеңірек ... ... ... ... мәні ... иісі ... белгілі қасиетті де қасіретті Кеңсай топонимін ақын
тіке атамай, морфологиялық ... ... ... ... ... ... ... жер бірден еске түседі.
Ақынның мына бір өлеңіндегі аллюзия әжуалау қызметін атқарып тұр:
Күн лайсаң. Қар ... ит – ... ... ... қарт бала
саксофоншы ... – бәрі рас.
Бір бұрышта – «мас сыны»,
Жаутаңдаған жас шыны.
- Кімге керек сарнаған
саксофонның ащы үні?
Жуынды ма, жуа ... ба әлде дуа ... ... ... ... ... ... барлығы!
Қарға күні, қаз мұңы!» -
деп зарлайды бұзылған
саксофонның зарлы үні.
Аласұртқан жын құны
қалталарға сүңгіді.
Жұбатады біресе
саксофонның мұңды үні.
... Күн лайсаң, көргісіз.
Білесіз ол ... ... ... ... ... белгісіз.
Элегиялық сарында жазылған өлеңде қара базардың күнделікті ... ... ... ... көрсету арқылы көз алдыңызға әкеледі. Қара базар
мен саксофоншыны ... ... ақын үшін ... ит, ... күн, ... «мас сыны» тіркестерінің семантикалық салмағы ... ... ... бұл ... ... ... жалған өмірдің бейнесі ... сол ... бар ... сол ... ... ... ... адам образын береді. Бұл орайда ақынның ... үнін әр ... ащы, ... ... деп экспрессиясын төмендете беруінің де өзіндік
қызметі барлығын есте ұстау ... яғни адам ... әр ... ... Осы ... ІІ шумағындағы «мас сыны» - аллюзивті
элемент. Болмысымызға жат болса да, еліміздің әр ... ... ... ... ... ... сыны» мен «Жігіттер сынына» көптеген қыз-
жігіттер қатысатынын, олардың түр-сымбаты, киімі, ақыл-эрудициясы әр ... еске ... бұл ... өлең ... ... ... түсетіні сөзсіз.
Сөздің лексикалық мағынасы қарама-қарсы ... ... ... тудырып, қаптап кеткен сындарды әжуалау десе де ... ... ... ... ... деп те ... аламыз. Ол Ж.
Жақыпбаевтың:
Ана жақта: артистердің бақ, мұңы,
Кісінеген саксофондар шаттығы.
Мына жақта: қора-қопсы, ақ күшік,
Бар және бір ... Ақ Гүлі ... ... еске түсіреді, тек екі
ақын контексі айқын қайшылықта: интертексте ... ... ... ... жалпы контексте автордың ... ... ... жаны ашу басым болса, претексте пейоративті эпитет
ақынның наразылығын, қабылдамауын көрсетеді. Екі ... ... ... тағы бір лексикалық индикатор – Сіз есімдігі. ... ... ... ... екі ... ... тиіс: ақын,
біріншіден, өзі претекст ретінде алып отырған өлең авторына ... ... сол ... ... қалың көпшіліктің тілдік, мәтіндік құзіретіне
жүгінеді.
Қорыта айтқанда, көркем шығармалардағы интертекстуалды элементтер мәтін
түзуші, ... ... ... ... ... ... әдеби
шығармаларда аз байқалса, аллюзия жиі ұшырасады. Реминисценциялар ... ... ... еске ... ... ... бірнеше топқа жіктеле алады: а) тарихи ... ... ... ... ишара; б) әлеуметтік жағдайларға ... в) ... ... г) ... ... аллюзиялар.
2.2.3 Мәтін ішіндегі хаттар
Мәтінге енгізіліп отырған мәтіндердің түпкі иесі кім немесе ... кім ... ... ... ... ... Бұл ... И.В. Арнольд былай ... ... ... ... ...... цитата шынында
басқа автордың қаламынан туған. Ал ішкі интертекстуалдылық ... ... ... ... ... т.б.
келтірілуі) – шын мәнінде, жалған болады, себебі келтірінді элементтерді
автордың өзі жазады» [69:422].
Интертекстуалдылықтың бұл ... ... ... ... ... ғасырдың 70-80- жылдарындағы қазақ әдеби үдерісінде өзіндік үнімен
көрінген М. Мағауиннің әңгіме, повестерінде интертекстуалдылықтың әр ... ... ... ... ... ... ... әңгімелері мен «Қара қыз» ... ішкі және ... ... ... ... ... үшін бұл шығармалар
құрылымындағы хаттар, цитаталардың әсер-қуаты мейлінше жоғары.
«Алтыбақаннан соң» әңгімесінің сюжеттік ... ... ... ... пен ... қыз Балқия арасындағы қарым-қатынасқа құрылған.
Оқырманның көпке белгілі шығарманы ... ... ... ... қыз ... ... байқалады. Ол «Қозы Көрпеш - Баян
сұлу» жырының оқиғасын Семей өңіріндегі оронимдермен ... ... ... - деді ... – Апам айтқан. Айбас батыр Баянның аулын іздеп
бара жатқанда, осы ... ... бір атын ... кетіпті.
- Дұрыс, - деді қыз. – «Қозы Көрпеш – Баян сұлуда» солай делінеді.
Бірақ менімше олай емес...
- Мен айттым ғой, - деді ... ... қыз, - ... ... ... ... ... шыққан Қозы аты болдырғанда ауысып
мінсін деп. Осы сайға ... ... ... Сіз ... ... ... өзінің сүйген жігітіне көтерем,
жауыр ат сыйлай ма екен...
- Сонда қалай? – деді Қосайдар.
- Тура ... Ол ... ... ... жауыр болған күнқақты
аттарының бірін тастап кеткен.
Табиғат-болмысы таза, сезімі пәк, өмірден, сүйгенінен үміті мол қыздың
интерпретациясы халық арасында ... ... жыр ... ... ... ... Бұл Балқияның соны мінез-құлқын, образын ашатын
кілт десе де болады. Балқияның Қосайдарға жолдаған ... - әнді ... ... ... ... ... дос қызының аузына салады, яғни сөйлеу
субъектісі өзгереді. Хаттың семантикасы ... ... ол ... ... мен Балқия тағдырының проспекциясы десе де болады, яғни
ол екеуінің болашақ өмірінің қалайша қалыптасатынының болжамы. ... ... ... жолы ... да, жауапсыз сезімінің өз өміріне кері
әсерін тигіздірмеуге, оған мойынсұнбауға ... ... ... ... ... өз орнын ала алмаған бос, жігерсіз екені
әңгіме семантикасынан байқалады.
Автор өз баяндауын екі ... ... ...... ... ... қыз. ... әңгімеде өз кейіпкері шығарған әнді мазмұндап беруі
арқылы екі ... ... ... Бұл ... ... ... деп те қарастыруға болады, өйткені ойдан шығарылған болса да,
келтірінді мәтін басқа семиотикалық жүйеге, яғни әнге ... ... ... ... ... ... ... қабылдау
стилистикасындағы ұсыну қағидатының бір көрінісі болып табылатын атау ... ... ... ... ... береді.
Жазушы эпиграфқа алған Мопассанның бір кейіпкерінің сөзі мен ... ... ... « - Иә... шын сүйе ... тек әйелдер ғана».
Атаудағы әйел сөзі әңгімеде төрт рет қана кездеседі, алғаш бейтараптығы
нәтижесінде тек жай ғана ... ... ... (Бес ... ... ... келген қара торы әйел Бәтима өзінің бір кезде қыз
болғанына шынымен таңырқағандай сәл ... ... да, ..; ... біраз мауқын басқан соң екі әйел үй, ... ... ... ... ... ... орта ... алдында тұрған эпитет арқылы
коннотациясы айқын эмоционалды ... ... ... менде әйелдің,
әлі өмірді білмейтін, әлі ... ... ... ... ... бар еді. Осы ... ... де, атаумен де толық
қайшылықта.
Әңгімеде сөйлеу субъектісі сатылап бірнеше өзгертілген: III ... I ... ... ... ... өзі Төлегеннің хатына кезек
береді. Әрине, бұл жердегі сөйлеу субъектісінің өзгеруі фиктивті ... ... ... ... ... де, ... хатының да авторы
– жазушының өзі. Бұл лингво-композициялық тәсілді қаламгер Зия ... ... ... ... ... ... контраст
арқылы күшейтуге қолданған. Сөйлеу субъектісінің өзгеруін автор оқырманға
тілдік маркермен байқатады.Төлеген Зияның ... ...... жастық менмендігін, ойсыз тентектігін Абай өлеңіне сыйғызады:
...Дүниеде, сірә, сендей маған жар жоқ,
Саған жар менен артық табылса ... асық ... да, ... да,
Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да,
Шыдайды риза болып жар ісіне,
Қорлық пен ... ... ... ... ... ... мейлінше толық, мейлінше дәл,
мейлінше әсерлі береді деген бір жолды қайталау арқылы өзін сипаттайды:
Шыдайды риза болып жар ... ... ... ... де, ... да, ... да оны
мінездеуге мүмкіндік береді. Себебі ... ... ... ... ... ... таңдау Төлегеннің білім-парасатын,
рухани дүниесінің жан-жақтылығын, жоғарылығын танытады. Екі ... ... ... ... мен Төлегеннің хатында қатар,
параллель, бірақ екі адамның көзқарасымен суреттелгендіктен, ... ... ... пікірі толық болады. Әсіресе Зияның образын ашуға хаттағы
эмоционалды-экспрессивті ... ... ... ... көп қызмет етеді. Әңгімедегі хат ішкі интертекст ... ...... интертекст. Автор оқырманның тілдік құзіретіне күмәнді,
сондықтан да өз кейіпкеріне өлең ... ... ... ... қыз» ... ... ... хатпен аяқталуының автор үшін де,
оқырман үшін де айрықша маңызы бар. Басты кейіпкер Бексейіт ... ең ... ең бір ... ең бір ... ... ... ... беретін –
Айгүлдің хаты. Айгүл хатының ... ... ... бүкпесіз
шыншылдығы Бексейіттің кейінгі өмірінде қалыптасқан қасаңдық, жасандылық,
тіпті мәнсіздікті көрсететін бірден-бір дерек. Өйткені ... ... ... ... мазмұндық-нақты ақпарында эксплицитті түрде
берілмеген. Бұл хат арқылы есіне түскен, қайта оралмас жастық шақ елесіне
Абай ... ... ... ... ... ... ... бұл арада ойын
өзінен де артық, өзінен де әсерлі беретін ... өлең ... ... ... ... ... жан-дүниесіне өзгеше әсер еткенін
сол хаттағы соңғы жолдардың Бексейіт пен Гүлжиһан арасындағы ұзақ та ... ... ... ... ... – Секітайдың қолы...»
«...өзіңіздің ақ-адал қосағыңыз Айгүл».
Бұл фрагменттер оның орындалмаған, орындалмас арманының проспекциясы,
сондықтан кейін повесть семантикасында алға ... тиіс деп ... және бұл ... ... ... ... болады. Ал повесть соңындағы
хат осы сұрақтың ... ... яғни ... хат ... ... ... ... өзектендірілген. Графикалық тәсілдермен бөлінген хаттар арқылы
жазушы сөйлеу ... ... яғни ... тұтас құрылымы диалогке
құрылған: Айгүл – Бексейіт, Бексейіт – оқырман, мәтін – оқырман, Бексейіт –
Тілеужан, ал ... ... ...... мәтін – оқырман арасындағы
макродиалогтің құраушылары. Мұның өзі М.М. Бахтиннің «өзі» және «бөгденің»
диалогі ... ... ал ол ... ... ... сөзсіз.
Бексейіттің жастық шағы біртұтас дүние болса, Айгүл хаты соның бір
бөлшегі, яғни повесть семантикасы мен хат ... ... ... ... ... ... жастық шағында айтылған бір ойы ... ... ... ... ... ... Айгүлдің «Горный
гигант» колхозының желкесіндегі мұсылман зиратына жерленгенін ... ... ... ол ... екі ... оқыған
Бексейітті еске түсіріп, оның бір ауыз ... ... ... ... ... қосағыңыз тіркесін алға шығарады. Тілеужан хатының соңындағы Хош,
хош!!! сөзінің эмоционалдылығы сонша, ... оны ... ... ... ... ... өзі ... асылымен қоштасуы деп
қабылдайды.
Байқалып отырғанындай, туындының мазмұндық-нақты ақпар ... ... ... баяндау мен ауызекі сөйлеу тілінің элементтері басым
хат стильдік контраст тудырып отыр. Екі хаттан да оларды ... ... ... ... дәрежесі, жасы сияқты әлеуметтік ерекшеліктер мен ... ... ... ... ... яғни ... ауызекі
сөйлеу тіліне тән варваризмдер, діни лексика, ресми стильге тән жекелеген
сөзқолданыстар, синтаксистік ... ... ... ... ... ... көзге түседі. Сөзқолданыстың ... ... тіл ... стильдік контраст [149:94; 150] деп ... ... ... ... немесе тілдік интертекстуалдылық
деп түсініледі, яғни функционалдық стильдердің біріне тән ... ... ... ... ... жат ортаға түсуі [69:35] деп
ұғынылады.
2.2.4 ... ... ... ... ... ... ... іс қағаздары мен
көркем мәтін негізінде байқап көрейік.
Тілдің функционалды стильдерінің әрқайсысына тән ... ... ... ... ... сай ... қоғамның
әлеуметтік, саяси, мәдени, идеологиялық, құқықтық салаларындағы қарым-
қатынасты ... ... іс ... тән ... ... ... сөз ... мен стандартты синтаксистік құрылымдар ресми
коммуникацияны жеңілдетуге, ... ... ... ... ... ... ... түрде ұжымдық және адамның жеке басына тән
құжаттар деп екіге бөлуге болады. Олардың ... ... ... ... ... ішкі құжаттары жатса, соңғыларына адамның
өмірбаяны, жеке іс парағы, қолхат, сенімхат, өтініш, ... т.б. ... ... ... ... ... – құжаттар екі жақты, яғни адам мен қоғам
арасындағы коммуникацияны қамтамасыз етеді.
Жеке адамға қажетті іс ... ... және ... ... ... мәтіні көбіне арнайы бланктер арқылы беріліп,
қысқа да дәл, ешқандай эмоционалдық ... жоқ ... ... да ... іс ... ... ... тілі
жансыз, құрғақ кеңсе тілі деп аталатыны заңды. Алайда осы ... ... ... ... кейбір құжаттардың құрылымдық-семантикалық
бірлігі претекст ... ... ... әдебиетте жиі қолданылатыны
байқалады. Әсіресе прозалық шығармаларда түрлі стильдік мақсатта әр ... ... ... ... ... ... Бұл
құжаттар кейде реалды, яғни шын мәнінде өмірде, тарихта болған ... ... ... ... ... шығармаларда), кейде автордың
қиялынан туындайды. Мысалы: «Айыпкер ... ... ... ... ... ... жынысы ер, орта мектепті биыл бітірген. Интеллигент семьясынан
шыққан. Бірінші разрядты боксер... Июль айының отыз бірі күні ... ... ... ... ... ... Сержановты қараңғы жерде тонамақшы
болады... Сержанов оңайлықпен жан беріспей, ... ... соң, ... ... буынын тайдырған. Басынан қатты соққы тиіп тасқа жығылғанда
Сержановтың жақ сүйегі ... ... ... айыпкер арам ойын орындай алмай,
қылмыс үстінде қолға түсті. Жәбірленушіні соққыға ... ... ... ... ... басқа қылмыстарын, өзі қатысқан ... ... ... отыр... Азаматтардың өміріне қауіп төндірген
бұзақыға қатаң жаза ... ... (Қ. ... Мемлекет атынан
сөйлейтін айыптаушының сөзі стандартты құрылыммен, ... ... ... ... ... ... ұқсатылған. Бұл арқылы
автор оқырманға өзі суреттеп отырған жағдайды реалды елестетуге мүмкіндік
береді. Ал ... ... ... ... ... ... ... ақпарды түсініп, яғни Жәнібектің
адами бейнесі мен ... ... ... ... ... іс ... бұлайша нақты формаларын
сақтап қолданылуы өте сирек ұшырасады. Бұл, әрине, поэзияның ... ... ... ақын ... мен ... ... ... да эстетикалық әсер-қуаты мол ... ... ... Мәселен, ресми іс қағаздарының претекст ретінде поэзияда
қолданылуының ерекше бір ... – М. ... ... ... ... өлең ... өмірі, ой-өрісі, ұстанған адами қағидалары, мақсаты
туралы хабар береді. Трафареттік ресми құжаттың ... ... ... ол ... ... ... ... айрықша әсерлі мәтін тудырған:
Туған жерің?
Ұланымын, Қарасаз деп аталатын ауылдың.
Туған жылың?
1931. Құрдасымын Шәмілдің.
Жынысың ... ғой, ... ... ... ... ... ... тегің?
Шаруамын.
Бар тірліктен бағалы оны санаймын.
Білімің ше?
Орташа ғой.
Алайда өзім жоғарыға балаймын.
Ана тілің?
Қазақша.
Қысылғанда ... да, ... де, тағы ... ... ... ... ... ал.
Оқымаған, дипломсыз демесең,
Бір басымнан бар мамандық табылар.
Міндеттісің бе ... әлі жас ... ... ... ... Мәскеуге.
Сөгіс алып көрдің бе?
Ол жағынан періште едім дей алмаймын
Мен мүлде.
Ойлы-қырлы бұл өмірде болады ғой мүлт кету,
Ол өзі бір еншісі ғой ... әрі ... ... болдың ба?
Болғаным жоқ.
Олар маған тұрған да жоқ қол бұлғап.
Қалсам болды, өлсем болды жәйіммен,
Осы отырған орнымда-ақ.
Мекен-жәйің?
Мекен-жәйім – жер ... ... ақын ... ... ... уақыт бер тек аздаған,
Мен өмірді жырлау үшін келгемін!
Өлеңді оқыған оқырман бірден жеке іс ... еске ... оның ... ... мен ... ... тілінің арасындағы қайшылықты ... ... бұл ... ... ... ... ... келтіріп тұрмағанын аңғарады.
Анкетаның әдетте III жақта берілетін стандартты құрылымдарын II жақтағы
эмоционалды ... ... ... ақын ... ... поэзияның
дистинктивті белгілеріне сәйкес – ұйқасты, ырғақты, буын санын ескере
отырып – жауап ... яғни ... ақын мен ... ... ... ... болады. Ақын жауаптарындағы эмоционалды-экспрессивті лексика,
метафоралар, инверсия мен ресми ... ... сөз ... ... тұр. Өлең ... ... ... ақынның өзіндік,
өмірлік ұстанымдарын танытады: ... ... ... ... ... ... Кеңестер Одағында билік басында болған жалғыз
ғана коммунистік партияға бағынуды, оның ... ... ... ... ... мүше ... да өз ... астары бар еді, сондықтан ақын өз ойын
нақтылауға мәжбүр. Ал шаруа партияның ... күші ... ... ... көмекшісі ретінде қабылданатындықтан, автордың өз шыққан тегін ашып
көрсетуі де, ... етуі де ... ... да, ... ... ... ... яғни ақын басқа адаммен ойталас (полемика)
жүргізіп отырғандай әсер етеді. Бұл эмоционалдық-экспрессивті сипаты ... ... ... ... санаймын, жоғары бағалаймын, періште,
ер, ез, пенде), графикалық ресімделу (көп нүкте), ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы шумақтардың
семантикасынан туындайды. Ақынның асқақ мақсаты соңғы жолда көрсетілген.
««Анкета» концептіне ... ... ... ... ... ... ... мәтінді қайта еске алғызуға ұмтылады» [151:41], сондықтан
да болар, Әбдіраштың Жарасқаны да осы ... ... ... ... ... ең ... түрі ретінде
көркем мәтіннің лексика-фразеологиялық қабатына уәжді негізде ... ... ... де ... ... келтірінді элементтер авторға
кейде кейіпкерді сипаттау, даралауға мүмкіндік ... ... үшін өз ... ... ойын ... құпиялауға, айналасындағы адамдарды
бағалауындағы пейоративті мәнді жұмсартуға ... ... ... ... ... ... модальділігін түзуге қызмет етеді.
Ал оқырман да мұндай ... ... ... ... ... ... сәйкес қабылдап, интерпретация жасауға, кейіпкерлерін
бағалауға пайдаланады. Мәселен, М. Мағауиннің «Көк ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде реплика
алмасады. Бұл, әрине, уәжсіз қолданылатын варваризмдер емес.
Көркем мәтіндегі ішкі интертекстуалдылықтың бір түрі ... ... ... атауға болады. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... ... ... қауесет, ұзынқұлақтың шын
иесі автордың өзі екені еске алынуы ... ... ... ... ... әрі толық көрсету үшін алдымен оның ресми және тұрмыстық
коммуникациядағы ерекшеліктерін көрсете кеткен дұрыс.
Әр қоғамның даму ерекшеліктеріне сәйкес бұқаралық ... ... ... ... ... ... - заңды құбылыс, яғни қоғамдағы
саяси-идеологиялық, әлеуметтік-экономикалық, мәдени-тұрмыстық жағдайдардың
өзгеруі олардың мақсаты мен ... де ... ... аян.
Бұқаралық ақпарат құралдарының арасындағы ең ... ... ... Өзі ... ... 2 ... ... бері қоғамдағы ең өзекті, ең
маңызды ... ... ... ... жеткізуді мақсат еткен газет
материалдары ұзақ уақыт бойына ... ... мен ... ... ... ... ... коммуникацияның негізі болып келгенін
баспасөз тарихы көрсетеді. Алайда қоғамда өмір ... әр ... ... әр түрлі сұранысын қанағаттандыру, оқырман назарын өзіне аудару
мақсатында бейресми, тұрмыстық фактілер ... ... ... негізгі жабайы инстинктіне әсер етуді көздеген түрлі суреттер
жариялаған газет-журналдар бұл қатаң қағиданы ... ... ... – сары ... ... ... аталып кеткен.
Темір қорғанның бер жағында қалған Кеңестер Одағының ... ... ... ... ... ... ... ада болды. Қайта
құру кезеңінде көптеп пайда бола бастаған жаңа ... сөз ... ... ... ... ... өз мазмұнын өзгертуге
кірісті. Қоғамдағы өзгерістерге, жаңа заман талабына, халықтың сұранысына
сай, барлық ... ... ... ... ... газеттің
лексика-фразеологиялық жүйесі қасаң ресмиліктен арылып, өзінің ... ... ... нәтижесінде бірталай өзгерістерге
ұшырады. Қазақ газеттерінде мұндай үрдіс те, ... те ... ... ... десе де ... ... тарту мақсатымен газет материалдарын берудің түрлі
формалары іздестіріліп, солардың көбі сәтті түрде ... те ... ... ... ... отырған ұлттық тіл, діл, болмыс мәселелерін қозғау
арқылы өзіне оқырмандарды ең көп тартқан газеттердің бірі Жас Алаш болды.
Әділін айту ... Жас Алаш ... ... ... ... ... сай ... өзгертіп, әр қилы тақырыптағы бірнеше қосыша шығару
арқылы таралымын күрт ... де, ... ... ... ... ... ... мен басылым арасындағы екі жақты қарқынды диалог, газет
қамтыған материалдардың ... ... ... көкейтестілігі,
өзектілігі журналистердің ... ... мен ... тілі ... ... ... лексика-фразеологиялық жүйесінде әдеби
тілдің барлық тармақтарының нормаларымен қатар, ауызекі ... ... де ... ... ... ... Бұл ... зерттеуші
М.Ш. Жұмағұлова: «Алайда соңғы жылдары ... ... ... ... ... қоғамдық цензураның әлсіреуі, «демократияға»
бетбұрыс деген желеудің күшеюі газет бағаналарында ... ... ... ... ... ... ... очкарик, қатырады-ай
т.б.) көбеюіне жол ашты. Мұндай негативті құбылыс, әсіресе «Жас ... ... ... ... ... ... [152] деп ... өз тарапымыздан «Жас Алаш» газетінің журналистері мұндай элементтерді
саналы түрде ... ... ... Оның тағы бір дәлелі – ... ... ... ... ... ... «Жас ... тұрмыстық
коммуникацияда өте жиі көрінетін, бірақ тілдік репрезентациясы назардан тыс
қалып жүрген бір құбылысты ... өз ... яғни ... ... үшін ... байқалады. Гу-Гу айдарымен ел арасына тарап
кеткен қауесет, лақап, ... ... ... ... Бұл ... бетінде 1998 жылдан 2001 жылдың ортасына ... ... ... ... ... ... ... өміршең, қаншалықты көп
екендігіне, қаншалықты тез, көп ... көз ... ... ... берілген қауесет елімізде болатын немесе болған түрлі әлеуметтік,
мәдени, саяси өзгерістерге, аты аталмаған, ... ... ... ... жоғары лауазымды адамдардың күнделікті тіршілігіндегі,
қызметіндегі іс-әрекеттері мен ... ... ... мен жеке
бастары мүддесіне қатысты болатындықтан, мемлекетімізде қоғамдық пікір
туғызып, ... ... ... әсер ... ... ... оған ... қызығушылық білдіреді, өйткені сол арқылы өзі
сол үлкен саясат пен үлкен билік тізгінін ұстаған ... ... ... ... ... тең дәрежедегідей сезімде (иллюзияда)
болады. Жарияланған қауесеттер қоғамдық өмірдің бар саласына қатысты болып
келеді. Мысалы: ... ... ... қорытынды шығарған бір әкім ... ... ... ... ... алып ұшып кетіпті» (19.12.1999);
«Облыс орталығы Талдықорғанға ... анық ... ... ... ... ... балалар өздеріне берілген сауалдардың қате
екендігін комиссия мүшелеріне мойындата ... ... ... ... көздерінің хабарлауынша, сатылып кеткен қару-жарақтың ... үшін ... ... ... ... жатқан көрінеді» (8.08.2000);
«Еліміздегі жоғары оқу орындарында қазақ тілі сабақтарының күрт ... ... ... жатқан көрінеді» ( 6.09.2000); «Сенімді
ақпарат көздеріне қарағанда ... ... ... ... бір ... түсіпті» (6.11.2001); «Елімізде кеден бекеттерінде пара алу арқылы
босқындарды ішке ... ... ... қатаң жазаланатын болыпты»
(16.11.2001).
Сонымен күнделікті тұрмыстық коммуникацияға тән ... ... ұзақ ... ... себебі неде, оның мақсаты, қызметі қандай?
Айдарға шығарылған Гу-Гу сөзі тілдік жүйеде қауесет, ... алып ... ... ... ... ... ... сондықтан осы сөздердің лексикографиялық ... ... ... ... ... [153] деп берілсе, Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде [154] ... ... әр ... қатарлар
былайша беріледі:
Дақпырт – лақап, алып қашты сөз, өсек-аяң, дақпырт ... – алып ... сөз, ... ... ... дақпырт [48,1983].
Қауесет – алып қашты сөз, өсек-аяң, ... ... ... ... сөз [162.1982].
Ұзын-құлақ – біреуден-біреуге жетіп, әркімнің өсіре, қоса ... ... сөзі ... ... ...... ... мағынасы ашық,
өтірік-шыны белгісіз хабар екен.
Бұл сөздердің орыс тіліндегі баламаларында да негативті мән ... ...... ... ... весть [1:283].
Лақап – ложь, ложная информация, слух, молва [1:310].
Дақпырт – слухи; молва ...... ... бәрі де ... ауызша, ешқандай арнайы күш жұмсамай-
ақ, тез өзгеріп, өсіп жетіп жататыны бейресми коммуникациядан ... ... ... ... ... ... Ғ. Мүсірепов былай дейді: «Қандай
хабар болса да Орынборға жетуі мұң, одан әрі ... ... ... өзі алып кетеді. Телеграммалар кешігеді, поездар, уәкілдер
кешігеді. Ұзын-құлақ ондайды білмейді. Кейде ... ... өзі ... ... Париж, Лондон хабарлары атқа, түйеге мінгесіп алып, даланы
шарлап кетіп бара ... ... ... ... ... ... ... да өзіне ғана
тән мінездері бар. Естіген хабарды аздап өсіріп, аздап ... ... өз ... өз ... ... бұрып, жағымсыз болса көрші ауылға, басқа
елге қарай аудара салатыны болмаса, басқа күнәсі болып көрген ... ... бұл ... сипаттамасындағы негізгі белгілер ... орыс ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді:
1) қауесеттің ауызша тарайтыны; 2) қауесетті ... ... ... ... 3) ... таратушы автордың коммуникациялық рөлі
көмескіленіп, делдал адамның ... ... 4) ... ... қағидасы; 5) ешқандай арнайы күш жұмсалмай, қауесеттің өз
бетінше тарала алу мүмкіндігі [157; 158; 159; ... ... ... ұзын-құлақтың, яғни қауесеттің тағы бір
белгісі – мазмұны аздап ... ... ... де ... ... ... қауесет – қандай қоғамда болмасын, әлеуметтік мәні бар
хабарды таратудың бір жолы. ... ... ... әлеуметтік топқа
жататынына қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... өмірдің түрлі саласының, оның
ішінде бұқаралық ақпарат құралдарының, ... бір ... ... айта
келіп, зерттеуші Е.В. Осетрова қоғам үшін аса маңызды бір кезеңдерде арнайы
конфабуляторлар көмегімен «жасанды ... ... ... ... ... ... хабарларындағы қауесеттің қызметі, мақсаты, ерекшеліктері
туралы зерттеу мақаласында ғалым оның өзіне тән ... ... ... ... ... аздығын бүркемелеуі;
2) ақпарат көзін бүркемелеу;
3) тыңдармандарға манипуляция жасау;
4) толеранттық ... әр ... ... ... қарау;
5) еркін бағалау;
6) пікірлер қақтығысы;
7) диалог-сұхбатты өрбіту.
Біз өз ... ... ... қоғам мүшелерінің әлеуметтік
белсенділігін ... ... де атап ... ... ... ... ... процестерге бейжай, немқұрайды ... ... ... еліміз үшін мәнді деген хабарларды ... ... ашық ... ... беру арқылы жұртшылықтың әр ... ... ... алысуына түрткі салғаны байқалады.
Е.В. Осетрова ... ... ... және ... екі ... ... а) белгілі бір кезеңде таралған
қауесеттің саны көбейіп, оның ... ... ... ә) ... арқылы
тарайтын ақпарға адресаттың сенім дәрежесі оны қайталап айтушылардың ... ... ... Бұған қоса біз ... бір ... ... бір ... ... ... салып, әлсін-әлсін көтеріліп
отырады. Мәселен, кең байтақ Қазақстан жеріндегі тұрмыстық коммуникацияда
Қарағанды облысы мен Алматы ... ... ... ... туралы
қауесет бірнеше рет көтеріліп, басылды. Осы қауесет ресми коммуникацияда да
көрініс берді: «Қарағандылықтар облыс ... ... ... өсіп ... деп ... жүр ... ... Қазақстандық балаларды
шетелдіктердің сатып алуы туралы қауесет те «Жас Алаштың» бірнеше нөмірінде
жарық көрді.
Қазақ ... ... ... түйсінуінде жағымсыз коннотациясы айқын
бұл сөздермен берілген хабарлар ресми коммуникацияға түсіп, оның ... ... ... кеңінен қолданылып, жұртшылық назарына
ұсынылуы ... ... ... мақсатына байланысты.
Көбіне бір жай сөйлем немесе құрмалас сөйлеммен ... ... ... ... ... ... білдіріп, пейоративті мәнді
етістіктер арқылы вербалданып, оқырмандар ойында екіұдай бағалау тудырады.
Бұл қауесеттер кейіннен басқа ... ... да ... ... өйткені олар
не жоққа шығарылуы, не расталуы қажет.
Газет беттерінде жарияланған бұл қауесеттердің көпшілігінің негізінде
шындық болатыны кейінгі ... ... ... ... ... ... Мысалы, «Түрлі қарсылыққа қарамастан Алматы облысының орталығы
Талдықорған қаласы болады ... ... ... ... ... анық ... (26.12.2000) деп берілген қауесет тек 2001 ... ... ... сәуір айының ортасында барлық орталық басылымдарда
Қазақстан Республикасы Президентінің «Алматы ... ... ... ... жарияланды. Ал жоғарыда мысалға келтірілген Қарағанды
облысы мен Алматы қаласы әкімдерінің қызмет ... ... ... ... ... ... әкімі Астанаға бір министрлікке кетіп, одан
өз еркімен босаса, В. Храпунов бір облысты басқарып, оны ... ... ... Бір ... - ... сұхбатында өз жұмысының
ауысуы туралы қауесетті В. Храпунов мырза бірнеше рет, ... дәл ... ... да ... ... ... ... 2004 жыл) жоққа шығарып
отырғаны белгілі.
Қауесет, лақап хабарлар тек арнайы ... ғана ... ... ... ... ... сұхбаттардан да көрініп қалып
жүреді, яғни сұхбатты ... ... жиі ... десе де ... ... ... Қазақстан» газетінің ақын С. Ақсұңқарұлымен ... өзі ... ... ... ... ... ... «Парасат»
журналының «Адамзаттың кісілікке үлес қосу - мұраты» ... ... ... ... пайдалануын еске түсіруге болады.
Мысалы:
- «Серік Ақсұңқарұлы өзгелер өлеңге айналдыра алмай жүрген идеяны әдемі
пайдалана біледі» дейді ғой...
- ... ... ... өлеңімде басымнан кешкен жағдайлар
өрнектеледі. Өз идеяларым өз басыма жетеді деп ... ... ... ... ... ... (6.09.2001).
- Сізді дүйім ел бетіне қарап отырған ... ... ... бал
ашқандай шашау қимылы көзден таса қалмайтын алақандай ауылды; ... ... мен ... дейтін дүлей күштің ығайлары мен сығайларынан ... ... ... ашса – ... ... – жұдырығында ұстаған «атаман»
болды дейді білетіндер.
- Бұл – ... ... ... алып-қашты сөзі
(1.03.2001).
Сұхбат берушілер шындықты айту үшін қауесетті жоққа шығарады.
Бұл - ... тағы бір ... яғни ... ... не ... не ... шығарылады, демек қауесетке қатысты үш бірдей ... ... ... қауесетті таратушылар, қауесетті пайдаланушылар,
қауесетті ... ... ... ... ... ... құрайтын сөздердің предикаттары әр түрлі.
Кейде қауесет сөзі бейтарап стильдегі шықты, тарады ... ... ... көтерілетін жанды бейне ретінде де ... ... ... ... ... от, жел, қар сияқты табиғи құбылыстар
мен өсімдік ретінде елестетіліп, ... ... ... қауесет
(отша) ду ете түсті, бұрқ ете түсті, ... ... ... ... ... ... ... етті, шарлап кетті, аралап кетті, көтерілді;
қауесет (қарша) бұрқ етті, борады; қауесет (өсімдікше) қаулады, ... ... ... ... тез, ... ... Дақпырт,
бұлардан басқа, жер жарады, дүңк ете ... сарт ете ... ... ... ... ... ... жинақтық,
дыбыстық еліктеу мәндері мен уақыт, кеңістік белгілері бар.
Е.В. Осетрова әділ ... ... 15-20 жыл ... ... ... ... ... құралдарында, радио-,
телебағдарламаларда ... ... ... ... ... ... ... бар деп мойындаудың өзі тиісті мемлекеттік қызметтер
тарапынан қауіпті болғаны мәлім.
Қауесет тұрмыстық ... яғни ... ... ... ... ... орны, тілдік көрінісі бар факті екені
ежелден белгілі. Қоғам мүшелері ... ... ... ... ... ... енді бұқаралық ақпарат құралдарына сілтеме
жасайтын ... ... ... осы бір ... ... ... орай бұны ... дискурсындағы белгісіздіктің тілдік көрінісінің
бір түрі деп тануға тиіспіз. Сондықтан Е.В. Осетрованың: «...наблюдения над
речевой действительностью потверждают вывод о том, что ... ... ... ... ... ... в пространство СМИ. Это не должно
оцениваться исключительно отрицательно, только как ... ... ... и ... ... ... ... а
следовательно, ущемление ее интересов. Анализ потверждает наличие ряда
объективных причин, ... за ... ... ... ... ... этого, эффективность его использования как ... ... ... и ... ... ... ... пікірі
«Жас Алаш» газетіндегі Гу-Гу айдарына да қатысты деп ... ... ... ... ... ... барлық белгілерімен
басқа пікірге негіз болатындықтан әрі ... әрі ... ... алады.
Көркем коммуникациядағы қауесетті де солай қарастыруға болады. Тек қана
ондағы қауесеттің авторы – қаламгердің өзі, демек ішкі интертекстуалдылық
байқалады. ... ... ... ... көлемі, субъектісі әр түрлі
болуы ықтимал.
Қазақ әдебиетінде прозалық және поэзиялық шығармаларда ... ... ... ... ... М. ... ... полилогпен берілген қауесет арқылы сол кездің ... ... өз ... өмір сүріп, өзі суреттеп отырған тарихи-әлеуметтік
кезеңнің барлық детальдарын өзі тәптіштеп, ... оның ... ... ... ... ... алушы еді. Сонымен қатар
қаламгер болып жатқан оқиғаларға өз ... ... ... ... ... түрде беріп отыр. Жазушы бидің үйінде күй тыңдап ... ... ... ... ... және ... ... етістіктің түрлі шақтары мен қауесет
парадигмасына кіретін сөздерді енгізу ... ... ... ... ыңғайын аңдаған үлкендер көлденең әңгімеге көшкен. Қысыр
сөз емес, бәрін толғантқан, ... ... ... ... ... кеңес. Көктемнен бері шұбырған – босқындар ғана көрінеді.
Ақтардың қалың тобы әлі ішкі ... ... ... соғысып жатыр деседі.
Бірақ қызылдардың тегеурініне шыдамайтын тәрізді. Ортасынан ... ... ... ... та бар. ... ... Осы ... әйтпесе, әрірек асып, Нарын жақта ... Күш ... ... ... ... бұл ... ... көңіл қойып тыңдамады. ...»
Қаламгер әңгімеге қатысып отырған белгісіз тұлғалардың сөзін жалпылап,
қауесетті ретроспекция және проспекция ретінде ... яғни ... ... ... ... және ... ... текст модальділігін түзуге жұмсайды. Ал ... ... ... оның алда ... ... мен сол ... ... әр алуан сезім күйлеріне, ... ... ... үшін ... ... ... ... қауесетті жоққа шығарушылар
көрінбейді, керісінше, оны өсіріп айтушылар мен ... ... ... ... ... ... белгісіздікті білдіретін
лексика-морфологиялық индикаторлар (көрінеді, деседі, ілініпті-міс) арқылы
аңғарылады.
Автордың қауесетті таратушыларға көзқарасын ... - ... ... ... «Тамсана отырып, көзімен көргендерден естіген
хикаясын айтып шықты».
Осы қаламгердің «Алтыбақаннан соң» әңгімесінде де қауесет қолданылады.
Сөйлеу субъектісін ... ... ... арқылы автордың ... ... ... көзқарасының жақтырмауға ауысқаны қауесет пен оны
таратушыларды ... ... ... яғни сол ... ... сатыланып байқалады: басында бейтарап реңкті әңгіме, хикая
сөздерімен вербалданған қауесет алып ... ... ...
«...Ән туралы неше түрлі әңгімелер айтылды. ...Ән хикаясының ел аузына
көбірек тараған ... бір ... ... ... әрі ұзақ еді. ...Бұдан
әрі хикая ... ... ... ... ... кететін. ...Енді
біреулер бәрін нақпа-нақ білетін боп шықты. ...Сонда білесіңдер, ... ... алып ... сөздің бәрінің жаңсағын».
Прозалық шығармаларда қауесет авторлық баяндаудан басқа, тікелей
кейіпкерлер диалогінде де келтірілуі мүмкін. ... ... ... мен ... ... қауесет қыстырма сөз арқылы нақтыланып, текст
семантикасын түзуге ... ... ... ... ... ... тарады да,
бет пішіні ойлы, қамрықты ... ... ... ... - деді ... бір нүктеден алмаған күйі. - Келісе
алмадық.
- Тағы соныңды айттың. Түсінбедім сені. Естуімше, ол ... ... ... да, ... есілген биязы, үлкенді аға, кішіні іні
деп тұратын мейірбан жан көрінеді. ... бәрі ... Ал сен ... бала ... ... аса ... да жаман болған жоқ. Сонда ... ... ... жоққа шығару арқылы мәтіннің ... ... ... кейіпкердің бірі Арыстан және оған контраста алынған Төлеген
мінезделеді.
Орналасқан позициялары әр түрлі болғанмен, бұл қауесетке ... ... ... соғып отырады, себебі мәтін континуумында оқырман ... ... ... ... өзгертуге, бұзуға қажет.
А. Сүлейменовтің «Бесатар» повесіндегі қауесет ... ... ... кейіперлердің бірі екіншісін мінездеу үшін жұмсалады,
яғни ел арасындағы сөз бен ... ... ... ... ... нәтижесінде екіұшты пікір қалыптасады. Осы
қауесеттің метафорасы бағалаудың өзгеретінін ... ... ... ... белі ... ұйыған осы тұста, Сәруар, дақпырт пен өсектің
- әсіресе ... ...... тез, қабынып өсерін ойлап қалып
еді. Алып қашпа пікір ... қыр ... ... ... ... ... ... бастағы кескін-келбетінен қара үзіп кетердей халге ... ... ... ... сонау баста жылан боп шыққан бір өсек келе-келе
айдаһардан бір қайтып, сонау баста құлын боп туған бір ... ... ... ... ... торы ... боп әзер ... екен. Осы себепті де,
қанша парақор, қанша қанқұмар дегеніңмен ұлық атаулыны бір жіпке ... ... пе ... ... ». Айта кету керек, қауесеттің ... ... мен ... ... бұл үзіндіде қаламгердің
окказионалды қолданысы әлдеқайда әсерлі.
Поэзиялық шығармаларда ... ... ... ... негізгі ерекшеліктеріне сәйкес оны құрайтын әр элементтің, мейлі ол
вербалды немесе графикалық болсын, өзіндік ... ... ... ... ... ... ... интертекстуалды элемент
ретінде қарастырыла алады.
Өз сөзі мен бөгде адамның пікірін ... ... ... қою, ... ... нәтижесінде күнделікті тұрмыстың бір үзігін толық, жан-жақты
көрсетеді. Ақын өзі өмірде кездескен ... ... ... ... қолдау
арқылы жалпыадамзаттық құндылықтардың әр адам тағдырындағы орнын көрсетеді,
яғни ... ... ... ... ... ... Ж. Нәжімеденовтің «Көп балалы қыз туралы ода» ... ... ... ... ... ... ... ед,
адам деуші ек жаны адал.
Бір күні өсек, қаңқу сөздер қаулады, ал ... ... сұлу ... деді егіз бала ... өзінен аумаған.
Таң қалысты сенгіш, аңқау-әңгі көп,
«қай уақытта»,
«қалай болып» қалды деп.
Тек, қыз бейқам.
Көзге іліккен адамға аса ... ә ... ... ... бола ... ед беті теңбіл, белі тоқ...
Ойбай, десті ел, бәлесі бар, жолама.
Сырттай сүйіп атағанмен жорта атын
кезіккенде-мінезінен қорқатын,
зиялы елдің жігіттері ... ... ... ... ... ... - тағы сендік біз бастап -
екі бала - үшеу болды бір күні,
бұрынғыдай ... ... ме, ... қыз да ... ... ... жұрт...
Алғашқы екеу қалған шақта ес біліп,
ұмытылғанда алғашқы өсек ескіріп,
балалардың бойы ғана емес,
саны ... ... ... ... ... десті ел қыздың сұлу беті ептеп;
бір баланы көтеріп,
бір баланы жетектеп,
кіріп-шығып ... ... ... ... ... дәл өзінен аумаған.
Баласы жоқ бірер әйел қызғанды,
бірер әйел аяп жүрді қызды әлгі,
өйткені олар ... еді ... ... рас, өз баласы емес қой,
жасырын сыр бар ғой, десті, ... ... ... ... ... ... ... қаңқуға сенетұғын;
сыздасаң да
сызда, жүрек, өмірде де, өнерде
өтірікке, жамандыққа сенерде
дәлел талап етіп едік біз қашан! ...
Балладаның ... ... өсек ... ... ... ... қаңқу, өсекші, хабар сөздері мен олардың
предикаттары (қаулады, ұмытылып, ескірді, десті, ... ... ... мен ... ... ... әрекеттесуін көрсетіп, жағымсыз коннотативті
мәндерге ие болуына байланысты мәтін модальділігін ... ... ... ... шындыққа сәйкес келмейтін пікірін көрсетуге
пайдаланылады.
2.2.5 Синкретті интертекстуалдылық
Эстетикалық-прагматикалық құрылым ... ... ... ... ... ... алады. Сол себептен де мәтіннің
тілдік құрылымына кіргізілетін скульптура, ... ... ... визуалды образдардың сипаттамасы сол мәтіннің толық, автор ниетіне
сай түсінілуіне ықпал етеді. Мәтінаралық ... ... ... ... ... ... ... синкретті
интертекстуалдылық терминімен белгілі.
Қазіргі мәтінаралық байланыстардың лингвистикалық теориясында синкретті
интертекстуалдылықты түсіндіруде әр ... ... ... ... бұл ... ... ... ең белгілісін
әрі ең оңтайлысын ұсынған – И.В. Арнольд. Оның пікірінше: «Мәтін ішіндегі
мәтін өнердің әр ... ... ... ... архитектура және т.б.
туындылардың мазмұны мен формасын сөзбен бере алады.
... шын мәнінде ... ... ... ... туынды емес,
оларға кейіпкерлердің реакциялары вербалданады» [69:55]. Ал ... ... ... ... өз кейіпкерлеріне қатысын білдіруге мүмкіндік береді
де, мәтін модальділігін түзуге жәрдемдеседі.
З. Минц сөз ... ... өнер ... орнына жүретін
таңбаларды цитата деп атап, оның ең қарапайым түрі ... ... ... өнер ... ... ... жолдары келтірілетінін
көрсетеді [127].
Прозалық шығармаларда цитаталардың қолданылуын қарастырған Н.Н.
Семенова ... ... ... ... ... мәтінде
басқа семиотикалық жүйелердің туындыларын суреттеуді парацитацияға қосуға
бейім: «Цитация санатына парацитаталарды – басқа ... ... ... ... ... ... ... сөзбен суреттеуді де)
жатқызу дұрыс болмайтын сияқты...» [126:305].
Алайда көркем шығарманы талдап, интерпретация жасағанда, оның ... ... ... құрал зерттеуші назарынан тыс қалмауы тиіс,
өйткені мәтін семантикасын ашуға олардың ... ... ... етеді.
Демек, визуалды образдардың вербалдануы да белгілі бір мақсатты көздейтіні
ескерілуі қажет.
Өз кезегінде Н.А. ... ... ... ... ... жүйелер
таңбасының кіргізілуін «интермедиалды семантикалық фигуралар» [111:36] деп
атайды. ... ... ... ... ... ... ... мен атаулары олар кіргізілетін мәтіндермен
«метонимиялық» байланыстарға түсіп, ... ... ... ... ... ... визуалды және музыкалық образдар көбіне теңеу
ретінде қолданылады.
Жалпы алғанда, түрлі семиотика ... ... ... ... ... жиі ... ... визуалды немесе музыкалық
образдың вербалды мәтінмен өзара байланысының басқа да түрі – ... ... яки ... ... ... немесе бір ... де - бар ... ... ... ... ... осы типтегі
мәтін ішіндегі ... ... ... ... барынша толық сәйкес келеді.
Әрине, бұл жағдайдағы сөйлеу субъектісінің өзгеруі шартты нәрсе. Қалай
болғанда да көркем мәтіннің ... ... ... ... ... музыкалық образ оқырманға танылып отырады, өйткені қаламгер
оны түрлі тілдік сигналдармен көрсетіп отырады.
Бейвербалды семиотикалық жүйелер ... ... ... ... құрылымына немесе иллюстрация түрінде публицистикалық
мәтіннің құрылымына кіргізілуі өте жиі ... Бұл ... ... ... бен негізгі вербалды құрылымның қатар қабылдануы тудырған
ассоциациялар ... ... ... ... ... дұрыс
түсінумен, оның семантикасын ашумен байланысты.
Публицистика мен көркем коммуникацияда синкретті интертекстуалдылық әр
түрлі ... ... ... ... ... суреттер) вербалды мәтіннің қатарында, астыңғы, ортаңғы, үстіңгі
жағында келіп, оның негізгі ... ... ... күшейтіп тұрса
да, олардың ресімделуі мәтін ішіндегі мәтін форматында болмайды және олар
өздерімен қатар алынған мәтіннің мазмұнын ... ... ... ал ... ... түрде әр түрлі бағалауыш реңкте береді. Мұндай мәтіндерді қазақ
зерттеушілері «креолды мәтіндер» деп атап, оларда ... ... ... қажеттігін көрсетеді [162:65]. Шынында да, солай. Мәселен, «Жас
Алаш газетінің» 2008 ... 21 ... ... ... ... ... пен ... хақында» мақаласын Жеңіс Кәкенұлының ... ... ... жоқ, ... оның өзі жеке тұрып-ақ,
интертекстуалды яки ... ... ... ... ... де, І. ... «Көшпенділер» трилогиясынан да белгілі
атақты түсі ... ... ... ... түсті ханның тікелей өз
ұрпағына қатысты жорығанмен, кейінгі тарихшылар, публицистер оны ... ... ... ... ... ескерсек, осы ақпарлардың
бәрі мақаланы түсініп, интерпретациялауды біртіндеп жүзеге асыруға ықпал
етеді. ... ... ... түрде, синкретті түзіледі.
Ал көркем коммуникацияда ... ... ... ... ... - ... ... Вербалданған образ оқырманды қайтсе
де реалды визуалды немесе музыкалық ... көз ... ... яки ... ... ... ... Басқа семиотикалық жүйенің реалды
мәтіні, оның вербалды көрінісі және ... ... ... оқырман ойында
біртұтас картина жасап, қабылданып отырған мәтіннің ... ... ... ... ... Көркем шығарма авторы үшін
басқа семиотикалық жүйе туындыларын вербалдап енгізу мазмұндық-концептуалды
және мазмұндық-астарлы ақпарды ... ... ... ... үшін ... ... ... ашу жолы болып есептеледі.
Осы тұрғыдан М. Мақатаевтың «Теңізге бір ... ... ... жоқ ... ... жоқ ... шулағанын.
Аспанда емес, теңіз де жерде шығар,
Жерде болса, әйтеуір бір барамын.
Сапар шегіп теңізде жүрмеп ... ... оны да бір ... вал ма, ... ... вал ... деп ем керемет дүрбелеңін.
Тулап-тулап, ақыры тербетіле,
Өзі риза өзінің келбетіне.
Моп-момақан, мөлдіреп жатар ол да,
Мүләйімсіп, иегін жерге ... ... ... ... ... ... мендегі шабытпенен.
Ізсіз-тозсыз жоғалған кемелердің
Кегін-құнын теңізден алып берем.
Тірі ... ... бір ... ... жүр, мен неге құр ... ... толқынның арпалысып,
Көрсем екен долының тулағанын!
Қазақ халқының ең белгілі, ең сүйікті ақындарының бірі - М. ... ... ... ... ... аян. ... өлеңдерін
оқырмандардың бірнеше буыны оқып, жаттап, өз сезімдерін солармен айшықтап
келе жатқаны оның ... ... ... ... ... ... шығармалары оның көзі тірі кезінде әріптестері ... ... ... ... да ... бағаланбағаны ақиқат. Оның
дәлелі – мүшелігінен шығарып жіберген ҚССР ... ... ол ... ... ... ... ... Ал қарапайым оқырман мен
қаламгерлердің ... ... ... оның ... ... ... өлеңдерін
ауызекі сөйлеуде цитата, поэзиялық ... ... ... халық арасында кеңінен таралуға ықпал етті.
Ақынның өз өлеңдерінде де ... ... ... ... ... ... ... бұл мәтінаралық байланыстар
аллюзиялық сипатта келіп, ... троп ... ... ... Ал біз ... «Теңізге бір барамын» өлеңін синкретті интертекстуалдылықтың айқын
көрінісі деп санауға болады.
М. Мақатаевтың барлық жинақтарына кірген бұл өлең ... ... ... толы ... ... Біздің
ойымызша, өлеңнің атауы ... ... ... ... ... шығармашыл зиялы қауымы әр алуан ынталандыру шараларымен
мадақталып отырды, оның ... ... ... курорттар, сауықтыру
орындарына жолдамалар берілетін еді. Бұлардың арасында, әсіресе, Қара
теңізге бару ... ... ... ... белгісі болып
есептелді. Мұндай ынталандыру ресми өкіметпен стандартты байланыс орнатқан
қаламгерлерге ғана ұсынылатындықтан, М. Мақатаевтың ондай ... ие ... де жоқ ... Ол ... ... ... имплицитті
болса да ресми биліктің мұндай мойындалуына жете алмады. ... ... ... ... жолдама беру әр адамның талантын ресми өкіметтің
жанама болса да тануы, мойындауы деп ... ... ... ... ... тыс ... ... жатты. Қарапайым халықтың зор
сүйіспеншілігіне қарамастан, ресми өкімет өкілдерінің ... ... ... ... оның ... ... ... ақиқат. Сондықтан
да өлең атауында өз талантын танытуға, ... ... ... ... ... ... тұратын өлең эмоционалды-экспрессивті сипаты әр түрлі
лексиканың семантикалық ортақтығына негізделген. Лирикалық ... ... ... оның іс-әрекеті, сезімі, ойы келер шақпен, онда да
қалау, ... ... ... Бұл әр ... ... түйістіретін
етістіктерден көрінеді: көргем жоқ, барамын, жүрмеп едім, көремін, ... алып ... ... көрсін, көрсем деп ем.
Автордың теңізге екі жақты көзқарасы бірінші шумақтан-ақ, бағалауыштық
мәнді сөздердің оппозициялық жұптары арқылы көрінеді: теңіз – ... ... жер, ... – жерде. Өлеңнің вербалды құрылымында семантикасында ой мен
іс-әрекет динамизмі, күрес ... ... ... ... Бұл ... ... зат есімдерінен, долы субстантивінен және тулау, шулау,
тербетілу, арпалысу етістіктерінен байқалады. Ал бұлардың ... ... ... ... ... ... қысқартылып, маркерсіз келтірілген «тоғыз ... ... ... бірден И.К. Айвазовскийдің «Тоғызыншы вал»
картинасын еске түсіреді. Бұл сурет кеңес ... ... ... ... бағдарламасы бойынша білім алған оқырмандардың бірнеше
буыны үшін прецедентті ... ... ... Ақын ... ... ... вал сөз тіркесімен еселеп күшейтеді. ... ... М. ... өлеңінің арасында семантикалық байланыс барына бұдан басқа
толқып жатқан теңізде із-тұзсыз жоғалған кемелер туралы ... куә ... ... ... ... ... мүлде кереғар суретін береді,
оны тыншу, тыныштық семантикалы лексика байқатады: тербетіле, моп-момақан,
мөлдіреп жатар, мүләйімсіп иегін жерге ... яғни ... ... мен ... сөйлемдер өзара гармония мен контраст қатынастарға түсе
отырып, ... ... ... және азайту арқылы кезек-кезек
ақпарды жарқ еткізгендей болады» [163:56]. Бейтарап мәнді сөз ... ... ... ... ... аумалы-төкпелі күйін екі
жақты қабылдайтынын көрсетеді.
Теңіздің мұндай құбылмалы бейнесінен ақын оның долы да ... ... ... және оны ... ... ... ... қояды.
Егер Айвазовский ... ... ... ... ... трагедиялылық оның әдемілігі мен ... ... ... ... ... [164:304], өлеңнің
вербалды құрылымында соның бәрі дәл, анық көрінеді. Ал ... өзі ... ... ... ... ... танытады.
Өмірді танып, түйсінуінің тілдік бейнесінде теңіз комплексі басым орыс
ақындарына [165:80] ... ... ... үшін ... концептін
вербалдайтын лексика әлдеқайда маңызды. Бұл, әрине, қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігімен, айналысатын шаруашылығымен, ... және ... ... ... түсінікті. Ұлттық ментальділіктің ұйытқы
мағыналарын беретіндіктен «дала» ... ... да ... әрі ... ... бере ... Ал ... бұған керісінше, қазақ
қаламгерлерінде ондай айқын концепт түзуші қызмет атқара алмайды.
Соған қарамастан М. Мақатаев теңіз құбылмалылығын соншалықты ... ... ... ... теңізді де, оның өз талант-
табиғатын да көз алдына айқын елестете ... Оған ... ... ... ... ... жан-жақтылығы, кеңдігі, қиялының ұшқырлығы,
дәлдігі, яғни ... ... ... ... және ... ... ... жеке мән болуы тиіс» [7:59]. Ал оқырман
өлеңді оқып отырып, ... ... ... ... ақынның өз табиғатымен қатар қояды. Екі бейненің де полярлық
қайшылықтарын синкретті интертекстуалдылық – ... және ... ... ... ... ... байланыстар синкретизмін ішкі және ... ... да ... ... ... ... ... семиотикалық жүйеге жататын реалды мәтіндер суреттеліп,
сипатталып, оларға кейіпкерлердің реакциясы ... ол ... ... айқындалып, нақтыланады. Қаламгер шығарманың
мазмұндық-концептуалды ... ... ... ... ... ... интерпретациясына бағыт сілтейді. Әдетте живопись, музыка,
скульптура, ... ... ... мұндай мәтіндер мәдени
қауымдастықтың мүшелеріне әр түрлі деңгейде таныс ... ... да ... ... қолданылатын фрагмент оның таңбасы ретінде өзі кіргізіліп
отырған мәтіннің семантикасын түзуге ықпал етеді. Айта кету ... ... ... ... вал» ... ... әлеуметтік-
мәдени ортада қалыптасқан ассоциацияны өз шығармаларында түрлі ... (Қ. ...... Ж. Елшібек – «Қош бол, теңіз!»).
Музыкалық шығармалармен байланысты синкретті интертекстуалдылық әр
қилы көрінеді. Қайсыбір көркем туындыда, ... ... ... ... ... ... сол ... тыңдап отырған
адамның реакциясы, ... ... ... ... ... кейіпкерін
мінездеуші, даралаушы қызмет атқарады да, жалпы алғанда мәтін ... ... «Осы ... ... ... жорғаны» құйқылжыта тербей
жөнелді. Басынан емес, екінші тармақтан да ... ... ... ... ұстазы жаңа кілт үзген жерден іліп әкеткен. Құйрығы ... ... ... Еті ... әбден бабына түскен қалмақ ... ... ... басындағы жұрт көрінген сәтте Тоқсаба күйдің екінші
бөліміне – қазақ жорғасына оралды. Мұнда ... ... ... ... ... қоярға білмеген, нысаналы межеге қалайда тез жетуге аптыққан
қызу қуат жоқ, таусылмас қажыр, қайтпас ... бар, ... мен ... ... ... ... екпін үстіне екпін қосқан қалыпты
ұмтылыспен, әуелде өзінен шығандай ... ... ... Қос тарлан
үзеңгі қағысты. Тайпалған би енді дүбірге жақын ырғасқа ауысты. Төрт ... ... әсем ... енді сұлулығынан айдыны басым арпалысқа көшкен. Кейде
құйрық тістесе озысып, кейде қанжығаласа тайталасқан екі ... ... қос ... бір домбыра емес, ондаған ... ... ... жон, алыстан үңіле күңіренген тау – тегіс үн ... ... ... ... күш ... ... үн тапты. Тұңғиықтан тартылған қоңыр ... ... ... де, оқыс ... түсіп, қос ішек, он төрт пернені
түгел жапты. Бұл – қарақшыға жақындағанда ... алға ... ... ... ... осы ... ғана көзі ... Түнере төмен қарап отыр екен.
Бұршақтай төгілген жас ... ... ... ... жуып ... ... Автор өз баяндауы мен күйден өзі түсініп, қабылдаған әсерді бір-
бірімен астастырып, қабыстырып, бірнеше ... ... ... ... вербалдау арқылы жазушы өзінің эстетикалық-рухани эрудициясын,
ұлттық менталитетін танытады. Вербалданған семантиканың ... ... ... ... ... ... күйшінің хас шеберлігі, ішкі эмоционалдық
жағдайы және Қызай ... жан ... ... ... ... көз
алдынан өтіп, күй құдіретіне де, тіл құдіретіне де бас ... ... ... бұл ... күй ... проспекция десе де болады,
өйткені Тоқсаба мен Айтан, Тоқсаба мен Бекжан сияқты ... ... ... ... ... өнер ... ... ықылас-құрметіне дейінгі арақатынасты астарлап көрсетеді.
Жалпы, М. Мағауиннің «Көкбалақ» ... ... күй ... көрініс тапқан. Олар арқылы қаламгер өз шығармасының мазмұндық-
астарлы ақпарын, мазмұндық-концептуалды ақпарын түзеді. Ал ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
Жоғарыдағы мысалда тұтас күй семантикасы вербалданса, ... ... ... ... басқаша көрінеді.
Ж. Жақыпбаевтың «Көзбен жалғыз күй шертер» ... ... ... өз өлеңінің семантикасы мен Құрманғазы күйінің арасында байланыс барын
имплицитті түрде аллюзия және күй лексикалық индикаторы арқылы ... бар ... ... ... ... ... ... ажыратып,
оның бөгде сөз екенін танытады. Ал өз ... бұл ... ... ... ... ... ... қойып, ойбайлап жылап бар бала,
Қатындар қарғап, қарайып кетті сар дала.
Сарыарқа күшін ... ... ... ... ... ... арбаға.
«Өзекті жанға бір өлім» дейтін кезі дәл,
Өспірім көңіл ... ана өзі ... ... ... күй ... бол, шешем, аман бол», - деген сөзі бар.
Бұл артонимнің пайда болуы жөнінде академик А. Жұбанов ... ... атты ... ... ... ... ... шығар алдында домбырасын
қолына алып қадірлі анасына ... бір күй ... ... ... ... күйдің атын сұрамай-ақ білді. Өйткені, бұл күйдің бірінші
бастамасының өзі «Аман бол, шешем, аман бол!» деп қақсап тұр еді» ... ... ... жақсы таныс Құрманғазы күйі перзенті
үшін қандай қиындыққа да төзіп, өз ... ту ғып ... ... құндылықтарды ұстануына ықпал еткен анаға деген ... ... еске ... ақын сол ... ... ... кезде де өзгеріссіз қалатынын синтаксистік қайталама ... ... өзі ... отырған мәтінге қосымша мағына үстеуші, түрлі әлеуметтік-
саяси деректерден хабардар ететін претекст ретінде ұлт ... ... бар, ... ... ... ... ол ... деп есептеледі [69:41]. Бұл жағдайда ақын ... ... ақын – ... ... арба ... жалғыз күй
шертті) – лирикалық кейіпкер (Күніге енді көзбенен жалғыз күй ... ... ... ... да ... көзбенен жалғыз күй шертер) ретінде бірнеше
өзгертсе де, күй семантикасын ... ... ... ... ... ... деп түсініледі, яғни күй халық арасында
тарағалы қанша ... өтсе де, ... ... ... жағдайда оқырман, демек,
кез келген адам бұл семантиканы әрқашан да жаңғыртып отырады.
Келтірілген мысалда ұлттық музыкадан ... ... ғана ... ... прозалық туындыларда сөзбен сипатталып берілетін,
майлы бояумен салынған суреттер – көбіне ... ... ... ... ... жыры» хикаятында мазмұндық-астарлы ақпар беріп,
мазмұндық-концептуалды ақпарды ашуға көмектесетін ... ... ... ... ... яғни ... ... өткен
сүйіспеншілік тарихына сілтеме. Жоғарыдағы мысалда күй семантикасы авторлық
баяндауда вербалданса, бұл мысалда претекст ... ... ... ондай дүние бар. Жаңылмасам, «Алғашқы махаббат»
деп аталады.
- Көлденең құлаған ағаш арқылы тау ... қол ... өтіп ... қыз бен ... пе?
- Тамаша. Жаңа ғана басылған жаңбыр… Найзағай түсіп құлаған
қарағай… Жаңбыр да, найзағай да жоқ. ... өз ... ... өз ... ... сезінесің. Тіпті, бет бейнесі
бұлдыр қыз бен жігіттің ... ... ... ... ... менің айтып отырғаным басқа сурет. Жалғыз қыз.
Аллеямен келе ... ... қыз. ... ... ... ... студентка.
-Иә. Есіме түсті. Астындағы жазуын оқымаппын. Қызғылықты ... мұны ... бой ... ... кезінде, ертеректе салды-ау
деймін. Иә. Иә. Өте ... ... осы ... кезінде көп сыналды. Қазір бәрі
мақтайды» (М. Мағауин).
Екі ... ... ... екі ... ... ... тұр ... де реалды өмірде жоқ, демек, шығарма семантикасы үшін қаламгер өзі
ойынан ... ... өз ... ... ... ... құралдарды енгізетінін ескерсек, суретті автор өз
кейіпкерлеріне атаулы сөйлемдермен ... ... ... ... зат есімнен болған атаулы сөйлемдер оқиғаны, бейнені қысқа
панорамды етіп ... ... және ... эмоциялы етіп білдірудің амалы
ретінде» [60:674] жұмсалатындықтан, көркем туынды оқиғасы қай тақырыпта
өрбитінін эксплицитті ... ... ... «Қарғын» романындағы Бағиланың портреті де - жазушының
көңіл көзімен салынған туынды: «Оның тұп-тұнық, бір түйір көмірдей ... ... ... ... сан-қилы құбылыстарға, адамдар тіршілігіне
таң-тамаша боп қарай қалған. Қастарының орта тұсы ... ... ... оның ішкі ... ... ... алғашқы сұрақтарды сыртқа
сүйрелеп тұр. Ол жанар жаңалық ашудың аз-ақ алдында сияқты. Сол ... сәл ғана ... ... ... балаң еріндер келесі бір
сәтте таң қалған үнмен баяндай жөнелетін секілді. ... пен ... пен ... ... ... ... ... тұр».
Осы портретті Сәргел танымай қалса, Мәликенің ... ... ... ... ... ... аралықты қамтиды. Автор өз
кейіпкерлерінің реакциясын дәл, толық ... ... ... ... ... қалыптасқан пікірін, бағасын ... Бір ... екі ... ... ... қақтығыс-
тартыстары сұлулық, отбасы, жарастық ... ... ... ойлануға жетелейді.
М. Мағауиннің «Алтыбақаннан соң» әңгімесінде Балқияның әні ... бұл ән де ... ... ... ... желісіне
енгізілген. Екі кейіпкер арасындағы сезімнің шырқау шегі және шешімі болып
табылатын бұл ән олардың мүлдем кереғар полюстегі ... ... ... әнді ... және кейінгі реакцияларын көрсетуі арқылы
автордың да өз кейіпкерлеріне көзқарасы аңғарылады.
Соңғы үш мысалда вербалданған суреттер мен ән ... өз ... ... ішкі ... деп ... ... реалды емес.
Қарастырылған мысалдардың барлығы да автор сөзі мен бөгде ... ... ... көркем мәтіннің эстетикалық, ... ... ... ... ... ... ... интертекстуалды байланыстар
түрліше жүзеге асырылады. Синкретті интертекстуалдылыққа ... ... ... реалдылығына, когнитивтік кеңістікке қатысына, жаңа
мәтінге қабысу тәсіліне байланысты ... ... ... жағынан
претекст ретінде тұтас шығарма, шығарма үзіндісі, ... ... ... ... мәдени кеңістікте нақты бар, ал ... ... ... ... скульптура, музыка вербалданады. Когнитивтік
кеңістікке қатысы бойынша әлемдік, ұлттық претекстер синкретті мәтінаралық
байланыстар ... бола ... ... ... ... ... вербалды көрінісі авторлық баяндауда, ... ... және ... ... білдіруге, мәтін модальділігін түзуге,
қаламгердің субъективті көзқарасын ... ... ... ... ... ... роман
Мәтін ішіндегі мәтін құрылымды интертекстуалдылықтың қызықты бір
көрінісін М. Мағауиннің «Көк мұнар» романы деп ... ... Бұл ... ... ... ... ... түрінен елеулі
айырмашылығы бар. Жоғарыда қарастырылған ... ... ... әр ... жерінде шашырап орналасып, көркем туындының мәдени
кеңістікте не өзі, не ... бар ... ... ... ... ... ... роман - құрылымы, жанры, көтерген
мәселесі ... ... ... яғни ақпарды беру коды бірдей екі
мәтіннің бір шығарма ішінде қатар ... ... ... мен ... ... ... олардағы мазмұнды-астарлы және мазмұнды-концептуалды ақпар
параллель беріліп, бірін-бірі ... ... Ал ... шындықты көркем жинақтау үшін жекелеген адам тағдыры жеткіліксіз,
әр алуан әлеуметтік топтардың қым-қиғаш күрделі қарым-қатынастары, олардың
мақсат-мүдделеріндегі ... ... ... ... ... мен кезеңді құбылыстар кең ... ... сол ... ... ... ... заңдылықтары
танытылуға тиіс» [3:311] екенін ескерсек, ... ... ... типтес
интертекстуалдылық құрылымдық тұрғыдан да, семантикалық жағынан да аса
күрделі, ... қиын ... ... Бұл ... келтірінді роман оқырман
үшін автордың өз романы семантикасын ... ... ... келтірінді роман кейіпкердің әдеби шығармасы болғанмен, сөйлеу
субъектісінің ...... яғни ... ... роман ішкі
интертекстуалдылық деп саналады. ... ... ... ... ... ... басқа адамдардан ерекшелігігн көрсетуді, оның ой-өрісі, ойлау
деңгейі өз ... ... ... ... ... көздейді.
Көлемі әр түрлі 47 бөлімнен тұратын романның бес бөлімі баяндалып
отырған оқиғалардан ... ... ... ... ғасыр бұрын, алайда аз ғана
уақытта болып өткен жағдайларды ... Сырт ... ... ... оның вербалды құрылымына кіргізіліп отырған келтірінді романның
арасында ешқандай ... жоқ ... ... бұл ... өзара
байланысы семантикалық, лексикалық деңгейде танылады. Бас кейіпкер ... ... тән ... ...... ... ақжүректік, жастық
тәжірибесіздік, асқақтық, өзіне де, өзгеге де ... ... ... ... шындыққа, әділетке сенім – баяндаушының эксплицитті
ақпары мен оның өз романының ... ойы ... ... әр ... ... қайшылықты болмысын оның ішкі монологінің өзінде өз сөзі
мен ... ... ... ... ... болып жатқан, өзіне
жиренішті ... ... ... мен ... ұлы ... стильдік контраст немесе тілдік интертекстуалдылық ... ... ... ... ... публицистиканың ресми
клишелерін кіргізген автордың субъективті көзқарасы танылады: ... ... ... қол ... ... ... заманда өмір
сүріп отырмыз... Тың көтеріп, отанға миллиардтаған пұт астық беріп жатқан,
өзгерген, өскен, ... ... ... пен ... ... ... ... аяқ басқан өлке ұлымыз... Бұрын ... ... ... де ... бөлшек проценті сауатсыз болған, өнер
білімнен кенже емес, кенде ... енді жай ... қана ... жалпыға
бірдей он жылдық білім беруге көшкен ғылымы мен өнері аршындай өскен елдің
ұлымыз. Жыл ... ... ... ғана ... көмір, қаншама темір,
қаншама мыс, қаншама қорғасын ... ... ... білеміз».
Келтірінді тарихи роман оқиғасының континуумы шектеулі болғанмен, ... ... ... құндылығы кеңістік
пен уақытқа тәуелді емес, олар қашан да өзекті, қашан да бағалы. Мұны ... ... ... ... сөздердің парадигматикалық,
синтагматикалық коннекторлары ... ... ... ... болмыс-бітімі мен романдағы Едігенің өз бейнесінің
вербалдануын қарастырайық:
«Бұған дейін ... ... ... ... ...
Бұлардың бетіне ешкім келе алмады, екпініне ешкім төтеп бере ... де ... ... де ... ... ... ... састырып, бұқтырып
қойды.
Олар мәңгі бақи осылай бола береді деп ойлады.
Олар тарих сабағынан ... еді. ... мен ... де, ... ... де құлағанын білмейтін. ...
Рас, олар дүние кезек екенін білетін, бірақ ол кезек бізден ... ғана деп ... ... ... зәулім мұнараның ірге тастары
пышырай қопарылғанын, көк күмбездің төбесінен шым-шымдап ... ... көзі ашық ... ... керек еді. Бірақ ешкім көрмеді».
«... Ол жас еді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... күштілерді қалыпқа түсірген өмір өзінің алдына да талай
рет ащылы-тұщылы сабақ тартар деп ойламаған кезі.» Қыпшақтардың өз ... ... ... ... жалпыланып, жинақталып берілген
келтірінді романдағы ойлады деген предикат ... ... ... ... ... ... Екі мәтінде де өткен шақ ... екі ... да ... ... ... ... ... (тарих, ащылы-тұщылы) ... ... ... ... бейнесін ашуға қызмет етеді және оның алдыңғы өміріне
проспекция ретінде есептеле алады. Дәл ... ... ... ... мен ... келтірінді романында әр қилы
ретте орналаса береді. Жоғарыдағы мысалда келтірінді роман ... ... ... сілтеме жасаса, келесі мысалда керісінше – автор
өз кейіпкерін бағалау үшін келтірінді ... ... одан ... ... сауық-сайранды, сейіл-серуенді ұнататын, кәмелетке
толғаннан бергі жерде аз-маз серілік те құрып ... ... ... ... соң ... баз ... ... жүріс атаулыны тоқтатқан. ...
Оның ең биік мақсаты, бар ... ... ... ауыз ... ... еді. ... ... Сонда? Сонда бәрі де орындалады. Сен
жарты ... ... Бір өзің ... жоғары тұрасың,
мыңдарға жол сілтейсің. Сонан соң...
Едіге басқа жол, басқа ... ... ... ... оларға әдетте жирене, тіксіне қарайтын, немесе назар аударуға
татымайтын жандар санатына қосып, ... ... ... Ол, ... ... адам атаулыны қоғамға пайдалы және пайдасыз деген ... ... ... ... еді. Аралық топ жоқ. Бұл ... күші тек ... ... ... ... бітіріп үлгірмеген бала-шағаға ғана
жүрмейтін. Осы тәрізді, ... ... ... ... яки ... ... берерлік шетін ойлар Едігеде өте көп еді.
Болашақ жарты құдай, толық пайғамбар, әзірше бүкіл әлемдік қазы – ... ... ... ... ... ... ұзақ жатты». Осы
текстегі ерекшеленген лексика-синтаксистік құрылымдар келтірінді романда да
кездеседі, ал бұл ... ... ... «Сол ... гүл
кеудесінде көктесімен-ақ Адамның ақыл-ойы күн санап өлшеусіз өсе берді.
Тәңірінің өзі ... жаңа ... жаңа ... ... ... ... шықты. Ақыры, жақсы ұйықтап тұрған бір күні Жаратушының
ойына кіріп-шықпаған ғаламат сұмдық, басбұзар тентек ... ... ... ... ... ... «Мен – Адаммын! – деді. – Қолымнан
келмейтін нәрсе жоқ. Ауада құстай ұша ... Суда ... жүзе ... ... сусын қып, тасын отын қып, жансызға жан бітірдім. Күннің жарығын
қолдан жасадым. Бұлт жайлатып, ... ... ... ... ... Жер ... мен бітірмеген шаруа қалмады. Енді жұлдыздарға жол
салып жатырмын. ... ... ... не бар? Айды да ... ... де өртей алам. Маған бәрі де оңай! – деді. – Сонда Құдайдан менің ... Мен ... ... - ... Ойланып сәл отырды. – Жоқ! – деді ... – Мен ... ... - ...... ... ... негізгі мәтіні мен келтірінді романның
тараулары бір-біріне қатысты претекст және интертекст деп санала алады.
Олардың ... ... ... ... және ... ... ... алғашқы пәк сезімінің бастапқы кезеңі Адам мен
Хауаның қарым-қатынасы арқылы ... ... ... ... ... ... білім деңгейі, адамгершілік сапасы, ұстанған өмірлік
қағидалары ... ... ... ... ... ғылым дәрежесіне
ие болу үшін жанталаса әрекет етуі келтірінді романдағы ... ... ... ... ... еске түсіреді.
Роман мен роман ішіндегі романның ... ... ... бір-бірін
толықтыра немесе бір-біріне контраста беріледі де, олардың ... бір ... ... ... ... екі ... ... бір-бірін жоққа шығармай, өзара толық сәйкестікте болса, мына
мысалдарда екі мәтін семантикасы қайшылықты: «...Жалпы, Адам мен ... етіп ... ... ... ... ... ... сияқты
проблемалардың ешқайсысы толғантпайтын, олар Алла ... ... ... ... ... ... иемнің өзінің кең
пейілділігі арқасында ештеңеден мұқтаждық көрмеді, қалағанының ... ... ... ... еңбексіз, ойсыз күн кешіп жатты. Олардың қайғысы
жоқ еді. Соған орай ... да ... Олар ... ... ... деп қуанатын, ал шын нұрлы пейіштің не екенінен мүлде бейхабар ... олар ... ... ... ... ... білмейтін.
Оларға мәлім махаббат – екі аяқты, жұмыр басты пенделердің ... ... қана еді. Олар біз ... деп ... ... ... жерде бақыт бар ма – екеуі де бақытсыз-тын... Бірақ ... де ... ... ... ... пәк көңілдің иелері бола тұра жан ... ... ... да, оларға бәрі де әсем, бәрі де ұнамды көрінетін. ... ... ... ... ... ... ... ... еді. Екеуі де бақытты
еді. Ал ғашық жандардың күлкісінде кек ... ... ... ... ... Ғашық жастар, бақытты жастар ... ... ... ғана ... олар ... адам ... ... жансыз атаулыны тегіс жақсы көреді. Өмірге мейірлене қарайды. Дүние,
тіршілік жақсылыққа толы, ал адам ... ... ... ... ... ... ... вербалды құрылымындағы арман-мақсат,
махаббат, сүйіспеншілік, бақытсыз сөздерінің парадигмалық және синтагмалық
байланыстары екінші үзіндіде көрсетілген ... мен ... ... ... байқатады. Келтірінді романдағы жан құмарлығы бірден
Абай контексін (жұмбақ өлеңі және жетінші қара сөзі) еске ... ... ... ... ... түрде, контраспен беріледі.
Жалпы алғанда «Көк мұнар» ... ... ... ... ... ... әлі жетпейтіні рас еді. Оны
айтқанымен жүргізе алмайтыны рас еді. Өйткені, бұл ... ... ... ... ... ... - ... сабағы семіп, қурап біткен
болатын. Алла тағаланың ол ... ... ... ... ештеңе өнбеді
– Кеңестер Одағында ресми ... ... ... ... (жан ... нұрлы пейіш), хат (Гүлшат жазған), ... ... ... ... ... ... Лермонтовтың өлең
жолдары, басқа семиотикалық жүйе ... ... көп ... ... ... ... тілінде беріледі де, түрлі ассоциациялар
тудырады, М. ... ... көп ... көп ... ... ақпарын
түзуге жәрдемдеседі. Бұл - өз кезегінде оқырман үшін де сын, ... ... ... ... танып, орнату арқылы ғана ол
романның бар құндылығын, бай семантикасын бағалай алады, яғни ... ... ... ... ... ... керек. Әрине, жазушы
өз романын оқитын адамдардың танымдық деңгейін ескеретініне байланысты ... сол ... ... ... ... кейінгі толқын үшін
онша таныс болмауы ... ... ... ... және ... ... ... бір типін көркем шығарма құрылымындағы
күнделіктер, суреттеліп отырған жағдайдың таңбасы ретінде танылатын ... айна ... ... ... ... ... ... бәрі де
көркем шығармада баяндалып отырған жағдайдың ... ... ... деп ... ... өзі емес, басқа субъект арқылы суреттеледі.
Т. Әбдіковтің «Парасат майданы» повесінде мәтін ішіндегі мәтіндердің
аталған барлық ... ... ... ... ... ... ретінде вербалданған. Адам бойында кереғар пікірлер болатынын
автор сөйлеу субъектісін бірнеше мәрте өзгерту арқылы ... ... оның ... ... қамтитын уақыты аз ғана болғанмен, олардағы
жалпыадамзаттық ... мен ... және ... қарама-қарсы
полюстегі жамандық атаулының жеке тұлға бойындағы көрінісі мен ... ... ... ... повестің вербалды құрылымындағы
мағыналық ұйытқы сөздердің парадигмалық және синтагмалық байланыстарымен,
қайталамалармен берілген.
Кейіпкердің түс ... ... ... ... деп ... ... бірнеше түсі вербалданады. Вербалданған түс өзін
қоршаған ... ... ... ... ... байланысын
қамтамасыз етеді.
Қазақ филологиясында: «Түс – ішкі ... бір ... ... көңіл-күйін, санасындағы үздіксіз жүріп жатқан процестің бір
сәтін бейнелейтін ... ... ... [167] ... пікір бар. Біздің
ойымызша, автор және оқырман үшін түс - өзі ... ... ... ... ... ... яки сипаттайтын, интерпретация жасауға
көмектесетін метатекст. Қаламгер өзі ... ... ... ақпарды
түспен вербалдайды, ал оқырман негізгі мәтіндегі және түстегі оқиғаларды
қатар қойып, салыстырып, ассоциация ... ... ... ... ... жетеді. Түс арқылы ... өз ... ... да ... ... жағдайын түсінуге көмек жасайды: «...Түнде
өте жайсыз түс көрдім. Қараңғы коридормен келе жатыр екенмін деймін. ... – зат иә ... ... ... - ... ... айналып өтіп,
құлап қалмау үшін, әлсін-әлі сипалап, қолымды қабырғаға тіреймін. Шамасы
бірдеңеге асығып ... Бір ... ... ... зат – ... ... қанжар болуы мүмкін – мойнымды орып өтті. Еш жерім ауырмаған
соң, ілгері жүре бергем, кенет басымның бұлғақтап ... ... ... алдым. Басым боп-бос – бір теріге ғана ... тұр. Бір ... ... бір ... ... ұстап, ілгері жылжимын. Жүруге
ыңғайсыз, сәл сүрінсем, ... ... ... ... ... ... түрі жоқ. ... жанды қинаған азапты жүріс енді
ешқашан да бітпейтіндей ... Бір ... ... секілді ғимараттың
ішіне кірдім. Фойедегі ... ... ... ... ... жерінен
біржола жұлып алып, келесі орындыққа қойдым. Өтіп бара ... ... ... ... ... ... газетпен жаба саламын.
«Мынау ұят болды-ау, - деймін ішімнен. – Мұны қайтіп жасырамын?»
Қайда барарым да белгісіз. ... ... ... ... де, ... күйі ... ... қайтадан жаба саламын. Әлгіден қалай құтыларымды
білмей отырған адам секілдімін... Өстіп жатып оянып кеттім».
Алғашқы түс ... өзі үшін ... ... ... ... түс сол жағдайдың шешімін қайдан іздеу керегін көрсетеді: «Өткен
түнде оны түсімде ... ... ... ... сұр ... бар, ... де тура ... теріс қарап тұрып:
- Мінеки, ақыры кездестік қой, - ... ... Иә, ... - ... мен кекесін үнмен.
Түрін көре алмаймын. Бірақ оны бұрыннан білетін адам болып көрінгім
келеді. Сондықтан ... ... ... гөрі, оның маған бұрылып
қарағанын қалап, сабыр сақтап үнсіз тұрмын. Неғұрлым көбірек үндемесем, ... ... ... ... Бірақ оның бұрылып қарайтын түрі жоқ,
қатып ... тас ... ... ... ... ... Ендігі жасырынбақтың реті келмес, - деп ... ... ... ... қолым қимылдамайды. Біреу тас қылып байлап қойғандай. Бар
күшіммен қолымды қозғамақ боламын. Қанша талпынсам да, ... ... түс ... суреттелетін бар жағдайды түсіндіреді. Осы ... ... ... өз ... өзім ... қара шрифтпен ерекшелеу
арқылы көрсетеді. Бұны семантикасы күрделі тексті ... өз ... үшін ... ... жасалған жеңілдік деп түсінуге тиіспіз: «Түскі
астан кейін көзім ілініп кеткен екен, түс көріппін. Ішінде ... ... бір ... ... тұрмын. Жұрттың бәрі әлдеқандай бір кезекте
тұрған секілді. Мен де ... ... ... ... іздеймін. Соңы жеткізер
емес. Сыртқа шықсам, кезекте тұрғандардың тізбегі қаланың сыртынан әрі асып
кетіпті. ... ... ... келіп, үйдің төбесіне шығамын. Шығамын да,
айран-асыр болып тұрып қалам. Кезекте тұрған қара-құрым ... ... шек жоқ, ... нұры ... ... әрі ... әлдебір тұманды
кеңістікке сіңіп кеткен. Зәрем ұшып ... ... ... кезекке қалай
тұруға болады?» - деймін әлдекімнен. «Ой, бұл кезектің соңына ешкім ... ... ... ... ... ... кетеді», - дейді әлгі
әлдекім. Не істерімді білмей, ғимараттың ... ... ... ... ... - деген бір жұмсақ үнді естимін. Жалт ... көзі ... егде ... «Сен мұны ... ... ... өнбейді. Бері жүр», -
дейді. Түрі таныс секілді, бірақ тани алмаймын. ... ... ... ... ... ішіне кірдік. Шамасы, ішке кіргеннен кейін, кезек
әртүрлі кабинеттерге бөлінетін секілді. «Менің кезегім осы жерде. ... ... - деп әлгі кісі ... кетеді. Күтпеген бақыттан қуанышым
қойныма сыяр ... Осы ... «Ал, ... ... ... не ... керек», -
деген ой келеді басыма. Шынында да не ... ... ... ... ... ... өзім ... секілдімін. «Қап, ұят болатын болды-ау», -
деймін іштей ыңғайсызданып. Осы арада не болғаны есімде жоқ. ... ... ... ... жазулы тұрған өзімнің аты-жөнімді көремін. Түкке
түсінбей: «Мынау менмін ғой, шырағым-ау», - ... ... ... ... «Сіз ... ... кіріңіз онда өзіңізге», - дейді ... Мен ... ... тұрамын. Кім болуы мүмкін аржағында?
Артымда тұрған көп ... ... «Не де ... ... кір», - деген
сыбырды естимін. Іле-шала: «Қой, бірдеңені бүлдіріп аларсың, байқа, ойбай,
байқа», - деген ... тағы ... ... деп есікті ашып, ішке кіріп
келгенде... астапыралла, екі ... ... ... ... ... ... ... жатқан өзімді көремін. Бір түрлі түрі суық. Денем тітіркеніп, шегіне
беремін. Ол онан ... ... ... Бетіме демі тиеді... Қолыма қолы
тиіп еді, өліктің ... ... ... ... өз ... шошып
ояндым». Алғашқы және соңғы түстің вербалды құрылымында ... ... ... ... ... шектеулілігі, белгісіздік, қараңғылық,
қорқыныш, қауіптілік семаларын білдіретін лексемалар жиынтығы алынған. Олар
негізгі мәтіннің, яғни автор шығармасының вербалды құрылымындағы ... ... ... ... ... ... жуық тілдік
бірліктермен қайталап ... ... ... ... адам ... ... алғашқы пікірінің өзінде ... ... ... ... ... ... қолданылған. Автор пікіріндегі көлемі бірте-
бірте ... ... үш ... ... мағынасы М. Жұмабаев өлеңінен
алынған цитатамен тиянақталады да, континуум күрт ... ... ... кеңістік шексіздікпен қатар қойылып, теңестіріледі: «...Біреудің
көзін бірдеңеге жеткізу мүмкін емес. ... ... ... үй ... ... сол ... ... ғана өмір сүріп, өз ... ... ... лаж жоқ.
Күркеде өмір сүрген адамның еңсесі қайдан көтерілсін. Өзімнен ... атын ... ... ... ... ... пен зорлықтың қыспағында
жүргендеймін. ...
«Сұм өмір абақты ғой саналыға...»». ... ... үй ... ... бағалауыштығы басым сөзбен (күрке) алмасып, ауызекі сөйлеу
тілінің ... ... ... ... Деректі және дерексіз зат есімдер, сын ... ... ... ... және ... ... кереғарлықты, күресті көрсетеді. Ол өзі жатқан аурухана
бөлмесін былай суреттейді: «Талай ... пана ... бір ... ... әркімнен қалған ескі киімдей жүдеу, көңілсіз. Көшеге ... ... ... биік үй ... тұр. ... Тың ... біраз жатқан
соң, қараңғы коридорға ... ... хат ... ... ... ... ... семантикасы эксплицитті түрде берілген:
«Бұл сәтті мен ешқашан да ... ... ... ... төрт ... ... ... қойыпты. Жазылуында маған таныс бірдеңе бар.
Бірақ не ... өзім де ... ... ... су ете ... ... үрей ... аяғымды жерге тигізбейді».
Автор кейіпкеріне өз жағдайын түсіну, ашу үшін ... ... ... ... өз портретін вербалдауы өте әсерлі шыққан,
сол арқылы қаламгер жұмбақ жайдың ... ... ... ... ... ... кейіпкердің өз бойындағы екі жарылу
нәтижесін вербалдайды. Үш ... де ... ... оқырман ойында
кейіпкерге аяныш сезіміне қоса ол үшін қорқыныш та ... ... мен ... түсі ... негізінде қатар қойылып, мазмұндық-
астарлы, мазмұндық-концептуалды ақпар түзеді.
Повесте кейіпкердің айнадан өз бейнесін танымайтын сәті ... ... ... ... ... байқатады: «Кенет дәл
қасымнан әлдекімнің бейнесі көлбең етіп, тұла ... ... ... Одан кейін қалай құлаштап ұрғанымды өзім де ... ...... ... ... ... ... іле-шала салдыр-гүлдір етіп
сынған әйнектің жерге ... ... ... ... ... ... ... Ұрғаным
қабырғадағы айнаға түскен өз бейнем боп шықты».
Т. ... осы ... ... пен ... басқа да
интертекстуалды элементтер бар: хаттар, ашық және ... ... ... ... мен оның ... хаттарында өз ойларын
байланыстыру, дәлелдеу, айшықтау, қорытындылау үшін көне ... ... ... ... ... ... ойшылдары
мен ақындарының пікірлерін, өлеңдерін цитата ретінде ... ... ... ... мен ... болашағы үшін үлкен маңызы
бар атақты түс – Абылайдың түсі. Бұл түсті баяндату арқылы автор сөйлеу
субъектісін ... ... ... ... өз ... көрсетеді.
Қаламгерлер өз шығармаларына халық арасындағы түстің бір-біріне ұқсас екі
нұсқасын кіргізу ... ... ... ... ... ... І. ... «Көшпенділер» тарихи трилогиясында Кенесары
Жүсіп-Иосиф Гербуртқа әңгімелеуі ... ... ... үш ... ...... – Кенесары. Түс коммуникативті жағдайдың таңбасы
ретінде көрінеді: ... ... жоқ, ... ... кетті.
- Атамыз Абылайды үш жүздің игі жақсылары боз биенің сүтіне шомылдырып,
ақ кигізге орап, хан ғып көтерген ... ... ол бір ... түс көріп
шығыпты. Бұқар жыраудан жоруын сұрапты...
«Астымда Жалынқұйрық жүйрігім бар. ... ... келе ... ... хан ... - ... бір ... тұра қашты, қуып жетіп,
алдаспаныммен ішін жарып жіберіп едім, арыстанның ішінен бір ... ... тұра ... ... да қуып ... аш бауырынан орып жіберіп едім,
ішінен бір көкжал шыға келді де тұра қашты. Көкжал қасқырды да қуып ... ... ... одан бір ... ... ата ... ... түлкіні де
қуып жетіп қарнын осып қалғанымда ішінен құрт-құмырсқа, бақа-шаян, жылан-
кесіртке ақтарыла түсті... Бірақ бұлар менен қашпады, бәрі ... ... ... жалына жабыса бастады. Шошынғанымнан айғайлап жіберіп,
оянып кеттім. Жоруын айтшы осы түсімнің, жырауым», - депті Абылай ... ... ... ... деп жорыған екен:
«Жалынқұйрыққа мінгенің – хан тағына мінгенің. Ал алдыңнан арыстан
қашса, ... ... ... ұл туады екен. Одан ... бала ... ... ... болады екен. Жолбарыстан туған шөберең де
көкжал қасқырдай жүректі жаратылады ... Ал ... ... ... ... ... түлкідей заманына қарай қу, тәсілқой келеді екен.
Ал ... ... әрі ... ... ... ... бақа-шаян, жылан-
кесіртке секілденіп, уақтанып кетеді екен», - депті (І. Есенберлин).
Дәл осы түс XVIII ғасыр тарихынан жазылған ... ... ... ... І ... былайша вербалданады, мұнда сөйлеу
субъектісі екі рет ... - Мен ... түс ... - деді ... ... қарап. Егер Сәуе
көрмеймін десең сол түсімді жорып бер. – Не көрдің, айта ғой, – деді ... бойы бір ... ... ауыр ... ... сәл босаңсығандай.
Сонда хан айтты:
- Түсімде бір жолбарыс келіп шатырымның алдына ... ... ... ... Бұл не ... деп, ... ... едім, әлгі жолбарысым аю
болып кетті. Аюға жақындасам, ол қасқырдай ырылдап ... ... ... ... ол ... боп шыға ... Осыдан кейін түлкінің орнына
қарсақ, қоян, бақа-шаян, әйтеуір неше түрлі жәндік толып кетті. Осы ... Кәрі ... ... ... ... түсте не шешім бар екенін өзі
біледі ме, сезетін сияқты. Әйтпесе, дәл осы ... ... еді. ... ... жел ... деп ... бара ... ұқсайды.
- Хан ием, - деді жырау, - шатырыңның алдында жолбарыс болып жатқан -
өзіңнің ... ... ... ... - ... ... елің – ... көсіліп орналасқан. Жолбарыс аюға айналса, сенен кейінгі заманда
елің аюша ... күн ... одан ... ... ... ... ... болар. Ақыр түбінде елің күштінің алдында түлкідей бұлаңдар, алдау-
арбауға ... ... түбі ... ... ... ... ... соңғы ұрпақ ұсақталып сол күйге жетер. «Құл жиылып бас болмас, тас
жиылып құм болмас» деген сөз ... ... түбі ... ... ... ... ... берекесі сөйтіп тиылар» (Ж. Омари).
Алғашқы мәтінде автор Абылайдың түсін Кенесарыға цитация жасатуы бекер
емес, ... оның ... ... ... ... болжап бағалауда
автор-субъектінің экслицитті бағалауы пен субъектінің имплицитті пікірі
бірін-бірі толықтырып, коммуникацияға ... ... ... ... ... ... ... интерпретациялауға
жәрдемдеседі. Ал екінші мәтінде түс пен оның жоруын басты кейіпкерлердің
өздеріне айтқызған ... ... ... ... ... бағдар да - екі түрлі, І. Есенберлин
контексіндегі бағдар тек Абылай хан ... ғана ... ... жалпыхалықтық сипат алады. Оны вербалданған түстердің лексикалық
құрылымындағы ... ... сол ... ... ... ... қатар, айырмашылықтар көрсетеді. Бұл
көркем мәтіндер жазылған кезеңдегі ... ... ... ... ... болу ... ... қазақ
қоғамындағы ұлтсыздық, тілсіздік, күншілдік, тез еліктеушілік, басқа ұлт
өкілдеріне жалтақтаушылық, ... ... өз ... ... түрлі жағымсыз мәселелер сөз болғанда Абылайдың осы түсі мен ... ... еске ... Оны ... ... кеткен газет мақаласын
осы түстің екінші нұсқасы негізіндегі ... ... Б) ... дәлелдейді, яғни дискурсқа түсушілер қажеттілік пайда болғанда өздерінің
семантикалық жадынан өздері үшін аса ... ... ... ... мәтін таңбасын тауып, қолдана алады.
2.2.8 Пародия және ... ... ... өзі куә ... ... ... болмысты жан-
жақты, толық көрсетуге ұмтылады. Бұл орайда автор қоршаған дүниеге ... ... оған ... ирониялық тұрғыда көрсететін пародиялық
шығармалардың орны ... ... жанр ... тану ... ... белгілі.
Пародияны сатиралық жанр, сын жанры [168; 169] деп ... ... ... бір ... ... ... жаңа ... мәтін, яғни екінші,
кейінгі немесе туынды ... ... ... ... да ... ... мағынада түсіну мәтінаралық байланыстар теориясына тән,
яғни Ю. Карауловтың прецедентті мәтіндерге берген анықтамасының ... тағы бір ... М.В. ... екінші, кейінгі немесе туынды
мәтін теориясын ұсынып, автор ... ... да ... ... ... ... ... оның эстетикалық әлеуеті күшейе түсетінін көрсетеді.
Пародия әдетте ... бір ... ... ... ... ... ... Екінші мәтіндер қатарына
бурлеск, спуф (орысша буфф, мәселен, В.В. Маяковскийдің «Мистерия - ... ... ... ... ... ... ... бұлардың
барлығы да - комикалық әсер тудыратын ... Бұл ... «бір ... тән: сөз ... екі ... - ... сөз ... сөйлеу тақырыбын
да, басқаның сөзін де – қамтиды» [170:9].
Бұл пікірдің негізінде Ю.Н. ... ... ... айту ... ... мәні – ... бір тәсілді механизм түрінде қолдану; бұл
механизация, әрине, солай қолданылып отырған ... ... ... жағдайда
ғана сезіледі; сонымен, пародия екі бірдей міндетті жүзеге асырады: 1)
қандай да бір ... ... ... қолданылады, 2) жаңа материал
ұйымдастырады, оның өзінде бұл жаңа ... ... ... ... ... болып шығады» [84:210]. Пародиялық шығармалардың негізінде
белгілі бір көркем ... ... ... ... жататындықтан және бұлар претекстпен айқын контраст жасайтындықтан,
пародияны мәтіннің жаңа типі ... ... ... Мәтінаралық
байланыстар теориясына сүйене отырып, интертекстуалды корреспонденция –
интертекстуалды қозғалыс – ... ... ... ... ... ... енгізген орыс зерттеушісі О.А.
Проскурин [171] А.С. Пушкиннің атақты «Евгений Онегин» ... сол ... ... ... және ... ... ... пародия
деген қорытынды жасайды. Әрине, ғалымның бұл қорытындысы ... ... ... ... жазушылардың, сондай-ақ жас Пушкиннің
шығармашылық контекстерін зерттеу, салыстыру нәижесінде ... ... жаңа ... ... ... жарамайтын еді, сондықтан А.С. Пушкин
белгілі бір ситуацияға қайта оралып, оны басқа формада ... ... ... ... Ленский көбіне комикалық тұрғыда көрсетіледі,
өйткені зерттеушінің ... ... ... заңды: ол шын ... ... ... элегиялық сананың дәрменсіз екенін көрсетеді»
[171:172].
Екінші (туынды) мәтін ретінде ... ... ... ... ... есептеледі, өйткені олар лексика-семантикалық
құрылымы тұрғысынан ... ... ... ... түсініліп,
интерпретациялана алмайды. Бұл жерде ... ... ... ... ... де, жаңа ... түзу ... айналады.Соның
нәтижесінде семантикасы претекске айқын қайшылықта болып, жасырын ... ... ... ... ... гөрі ... ... әсер-
қуаты басым. Автор түзіп отырған пародия мен оған үлгі, негіз болған ... ... ... ... ғана ... үшін оның түрлі
дәрежедегі комикалық, прагматикалық ... ... ... ... ... ... ... ал,
Көлден балық аулама, балдыры бар.
Бау-бақша, егін егіп керегі не,
Даланың ... бар, ... ... ... ... ... ... жуысаң трактрге.
Бес ешкіңді баға бер қораңдағы,
Ғылыми жаңалыққа құлақ түрме.
Қазақты сорлатпағын ұшқыш болып,
Жермен жүр аяқ-қолың күс-күс болып.
Аспаннан жерге құлап мерт ... ... ... қой ... ... ... ... кеш қаламыз,
Соны сезбей, кей кезде төс қағамыз.
Желтоқсанда жастарға жала жауып,
Жылап-сықтап Қайратты еске аламыз.
Байқалып отырғанындай, М. ... ... ... ... ... ... кітабына эпиграф етіп алынған бір шумақ өлеңінің
вербалды құрылымы мен ... ... ... ... ... қоғамында
қалыптасқан жағдайға пародия жасалған. Оқырман пародияның претексін толып
жатқан интертекстуалды элементтерден оңай ... аш, оян, ... ... ... ... ... ... кетті, дін нашарлап, хал һарам боп,
Қазағым, енді жату ... ... ... ділі ... және ... контекстің
өзара әсер-ықпалы нәтижесінде өте сәтті ашылған. Вертикал контекст аллюзия
арқылы берілген, яғни қазақ қоғамындағы ... ... сай ... мамандар
тапшылығына, 1986 жылғы Желтоқсан оқиғаларына байланысты қазақ зиялыларының
жағымсыз іс-әрекетіне сілтейді. Жалпы алғанда претекст пен ... ... ... ... ... ... және лексика-семантикалық контраст ашық байқалады: ... – оян, ... ... ... ал – ... басты. Көзіңді аш, өткізбей
қараңғыда тіркестері қазақтың байырғы тұрмыс-тіршілігіне тән емес іс-
әрекеттер ... ... ... қою арқылы актуалданады. Пародияда
претекст лексикасы парадигматикалық қатынастар негізінде ... ... ... ... ... ... түрдегі мағына – жауап жатыр.
Автор претекст семантикасын ... деп ... оның ... ... ... ... ... модальділігі бір қалыпты
емес: алғашқы үш шумақта ащы шенеу болса, соңғы төрт жолда ... ... ... басым. Бұлайша белгілі бір шығарманың сыртқы ... ... оған ... семантика түзетін пародиялық туындыны
перифраз деп атайды.
Қазіргі қазақ филология ғылымында «перифраз» термині бір ғана ... ... ... яғни көркем троптың бір түрі деп қолданылып жүргені
байқалады [37; 148; 133]. Перифраз белгілі бір ұғымды ... сөз ... (Ы. ... – дала ... И. ... – тау ... ... деп түсініліп, оның мәтін деңгейінде, негізінен, контраст
семантикамен кездесуі және ... ... ... ... екені
назардан тыс қалып ... «Тіл ... ... перифраза мен
парафраза бара-бар деп көрсетіледі. Біздің ойымызша, бұл терминдердің ара-
жігі ажыратылуы керек.
Перифраз терминінің мәтін деңгейін ... тағы бір ... бар ... ол ... ... ... үшін аса маңызды екені ескеріліп
жүрген жоқ. А. Квятковскийдің сөздігінде бұл терминнің мынадай анықтамасы
беріледі: ... ... ... ... ... бірақ онда
айрықша қарама-қарсы, көбінесе сатиралық мазмұн беріліп, ... ... мен ... ... ... тіпті жекелеген лексикалық
құрылымы да қатар сақталады» [145:209].
Ал екінші (туынды) мәтіндер арасында перифраз – «суреттеу нысаны ... ... ... ... ... оның ... ... авторы оң
қарайтын, кеңінен белгілі қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... болмыстың суреттеліп
отырған қырларына бағытталады, ал «өзгенің стилін» ... ... ... ... келмеуі есебінен комизм тудыру мақсатын көздейді» [170:88]
деген анықтаманы байқауға болады. Мұндай перифраздар қазақ ... ... ... ... ... ... орын алатын
пародияның бірі – Абайдың ... оқып жүр» ... Осы ... ... ... ... ... мен ұйқасын бірден еске түсіретін ... жүр» ... ... Абай ... ... семантикасын сақтай
отырып, өзі куә ... ... ... шындығын көрсетеді. Перифразда
лингвистикалық және әлеуметтік-тарихи вертикал контекст ұштаса ... ... ... яғни объектінің әлеуметтік жағдайы, өскен
ортасы, алған тәрбиесі, білімі, тәртібі туралы ... әрі ... ... ... Бұл шығарманың концептуалды-мазмұндық ақпарын түзуде
қаламгер Абай ... ... ... ... ... құрылымы
перифраздың сатиралық мәнін өзектендіретін бірден-бір контекст:
АНГЛИЯДА ОҚЫП ЖҮР
Англияда оқып жүр,
«Дөкей» көкем ... ... ... ... ... ... ... - деп
Секеңдейді анасы.
Басында жоқ олардың
Историяның саласы.
«Дача», «Вилла» дәруі
Салсам ... ... ... ... ... не керек,
Тек «доллар» ғой шарасы.
Жуып, кием демейді,
Кірленсе көйлек ... ісі ... ... ... ... ... кейін қашқынша,
«Кім кінәлі?» - қарашы.
«Көкем» дұрыс айтпайды,
Шаша бер деп олжаңды.
Ойнағаны «казино»,
Кім құтқарар ол жанды?
Жасаса да болжамды,
Бұл ... кім ... ... ... ... ... жоқ ... мен термеші...
«Я кемірсем, я жесем
Қоям» деген бір-ақ ой,
Ісінің жоқ мазасы.
«Поняткасы» кімнің бар ... ... ... ... ... ... (Е. ... өзі осы перифразда тілдің түрлі деңгейіндегі цитаталардың бар
екенін көрсетеді, сол ... әр қилы ... ... ... ... негіз бола алады. Эмоционалды мәні ... ... ... ... тән ... ... көкем, новый қазақ,
бундурхит – вундеркинд, қулық, ... ... ... ... ... казино, азарт, история, мистер) мен жалпыхалықтық,
ұлттық мәдени-рухани лексика айқын контраста алынған. Перифразда ... ... ... ... нысандары бірден танылғанмен,
дәстүрлі қазақ отбасындағы құндылықтардың да, ... ... ... ақын ықшамды көрсетеді: ана тілдің шаласы, секеңдейді анасы.
Байқалып отырғанындай, келтірілген мәтіндерде претекстердің шумақ саны
сақталмаған, алайда комикалық әсер ... ... ... қазақ!) форма
мен мазмұнның сәйкессіздігінен, семантика кереғарлығынан туып тұр. Ал
екінші мысалда ащы ... Абай ... ... ... ... ... бұл перифраздарды қазақ ... ... ... ... ... терминдерімен аталатын құбылысқа
ұқсатуға болатын сияқты. Алайда еліктеуде автор өзі үлгі тұтқан ... ... мен ... ... ... ... өзі суреттеп
отырған объектісіне жағымды көзқарасын ашық көрсетіп отырады, яғни автор-
субъект пен объект арасындағы коммуникация ... ... ... осы ... ... әсер ... сен едің, сен едің,
Арман тиелген кеме едің.
Ұлылық деген ... сен ғана тең ... үнін бір ... ... (Д. ... ... І жақ ІІ ... ауыстырылып, мелиоративті
лексикамен түзілген еліктеу сыртқы ... ... әрі ... әрі ... ... ... сияқты екінші туындыда немесе интертексте претекстің
лексика-фразеологиялық қабаты, синтаксистік, ... ... ... екі ... ... ... қайшылықты болады:
Мен, мен едім, мен едім,
Мен студент кезімде
Еңіреп жүрген ер ... ... ... ... сері ... коммуникация ішкі, яғни автор-субъект пен субъект арасында
болғандықтан, бағалауыштық немесе пародиялық, комикалық мән ... ... ... бір ғана ... әрі еліктеуге, әрі перифразға претекст
болып тұр.
Бұл мысалдардан байқалатыны - орыс және ... ... ... ... ... ... стилизация көбіне
құрылымдық деңгейдегі цитацияға негізделсе, пародияда немесе перифразда
оған қоса семантикалық контраст та ... ... ... ретінде Т.Шапайдың «Диссертация» әңгімесін
айтуға болады (толық келтіруді жөн көрдік):
Тақырыбы: Арба
Кіріспе
Арбаны осы күнге дейін ешкім зерттемегендіктен, біз ... ... ... Өте маңызды.
2. Зерттеудің жаңалығы: Тарихи-типологиялық, тарихи-салыстырмалық
әдістемелерін негізге ала отырып, арбаның ... ... ... ат
арба, есек арба, өгіз арба, қол арба, ескі арба, жаңа арба... ... ... ... және тағы ... ... Бұл – зерттеуіміздің жаңалығы болып
табылады. Ал, негізгі жаңалықты қазір негізгі бөлімде айтамыз.
Негізгі бөлім
І тарау. Мынау – ... ... Ал, ... - ... ... тарау. Осы дөңгелектер болмаса, осы арба жүрмес ...... ... ... ... ... ... үлесі үшін Күңкілдек
Бүлкілдекичке филология немесе тарих, тіпті болмаса философия ... ... атақ ... ... (бар ... 12 сөйлем) әңгіменің мазмұндық-астарлы ақпары
мен мазмұндық-концептуалды ақпары ... ... ... ... синтаксистік конструкциялары цитациясымен түзілген.
Антропонимнің өзі-ақ ... ... ... ... ... ... бар ... жалпы жиынтығынан
пародиялауға болады деген ... ... ... Осы ... ... сықақтауға түсетін мәтіндер ғана прецедентті мәтіндер бола алады
[151:83] деген пікір бар ... айта ... ... ... бұл ... ... ... талғамдарының көбінесе БАҚ арқылы ... ... ... ... юмористикалық хабарларда ... ... ... ... ақиқат.
Қалай болғанда да, пародияға негіз болған мәтіндерді таңдап алғанының
өзінен-ақ автордың өзінің алдындағы қаламгерге не құбылысқа ... оң ... ... жоғары пікірі, құрмет-тағзымы не наразылығы танылады. Олар
тек қана мәдени кеңістікте оқырман үшін де, өздері үшін де ... ... ... жаңа мәтін түзеді. Сөйтіп ұлттық білім аясынан алынған
претекстер қаламгерлер мен оқырмандардың бірнеше ... ... ... ие ... ... ... ... Мәтіндерді жалғастыру
Интертекстуалды байланыстардың келесі бір типі ретінде ... ... ... ... бір ... ... немесе аяқтауын
айтуға болады. Әлемдік әдеби ... ... ... бұл ... ХХ
ғасырда кеңінен таралды деуге болады. Ол ... ... ... ... ... белгілілігі негізінде оған қайта
қажеттілік туғызу арқылы таза коммерциялық мақсатты көздегендіктен ... да, ... екі ... ... ... Жеке ... ... маңызға ие туындыны жалғастыру авторға өзінің
шығармашылық мүмкіндігін танытуға, ... ... өзі ... жазушы мен
шығарманың ұмытылмауын қамтамасыз ... ... Ал ... эрудициясы, жалпы кредосы сияқты экстралингвистикалық факторлар
мен лингвистикалық факторларды бағалауға ... ... ... ... А.С. Пушкиннің өлеңдерін аяқтаған В. Брюсов,
В. Ходасевич, Г. Шенгели ... ... ... атайды, қазір америкалық
жазушы әйел М. Митчелдің «Жел ұшырғандар» ... ...... «Скарлетт», А. Рикпатриктің қаламынан шыққан ... ... ... ... ... ... мұндай түрі өте аз кездеседі.
Тәжірибе ... ... ақын Қ. ... ... ықпал еткен қаламгердің
өлеңдерін аяқтап шығуды мақсат етіпті. Дегенмен, мүлде жаңа мәтіндер пайда
болғаны ақиқат. ... ... да, ... ... ... семантикасы
өзгеріп, екі ақын жарысқа түсіп отырғандай әсер ... ... ... ... де ... ... нақтылап, әсірелеп тұрғандай. Ақын
былай дейді: «Дәрмәндтің осы шағын мұрасының ішінде отыз алты ... ... ... ... ... ... Зер ... үңіле қарасаң, Шығыс
шығыриатына тән тұжырымды бір пікірге құрылған, айналасы жұп-жұмыр ... ... ... ... ... шабыт шағында келе қалған әдемі
ойды қағаз бетіне атүсті түсіре салып, кейін ... ... ... әсер ... ... себеп болды ғой деймін, аруағы мен дарыны алдында бас
иіп, өзін ... ... ... осы ... ... ... ойларын
одан әрі өрбітіп, өлең жазып көруді армандаушы едім. Бір жағынан бұл өзі
шәкірттің ... ... ... ... ... деп те ойлағам. Міне, сол
шаруаның ұшығына жетіп, оны оқырман қауымға ұсынуды жөн ... ...... ... ул ... аны ... димә!
Дәрдмәнд [172].
Қазақ ақыны өз ұстазының ... ... өз ... ... ... Өмір ... ... ұстанған кредосы,
әлеуметтік жағдайы әр ... ... ... ... ... де тән, ортақ көзқарас болғанмен, қазақ ... ... өзі ... ... ... ... толықтырады, түсіндіреді,
интерпретациялайды. Қ. Шаңғытбаев әр бәйіттің өлшемін сақтай отырып, көлемі
одан көп, ... ... ... ... ... туындатқан. Мысалы:
Илдә бер дуст булмаса гөр,
Ил бөтен дошман
түгел.
Дәрдмәнд.
Елде жоқ болса бір досың,
Жау емес басқа дүйім жұрт;
Сонда да бар бір ... сол ғой ... ... мейлі, жазығың,
Сенбейді саған бейшара.
Сезбейтін адам пазылын
Болар ма сорлы мұншама!
Адал бол ... ... сол бір кір ... алып ... ... ... сенен әлемді,
атарға оғы болмайды.
Жасап көр ем-дом, кәдеңді,
Бәрібір дауа қонбайды.
Жеркене танып ... ... көп ... қып ... ... ... неткен кең!
Бір қарағанда эпиграф сияқты көрінгенмен, Қ. ... ... ... бәйіттің бірінші жолымен басталады. Алайда ... ... ... ... ... ... семантикасына қайшылықты
екені байқалады. Татар тіліндегі түпнұсқа мәтіндегі әдеби норма ... ... ... ... жалғасында ауызекі сөйлеу тіліне ... ... ... ... ... ... жұлын
құрт, бейшара, сорлы) вербалданып, парадигматикалық, ... ... ... жаңа ... ... ... кесімді
жақтырмау, қабылдамау қазақ ақынының контексінде екіұдай көзқараспен ... және ... - ... яғни екі мәтіннің модальділігі ... ... ... ... бұл ... ... ... ақынының
реинтерпретациясы деп түсінуге болады.
Ал мына өлең – ... ... ... тел ... бала коштай, баш сайравым.
Дәрдмәнд.
Тілді безеп, айтар сөзді сайладым.
Бала тоты болып алғаш сайрауым.
Не деп бірақ сайрар ... - ... ...... ... зар, ... ... Алып жатыр барлығын.
Күбір, сыбыр, қорқу, үрку - әр күнім.
Етек жиып, ес білгеннен түсіндім
Тағдырымның тапшы, ... ... ғана ... оны ... ... ... о Жаббар!)
Жау атанды жазықсыздан-жазықсыз
Көрбақтарға қор боп сорбақ, боздақтар.
Жатыр қанша тарландар мен бағландар –
Топырақ жетпей, тоңға оранып қалғандар;
Үн үзіліп, жыр жоғалып, ми ... ... ... ... Мағжандар!
Әкем жатыр, атам жатыр, нағашым...
Енді қалай қайта қазып аласың!
Қарғамаса, сілемесе болды ғой,
Сол тар ... қол ... ... ... ... Қолбасшы!»
Өлеңімнің сөзі еді бұл алғашқы,
Білмеппін ғой әр сөзіме бірақ та
Сұмдық іздеп сұқтанарын албасты.
Сұм мен сұмдық... Көрдім қилы ... да ... ... ... да ... қоқидан,
Ұрандарға Құран-жырдай ұйыдым.
Жасымда мен солай жырлай бастағам,
Ұрлағам жоқ, көшіргем жоқ басқадан.
Ұлтым жайлы бірақ бір сөз айтпаған
Бұл қазақта бар ма мендей ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық
категорияларын кезектестіру арқылы мәтін ... ... ... ... пен ... тоғыстыратын тағдыр мен локальді кеңістік
(ауылым) пен уақытты (бүгін, әр күнім) сипаттаған әр ... ... ... Өлең ... ... мен өткен қарама-қарсы
қойылған. Өткенді ақын дейктикалық элементтер (оны, сол кез, ... ... ғана ... оны ... бар; Жатыр қанша тарландар мен
бағландар – Топырақ жетпей, тоңға оранып ... Сол тар ... ... ... ... ... ... автоцитата («Мәңгі-бақи
жаса, жаса, Қолбасшы!»), бір ... ... ... ... ... лексемалар арқылы вербалдайды. Көлемі бәйіттен
бірнеше есе үлкен өлеңде ақын өткеніне бүгінінен баға беріп, әрі ... ... ... қарама-қарсы сезімімен түйіндейді.
Дәрмдмәндтің келесі бір ... ... ... интертекст-
толықтыру деуге болады. Ақын ... ... ойды ... ... ... ... ... семантикасындағы жалпылық сипат қазақ
ақынының өлеңінде ... ... ... Өлең модальділігін
анықтап тұрған - тілек, бұйрық мәнді етістіктер мен жақындықты білдіретін
апеллятивтер:
Язып
терсәк, ... ... ... ... ... ... ... бүйірге,
Кел билейік, күміс қурай күйіне.
Той-думанға жыйылғанда дос-жаран,
Не жетеді татарлардың биіне!
Құрысыншы күн күйсіз, бисіз бос ... бұл ... хош ... кер, ... ... ... ... қос өкпең!
Қосылыңдар көлбең қағып, ал қыздар,
Жосылыңдар, қарындастар, балдыздар.
Шалқы, достар; шарпы мені от ... ... ... сыздар, қан мұздар.
Бұл келтірілген мысалдарда интертекст претекстен ... ... ... ... да ... автор өз ұстазының өлең ... ... ... ... ... ... когнитивтік кеңістікке тән
концептілер арқылы жаңа мәтін түзеді. Претекст пен интертекст ... ұзақ ... ... ... ... ... өз
контексінде актуальдандыруынан жойылып кетіп отыр. Екі мәтін авторларының
арасында ... ... ... интертексті тудырған ақынның
претекст авторына оң көзқарасы ашық көрінеді.
Жалпы алғанда Қ. Шаңғытбаев өз алғысөзінде шығармаларын ... өлең ... ... ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінде
қайым айтыс, қайым өлең, қайымдасу ... ... бар. М.О. ... ... ... ... ауыз әдебиетінде» қайым айтысқа мысал
келтіріліп, сол арқылы оның ерекшелігі түсіндіріледі:
« Қыз: - ... ... ... ... ... ... ... камшат бөркім.
Қолыңда еркің болса мені алғандай
Неше жүз үйіңде бар ... ... - ... ... сүйіп қойған Еркін,
Той болса түзетесің камшат бөркің.
Ер күшінен тау аударылар ... бар ... ... да жалғыз жылқым...
Осы мысалға қарағанда, жалғыз ауыз «қайым» өлеңнің алғашқы екі жолы
айтысушы әріптестерге ... ... ... ... ... ... Екі ... диалогі тек қалыпты диалогтік жауаптасу
формасынан ғана емес, ... ... яғни жақ, рай ... да, ... ... ... ... да байқалады.
Қайым өлеңде қайталанатын жолдарды қайталама дегеннен гөрі цитация ... ... ... сөйлеу субъектілері жеке-жеке тұлғалар. Бұл цитация
мәтін түзу үшін, семантикалық тұтастықты қамтамасыз ету үшін ... ... ... - ... ... де, ... ... де ортақ заңдылықтар
бойынша түзіледі және ауыз әдебиетінің кейбір түрлеріне мәтінаралық
байланыстар ... ... ... ... құрылатын центон өлеңдер кездеспейді десе
де болады, алайда бұл термин интертекстуалдылықтың негізгі типі ретінде кез
келген ... ... ... ... ... ... сөздікте»
оған мынадай анықтама берілген: «Центон (лат. cento – әр түрлі ... киім ... ... – әдеби ойынның тегі, қандай да бір немесе
бірнеше ... ... ... өлеңдерінен құрастырылған өлең; өлең
жолдары «құрақ өлеңнің» ортақ мағына түзуін қамтамасыз ететіндей ... ... ... ... ... түзетіндей болып іріктеліп
алынуы керек» [145:323]. Көне заманнан ... ... ... айта ... ... ... ... келтіреді:
Лысый с белой бородою (И. ... ... ... (М. ... ... ... (А. Пушкин)
Упадает на диван (Н. ... ... ... көбіне зілсіз әзіл үшін ... ... және ... текстің семантикасы, шынында да, сондай.
Қазақ әдебиетінде мұндай үрдіс жиі кездеспейді дерлік, дегенмен, мысал
үшін мына бір үлгіні ұсынуға болады:
Жақсы ... ... ... (Е. ... ... ... бастым шоқты мен (Г. Салықбай)
Көлденеңнен тартса сынын күн алдан (Ж. Жақыпбаев)
Жеті өзені жанымның, жылай көрме! (Ғ. ... ... М. ... С. ... арнаған «Аңсап жүріп
кездестік» және Ғ. Жайлыбайдың ... ... атты ... ... ... ... деуге болады, өйткені оларда өздері
ұлы ... ... бір ғана ... ... ... алынған жолдар
жаңа мәтін түзуге қызмет етеді. Алайда олардың семантикасында ешқандай да
әзіл байқалмайды, керісінше, ... ... ... танылады.
Центон мәтін пен интертекст-жалғастырудың қызықты бір үлгісін сонеттер
гүлтәжі деуге болады. ... ... ... ... ... ... ... гүлтәжі алдындағы әр ... әрі ... ... әрі қайта жинақтау нәтижесінде мүлде жаңа мәтін
болып түзіледі. 15 сонеттен тұратын ... ... ... болса,
екіншісінен бастап 13 сонеттің әрқайсысы өзінің алдындағысының соңғы жолы
арқылы басталады. Ал соңғы ... - ... ... ... центон автотекст. Авторлар оларды түрліше ... ... ... ... ... ... - К. Салықов; сәнді сонет - Ғ.
Жайлыбай) атап, семантикасын өмір туралы философиялық тұжырымға негіздейді.
Егер бұл ... ... ... ... ... жеке ... оның ... мазмұндық-астарлы ақпары алдындағы сонеттерге тәуелді емес
екенін байқауға болады, яғни бұл центон сонет жеке ... ... ... ... ... де ... алады.
Қазақ әдеби үдерісінде сонет жазу үрдісі жекелеген авторларда (Х.
Ерғали, К. Салықов) ... ... ... ХХI ... ... ... ... орыс әдебиетінде бұл форманың оқтын-оқтын
актуальданатынын айта келіп, зерттеуші Ж. Толысбаева: «Революциялық ... гөрі ... ... ... ... ... ... ерекшелігі дәстүр жаңарту тәсіліне ықпал етті. Сонеттер гүлтәжін
пайдалану дәстүрді бірыңғай тек еліктеу ... ... ғана ... [173:56], - деп атап өтеді.
К. Салықовтың «Сырғалы сонеттер» кітабына 8 сонет ... ... ... ... ... ... «Махаббат мұңы -
«Сылқылдақ» гүлтәжінің қалай ... ... ... (әр ... және ... жолдары мен соңғы сонеттің алғашқы төрт жолы):
Аспандағы айдың да орағына, ...
Қызығушы ек балдырған қыз-бозбала (I:1-14).
Қызығушы ек балдырған ... ... ... ... ... тартуы қонағына, ...
Түсуші еді тіліңнен бір сөз ғана (III:1-14).
Түсуші еді ... бір сөз ... ... ... әл ... ... ... айдың да орағына,
Қызығушы ек балдырған қыз-бозбала.
Махаббаттың тартуы қонағына ... еді ... бір сөз ... ... ... жеке ... ең жоғары формасы болғанмен,
претекст негізінде ... ... ... ... ... ... ... соңғы қырық жылында ең жиі ... ... ... Сыртқы формасы көрсетіп тұрғанындай, бұл
терминдер мәтіндер арасындағы байланыстарды ... де, кең және ... ... ... ... М.М. ... полифониялық
роман жөніндегі ойлары, Ю.Н. Тыняновтың пародия теориясы туралы пікірі ... де ... ... ... ілімі жайлы көзқарасы жатқанын
зерттеушілер атап көрсетеді.
М.М. ... ... ... ... ... ... бұл
қатынастар әдеттегі диалог ұғымынан әлдеқайда кең ... ... ... ... ... ... желі, заттық-логикалық байланыстармен қатар,
сөз, цитаталық тұрғыда да көрінетінін байқатады.
Ю.Н. Тыняновтың айтуынша, пародия ... бір ... ... сол ... мен ... жаңа ... семантикасы арасындағы өзгеріс,
қайшылық, екі шығарма авторының арасында ... ... сөз, ... өз сөзі мен ... сөзі кезектесуі нәтижесінде пайда болады.
Ф. де Соссюрдің мәтіндегі ... ... ... ... ... мағыналық ұйытқы сөздер басқа сөздердің дыбыстық құрамында келіп,
жаңа ... ... ... ... ... Ю. ... ... ғылыми айналымға түсті. Ғалым өз ойын былайша тұжырымдайды: 1.
Интертекстуалдылық кез келген шығармадан, мәтіннен ... ... ... ... ... алайда ол түрлі цитаталы ... ... Ал ... сөз дегеніміз кез келген автордың түрлі дискурстан
өз еркінен тыс есінде қалып, өз шығармасына ... әр қилы ... ... тууы оқу – ... байланысты.
3. Интертекстік құрылым басқа бір құрылымға қатысты пайда болады.
Кең мағынасындағы интертекстуалдылықты ... ... деп ... ... және ... тек ... ... Интертекстуалдылықты бұлайша түсіну әдебиеттану ғылымында
қалыптасқан.
Тар ... ... ... ... мәтін» деп
түсініледі де, лингвистика нысаны болып саналады. ... ... ... М.Ю. ... ... ... еңбектерінде қолданылды да,
И.В. Арнольдтің зерттеулерінде жалғасын ... ... ... ... үшін ғана ... оқырман үшін де аса маңызды екенін көрсете ... ... өз ... ... ... ... кіргізу арқылы
сөйлеу субъектісін өзгертіп, оның семантикасын ... ... ... да, мәтінаралық байланыстардың болатыны және олардың
тілдік репрезентациясы әр қилы ... ... орай ... мен ... ... ... ... нысаны екендігі туралы даулы пікірлер кездеседі. Біздіңше, көркем
мәтін эстетикалық-коммуникативтік күрделі, ... ... ... ... жүйе ... және оның ... ... тек
лингвистикалық қана емес, ... ... да ... ... ... оны тек бір ғана ... телу сыңаржақтық
болады.
Интертекстуалдылық – белгілі бір мәтіннің басқа бір ... әр ... ... ... бірліктер арқылы көрінуі.
Қаламгер өзі түзіп отырған мәтінге бұрыннан өзіне таныс, таныс болғанда
да оқырмандардың басым көпшілігі үшін ... ... ... ... таңбасын кіргізіп, оның ... ... ... ... арқылы алғашқы мәтінді еске түсіртеді және
жаңа шығарманың семантикасын толықтырып, байытады. Ғылыми ... ... ... ... ... жаңа ... таңбасы енгізілген алғашқы
туындыны және ол таңбаның вербалды көрінісін терминдермен атауда ... ... ... ... ... ... ... интертекст – басқа мәтіндермен байланысы түрлі маркерлер арқылы
көрініп тұратын, уақыты жағынан ... ... ... ... және оған
цитация қағидатымен кіргізілген лексика-семантикалық, коммуникативтік
бірлік; интертекстуалды ... ... ...... туындының
семантикасын түзуге, түрлі ассоциация тудыруға ықпал ететін, ... ... ... эксплицитті түрде әр қилы ... ... ... ... немесе прецедентті құбылыс фрагменті;
интертекстуалдылық немесе ... ... - ... ... ... ... немесе прецедентті құбылыс – уақыты
жағынан бұрын түзілген көпке ... ... деп ... ... ... байланыстар дискурстың барлық түрлерінде кездескенмен,
көркем коммуникациядағы интертекстуалды элементтердің маңызы ерекше.
Интертекстер әр ... ... ... ... ... ... қолданған автор тұрғысынан, интертекстердің мәтіндегі қызметі
тұрғысынан және көркем ... ... ... ... сәйкес.
Әр қаламгер интертекстуалды элементтерді өз интенциясына сай ... ... ... Ақын немесе жазушы тарапынан, әдетте, мынадай
мақсаттарда жұмсалады: а) өзі ... ... ... деп ... ... ... тудыру (бұл жағдайда претекстің жекелеген
фрагментімен өз туындысының семантикасына қосымша мән ... оны ... ... ә) ... (өз ... ... ... интертекст
арқылы сипаттау, бағалау, ол бағалау ашық эмпатикадан айқын контрасқа ... ... ... б) ... ... ... авторына, сол
арқылы бүтіндей әдеби ... ... ... ... ... ... ... ашық сыни көзқарасы); в) айшықтау (өзінің
немесе кейіпкерінің, персонажының ойын ... ... ... ... ... ғ) аялық білімін, тілдік-мәдени
құзіретін таныту.
Интертекстердің өздері де генетикалық, репрезентациялық және ресімделуі
тұрғысынан қарастырыла ... ... ... ... ... морфонологиялық, лексикалық, ... ... ашық және ... ... ... пунктуациялық,
графикалық маркерлер.
Интертекстуалдылық оқырмандар тарапынан қабылдануына, претекстердің
қаншалықты таныс екеніне орай автор интенциясына сәйкес ... ... ... және ... ... деп те ... ... уақыты жағынан бұрын және кейін пайда
болған көркем мәтіндердің арасындағы, бір функционалды ... ... ... ... ... ... семантикалық сабақтастықты, көркем
мәтін мен басқа функционалды стильдегі мәтіндердің өзара байланысын, көркем
мәтін мен басқа семиотикалық жүйеге ... ... ... көркем
мәтін мен түрлі тарихи-әлеуметтік, ... ... ... және бір ... әр уақытта жазған шығармаларының арасындағы
байланыстарды көрсетеді. Бұл байланыстардың тілдік көріну механизмдері мен
олардың мәтіндегі ... ... екі ... ... ... бірнеше топтамасы болғанмен, олар, негізінен, ... ... 1) ... ... 2) ... 3) ... романдар, 4)
хаттар, 5) күнделіктер, 6) цитаталар, 7) аллюзия, 8) реминисценция.
Қазақ көркем әдебиетінде ... ... ... ... ... ... цитата және цитация, аллюзия және
реминисценция, центон интертекстер, мәтін ішіндегі хаттар, ... ... ... интертекстуалдылық, роман ішіндегі роман, мәтін
ішіндегі күнделік және түс, ... және ... ... жалғастыру.
Көркем мәтіннің вербалды құрылымындағы сөйлеу субъектісі өзгеруінің
нақтылығына орай ішкі немесе сыртқы интертекстуалдылықты ... ... ... ... нақты бар прецедентті құбылыс цитациясына
негізделсе, сыртқы болып есептеледі. Егер ... ... ... ... ... туған сурет, құжат, хат яки күнделікті пайдаланса, оны ішкі
интертекстуалдылық деп атайды. Аталған ... ... ... ... жанрындағы көлемді және шағын туындыларда ұшырасады.
3 ТІЛДІК ТҰЛҒА ЖӘНЕ ПРЕЦЕДЕНТТІЛІК ФЕНОМЕНДЕРІ
3.1 Тілдік тұлға және интертекстуалдылық
Көркем шығарманы зерттеу аса ... ... ... ... түрлі бағыттар қалыптасты. Алайда бұл бағыттардың барлығы да, ... ... ... ... ... автор – мәтін – оқырман триадасын ... еді. ... ... ... ... ... сол ... жасы, ұлты, білімі,
өмірлік тәжірибесі, әлеуметтік ... ... ... ... ... бірлігінен, жиынтығынан тұратын пресуппозициясына байланысты әр
қилы қабылданып, интерпретацияланатыны айқын. Бұл тұрғыда оқырман ... ... ... автордың ұстаным-ниетіне сай түсінуі, қабылдауы ... ... ... ... ... ... өз
мәнінде түсінудің маңызы зор, яғни ... ... ... ... өз ... ... ... Ал тілдік тұлғаның құзіреті оның
интеллектуалдық әрекетіне тікелей әрі ... ... ... ... Ю.Н. ... ... ... құрылымының үш деңгейден тұратынын
айтады: а) ... ә) ... б) ... ... «Бұл ... әрқайсысы өз бірліктерінің
жиынтығымен сипатталады, олар тіл үйрену кезінде ... ... ... да, ... ... ... ... бөлініп
отырады» [174:672]. Тілдік тұлға құрылымының соңғы деңгейін көрсететін
тілдік бірліктер ... ... ... ... «Тілді тұтынушының интенциясы
мен мақсаттарын, оның өмірдегі белсенді позициясын және, тиісінше, оның
әлем бейнесінің ... ... ... ... бірліктерінің
жиынтығына пресуппозиция, дейксис, рефлексия элементтері, баға, «ұйытқы
сөздер», прецедентті ... ... ... ... ... ... көрсету бағдары жатады (программы поведения)»
[174:672]. Сондықтан көркем мәтіннің мазмұндық-нақты ақпарында, демек, оның
вербалды қабатында түрлі интертекстуалды ... ... ... ... тілдік тұлға ретіндегі автор мен ... ... ... ... жады тіл ... ... мен ... қазынасын ана сүтімен бойға дарытумен ... ... ... ... ... яғни өз ғұмырында оқыған сан алуан
кітаптар қайтсе де оның жадында өз ізін ... Ол із ... ... ... ... ... ғана ... автордың немесе
кейіпкердің тілдік тұлғаға ерекше әсер еткен сөзқолданысы да ... ... ... жеке сөз, сөз ... сөйлем немесе мәтін фрагменті
ретінде оқырман жадында өзінің бейнелілігімен, құрылымдық әсерлілігімен,
көп ... ... тыс ... ... да, кезі ... ... уақытта қайта еске түсіріліп, жаңа жағдайда, жаңа ... ... ... Олар адам ... белгілі бір тақырып немесе
оқиға төңірегінде емес, бей-берекет ... ... ... ... бір
ассоциация негізінде еріктен тыс еске ... ... ... Бұл
жағдайда ондай фрагменттерді оқырман ... ... оқып яки ... ... ... ... бір ғана белгісі өзектендіреді.
Мәтінаралық ... ... ... ... ... ... уақыт әсер етпейді. Претексті өмір жасының ... ... да, ол адам ... ұзақ ... ... ... ... де, тек нақты қажет болған кезде ғана өз ... ... ... ... [91:126] адам ... бұл түрін семантикалық деп атайды да,
мәтінаралық байланыстар теориясының ... ... осы ... ... ... ... жекелеген үзіктерін қалдыратын мәтіндер
тек бір ғана функционалды стильге жатпауы мүмкін. Ондай ... ... ... сакральді мәтіндерден бастап, функционалдық,
жанрлық сипаты жағынан мүлде ұқсамайтын мәтіндерді ... ... ... ... ... ... құзіреті мен жады қалай
қалыптасатыны жөнінде А. ... ... ... 80 жылдай бұрын
жазылса да, дәл қазіргі заманғы психолингвист ... әсер ... ана ... ... ... ... үйренеді. Сонан соң тіл
танытқыш кітаптардан таниды. Онан кейін үлгілі ... ... ... өзі
іс жүзінде иә ауызша айтып, иә жазып қолданумен біледі» [1:349]. ... ... ... ... ... ... ... үлгісінде көрсетуге болады: «Сәруар, әсте, өлең жаттамайтын.
Солықтаған жол-тармақ, ... ... күйе боп, ... өзі қалар еді. Ұзын
ырға кей ... ... бір ... ... басқан жұмыр шумақ не
шумақтың жартысы екшеліп өзі кеп, қыл ... ... ... ... ... кісінеп табысқан тармақ-жолдарын, керегінде шарқ ұрып іздегені
есінде жоқ». ... ... ... кез ... ... ... жан
дүниесіне жақын, эмоционалдық мәні жағынан белгілі бір ... ... ... ғана еске ... да, еске түсіруде де арнайы күш салуды
қажет етпейтіні байқалады. Тілдік тұлғаның жадында бей-берекет, ... ... ... мәтіннің кез келген деңгейдегі үзінділері қажет
уақытта ... ... ... ... ... ... арқылы өзектенуі
мүмкін. Осы орайда Ә. Нұршайықовтың «Махаббат, ... мол ... ... қарындасы» атанған Зәйкүлді еске түсірген артық ... болу үшін ... ... ... ХІХ ... орыс ... емтихан өткізуге әзірленіп жүрдік.
Бір күні үзіліс кезінде Зәйкүл бәрімізге сұрақ қойды
- Чеховтың бір қарындасы туралы ... бар еді ғой, сол сөз ... Қай ... ... дедік біз түсінбей. – Мария Павловнаны айтасың
ба?
- Тілімнің ұшында тұр, өзінің бір қарындасы жайында айтып еді ... Не ... Не ... еді кісі өз ... ... ... ... бір қасиетін
айтқан.
Біз Чеховтың әйел аттас шығармаларын атай бастадық.
- «Ниночка» ма?
- Жоқ, ... ... ... ... «Ит ... ... ... сақылдап кеп күледі.
- Қойыңдаршы әрі, келіншек ит ... ме еді? Ол бір ... ... екен иттерін қасынан қалдырмай ертіп жүретін?
- Ойбай, Зәйкүл, сен ... ... ғой, - ... ... ... тұрып. – Келіншектердің керемет аңшылары болады.
- Өзгеге сенсем де, саған сенбеймін, ... - ... ... ... ... Онда ... үшеуді» айтасың ба?
- Жоқ, үшеу емес, біреу, - дейді Зәйкүл ... ... ...
Чеховтың сол сөзін жұрт айта береді ғой ылғи.
Өлдік-талдық дегенде, келесі үзілісте оны әрең ... ... ... ... Чеховтың «Краткость – сестра таланта» ... ... ... ... сөзі екен. Сол күні бәріміз ішек-сілеміз қата
күле отырып, Зәйкүлге ... ... ... атты ... ... ... ... жалғыз сөз арқылы кейіпкер
тұтас ... еске ... ... ... танымдық базасында ол жайында
нақты, толық ақпарат болмағандықтан, тек ... ... ... сөзге жүгінеді. Ал, керісінше, ... ... ... базасы қарындас сөзімен парадигматикалық, синтагматикалық
қатынастағы сөздер арқылы танылады.
Әрбір адамның тілдік тұлға ретінде жеке когнитивтік кеңістігі [175:46]
болады, ал ол өз ... ... ... ... ... ... когнитивтік кеңістік жиынтығынан тұрады да, өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... ғана ұлттық когнитивтік кеңістікке жатса да, әр уақытта өмір сүрген,
қоғамдағы саяси-идеологиялық ... ... ... ... ... ... ... мәдениет деректерінің кейінгі
орынға ысырылуы сияқты экстралингвистикалық себептердің ... ...... мен ... ... ... өзі түрліше
қалыптасатыны кездеседі. Ол, әрине, адамның ... ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде
физиологиялық алғышарттар мен әлеуметтік ... ... ... Тек осы ... ... отырып қана, меншіктене отырып
қана, тұлға оларды өзінің және өз қызметінің бір бөлігі ... ... ... адам бола ... [176:9].
Бұл орайда зерттеуші Г.В. Денисова тілдік ... ... ... ... ұсынады. Бұл белгілі бір лингвомәдени
кеңістік мүшелері үшін тек ... ... ... ... ғана ... ... ортада бар мәтіндерді әр ұрпақтың ... ... да ... отырады. Көркем мәтінді оқушы оны өзінің өмірлік жеке
тәжірибесіне сүйене отырып қабылдайтындықтан, сол мәтінді ... өз ... ... ... Ә. ... ... мол жылдар» романы туралы өткен ғасырдың 80-жылдардағы, соңындағы
және қазіргі ... ... ... бір ... шықпайды.
Оқырмандардың алғашқы тобына ол іздеп жүріп оқитын күшті әдеби мәтін болса,
екінші топтағылар оны қатардағы көп романның бірі деп ... ал ... буын ол ... аса біле ... Осы жас буынның арасында романды
оқып, ол ... ... ... ... оны ... ... ... пайдалану) нәтижесінде ғана ол қайтадан күшті мәтінге айналуы
мүмкін.
Тілдік тұлғаның ... ... ... ... ... ұлттық білім энциклопедиясына жататын ағарту стандартынан белгілі
әдеби шығармалар, тарих, қоғам, мәдениет қайраткерлерінің есімдері ... аса ... ... ... ... тарихи, діни
жәдігер-ескерткіштер жатады. Тұрақты интертекстуалды ядро (өзек) дегенмен,
бұл да шартты ... ... ... ... ... ... ... тілдік тұлға танымдық деңгейінің интертекстуалды
тұрақты ядросы ең аз ... төрт ... ... жорамалдауға болатын
сияқты: 1. ... ... ... орта ... ... алған тілдік
тұлғаларға тән; 2. кеңес кезеңінде орыс тілінде орта білім алған ... тән; 3. ... ... ұлттық орта мектепте білім алған
тілдік тұлғаларға тән; 4. тәуелсіздік жылдарында орыс ... орта ... ... ... тән. Бұл орта ... ... мектептер мен
лицейлердің оқу бағдарламасына, мұғалімдердің сыныптан тыс оқу үшін қандай
ақын-жазушылар шығармаларын ұсынатынына, жастар ... ... ... ... де ... Аталған тілдік тұлғалардың
арасында мәтінаралық байланыстарды орнату, тану, ... ... ... ... ... деген ойдамыз, өйткені олардың басым бөлігі –
билингвтер. Қалған топтағылардың бұл ыңғайдағы ... ... ... ... ... оқып ... ... тілдегі көркем мәтіндерге байланысты
болады.
Тілдік тұлғаның динамикалық интертекстуалды ... ... ... жағдайларға орай өзгеріп, үнемі маңыздылығы, қажеттілігі белгілі
бір иерархиямен қайта ауысып отыратын күшті әдеби мәтіндер ... де, ... және жеке ... ... ... ... Мысалы, ұлттық
әдебиеттің атақты қайраткерлерінің ... ... ... ... ... яғни өткен ғасырдың 60-жылдарында оқырмандардың басым
бөлігіне олардың есімдері де, шығармалары да таныс ... сол ... ... ... де кейінгі қаламгерлердің мәтіндерінде ... ... ... ... ... ... ... туындылары насихатталғандықтан, олардың жекелеген ой-пікірлері,
сөзқолданыстары, тіпті ... ... ... ... ... мен жазу үдерісінде цитация қағидатымен жұмсалғаны белгілі. ... ... ... ... ... қайта оралған әдебиет пен Эко,
Коуэльо, Абэ сияқты жазушылардың шығармалары және тиісінше солардан ... ... ... көп ... ... ... ... оның когнитивті
деңгейінің ең қозғалғыш, ең өзгергіш бөлігі ... ... Оған ... емес ... ... ... мәтіндері (ән, жарнама, БАҚ
материалдары) жатады. Ол уақыт, идеология, белгілі бір ... ... ... ... өзгеруіне байланысты тез әрі жиі ... ... ... қабаттардың аражігі толық, нақты ажыратыла
алмайды, яғни әр адам өзінің жеке білім энциклопедиясына байланысты ... ... ... толастамай, үнемі үдей түскен уақытта өмір
сүріп отырған тілдік тұлғаның аялық (фондық) білімінің ... ... ... оқырманнан өзгеше екені сөзсіз. Бұрын КСРО деп ... ... ... бала-бақша, мектеп, жоғары оқу орындарында стандартты
бағдарлама бойынша тәрбиеленіп, ... ... ... ... ... ... ... алған әр республиканың рухани, ... ... ... ... ... ... мұндай бағдарламалардың
ауысуына, яғни оқырмандардың аялық білімінің басқаша қалыптасуына ықпал
еткені де күмәнсіз. Ал ... өзі ... ... ... ... ... ... танып білуге кейде көмегін
тигізсе, кейде кедергі келтіреді.
Ана ... ... ұлт ... ... ойын өзінен де гөрі
нақтырақ, әсерлірек ... ... деп ... ... ... ... жататын шығармалардан алуы заңды. Оқырманға жақсы таныс шығарманы
еске түсіретін түрлі ... ... ... тіл ... ... жұмсамайды, керісінше, өзі түзіп отырған мәтінге бұрынғы мәтіннің
әр алуан ассоциацияларын қосу, кіргізу арқылы оған жаңа мән-мағына үстейді,
түрлі ... ... ... бір сөзбен айтқанда, көркем мәтіннің
мазмұндық-концептуалды, мазмұндық-астарлы ақпарын ... ... ... ақын М. Мақатаевтың С. Сейфуллинге арнаған «Аңсап жүріп
кездестік» ... ... ... ... өзін ... ... ... себебі ол Ғ. Мүсіреповтің «Кездеспей кеткен бір бейне»
повесін еміс-еміс еске түсіреді. Бұл еске ... ... ... ... ... ... ... жанданып отырады. Ақынның
эмоционалды сезім күйін, өз кейіпкеріне көзқарасын графикалық ... ... ... қайталамалар, риторикалық сұраулар,
көңіл-күй одағайлары, етістік шақтарының динамизмі ... ... ... ... яғни ... ... сүйсінуі, өкінуі,
аңсауы, сенімі, үндеуі сияқты ... ... көз ... ... Бұл
орайда қаламгер Сәкеннің тұтас ... ... ... ... ... ... ... бостандығы, болашағы үшін
күрескен қайраткердің ерекше бейнесін жасаған. М. ... ... ... ... синтаксистік деңгейдегі цитация
байқалады. Реминисценция мына жолдарда берілген:
1. «Тар жол, тайғақ кешуді»
Кешіп кеткен қазақсың!
2. Айырылып ... ... ... жазған «Аққудай»...
Келтірілген мысалдың алғашқысында Сәкен өткен азапты жолды суреттейтін
шығарма атауы эпитет ... ... ... ... ... ... айналған, демек оқырманға
мәтін семантикасын ашу үшін конвергенция көмекке келеді.
Өлеңнің 5-шумағында ... ойды ... ... ... -
жолдастар» да – реминисценция. Автор осы символмен қатар тағы ... ... ... Онда ... тағы екі ... берілген.
...Айқай, Қызыл сұңқарлар!
Пай-пай, дүлдүл тұлпарлар!
Ортаға алып Сәкенді,
Жас қазақтың ұранын,
Жаңарта бір ... ... ... етіп ақын ... да ... ... автор Сәкен шығармаларының атауын еш маркерсіз беріп, ... ... ... ... ... ... сөздің
эпитеті ретінде пайдаланады:
Басқан ізіне гүл өскен ақын,
Жүрген жерінде жыр ескен ақын,
Тар жол тайғақты кешіріп бастан
Бақыт жолында күрескен ақын.
Аталған екі ... де ... ... ... ... алып отыр,
сондықтан да бұл интертекстер оқырмандардың біраз буындарына оңай танылады.
Ал мына мысалдарда мәтіннің жекелеген фрагментін авторлар өз ... ... ... ... сөз ... ... ... етене қабысқандықтан жаттығын байқамаймыз десе де болады:
Жоқ-барды жазып-сызып, күштеп таңып,
Ақпарлы, әжік-күжік істі атқарып,
Батырмыз – тоқсанымыз тоқты жыққан.
Жатырмыз – «болмасақ та, ... ... ... ... түстеп, танып.
Дос іздедім, тірліктен табылмады,
Ақылды, қайраты мол – қабырғалы.
«Жалғандықтан жасалған көңіл екен» -
Кешегі доспын деген жанның бәрі.
Жас шамалары әр түрлі ... ... ... ... ... ақын - ... ... мен Маралтай Райымбеков - Абайдың дайын
сөзқолданысымен өз ... ... ... ... ... күрт ... ... күнделікті іс-әрекетіне
ықпал етуі олардың когнитивтік базасының ... ... да ... ... себептерге байланысты ұлттық когнитивтік кеңістікте үлкен
маңызға ие жекелеген көркем әдебиет, ... ... бір ... бір
лингвомәдени кеңістікте өмір сүруші тілдік тұлғалардың біразына таныс
болғанмен, қалың көпшілікке белгісіз ... ... ... ... ... ... ... да басқалардан жоғары болады, сондықтан ... ... қолы ... ... салынған әдеби шығармалармен әр
түрлі деңгейде таныс болуы мүмкін. ... ... ... ... ... әр қилы ... көздейді: а) өзінің алдындағы жазушы
немесе ақынға құрмет-тағзымын көрсету яки оны ... ә) өз ... ... ... ... ретінде қолдану; б) өз ... ... ... немесе оған контраст тудыру; в) жаңа мәтін
түзу; г) астарлы ой ... және т.б. Ал ... өзі ол ... ... ... ... даңқты перзенті Б. Момышұлының орыс тілінде ... ... ... ... ... ... Қаламгердің
негізгі шығармалары қалың жұртшылық, отандық және ... ... ... ... ... өз ... ... аян, ал бұл
әңгіме туралы пікір тек Оңтүстік Қазақстан облыстық газетінде ... ... ... ғана кездесті. Б. Момышұлының 1971 жылы
басылып шыққан «Я помню их» кітабына ... ... Ф. ... ... ... ... теріс нәрсеге төзбеушілік –
автордың өзіне де тән ... ... де ... ... ... «Она»
әңгімесінде ол өмір мен адамдар қарым-қатынасының күрделілігін айтпай тұра
алмаған» - деп ... ... [177]. ... шағын бұл әңгіме – Б.
Момышұлының сүйіспеншілік тақырыбына жазылған жалғыз шығармасы және ... ... ... ... автобиографиялық деректері, яғни оның
ұстанған моральдық-этикалық қағидалары көрініп қалып отырады
Бұл орайда Б. Момышұлының билингв екенін есте ... ... ... ... әлемді индивидуалды-авторлық танып-түйсінуінде оның
ұлттық ерекшеліктері қайтсе ... яғни оның ... ... ... діл, ментальділік байқалатынын ескеру қажет.
Әңгіменің әр абзацында дерлік кездесетін лексикалық және ... ... ... ... ... ... ... атқаратын келтірінді құрылым – кейіпкердің түсі, ондағы ... ... ... ... (көп ... абзацтардың
алшақ орналасуы), мәтін модальділігінің ... ... ... ... ... шарттылық сияқты
сезімдер), интертекстердің ... ... ... хат, ... ... назарын ерекше аударады. Көркем мәтіннің композициялық-тілдік
құрылымын құрайтын ... ... ішкі ... ... сөз, ... де осы ... табылады. Ал интертекстер автор ... ... ... де кездеседі, демек, тілдік тұлғаның тілдік-мәдени
құзіретін танытады.
Қаламгер ... ... ... ... ... ... ... «Лишь
глупцам не присуща трагедия, ибо они не понимают, что такое ... ... ... ... ... деп ... ... яғни эпиграф
пен әңгіме семантикасының ыңғайластығы байқалады. ... ... ... ... қызметі айқын: оны әңгіме кейіпкерінің
характерін ашатын кілт және сол ... ... ... ... көзқарасын көрсететін элемент деп ... ... ... екі рет қолданылған трагедия сөзі – мағыналық
ұйытқы сөз, ... ... ... үшін ең қасіретті жайт суреттеледі.
Мұндағы «глупец» сөзінің де концептуалды мәні бар, өйткені бұл сөз ... ... ... ... ... тұр.
Жазушының билингв ретіндегі тілдік құзіреті және осы арқылы ... ... ... түрлі интертекстермен әңгіменің көп қабатты,
көп қырлы семантикасын түзуге мүмкіндік берген.
Әңгімеде «мәтін ішіндегі ... ... ... бірнешеу: аты
аталмаған кейіпкерлердің тіліндегі Грэм Гриннен алынған цитата, орыс халық
әні, А.С.Пушкин өлеңінің үзіндісі, ... ... ... ... ... әні «Ақбақайдың» аударылған жолдары олардың ұлттық-тілдік
идентификациясын, мәдени-білім дәрежесін нақтылауға ... ... ... ... аудартатын тағы бір интертекст –
жазушының өз ... ... ... әрі ... ... ... ... ретінде келтірілген өлең жолдары:
Я дерево низкорослое, расту в ... я ... ... тем, что на мне нет привлекательных ягод,
Я до последней щепки ... ... ... меня как суровый дар судьбы твоей!
Жазушы бұл өлең жолдарын кейіпкеріне бекерден-бекер айтқызып отырған
жоқ, яғни арада ... ұзақ ... ... ... сезімінің
суымағанын қысқа да нұсқа, әсерлі жеткізу үшін әрі ... ... ... сәттегі барлық күйініш-қасіретінің тереңдігін оқырманға сездіру
үшін қолданады. Бұл үзінді ... ... біте ... ... ... ... бірі ... қабылданады.
Қаламгер өз тілдік-мәдени құзіретіне сәйкес интертексті ... ... ... ... ... себебі бұл интертекстің
претексі М. Дулатұлының «Шағым» өлеңінің алғашқы ... ... Тек ... ... - Б. ... ... семантикасының қажеттілігіне орай
претексті аударып, өзгертіп, ... ... ... ... сөздерін енгізгені байқалады:
Мен біткен ойпаң жерге аласа ағаш,
Емеспін жемісі көп тамаша ағаш.
Қалғанша жарты ... мен ... ... шаруаңа жараса, алаш!
Байқалып отырғанындай, орыс және қазақ тілдеріндегі ... ... ... ... ... тек соңғы жолдар мен олардағы
апеллятивтер ғана әр түрлі. Орыс тіліндегі ... ... жеке ... ... ... ... қаратпа сөзбен бүкіл халықты атайды және
кейіннен жазылған Б. ... ... ... ... ... ... ... М. Дулатұлының контексіндегі шарттылық өлеңдегі
жалпылық, континуумның ... ... Екі ... ... ұқсамайды. Претекст қоғамдық-әлеуметтік мәні жоғары туынды болса,
интертекске ... оны таза ... ... деп ойлауға болады,
яғни дәйекке алынып отырған өлең шумағы басқа мәтін контексіне түсу ... ... ... ... жіберген. Негізгі әңгіменің құрылымына
енгізілген өлең шумағы өзінің тұтас өлең құрамындағы семантикасын ... ... ... ... қарым-қатынасының күрделі иірімдеріне
терең бойлауға бағыттайтын элемент ретінде өзі түсіп ... ... ... ... атқарып, мәтін модальділігін айқындайды.
Біздіңше, жазушы кейіпкерінің тілдік тұлға ретіндегі лингвомәдени
құзіреті мәтін семантикасын ... ... ... ... болып
санала алады. Себебі автордың билингв ... ... елі үшін ... ... етуге дайын тұрған күрескердің бейнесіндей болып ел аузында
жатталып қалған» [178:16] ... ... ... және ... өз ... ... өз ... әсер-қуатын арттыратын алғашқы жолдарын
контекстен үзіп алып, өз мақсатына жаратқан секілді, яғни тұтас елге ... жеке ... - ... сүйгеніне көшірген. Бұдан шығатын
қорытынды – автор интертексті мәтін түзуші элемент ... ... үшін ол ... ... ... ... көмек. Еш маркерсіз
(тырнақшасыз, авторы көрсетілмей) берілген интертекстің жаттығы әңгіменің
композициялық-семантикалық құрылымында мүлде ... ... ... өлең ... әңгіменің өзіне тән табиғи когеренті, еш ... деп ... ... қиын да қызық, күрделі де қайшылықты
қарым-қатынасын бейнелі, жинақтап ашып көрсететін элемент деп ойлайды. ... ... ... претексті танып, оның семантикасы мен әңгіме
семантикасын салыстыру, байланыстыру оқырманның ... ... ... ... ... ... әңгімесі жазылған тұста М. Дулатұлының мұрасы жасы
үлкен, онда да ... ... ... ... ... болғанмен, жастардың басым бөлігіне ... ... ... ... көпшілік претекстің өзін де, авторын да білмеуі мүмкін. Ал,
біздіңше, Б. Момышұлы бұл өлеңнің кімдікі екенін ... ... да ... жағдайларға байланысты М. Дулатұлының шығармашылығын атауға,
оқуға ... ... ... оның ... өз ... аудармасымен болса да
енгізуі қазақ зиялысының халқына жасаған ... ... ... ... Тек өлең ... Б. Момышұлы өзі ... ма әлде ... ... ... ... ма деген мәселе түйткіл тудырады.
Ғылыми айналымдағы еңбектерде М. ... ... орыс ... 1914 жылы ... ... жинағында басылып шыққаны туралы
айтылады [179]. Қазақстанға бұл жинақтың тек екі ... ғана ... оған М. ... ... атты өлеңі енгізілгені жөнінде нақты
деректер жоқ екенін ескерсек, үзіндіні ... Б. ... өзі ... ... ... ... интертекстуалды элементтерді өте көп
пайдаланатын ақындардың бірі С. ... ... ... Оның ... ... ... ашатын «О, Мұқа, мен де жетіммін» деп аталатын
өлеңінде интертекстуалды ... ... түрі бар: ... ... ... өлең ... ... өткен
ғасырдың 50-жылдары дүниеге келген ақын М. Мақатаевтың тұтас шығармашылық
контексіне ... ... Ұлы Отан ... ... тап ... ... ... семантикасы жаңғыртылып тұр. Соңғы шумақ өлең ... ... ... ойды ... тұйықтап отыр деуге болады:
От боп кірейін жас толы ... құс ... - ... қамалғанына!!!
СЕНАТ АЛАҢДАРЫНА
Жеткім келеді,
Қалуға бекіндім әрі,
Себебі –
Декабристер – жетімнің бәрі!
Шумақтағы графикалық тәсілмен ерекшеленген сенат алаңдарына тіркесі ... ... ... ... ... ... ... Сенат алаңында 1825 жылы аяусыз басылған көтеріліс пен 1986
жылы Алматыдағы Үкімет үйі алдында да ... ... ... жастар шеруін
меңзейді. Алғашқы көтеріліс туралы кеңестік тарих оқулығынан ... екі ... ... еске алса, кейіннен мектеп бітірушілер
үшін аллюзия тануда кедергілер бар. Кеңес ... ... ... ... ... сенат болмаса да, ресми ... ... ... ... ... ... оқиға осы аллюзиядан оңай танылса, Петербург
оқиғасы ... тек ... қана ... бар, ... когнитивтік базада
ол туралы дерек жоқ ... ... ... құс ... - ... Сондықтан оқырман Махамбеттің «Қызғыш құсымен» және ... ... ... ұлттық және әлемдік энциклопедиялық білім
аясын тоғыстырады. Өлең семантикасы және оқырман пресуппозициясы ... ... ... экспрессивтілігі айрықша.
Қазақ әдебиеті классиктерінің бірі Ғ. ... ... ... деп ... ... тіл мәдениеті мәселелеріне
арналғаны мәлім. Бұл, негізінен, ... ... ... ... ... алдындағы сөз болғандықтан, оның адресаттары
атаудың претексімен ассоциацияға орай әдебиетіміздегі сөзқолданысқа қатысты
мәселелер ... ... ... ... ерекше сезінеді. Ал
қарапайым халық үшін бұл интертекстің сол кезде ... ... ... осы ... жою үшін түрлі анықтама ... ... ... Ал ... ... ... көне ... жақсы хабардар ұрпақ үшін, керісінше, есімі ондай таныс емес
Ғ. Мүсірепов не айтқысы келді ... ... ... ... өте қиын
Авгейдің атқорасына айналған не ... екен ... ... ... ... өзі ... ... танымал-бейтаныстығы уақытқа байланысты
екенін көрсетеді, яғни белгілі бір кезеңде кең ... ... ... ... бір уақытта мүлде ескерусіз, танылмай өте шығары сөзсіз.
Жекелеген ... ... ... ... ... қолдануында кездессе
де, ол тұлға претекспен толық таныс немесе оны біледі деген сөз ... ... ... жиі қолданылып жүрген мына ... ... ... ... ... ... ... оқушылары да, оқу ... ... іліп ... ... да, ... ... оқырман да
білмейді:
Ана тілі – арың бұл,
Ұятың боп тұр ... ... ... ... ... құрметте.
Ел аузында кең тараған бұл сентенция өз ... яғни ... ... ... ... тілі ... тіл мәртебесін
иеленіп, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ұлттың саяси, идеологиялық, психологиялық сұранысын өтегені
ақиқат, сондықтан бұл интертекст публицистикалық дискурста ... ... ... ... ... ана ... қолданылу аясы күннен-
күнге кеңейіп келе жатқанда, бұл ... ... ... ... білім аясынан алынған интертекстердің ұлттық көркем шығармада
қолданылуының да өз ерекшеліктері бар. Бұл ... «Бір айта ... ... ... қана ... ... қатар білімнің әлемдік шеңберде болғаны
тілдік тұлғаның ... ... ... ... да ... ... ... Соңғысы әсіресе лингвомәдениеттанудың
белгілі бір ... ... ... кең ... ... ... қажет
етер, «прецеденттік атауларда» көрініс табады» [180:11] деген пікір тек
атауларға ғана ... ... ... ... ... ... ... болатын претекстердің бір көзі
афоризмдер екенін бұл мәселемен айналысушылардың бәрі көрсетеді.
С. Адамбековтің ... қыз ... ... романында басты
кейіпкерлердің бірі Кәрім қалжыңбас, тілді, әділ, шыншыл адам ... Ол ... ... Жаманқара мен ауыл молдасы Сыбанның іс-
әрекетін, оларға қарсы өз істерін «өмір сахна – біз ... деп ... ... ... бердік – А.Ә.), яғни Кәрім өзінің де,
өзгелердің де ... ... ... ... ... ... ... халық арасында кең тараған қанатты сөзді қолдана
отырып, яғни басқа субъектің ... ... ... афоризм күнделікті
сөйлеу үрдісінде, публицистикалық дискурста жиі кездеседі. Мәселен, КСРО
халық әртісі, белгілі өнер ... А. ... ... журналына
берген сұхбатында «Шекспирдің тілімен ... ... ... ... ... ... ... бойында кем, екіншісінде артық ... Ал, оны ... ... ... ... ... Өнер оқу
орындарына жастар көп түседі. Солардың ішінен суырылып шығатындары ... ... де ... ... - ... ... ... айтсам, бала
кезімде «артист»деген сөзді онша ... ... ... ... ... екі ... да ... коннотацияға ие. Бірінші
мысалда романдағы интертекст авторы атрибутивті емес, ал екіншісінде сұхбат
беруші өз ойын ашып ... ... ... ... атайды және
өзінің комментарий-түсініктемесі арқылы артист сөзінің жағымсыз ... ... ... Бір ... – афоризм, жоғарыда айтып кеткендей, ел
аузында кең таралғанымен, біз ... 7 ... ... ... ... айналып кеткен сөздері арасында байқалмайды. ... ... ... ... Пьер ... мына ... келтіріледі:
Весь мир - театр, мы все – актеры поневоле,
Всесильная судьба распределяет роли
И небеса следят за нашей ... ... ... ... бұл ... ... екенін
италиялық зерттеуші Г.В. Денисова [87:249] мен Н.Н. ... ... ... Соңғы зерттеуші бұл афоризмді архетиптік концептуалды
метафора деуге бейім.
Біз қарастырып отырған қолданыстың сентенция, яғни ... ... ... өз ... үзіліп алына алатын құрылымның көркемдігі –
қысқалық, мағыналық тиянақтылық, тұлғалық келісім – бірден көзге түседі де,
қайыра қолдануға ... ... ... Ал ... ... жиілеген
сайын оның қанатты сөздер қатарына өту мүмкіндігі ... аян. ... ... - әлемдік білім ... ... ... өз
коннотациясын өзгертуі өз алдына, автор да, оқырман да олардың ... ... біле ... Бұл ... ... келтірілген интертекстің
өзгеруі назардан тыс қала алмайды. Бірінші интертекст ... сай ... ... ... болады және Кәрімнің
тезаурусына сәйкес ... ... ... сөзі ... ... ... синонимдес сөздермен алмастырылған: актер – артист. Ал
екінші ... ... тек бір ... ... ... ... ... өзі еске түсіріп, толықтырады.
Бұның өзі интертекстуалдылық теориясындағы претекстен алынған цитата
сөз сол қалпында еш ... ... ... сол ... ... ... ... да вербалдана береді деген пікірдің ақиқаттығын
дәлелдейді.
Бізге географиясы, менталитеті, ... тілі ... ... ... ... ... ... көрінісі объективті себептерге
байланысты, яғни бұл ... ХVI ... ... ... және ... түпнұсқа тілден тікелей емес, дәнекер тілден аударма арқылы жетіп
отыр.
Алайда дәл осындай жағдай жақын шетел саналатын Ресей ... ... ... ... да ... ... ... қазақ тілінде оқып, білім алғанмен, басқа ақпарат көздері бір
орталықтан, бір ... ... ... ... ұлт ... жазатын
авторлардың түр, сәтті дайын сөзқолданыс іздеуі, оны басқа ... ... оны ... ... ... соны ... ... таңқаларлық жағдай
емес. Дегенмен өз мәтіндеріне кіргізіп отырған интертекстердің нақты қандай
шығармадан ... ... ... ... де аса ... ... Олар претекстің негізгі контексі, авторы туралы толымсыз дерекке
қарамай, айтар ойын әсерлі, сәтті жеткізер дайын коммуникативті ... ... Ғ. ... мына ... ... ... жер ... де бөлек күймеге.
Теңіз-тірліктің, түсінсең, сұрапыл әні.
Өзегің талып, әй, бала,
Өрекпи берме,
Оқтаулы мылтық ... бір ... ... үшін ... ... ... маңызды.
Адам бойындағы ақыл-білімінен гөрі оның дәулеті, мансабы жоғары
бағаланып тұрған заманда, тіршіліктің ... ... ... өз наразылықтарына өзі малтығып жүрген ... ... ... А.П. ... ... ... ... Қысқа әңгіменің шебері деп
саналатын А.П. Чеховтың бұл сөзі де ... ... ... ... ... ... кеңінен белгілі. Бір геосаяси
кеңістіктегі бұқаралық ... ... ... ... үшін ... ... қаламгер шеберлігі туралы әр тілде шығып жатқан мақалаларда көп
кездесіп жүретін бұл нақыл сөздің семантикасы көбіне жуықтау беріліп, ... ... да ... ... ... өз ... әр ... байланыстыру
үшін қолданған журналист мақаласында аздап өзгертілген претекст семантикасы
мүлде бөлек мәтін құруға қызмет еткен. Ол қазіргі кездегі теледидар, ... ... ... ... әңгіме, хабарлар, көріністер мен көше
тәрбиесінің, ойын автоматтарының ... жас ... ... ... ... ... ... ойлағанда менің есіме, сірә, бір
классиктің: «Спектакль ... ... ... ... тұрған болса, ол
қойылым аяқталғанша сөзсіз ... ... - ... ойы еске ... ... ... ... декорациясындағы кез келген деталь
елеулі, өйткені спектакль мазмұнын ... ... ... ал ... ... ... мәтін модальділігін қалыптастыруға қызмет етеді: теледидар,
кинотеатр экрандарындағы түрлі атыс-шабыс ұрпақ санасында ... ... яғни ... ісінде ешқандай ұсақ нәрсе болмайтынына меңзейді.
Ғылыми стильдегі анықтамалық материалда бұл ... ... ... ... шеберлігіне арналған қандай да бір мақалада әңгіме
немесе пьеса соңында атылуға тиіс ... ... ... қалмайды, яғни
бастапқыда суреттелген кез келген деталь сюжеттің кейінгі дамуында маңызды
болады» [190:331].
Үш түрлі ... ... ... ... ... ... Үш мысалдың авторы да претекст туралы үстірт қана хабардар,
тек претекст семантикасын ғана ұстап қалған. Алғашқы екі ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруге
болса, үшінші мысалдың авторы әрі өзінің идиоэтникалық ... ... әрі ... ретінде өз деңгейін таныта алмай тұр. Себебі
А.П. ... үш ... да ... ... болып тұрған сөзі шын мәнінде
төмендегідей: «Если вы в первом акте ... на ... ... то ... он ... ... ... - не вешайте его» [191:302].
Байқап отырғанымыздай, интертекст ретінде өз мәтіндеріне ... мен А.П. ... ... ... ... ... тиістілік, күмәнділік сияқты алуан сезім аңғарылады. Үш
қолданыстағы интертекстің лексикалық ... ... ... ... ... пистолетті алмастырған, ол авторлардың әлемді тілдік тануындағы
стереотиптен туындайды. Ал Ғ. ... ... ... ... хабар беріп тұрған реминисценция претекст семантикасын
ұлттық когнитивтік кеңістікпен ұштастырған: кеменің ... ... ... балануы.
Тілдік тұлға болып есептелетін қаламгер мен ... ... ... байланыстардың әлеуетін тануға жәрдемдеседі.
Келтірілген мысалдарда претекст пен интертекст семантикасының, авторлар
көзқарастары арасында кереғарлық, ... ... ... ... олардың бір-біріне жаттығы, бөгделігі сезілмейді. Ал мына бір
жағдай ... ... ... ... ... белгілі сөз
тіркесінің семантикасын түсінбей, тек ... ... ғана ... ... ... ... мазақ секілді түсініледі. Мысалы, 2001
жылғы бір кітапта: «Мүмкін, сондықтан да барлық уақыттар мен ... Н.М. ... ... сапар кезінде Шығыс Қазақстанның таулы
келбетіне таңырқай қарап тұрып, қойын дәптеріне былай деп ... ... Өмір ... сондай-ақ саяхатымен де керемет қой, шіркін!..»» [192] деп
қолданыпты. Ерекшеленіп көрсетілген сөз тіркесі еске ... ... ... И.В. ... ... 1936 жылы 12 ... «Правда»
газетінің бас мақаласында бірінші рет көрінді де, сол ... ... ... ... ... ... ... Елдің
саяси басшылығы ауысып, Сталин культі әшкереленген соң бұл ... ... ... и ... деген нұсқада ирония, сарказмге ие ... ... ... ... ... ... сөз тіркесінің бойында ғасырлар
бойы жинақталған ассоциация, коннотацияны эссе ... ... ... ... субъективті (өз пайымдауы бойынша, мелиоративті) пікірін
көрсету, ойын айшықтау үшін қолданған сияқты, ... оның ... ... кері әсер ... ... құзіреті жоғары тұлға
бұл сәйкессіздікті бірден ... ... ... еш көңіл бөлмеуі мүмкін.
Қалай болғанда да тілдік тұлға өзіне қажетті сөзқолданысты, мәтін
фрагментін өзі өмір ... ... ... ... кез ... әр қилы дәрежеде таныс мәтіннен алады, ал бұның өзі ... ... ... Прецеденттілік феномендері
Интертекстуалдылықты семантикалық тұрғыдан И. Смирнов ... ... ... ... жасау арқылы тек өзіне ғана тән мән-мағына
тудыру ... [91] деп ... ... ... ... түсіну үшін
белгілі бір мәдени, әдеби ортаға кеңінен таныс шығарманы еске ... ... ... ... бір қоғамда бір уақытта өмір сүріп, ортақ тілді,
мәдениетті, әдебиетті тұтынушылар үшін ... деп ... ... ... олар сол ... моральдік-этикалық ұстанымдардың
эксплицитті көрсеткіші, насихатшысы ретінде қызмет етеді. Ал ... ... ... ... ... ... ... пікірлері бір-біріне ұқсас, үндес болып, бір-бірін толықтырып
отырады. ... ... да осы ... әдеби ортаның бір өкілі
болғандықтан, өзін толғандырған, ойландырған мәселені жазған кезде ... ... ... ... сезінбей тұра алмайды. Мұндай ... ... тыс ... туралы түрлі пікірлер бар. Алайда әр
халықтың әдеби үдерісінде мәтінаралық ... ... ... аз емес және ... байланыстар жеке дербес туындыны қабылдау,
түсіну, талдау, интерпретациялау үшін ... ... ие. Бұл ... ... ... өз ... концептуалды
орталықтардың өзара байланыстары) және парадигматикалық (осы семантика
сипатталатын ... да ... ... ... түсу ... маркерленіп те, маркерленбей де кіргізіліп отырған мәтіндердің мән-
мағынасын байытатындықтан, ол ... бір ... ... алады. Интертекстуалды ортақ кеңістік барын көрсететін
маркерлер ретінде ... ... яғни ... ... мәтіндер, прецедентті айтылымдар және прецедентті жағдайлар
танылатынын ... ... ... ... ... ... ғана көрсетіп қоймайды, сонымен қатар мәтіннің
тұтастық, ... ... ... басқа да санаттарын түзіп,
қалыптастыруға ... ... ... ... ... бері ... ... жаңа мәтінге енгізілетін бөгде сөз - келтірінді құрылымдар түрлі
терминдермен ... ... ... ... ...... мәтін,
архетекст, мәтін-түпнұсқа, генотекст, пратекст, претекст, тілдік афоризм,
логоэпистема, ... ... ... және ноэма. Терминдердің
мұндай көп нұсқалылығы зерттеушілердің өз нысандарының қандай аспектілеріне
баса ... ... ... еді. Бұлардың барлығы текстаралық
байланыстарға ... ... ... ... ... ... ... коннотациясыз, бейтарап мәнді болса, енді біреулері бойында
сақталып, ... ... ... әлемге, адамның психологиялық
ерекшеліктеріне ... ... орай ... ... қолданыстарға
айналды.
Дегенмен осы терминдердің барлығы уақыты жағынан ерте ... ... ... ... танымал, белгілі мәтіндерді атайтындықтан,
бірте-бірте екшеліп, претекст, прецедентті мәтін күйінде тұрақтала бастады.
Бұл тіркесті алғаш айналымға енгізген Ю.П. ... ... ... ... деп (1) қандай да бір ... үшін ... ... ... елеулі болып табылатын, (2) тұлғадан тыс сипатты, яғни
осы тұлғаның алдында және онымен қатар өмір сүріп ... ... ... ... ... (3) осы ... ... дискурсында қайта-қайта айналып
соғып отыратын мәтіндерді айтамыз» [193:216]. Мұндай текстердің өмір ... ... ... зерттеуші үш түрге бөледі: 1) табиғи, яғни ... 2) ... ... ... ... ретінде, демек сол текст жөніндегі
түрлі сыни пікірлер, ... ... сол ... өнердің басқа түріне
айналуы – либретто, сценарий, пародия, ... 3) ... ... ... ... мынадай қорытынды ұсынады: «түпнұсқа мәтінге қатысы ишарамен,
сілтемемен, белгімен беріледі және сол арқылы ... ... ... өзі ... оның ... ... яки одан да ірі
өмірлік жағдайға сәйкес келетін фрагменттері ... ... ... ... ... ... тек ... мәтіндерден
алынған түрлі фрагменттерді ғана емес, түрлі ... да ... ... және ... шығу тегі ... ... сондай-ақ прецедентті мәтіннің өзі нақтылауды ... бұл ... ... дәлдігінен айрылып, олардың бәрін
қамти алмайтын болды. Қаламгер өз ... әрі ... әрі ... ... ... кеңістігінен өзіне қажетті түрлі
прецедентті ... ... ... алып, олардың эмоционалды-
экспрессивті, эстетикалық әсер-қуатын пайдаланады. Соған байланысты ... ... ... ... танымдық құрылымдары деген ұғымдарға
сүйенуге тура келеді. ... ... ... ... ... ... білімі мен түсініктерінің жиынтығы оның когнитивтік
кеңістігі, оны не ... не ... ... ... құрылымдар қалыптастырады» [57:62]. Лингвистикалық когнитивтік
құрылымдарға адамның тіл жүйесіне тән ... ... ... когнитивтік құрылымдар лингвистикалық ... ... ... ... жиынтығын қамтиды. Авторлар
прецедентті феномендерді таралу кеңістігіне және қоғамдық ... ... ... ... деп бөледі.
Прецедентті құбылыстарды құрылымдық-семантикалық типі тұрғысынан төртке
бөлген зерттеушілер олардың әрқайсысын ... ... ... (ПТ) – ... и ... ... ... (поли)предикативная единица; сложный знак,
сумма значений компонентов которого не равна его смыслу; ПТ хорошо ... ... ... ... ... в КБ входит
инвариант его ... ... к ПТ ... ... в
процессе коммуникации через связанные с этим ... ... или ... ... Прецедентті мәтінді оның тек бір ғана
компонентін еске түсіру арқылы өзектендіруге боладыкейде мүлде қайшылықты
семантикаға ие болуы ... ... (ПВ) – ... продукт
речемыслительной деятельности; законченная и ... ... ... быть или не быть ... сложный знак, сумма значений
компонентов которого не равна его смыслу, в КБ ... само ПВ как ... ... ... в речи ... ... языка [57:64-65].
Прецедентті айтылымдар тілде орныққан қалпында ... ... ... ... ... (ПС) – ... «эталонная», «идеальная» ситуация,
связанная с определенными коннотациями; в КБ входит набор дифференциальных
признаков ПС[57:64-65]. Ұлттық ... ... ... ... ... қалыптасады.
Символ прецедентного феномена (СПФ) – определенным образом оформленное,
вербально или невербально ( например, изображение змея или ... ... ... к ... ... ... соблазнения Евы)
выраженное указание на ... ... ... ... (ПТ) или
прецедентную ситуацию (ПС). СПФ ... быть как ... так ... ... ... в КБ; ... воспроизводится в речи
для актуализации прецедентного феномена (ПТ или ПС) и ... с ... ... феномендері коммуникацияға түсушілердің бәріне бірдей
деңгейде таныс болмауы ... ... ... бір лингвомәдени кеңістікте
үнемі қолданылуына байланысты сол қоғам мүшелерінде олар ... ... ... ... ... ... ... құбылыстар өз кезегінде вербалды (яғни тілдік
тұлғаның жадында дайын сөз, сөз тіркесі, ... ... ... ... және ... ... тұлға бұларды жадынан алғанда тұтас
өздерін емес, олардың түрлі дифференциялық белгілерін ғана алып, ... ... ... ... өз ... мәтінінде пайдаланады) болып
бөлінеді. Вербалды прецедентті феномендерге прецедентті ... ... ... ... ... ... мен прецедентті
жағдайлар еркін вербалданатын құбылыс деп ... Бұл ... ... ... өз ... бар, яғни ... бір
лингвомәдени қоғамда өмір сүретін адамдар олардың сол ... ... ... ... болады. Сол себепті прецедентті құбылыстарды ... ең ... ең ... ... ... ең ... ең қысқа
белгілерін есте ұстап, қажет жағдайда оларды өз мақсатына қолдана алады. Әр
қолданушының ... ... ... ... ... бұл прецедентті құбылыстардың вербалдануы ешқашан бірдей болып
шықпайды. Әр адам, мейлі ол ... ... ... ... ... ... қабылдаудың үстіне өз қабылдауын, түсінігін, бояуын ... ... ... да әр ... ... өз шығармасына кіргізгенде, олардың шығу тегіне қарамай,
қайтсе де өзінің ұлттық ментальділігін қосатыны сөзсіз.
3.2.1 ... ... ... ... ... ... ... символы ретінде көбіне прецедентті атаулар
қолданылады екен.
Зерттеуші А. Ислам ... ... ... ... ... еш ... не болмаса белгілі бір идиома ретінде қалыптасуға
себеп болып, әрі қарай тілімізде қолданысқа ... ... ... ... және ... ... мен ... параметрі бола
алатын тарихи жағдайлар немесе тарихи бір кезеңде белгілі бір рөл ... ... бір ... көркем шығарма кейіпкерлерінің айтқан
сөздері, аттары фразеологизмдердің негізін құрайды. ... ... бір ... белгілі бір мәдени ақпарат бекіген ... ... деп ... ... Негізінен бұл пікірге келісе
отырып, олардың бәрі ... ... ... және ... тілде
тұрақталуы, фразеологизмдер қатарына өтуі түрлі объективті, субъективті
экстралингвистикалық жағдайларға байланысты екенін көрсеткіміз ... ... ... ... әр қилы ... мен ... Ал бұлардың құрылымы өз кезегінде тек бір немесе екі ... ... ... ... ... ... деп ... көркем
шығармадағы ономастикон да мазмұндық-астарлы, ... ... ... ... ... элемент.
Кез келген тілдің аса бір ерекше құнды хабар жинақталған, сақталған
қабаты – ... ... ... ... ... бір ... ... және рухани құнды нысанның атауын зерттейтін ғылым
болғандықтан, өз ішінде ... ... ... және А.В. ... «өз ... жеке ... ... өрістерге» ажыратылады
[194:141]. Осы ... ... ең көп ... және ... мен ... Бұлай болатын себебі, бұл ... ... ... ... ... ... ал адам ... кез
келген ғылымның негізгі қарастырылатын нысаны екені даусыз. Бұл заңды да,
өйткені: «Жалғыз ғана ... ... - ... Ол ... өмір бойы ... да,
тым аз ғана айтуға болады» [195:76].
Антропонимдер өз кезегінде жалқы ... ... ... ... ... топонимдер ойконим, ороним, гидронимдерден құралады. ... ... ... ... реалионимдердің этноним, космоним,
зооним, фитоним, артоним, фалероним, менсоним, хрононим сияқты ... ... ... ... атауын біріктірсе, менсоним сөзімен
азық-түлік сату, көпшілік тамақтану орындарын атайды, ал артонимдер тобына
көркем өнер туындысының, ... ... ... ... ... ... де, тілдегі басқа сөздер сияқты халықтың тұрмыс-тіршілігі,
болмысы, ділі, рухани құндылықтарынан хабар беріп, өз бойында ғасырлар ... ... жеке ... та, ... бір ... түсіп те бере алады.
Әрине, өзі түскен контекске орай онимдер жаңа мағыналық байланыстарға ... ... ... ... ... ... ... яғни «әдеби-көркем
стиль жалқы есімдерді ... ... ... ... ... ... өзектендіріп қолданады» [196].
Зерттеуші Е.А. Козицкая көрсеткендей: ... ... ... ... ... ... және оны ... жұмсаудың аса
қуатты құралы» [197:91], демек, ... ... ... ... ... ... бір ... айтқанда, прагматикаға қызмет етеді.
Кез келген көркем ... ... аты ... ... ... да ... есімдер болсын, бекерден-бекер қолданылмайды.
Оларды қолдану арқылы автор түрлі стильдік мақсатқа жетуді көздесе, оқырман
үшін де ... ... ... ... ... бұл прецедентті атаулар
арқылы басқа мәтіндермен, қоғамдық-әлеуметтік өмірдегі оқиғалармен ... ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде жалқы есімдердің көркем мәтінде ... ... ... Ә. ... Е. ... ... мақалалары мен Қ.З. Жаппардың [198], А. Паңгереевтің [199],
диссертацияларын атауға болады. Е. ... ... [200] ... ... ... ... ... в художественном тексте» [201]
жинағының да ғылыми ... ... ... ... орыс ... жазылған
көркем мәтіндерде кездесетін қазақ онимдері туралы арнайы тарау бар.
Қазақ ақыны О. Сүлейменов шығармашылығындағы жалқы ... ... ... ... ретінде зерттеген Қ.З. Жаппар былай дейді: ... ... ... ...... ... ... ассоциациялары бар, көркем бейне құруда және шығарма мағынасының
барлық тереңдігін сезінуде, автордың ... мен ... ... ... ... өзіндік ерекше санат» [198:5]. Бұл пікірді ... ... да ... деп ... ... дәлел бар.
Онимдер ұлттық-прецедентті және универсалды-прецедентті болуы мүмкін.
Ана тіліміздегі көркем мәтіндердегі жекелеген онимдердің интертекстуалды
байланыстары ұлттық ... ... ғана ... ... мен бірлік еліне оралсаң еді,
Көп иттің қызып жүр қазір Қодарша кегі.
Тәңірің сенің көбейсін, сақтасын сені,
Тәңірге ұқсас қыла гөр ... соң ... (Ж. ... ... ... ойы ... ... ұшырдың.
Күн астындағы Күнікей едім,
Несіне төмен түсірдің? (Г. Салықбай)
Тауықсыз-ақ таңымыз атар деппін,
Махаббатты мәңгілік мақам деппін.
Менің құсым, бауырым, -
Сенің құсың
Қызғыш құсы емес ол ... (Ғ. ... ... ... мүлде,
Өңірлерден қуатын түнді мүлде
Күн шығады Кеңсайдан.
Кеңсай ғой ол!
Кеңсай жаққа қарай жүр ... (Е. ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінен белгілі кейіпкердің аты,
ал Ж. Жақыпбаев оны кең контекске түсіріп, халқымыздың ... ... ... ... ... өзіндік бет-бейнесінен айырар күштерді,
тіпті идеологиялық қысымды көрсетеді ... ... яғни бұл ... ... мән күшейіп, кеңейіп, әлеуметтік жағдайдың
бағалауына айналған.
Г. Салықбай өлеңіндегі Күн астындағы Күнікей онимі ... ... ... ... оқырман ойында сол ертегімен ассоциация тудырып,
лирикалық кейіпкердің қайшылықты бейнесін көрсетеді, айта кететін бір ... ... атау ... ұйқас, ырғағына қарай қысқартылып берілген.
Ғ. Жайлыбай мен Е. ... ... ... ... ... ... ... білім алған барлық оқырманға таныс, тек Ғ. Жайлыбай
контексі мен Махамбет өлеңінің семантикасы айқын қайшылықта, ол прецедентті
мәтін ... еш ... ... ... ... үзілді-кесілді
болымсыздықтың үстемеленуі арқылы танылады.
Ал Е. Раушановтың соңғы шумағында қайталанып келген Кеңсай сөзі, ... ... ... бұл ... өлең семантикасын
қалыптастырар мағыналық ұйытқы сөз екенін көрсетеді.
Келтірілген мысалдардағы онимдер ұлттық мәдениетке, ұлттық ... ... ... ... ... түсініктемені қажет
етпейді. Ал әлемдік ... ... ... ... ... ... қиындатады. Мына мысалдарға назар ... ... ... ... ... ... ашық ... айрылғысы келмейтін кейіпкер сөзі арқылы көрінетін интертекстуалды
элементті түсінуде мектепті ... ... ... ... ... ... ... тууы мүмкін: «Қоңырауын қайдағы бір ... екен деп ... ... ... жоқ деді ... Өз ... ... сатылап өзгертіп, басқа персонаждың сөзі арқылы
мінездеп, даралауға пайдаланса да, ... ... ... үшін ... ... жасамайды, яғни оларды не графикалық тұрғыда, ... ... ... Осы мысалдағы антропонимдер мен
«Қоңырау» артонимі ХIХ ғасырдағы қазақ, Ресей қоғамдары үшін ... зор ... ... ... хабар беретін прецедентті атаулар. Себебі Лондонда
А.И. Герцен шығарып тұрған «Қоңырау (Колокол)» журналында ... ... ... ... ... ... ... басқан
генерал Черняевтің патша үкіметі атынан жүргізген отарлау кампаниясы қазақ
жерін күшпен басып алудың, бағындырудың басы болатын. Бұл ... ... үшін ... кейінгі буындарына біраз ойлану,
анықтама материалдарды қарау қажет немесе олар бұл аллюзияларға мүлде ... де өтуі ... Бұл ... мына ... еске сала кету ... ... ... берген автор әдетте прецедентті мәтінді, ... ... ... ... салынған ақпараттарды адресаттың аша
алатынын / аша алмайтынын бажайлап ... Егер ... ... ... үшін ... ... ... десе, ондағы тасаланған ақпаратты ашу
үшін автор қосымша деректер беру тәсілін қолданады» [32:249]. Келесі ... ... ... ... өз ... тілдік-мәдени құзіретіне сенімді
емес, сондықтан бұл прецедентті атаудың қалай пайда болғанын ... жөн ... «- Әй, сен өзі ... ... ғой. Мен ... ... «Хибакусясы» емеспін. Қорықпа...» (М. Сүндетов). Әрине, барлық
шығармаларда автор ... ... ... ... ... өйткені
олар өз шығармаларын тезаурусы өздерімен шамалас адамдарға лайықтайтыны
психолингвистикада дәлелденген. ... ... ... ... да, ... ... де кездеседі.
Поэзиялық шығармалардағы онимдер өздері контексінен ... ... ... ... өзі енгізілген мәтінмен метонимиялық байланыста болуы
заңды. Мысалы, Г. Салықбай «Шайхы» деп аталатын өлеңдер топтамасына ... ... ... ... белгілі шығармасының атауын жартылай
маркерлеп енгізген:
Шайхылардың шайдай ашық аспанын,
Көрер ме едің ... ... ... шаң баса алмас іздері
Сөйлетеді «даналықтың дастанын».
Өлеңнің екінші шумағындағы артоним шайхы бейнесін ... ... ... ол фрагмент арқылы қаламгер де, оқырман да Ахмет
Иассауидің өмірі мен шығармашылығын ... ... деп есте ... ... ... сілтейтін аллюзивті реминисценция лексикалық,
синтаксистік ... оңай ... ... мұң, сол ... 63-те ... ... ... алғанда, қазақ поэзиясында жалқы есімдерді өз шығармашылығында
қолданбайтын ақын кемде-кем. Алайда, антропоним, топоним, ... ... ... ақын деп С. Ақсұңқарұлын айтуға ... Бұл ... ... ... мен лириканы ұштастырып, қоғам, халық үшін ... ... ... ... ... қөз ... Бұл ... ақынға прецедентті атаулар көп көмектеседі. Мәселен,
ақынның «Белгісіз солдаттар» атты өлеңінде 23 оним ... ... ... ... ... алынған бұл прецедентті атаудың қай-қайсысында
болмасын, адамзат өркениеті басынан кешірген ұзақ уақытты ... ... ... мәдени ақпар жинақталған, ол ... ... ... мағыналық ұйытқы сөздер тобымен бірлікте
эмоционалдық мән-мағынасы ... ... ... ... ... ... ... атқарып тұрған жүгі бар.
Прецедентті атаулар ішінде түрлі теонимдер мен ... де ... айта кету ... ... ... Мұса – Ой, ... ... құсалы елім, Тақырға тары шаштым - мысалы оның, Тар заман, ... ... ... ... ... Мұса ма едің? (Е. ... - ... ... жаз гүл ... ... ... ... қана
дірілмен, Көк шалғынмен самал өтті жүгіріп, Сүлеймендей су бетімен жүгірген
(Ж. Жақыпбаев); Алтай – Асқар Алтай – алтын ана есте жоқ, ... ... ... ... ... (М. ... ... – Сөз бейнелі даналықты оқып
әр, Жетім көңіл маңырар да, отығар. Түркістанға түн ала алмас түр ... құлы – ... ... ... (Г. ... ... ... - Өкпе
де ме екен, наз ба ... ... де ... аз ба ... ... ... ... Беломор каналды қазды әкем (Е. Раушанов).
Қарастырылған мысалдардың бәрі ... және ... ... ... ... етсе, кейбір прецедентті атаулар –
жалқы есім әлемдік білім аясынан алынады.
Антропонимикаға жақын өрістің бірі – мифонимдер. ... көне ... ... ... ... таныс болғандықтан, реминисцентті сипатқа ие, яғни
көптеген мифологиялық ... бір ... ... сол ... оқиға,
құбылыс туралы ассоциация тудырып, өзі жаңадан ... ... ... ... кеңейтіп, бір тұтас түсінік қалыптастыруға
көмектеседі. Бұл мифонимдердің ... ... ... ... ... да, ... да ... ортақ болып келеді. Сондықтан да
көптеген мифонимдер ұлттық ... ... ... ... ... Қазақ әдебиетінде де бұл үрдіс жиі кездеседі.
Бұл ... ... ... ... ... мейлінше алыс, ділі,
тілі мүлде ұқсамайтын, қабыспайтын халықтар мифонимдерінің ұлт тілінде
жазатын ... ... ... және ... вербалдану
парадигмасы интертекстуалдылық тұрғысынан ерекше назар аудартады.
Мифонимдердің ұлттық әдебиетте қолданылатын себебі сол, ... ... ... елес ... ... яғни ... тұлға.
Зерттеушінің көрсетуінше, психологияда ерекше тұлға деп жеке, шын болмыста
өмір сүрмейтін, бірақ адамдар санасында ақиқат тұлға ... ... ... Бұл ерекше тұлғаға адам ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін соның ісімен, мінез-құлқымен салыстырып,
баға береді, сол туралы көркем өнер ... ... ... ... ... ... бір ұрпақтары осы тұлғалар үлгісінде тәрбиеленеді.
Әдетте ерекше тұлға ретінде мифтік бейнелер, көркем ... ... ... ... – көне мифологияда алып күштің иесі, ол ... ... ... ... көпшілікке белгілі. Ұлттық ауыз әдебиетіндегі Шық
бермес Шығайбай, Қозы ... – Баян ... ... ... ... Ербол мен Меңтай есімдері ана тілінде оқыған кез келген азаматтың
аялық білімінде ... Ал ... ... ... оның ... шығармаларда кездесетін Дариға (М. Мақатаев), ... ... ... (С. ... ... бір ... өлең арналған нақты
нысаннан ажырап, дерексіз, жиынтық бейне атауына айналып кеткені де шындық.
Қазір бұлар өмір, махаббат, қол ... ... ... ... ... ... әр ... көрсететін прецедентті атау.
Ақындардың кейінгі буындары үшін бұл ... ... ... сөз
зергерлерінің тұтас шығармашылығының орнына жүретін таңба ретінде қызмет
етеді. ... ... фәни ... ... ақын «... ... өтті-кетті Мұқағали,
Қайырып қара өлеңмен кәлимасын. (С. Адай)
Жоғарыдан жымиясыз –
жайлы өңді...
Ләйлә ... ... атты ... бен ... ... ... ... енді,
Ақындардың патшалығы - иесіз... (Г. Салықбай)
С. Адайдың өлеңінде прецедентті атау тырнақшаға алынып, цитата ... Г. ... ... ... ... ... ... кең тараған прецеденттік атау – мифонимнің бірі –
Прометей. Бұл мифоним антикалық ... бері ... оның ... ... шыдамдылығының символы ретінде белгілі. Олимп тауларынан
отты ұрлап алып, жер бетіндегі адамдарға бергені үшін жан төзгісіз ... ... ... ... ... үшін өз ... ... мен әдісіне айналған, ал ... осы ... ... ... ... ... мазмұндық-астарлы, мазмұндық-
концептуалды ақпарын қабылдауы, түсінуі қажет.
Кез келген прецеденттік атау – жалқы есім зерттеушілер пікірінше [194;
202], өзіндік құрылымға ие. ... атау ... ... ядросы
– қабылданатын прецеденттік атау инвариантының дифференциалды белгілері,
яғни бейненің сыртқы ұқсастығы мен ... ... ... ... ... ал оның ... ... Сол себептен де прецеденттік атауда жинақталған, сақталған,
қатталған ақпар қаламгерлерге оларды өз ой елегінен ... өз ... ... мән ... ... ... әр қилы ... бұрынғыдан өзгеше
образ жасауға мүмкіндік береді.
Қазақ әдебиетінде Прометей прецеденттік атауының әлеуетін көптеген
ақындар өз шығармашылығында ... ... Қ. ... атақты «Ақын
өлімі туралы аңыз» өз кейіпкері Абдолла Жұмағалиевті Прометейге теңейді.
Бұл ... ... ... ... оның бірнеше дифференциалды
белгісі мен атрибутына, яғни прецедентті атаудың ядросы мен ... ...... ... өз ... көмегі, өзінен
күші басым құдайларға қарсылығы, жанкешті төзімділігі және оның қолындағы
от, оның шынжырда, демек, ... ... ... ... қолында
гранатасы бар ақынның сыртқы іс-қимылы, от қоршауында ... ... ... ... шын ... сенімі, яғни адамдарға көмегі,
сол жолдағы ... ... ... арқылы танылып, Абдолланың ерекше рухты,
ерекше қажырлы образы жасалған. Поэманың мазмұндық-нақты, мазмұндық-
астарлы, ... ... ... ... ... ... ... бұлттай,
Толқын шашта оттар ойнап,
Өрт топанын кешіп Нұһтай
Тұрды ... ... ... ұстаған Прометейге.
Дәл осы мифонимді қолданған белгілі ақын ... ... ... ... өз ... ... басқа бір белгісін
өзектендіреді, ол – Прометей бойындағы ... Осы ... ... кеңістік пен уақытқа түсірген ақын өз анасының көтеріңкі
образын жасауға қолданады:
Есімде - анам көмген жерошақтан,
Ертемен от алуға жұрт ... ... ... жыл ... үні бал ... жүр ... ... боп көрінетін
Ошақтан жатқанда отты үлестіріп.
Ақын контексінде өмір концептосферасына кіретін ... ... ... ... прецеденттік атауының бір дифференциалдық белгісі –
адамдарға ақы-пұлсыз от, жылу алып ... сол ... ... Ол ... ... үлестіріп сөзінің ... яғни ... ... ... ... ... ... оқырман қабылдауын жеңілдетеді.
Байқалып отырғанындай, қаламгер прецеденттік атаудың ядросы ... өзі ... деп ... бір ... ... бірнеше белгіні
өзектендіріп, вербалдайды. Соңғы мысалдағы образда ... ... ... ... ... ... ... өзінен
күштілерге қарсы тұрушылық сияқты жағымсыз сезімдермен ... ... ... ... ... ол ... да, өйткені ақын
контексі тек мелиоративті ... ... ... көпшілікке белгілі С. Ақсұңқарұлы шығармашылығында бұл
мифоним екі жақты берілген. Оның ертеректе жазған «Россия. ... ... ... жолдар бар:
17 болып келдің сен,
Шашу – жолыңа:
Адамның ҰЛЫ БАСЫ МЕН АЛЫП ҚОЛЫНА
Жалт қарады ... ... ... ... ...... Күюге туған пенде еді:
Маркске сенді –
Құдайға ғана сенбеді!
Кеңес ... ... ... ... ... ... түрі – аллюзия, реминисценция, цитата – бар: «Авгейдің атқорасы»,
В.Г. Белинскийдің «Гогольге ... ... ... ... ... ... ... Париж, «қанды жексенбі», Лермонтов, Құдайға сенбеу.
Ақын қолданған прецеденттік атаулардың әрқайсысы метонимиялы түрде ... ... ... ... ... өз ... қатталған коннотацияны үстеп, семантикасы, модальділігі мейлінше
ауқымды мәтін тууына ықпал еткен. Ақын графикалық тәсілдер ақпарлылығын да
сәтті пайдаланған.
Поэмада ... ... ... ... ... ... трагедиялық жағдайы алға шығарылады.
Осы мифоним автордың тағы бір «Прометей алауы» өлеңінде ... атау өлең ... ... ... ... ... сөз
алау арқылы жарық пен қараңғының қақтығысы шешілген, яғни ... алау ... еш ... ... ... ... басынан өткізген
ешқандай азап-қасіретке қарамай, ... ... ... ... ... ... ... лирикалық кейіпкер – субъектінің
көрінуіне байланысты прецеденттік атаудың когнитивті ... ... ... ... ... ... алмайтын баламын мен, көресімді көремін,
Прометей алауымен өртенеді өлеңім.
Өртенеді өзегім де өзге затты жат қылып,
Кең дүниені кеземін де, ... от ... ... ... ... ... ... алаумен алмастырылуы
кездейсоқ емес: алау ... ... ... мән, ... ... ... ауқымдылығы лирикалық субъектің поэзияға
көзқарасын ерекшелесе, соңғы жолдағы от сол поэзияның бір бөлшегі - ... осы ... әр ... ... ... жинақталған ақпардың
мәңгілікпен ұштасып жатқанын және мәтін континуумын танытады.
Сонымен, бір ғана прецеденттік атауды қаламгерлер өз ... ... ... ... ... ... пайдаланады.
Мифоним-прецедентті атаудағы ұғым ұлттық ділмен қабысып, эмоционалды әсер-
қуаты айрықша мол тосын образ жасайды. Келтірілген ... ... ... атау ... ... дифференциалдық белгісі –
іс-әрекеттің сыртқы ұқсастығын пайдаланғанмен, Прометейдің ... ... Ал ... өзі әр ... ... атау
негізінде төрт түрлі ерекше тұлға жасауға мүмкіндік берген: адамзатты неміс
фашистерінен құтқару жолында қаза тапқан қайсар ақын; ... ... ... балаларын ғана емес, бүкіл ауылды жылытатын ана; ... қоса ... ... да ... ... әлі де ... ... жиынтық бейне – пролетариат және адамзат өркениетінде өз
ізін қалдырғысы келетін ақын. Бұл – ... ... ... әлеуеті әр ұлт тілінде жаңа реңктермен толығып, байып, семантикалық
ауқымы ұлғая, кеңейе түседі деген сөз.
3.2.2 Прецедентті айтылымдар
Прецедентті ... ... ... өз ... ... ... ... кеткен цитаталарды жатқызады [57:65].
Ауызекі сөйлеу тілінде жиі ... ... ... ... ... ұтымдылығын, экспрессивтілігін, эмоционалдылығын молайтады,
айтар ойдың салмағын сезіндіреді, адамды ойлануға ... ... ... ... жеке ... ... жалпылайды,
немесе, керісінше, жалпы нәрседен дара факті-оқиғаларға баға береді, ойды
нақтылайды, дәлелдейді. Бұлар белгілі бір ... ... ... ... ... таныс болады да, олардың тілінде белгілі ... ... ... ... ... ... қаламгерлер аталған
бірліктерді көркем мәтінде әр алуан стильдік ... әр қилы ... ... ... контексте қолданады: бірде тұтас шығарманың идеялық-
эстетикалық мазмұнын аңғарту үшін ... ... ... ... ... ... ойды жинақтап, қорытуға немесе оны нақтылап,
дәлелдеуге пайдаланады. Ал кейде ... тілі ... ... бір ... баға ... ... ... шығармалардың ірі бөліктерін – күрделі
синтаксистік ... не ... - ... ... ... ... ... – олардың ықшам, әсерлі екендігі, астарлы ойды
қалыптастыруға қолайлылығы және есте тез әрі еріксіз ... ... ... ... алғаш жазба деректерде кездесуі Ш.
Уәлиханов есімімен ... Ол өз досы Н.Ф. ... үшін ... ... ... деп ... ... 33 мақал-мәтел енгізген
екен [203:48]. Ы. Алтынсарин өз хрестоматиясында ... ең ... ... ... он түрлі мағыналық топқа жіктейді. Сондай-
ақ А. ... пен И. ... ... ... 1889 жылы
Ташкентте жарық көрген. А. ... В.В. ... П.М. ... ... ... орыс ... бұл салада ... ... 1923 жылы ... «Мың бір ... ... орыс ... жарық
көрсе, 1941 жылы басылып шыққан «Қаһарлы сөз қамал бұзады» деген жинақ пен
Ұлы Отан ... ... ... ... ана ... алтын
қорындағы төл мақал-мәтелдеріміз бен аударма арқылы да ... ... ... ... ... ... жұмыстары да баршылық. Атап ... ... ... ... тілдік табиғаты, стильдік
қызметін саралаған алғашқы еңбектер қатарында Р. Сәрсенбаевтың ... ... ... ... атты ... 1961 жылы
қорғаған кандидаттық диссертациясын, 1967 жылы М. ... ... сөз – ... ... ... ... ... айтуға болады. Бұл
еңбегінде ақын көбінесе «сөз ... ... ... ... аударылу практикасын сөз еткен және жекелеген пікірлерін таза
ақындық (шығармашылық) тұрғыдан ұсынған.
Х. ... ... ... ... ... ... ... Автор В.В. Виноградов пен ... ... ... ... ... ... ... 4 топқа бөледі де, мақал-мәтел, афоризм, қанатты
сөздерді ... ... ... ... ... ... ... қатар бұлардың қаламгер шығармашылығында әр
түрлі стильдік мақсатта жұмсалуына, олардың мәтін ыңғайына қарай жаңғыртыла
қолданылуына, сондай-ақ олардың ... ... ... ... өз ... Ғ. Мұстафин шығармаларынан алынған мысалдармен дәлелдейді, яғни
аталған тілдік бірліктерді әр қаламгер өз қажетіне орай дар ... ... ... өзгеріспен, синтаксистік инверсиямен шығармашылық
түрде қолданатынын көрсетеді. Соңғы кезде көркем ... ... сан ... ... ... ... ... мұндай қолданыстардың
жиі ұшырасатынына назар аударуда.
Аталған тілдік бірліктер кейде еш өзгеріске түспей, тарихи ... ... ... ... ... ... ... алмастыруларға ұшырайды. Олардың өздері түсіп тұрған ... еш ... ... ... ... ... ... мәтін мазмұнын толықтырып, оған қосымша ... мән ... ... ... олар кейде оңай танылса, кейде тану
үшін ... өз ... ... ... ... поэзиясының көрнекті өкілі Қ. Мырза Әлидің шығармашылығында
контекстік афоризмдер – ... ... ... ... ... ... Мысалы, «Ақылды адам тоқтар сөзге аталы»,
«Жыртықтар қашанда тесікке күледі», «Тар жол, ... ... аман ... ... ... сүрінуің», «Адамның бірақ ақылы сонда: өздері
жамандықты айтып жақсыға ғана сенеді», «Не ... не ... ... жан
болма», «Шыж-быж жақсы, меніңше, тоңторыстан», «Екенін ел кімнің кім алмақ
танып, әуре болма лайдан аулап ... ... ... ... болады.
Келтірілген сентенцияларға негіз болған фразеологизмдер, мақал-мәтелдер
оңай танылса да, автор қолданысында ретсіз, жөнсіз көрінбейді. Мәселен, ... ... кешу ... Абайдан (тар соқпақ) бастап, А.
Тоқмағамбетов, Н. ... ... ... өлең ... ... ... ... тек С. Сейфуллин кітабының атауынан
кейін, «аса қиын, ауыртпалық азабы мол жол» ... ... ... ... ... байқалады. С. Сейфуллин контексінде нақты тарихи-әлеуметтік
кезеңдегі саяси-қоғамдық жағдайларды қамтып, кең ... ... ... Қ. Мырза Әли қолданысында өмірдің әр алуан құбылыстары мен
жағдайларындағы адам қарым-қатынасының сан ... ... ... «Тар жол, ... ... аман ... ... тегіс жерлерде
сүрінуің». Сентенция құрамындағы сүріну сөзі өзінің дәстүрлі семантикасынан
ауыстырылып, оқыс, ағат ... ... ... ... ... ... ... тұрған тегіс жер – тар жол, тайғақ кешудің
дыбыс әуезділігі, ішкі ... ... ... ... ... ... өзі ... мәтіннің не кіріспесі, не қорытындысы, не
когеренті, не ... ... ... [6:89], прецедентті
айтылымдар сол мәтінді түзуге қызмет етеді.
А.С. ... ... вы ... ты, Она, ... ... ... Әлімбаевтың « «Сіз» деген салқын сөзден шошимын ғой, «Сен» десең көңіл
шіркін шалқиды ғой» ... ... ... «Мың ... бір ... ... ... сіз-біз бен шыж-быж қарсы қойыла салыстырылған, яғни
сіз-біз жалған сыпайы, шікәмшіл, ... ... ... ... жандардың
бейнесі болса, шыж-быж қос сөзінің ауыспалы ... ... ... ... ... жаны ... ол үшін жаны ауыратын адамдар
образы берілген. Осы ... ... ақын жаңа ... ... ... ... ... лексикалық деңгейде танылып тұр: «Шыж-быж жақсы,
меніңше, тоңторыстан» деп, өзінің субъективті көзқарасын ашық көрсетеді.
Өйткені ... бір ... ... сөздердің түрлі
дәрежедегі эмоционалды реңкі арқылы вербалданған. Прецедентті айтылымдар
негіз болған сентенциялар да ... ... ... ... ... үшін ... осы мысалдардан айқын
байқалады. Жалпы алғанда, сентенциялардың мақал-мәтелдер қатарына ... ... ... орай, прецедентті айтылымдар негіз болған
сентенциялар да ... ... ... ... бірлікке айналу
ықтималдылығы басым демекпіз.
Ал төмендегі мысалдарда мақал-мәтелдер өзгеріске түсе қоймаған:
Күледі ел маған, «Күледі жақсы соң күлген»,
Еркек боп ... ... ... ... ... ... әлемге қажет шаруаның
Археологы да, геологы да болдым мен. (Ж. Жақыпбаев)
Әлдеқандай үміт ой
Жұбатады ... ... ұлы ... ұлы ... (Е. Раушанов)
Ағын оны алыстарға кетті алып,
Жүзудің де қажеті жоқ мұнда аса.
Бірге ағып бара жатты көп халық
Көппен көрген ұлы мейрам, мың ... (Г. ... ... ... ерінбеген,
Тықыршысын, көңіл-дөнен.
Ертең сенің алдыңда емтихан бар,
Ұлы ұстазға тапсырар Өмір деген. (Ғ. Жайлыбай)
Алғашқы екі мысалда ... ... ... ... ... ... бір типтік жағдайға ақынның субъективті көзқарасы тікелей
емес, бөгде сөз – прецедентті айтылым арқылы ... Ж. ... пен ... ... ... ... пен ақын ... отырған болмыс
арасында қайшылық байқалады. Алғашқы шумақта жай ғана мысқылдау ... ашық ... ... ... ... ... ... Г. Салықбай көпке белгілі мәтелді еш маркерсіз беріп, оның ... ... ... таза ... ... үстейді.
Ғ. Жайлыбай мақалды маркерлеп ресімдемегенмен, инверсияланған төл ... ... Бұл ... тағы бір ... ... компрессияланып
берілген (Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?).
Мына бір өлең ... ... ... ... ... аса ... метафораға айналған:
Көп ұзамай өмірден өтер ме екем?
Қол билеген құралдар көмер ме екен?
Әке - ... ... ...... ... енер ме екем?..
Келесі мысалдарда прецентті айтылымдардың жекелеген компоненттері ... ... ... ... ... ... бұлт әнін,
Сол туралы сыр айтайын, кел Сізге.
«Өз ... дей ... ... ... ... жүр ғой ... де (Г. ... елім, биік елім, ер елім,
Тек сен айтқан даналыққа сенемін.
Иілгенге иіл деген сен едің,
Шалқайғанға шалқай деген сен едің ... ... ... айтылым текст түзуге, астарлы ... ... ... ... ... деді ... ішінен, есіне қазақтың тағы бір
мақалы түсіп.
Алдыңғы жылы Черняевтің кампаниясы туралы ... ... ... ... этнографиялық бір жинақтан оқып еді.
Балық басынан, бірақ, көрер көзге ғана шіриді. ... ... ... ... ... ... ... шірімек. Уылдырығынан, деді
Крейгель. Есіне французша шүлдірегенін әлі күнге қоя ... ... ... алып еді. ... сонсоң, Петрухин ертіп кеткен қырыс шалды
және де мына шүрегеймен ... ... ... ... ойлап қалды» (А.
Сүлейменов). Өзі тұтқынға алып ... ... ... өмір ... ... ... сипаты мен мінез-құлқын прецедентті ... ... бір ... ... жататын сөздер арқылы
өз ойын айқындай түседі. Прецедентті айтылым негізінде түзілген үш абзацтан
тұратын ... ... ... қаламгер Крейгельге үлкен ... әр ... ... өмір ... бір ... ... ... жастардың психологиясын Сәруармен салыстыртып, қатар қойғызса да,
ұлттық идентификация, ментальділік ... ... ... Бұл - ... ... ... ... мазмұндық-
астарлы ақпардың бірі.
Контексімен байланысы ажырап немесе ... ... ... ... ... ... айтылып өткен «Туған елдің түтіні ащы
да болса ... ... ... мен ... ... ... «барлық уақыттар мен халықтардың әкесі», ұшқыннан алау
атады деп өзгертілген «ұшқыннан жалын лаулайды» цитаталарын атауға болады.
Байқалып ... ... ... орыс ... ... ... орыс тілінде оқып, білім алған Фатима ханымның қолданысында
еш оғаш көрінбейді. Егер бұл цитатаны ... ... ... ... ... ... ... мүлде орынсыз болар еді, яғни тілдік тұлғаның
құзіретіне сәйкес келмес еді. Ал ... ... ... ... кез келген тілдік тұлғаға жат көрінбеуі ықтимал, өйткені қазіргі ... ... ... ... ... ... ... қарағанда төмен.
Патшалық Ресейде революция ұйымдастырушы В.И. Лениннің сөзі ретінде белгілі
соңғы ... да өз ... ... ажырап кеткендіктен, әр түрлі
мәтінде түрліше модальділік тудыру мүмкіндігі мол. Мәселен, М. ... ... ... сатиралық сипатта болса, М. Әуезов ... ... ... ... мақсатты шешкен: Петерборда оқыған Әбіш өз кезінің
саяси-әлеуметтік, демократиялық ой-пікірлерімен таныс ... ... ... ... ... және баға ... өз кезегінде бұл
жастар ... ... ... ... ... мәтін
модальділігін түзеді. С.Адамбековтің «Атылған қыз туралы ... ... ... ... ... ... өледі» деп, қазақы ұғымға лайықтаған
цитатаның да претексі туралы түрлі болжамдар бар. ... ... ... и умирают в Париже» прецедентті айтылымын көптеген ақындар (А.С.
Пушкин, М.Ю. С. ... Е. ... С. ... т.б.) эпиграф ретінде
алса да, алғаш В. Гюго романдарының ... ... ... ешқандай
сөздікте тіркелмеген. Мұндай цитаталардың жандануы, өзектенуі тілдік
тұлғаның құзіретіне, жадына тәуелді.
Жалпы ... ... ... ... ... ... мән-
мағынадан гөрі эксплицитті жағдай туралы ақпар беретін сияқты. Бұл әсіресе
публицистикада анық ... ... ... ... ... айтылымдар
тақырыбына шығарылған мәтіндерді ... ... ... ... ... «Әй ... - ... қой дейтін – прокурор жоқ» деген
мақаланың мазмұны жөнінде ешкімде күмән ... Осы ... ... ... ... тек ... эмоцияға әсер ету
талабын ғана қанағаттандырады деген пікір [99:54] бар екенін еске ... ... ... ... ... ... жүгіну арқылы тек түзіліп
отырған жаңа мәтіндерге ғана бағытталмайды. ... ... ... ... ... оның мәдени кеңістіктегі континуумын кеңейтіп, ұзартады,
одан ... ... жаңа мән ... ықпал етеді. Сөйтіп олар –
прецедентті мәтін мен ... - ... ... ... ... Ал бұл
байланыстар ашық, жасырын тіпті әзер білінетіндей болуы ықтимал.
Зерттеуші Г.В. Денисова [87] прецедентті мәтіндерді ... ... ... және « ... әдеби емес» мәтіндер деп үшке бөледі.
Интертекстуалдылық мәселелерін бұл ғалым аударма үдерісіне қатысты
қарастырады. Ол күшті әдеби ... ... ... ... мақтанышы
болған ақын-жазушылардың шығармаларын жатқызса, әлсіз әдеби мәтіндерге өз
кезеңінде ғана танымал, ал ... ... ... ... ... ... Зерттеуші болжамы бойынша, бұл ... ... ... ... ... ... ол ... жадында сақталуына, оған әсер ... оның ... ... ... ... Ал ... емес ... прецедентті мәтіндер
қатарына халық арасына кең тараған ән, ... ... ... ... ... ... жатқызады да, мысалға В.А. Черномырдиннің
(Хотели сделать лучше, а получилось как ... ... ... ... ... сөздерін келтіреді. Мұндай қолданыс қазақ
тілінде де кездеседі. Мәселен: «Мен ... ... ... ... келе
жатқанда – түрлеріне қарағанда, мектеп оқушысы - жас қыздар темекі сұрады.
Мен барынша нұрлана жымиып, темекі ... ... ... ... тағы тыныш тұрмай, ... ... ... ... ... ... зиян ... ескертеді» дедім. (Әзілімнің сұры!). Осы
мысалдағы тырнақшаға алынған ... ... ... қорабының сыртында
басылған, көшелердегі ... ... ... ... кез ... ... жарнама. Автор оны өз шығармасының қажеттілігіне қарай ... ... және ... ... ... ... түсініктеме
(комментарий) беру арқылы өзі суреттеп ... ... ... ... білдіру үшін қолданғанын нақтылайды. Ал цитата ... ... ... әңгіменің сатиралық семантикасын түзуге қызмет
етеді.
Мына мысалдағы әдеби емес күшті мәтін қазір ... ... ... ... ... ... ... тұрған претекст өзі
түскен контекспен айқын контраста. Ақын Р. Ниязбеков шумағында ... ...... ... ... ... ... мүмкіндік берген:
Уа, партиям – «ақыл-ой, ар-ұятым!»
Маған да арай халқымды, саған да арай,
Сөйлемедің тегінде қараламай.
Күнің, сірә, болды ма жүрген сенің
Ұлттар мен ... ... Г.В. ... ... ... ... ... А.Е. Супрун [102], Е. Козицкая [197], Н.А. ... ... ... [69] ... прецедентті мәтіндерді қамтитынына қарамастан,
қолданыс аясы, жиілігі, жалпы тілдік-мәдени ... ... ... бір кезеңдегі тілдік жадына байланысты
жасалғандықтан, көңілге ... деп ... ... ... өмірден
де байқалатындай, тұрмыстық және ресми, оның ішінде ... ... бір ... ... ... белсенді қолданыста болады. Мысалы,
өткен ғасырдың 90-жылдары ортасында Е. Раушановтың «Қара бауыр қасқалдақ,
қайда ... ... өлең ... ... қазақ баласына ... ... ал бұл ... ... Д.А. ... арналғаны
белгілі. Саяси қайраткердің ... ... де, ... ... ... бүкіл қазақ халқының да басынан кешіп отырғаны болғандықтан,
прецедентті мәтін қолданушысының ... ... ... ... яғни ... құбылыстың дифференциалды белгілері, атрибуттары
сәйкес келеді. Сондай-ақ он шақты жыл бойы ... ... «Мен ... ... ... әні ... қолданылу жиілігі, оған сыйғызатын
мәннің сан алуандығы (шын мәніндегі таң қалу, сүйсінуден бастап, өкпелеу,
жиіркену, ашық сынау, ... ... ... ... соншалық, бір
мезгіл тіпті клишеге айналып, өзінің әу ... ... ... ... алды.
Әлсіз әдеби мәтіндер қатарында қазақ тілінде әдетте «Тамаша», «Күлкі
керуені» бағдарламаларында ойналатын интермедияларды атасақ та ... ... бір ... ... құрылым бір-бірімен жаңа құда ... ... ... ... ... жойып, қарым-
қатынас орнатуды жеңілдету үшін, яғни контакт орнату үшін ... ... оны ... да ... оны ... да осы ... ... контексті еске түсіреді, сондықтан бұл құрылым қазір
тіпті жаңа таныс ... да өз ... ... ... ... береді.
Бір ерекшелігі сол – бұл басқа да ... ... ... береді.
Әлсіз әдеби мәтіндерге жекелеген қаламгер үшін өзіндік орны болса да,
тілдік-мәдени ұжымның барлық мүшелеріне танымалдығы, құндылығы ... ... ... бір ... ғана ... ... ... араға уақыт түскен
соң ұмытылып кеткен иә болмаса ұмытылып қалатын ... ... Айта кету ... ... ... ... ... интертекстуалды
байланыстар көбіне цитата сөз ретінде көрінетіндіктен, ... ... ... ... байқалмайды десе де болады.
Ал күшті әдеби мәтіндерге Абай шығармаларын жатқызуға болады. ... ... әрі ... әрі ... ... ... ... кейде еш өзгеріссіз кіргізіліп, мәтін семантикасына әсер ... ... ... ... кеп ... мен ... дана ... туып таңда,
Сіздің қалың еліңіз – қазағыңыз
Жұлдыздарға жетуге ... (Г. ... ... ... ... ... етіп ... дүние есігін ашқан өлең»
Мен саған жетіп едім жалғасқалы. (Ғ. Жайлыбай)
Байқалып отырғанындай, ... ... ... ... ... да ... ал ... графикалық тұрғыда ерекшеленген.
Интертекст оны қолданған қаламгерге претекстің мән-мазмұны мен ... ... қоса ... жаңа контекст жасауға, дамытуға, яғни
оған жаңа мән үстеуге, мәтін модальділігін байқатуға, бағалауыштық қызметте
қолдануға мүмкіндік береді. ... ... ... ... өзі ... тұтасып, оның семантикасын толықтырып, байытатыны соншалық, оның
басқа контекстен алынғаны, ... ... еш ... ... ішінен іздеп тапқан батырым,
Баспай анық, жүрмей кеткен ... құт ... ем мен ... ... жетпеген-ай ақылым. (Ж. Сәрсек)
Осы өлең шумағында Абайдың «Ақырын жүріп, анық бас, еңбегің кетпес
далаға» ... ... ... ... ... ... инверсияланып, претекстегі болымдылық жаңа контекске, ... ... ... ... ... ... ... деңгейде байқалады:
Жерден сырлас таппадым сөз ұғарға,
Көкте жүрген көзелдің көзі бар ма?
Тіршіліктен түңілген тамам бала,
Өзін асып жатыр ғой өзі ... ... ... арақ ... ... ... ... – мейір, балада – пейіл қалмай»
Әлекедей жалаңдар арам қылық. (Ұ. ... ... ... ... - оқырманға интертексті таныту құралы.
Претекст құрылымдық-семантикалық ... ... ... ... ... ... желтоқсан мен сол бір-екі ай» өлеңіндегі «Байда
бейіл, жалшыда мейір де жоқ, ... ... ... ... ... ақын тұтас өлең семантикасындағы екі әлеуметтік ... ... ... ... қайшылықты қазіргі заман
шындығымен қатар қойып, мүлде жаңа, соны контекст ... ... ... ... өз ... сақталып қалған түрлі (мәдени,
әдеби, әлеуметтік, психологиялық, саяси) деректерді әр қилы трансформацияға
түсіріп, сөз мағынасын дамыту, ... ... жаңа бір ... ... ... Бұл ... кейде саналы түрде болса, кейде еріктен тыс
болуы да ... Ол ... ... ... когнитивтік
кеңістігіне, пресуппозициясына байланысты болады. ... Д. ... мен ... ... мына ... ... ... алғаны да
сезілмейді. Оның жүзінде әбіржу де, қайғыру да, опыну да жоқ, сүйікті
Сафурасына, ... ... ... ... мен күйініші де жоқ, бәріне де
көнген, бәріне де разы. Лапылдаған қайғысы мен күйініші, ... ... ... ... орны ... ... азабы мен өксігі, бәрі-бәрі ... мен ... үшін ... ... ... ... жатыр. Ол
Смағұлды да, Сафураны да, ... де ... ... ... ... ... хайуандық!» деп даурықпайды да. Бәрін үнсіз
көтереді, ... ... ... ... Ет ... суға ... езіліп, жаншылып, ішкі дүниесіне қара қан боп тамшылап таусылғанша
төзіп бағады».
Үзінді семантикасы бірден Абайдың қалың көпшілікке жақсы ... ... ... ... қара көңілім не қылса да,
Аспанда ай менен күн шағылса да.
Дүниеде, сірә, сендей маған жар жоқ,
Саған жар менен артық табылса да.
Сорлы асық ... да, ... ... ... ... ... жаңылса да,
Шыдайды риза болып жар ісіне ,
Қорлық пен мазағына да табынса да!
Келтірілген екі мәтіннің арасында ешқандай ашық ... жоқ, ... ... ... ... ... екі ... деңгейде салыстыру қажет. Прозалық шығармада претекст мағыналық
ұйытқы сөздердің парадигматикалық және ... ... ... және ... екі ... ... ... өзінің
субъективті пікірін білдіруге жәрдемдеседі.
Абайдың тағы бір шығармасын келесі үзіндінің претексі деп ... ... ... ... мойнына оратылып, аймалап-құшып, қойнына
түнеп кететін опасыз бұлттардың не сыбырлағанын есіне түсіре алмай, ... ... түс ... басы ... ... ... ... ... тостағандай дөңгеленген тұнық көлдің ... ... айна ... көкке бағып, мұңаяды – жаңалық күтеді!».
Т. Шапайдың «Жаңалық тыңдаңыз» ... ... мен Абай ... ... лексикалық деңгейде танылады:
Қонады бір күн жас бұлт,
Жартастың төсін құшақтап.
Жөнелді ... ... ... ... ... жүзі ... ... таң қапты:
«Бәрі осы-ау, - деп, - қыз деген!»
Томсарып тұрып ... ... ... бір ... ... ... ... [205:367] мағыналық ұйытқы болуы көрсетеді:
Абайдағы бұлт - жас, ұмытшақ, ойнақы, Т. Шапайдың ...... ... – кәрі, жүзі әжімді, томсарыңқы болса, Шапайда шың – ... ... әр ... Абайда өткіншілік семантикасы басым болса, Т.
Шапай туындысында қайталанбалылық, тұрақтылық семасы алға ... ... ... ... ... претекст ретінде алған Абай өлеңінің
семантикасымен қоса М.Ю. Лермонтов ... да ... ... ... ... ... ... білімі, қалыптасқан
ортасы, ұстанған кредосы әр түрлі қаламгерлердің әрқайсысы орынды, ұтымды
қолданғаны ... ал кез ... ... претекст пен интертекст
арасында байланыс орнататыны сөзсіз, яғни Абай ... ... ... ... ... ... ... өміршеңдігі, қайталай
жұмсалуға бейімділігі айқын танылып отыр.
Бұл мысалдарда Абай шығармаларының ... ... ... Олар ... ... ... алынғандықтан, авторлардың Абай
сөзіне ерекше ықыласпен, ... ... ... ... Мұндай
көзқарас Абай өлеңі негізінде ... ... ... ... да ... бола ... ... мысал аңғартады:
Дүниеде, сыра, саған мендей жар жоқ,
Саған жар менен ... ... ... ... әрине, біздің когнитивтік базамызда қалыптасқан нормаға
сәйкес келмейтіндіктен, көбімізге жат, түсініксіз, орынсыз болып ... ... ... ... яғни ... ... бары ... Орыс тілінде
претекстердің коммуникативті регистрі төмен ... ... ... А.С. Пушкин шығармалары мысалында нанымды түрде көрсетеді ... ... ... ... ... аса көп ... барлық ин