Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері

І. Жыр
ІІ. Жыраулар поэзиясы
ІІІ. Жырау
1) кең мағынада, поэзиялық шығармалардың жалпы атауы. Көне түркі тіліндегі "иыр" сөзі де қазіргі "поэзия" терминінің мағынасында қолданылған. Бұл атау дәл осы мағынада қазіргі қарақалпақ, қырғыз, ноғай, қарашай, балқар, башқұрт, татар, тағы басқа түркі тілдерінде әлі күнге дейін қолданылады;
2) тар мағынада - қазақ халық поэзиясындағы 7 - 8 буынды өлең өлшемі, поэзиялық шығарма жанры. Қазақ ауыз әдебиетіндегі батырлар жыры, тарихи жырлар, лиро эпостык жырлар, жоқтаулар, жыраулар поэзиясы, толғаулар, термелер, тағы басқа түгелдерлік поэзияның осы өлшемдегі үлгісіне құрылған. Поэзиядағы бұл жанрды жазба әдебиет өкілдері де (Абай, С.Торайғыров, тағы басқа) орнымен пайдаланған. Буын санының бірқалыпқа түсіп тұрақтануы - Жыр жанры дамуының соңғы кезеңдерінде пайда болған құбылыс. Ежелғі замандардағы Жыр өлшеміне аралас буын тән болған. Мұндай өлшем қазақ халкының толғауларында, ногай халқының йырларында, башкұрт халқының қобайырларында, қырғыз халқының санатында сақталған. Тармақтарындағы буын саны 7-ден 15-ке дейін жетеді. Аралас буынды үлгілер батырлар жырында да кездеседі.
Поэзияның басқа өлшемдеріндегі өлең жолдары тұтаса келіп, шумақ құраса, жыр тармақтары тирада түрінде шоғырланады. Тарихи генетикалық тұрғыдан тирада үлгісі шумақтан бұрын қалыптасқан. Демек, жыр өрнегі өзге өлшемдерге қарағанда әлдеқайда ерте туған. Жырдағы тирада үлгісіндегі тармақ пен ұйқас мөлшері және олардың арақатынасы қатаң сақталмай, жиі өзгеріп, құбылып тұрады. Дәл осы қарапайым ерекшелікке көпке дейін ғылымының мән берілмегендіктен, жырда басқа өлшемдегідей егіз, кезектес, шалыс ұйқас түрлері болады деп есептелініп келді, олардың жалпы саны 10-ға дейін жеткізілді. Мұндағы басты қателік тирада ішіндегі ырғақтық үзілістерді шумаққа теңгеруден туған еді. Кейінгі арнайы зерттеулер жырдың тармағы мен ұйқасы тирада пішініне ғана тән заңдылықтарға негізделіп түзілетінін айқын дәлелдеп берді. Жырдың ұйқасы дара ұйқас (монорифма) және аралас ұйқас (полирифма) болып бөлінеді. Аралас ұйқас негізгі ұйқас пен қосымша ұйқастардан тұрады.
1. Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.
2. Қ.Бітібаев "Әдебиетті тереңдетіп оқыту". - Алматы: "Мектеп", 2003 жыл
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласындағы Шәкәрім ... ... ... ... ... мен ... поэзиясының ерекшеліктері.
Орындаған: Жанарбек Б.
ЖУ-301 топ
Жетекші: Секей Ж.С.
Семей, 2015 ... Жыр ... ... ... ... (көне түркі тілінде - иыр)
1) кең мағынада, поэзиялық шығармалардың жалпы атауы. Көне түркі тіліндегі "иыр" сөзі де қазіргі ... ... ... қолданылған. Бұл атау дәл осы мағынада қазіргі қарақалпақ, қырғыз, ноғай, қарашай, балқар, башқұрт, татар, тағы ... ... ... әлі ... ... ... тар ... - қазақ халық поэзиясындағы 7 - 8 буынды өлең өлшемі, поэзиялық шығарма жанры. Қазақ ауыз әдебиетіндегі батырлар жыры, тарихи ... лиро ... ... жоқтаулар, жыраулар поэзиясы, толғаулар, термелер, тағы басқа ... ... осы ... ... ... ... бұл ... жазба әдебиет өкілдері де (Абай, С.Торайғыров, тағы ... ... ... Буын ... ... түсіп тұрақтануы - Жыр жанры дамуының соңғы кезеңдерінде пайда болған құбылыс. Ежелғі замандардағы Жыр ... ... буын тән ... Мұндай өлшем қазақ халкының толғауларында, ногай халқының йырларында, башкұрт халқының қобайырларында, қырғыз халқының санатында сақталған. Тармақтарындағы буын саны 7-ден 15-ке ... ... ... ... ... батырлар жырында да кездеседі.
Поэзияның басқа өлшемдеріндегі өлең жолдары тұтаса келіп, шумақ ... жыр ... ... ... ... ... генетикалық тұрғыдан тирада үлгісі шумақтан бұрын қалыптасқан. Демек, жыр ... өзге ... ... ... ерте ... Жырдағы тирада үлгісіндегі тармақ пен ұйқас мөлшері және олардың арақатынасы қатаң сақталмай, жиі өзгеріп, құбылып ... Дәл осы ... ... ... ... ... мән берілмегендіктен, жырда басқа өлшемдегідей егіз, кезектес, шалыс ұйқас түрлері болады деп ... ... ... ... саны 10-ға дейін жеткізілді. Мұндағы басты қателік тирада ішіндегі ырғақтық үзілістерді ... ... ... еді. ... ... ... ... тармағы мен ұйқасы тирада пішініне ғана тән заңдылықтарға негізделіп ... ... ... ... Жырдың ұйқасы дара ұйқас (монорифма) және аралас ұйқас (полирифма) болып бөлінеді. Аралас ұйқас негізгі ұйқас пен қосымша ұйқастардан тұрады. ... ... - 15-18 ... ... халық поэзиясы. Біздің дәуірімізге, негізінен, ауызша жетті. 15 ғасырдың орта шенінен бастап қазақ халқының төл мәдениеті өркен жая бастады. Көне, ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты.
Жыраулық поэзия қазіргі Қазақстан жерін қоныстанған ежелгі тайпалар туғызған бай рухани қазынадан нөр алды, ... ... ... тың ... игеру, жаңа мазмұн қалыптастыру нәтижесінде кемелденді. Қоғам, дін, этика, ... ... бен ... ... пен ... ... пен кедейлік, дүние мен дүние жайлы сан-салалы ойлар тоғысқан ... ... ... ... дүниетанымдық сипатын аңғартады. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері, кезінде бүкіл Дешті Қыпшақка даңқы жеткен Қодан Тайшы, Сыпыра жырау,Асан ... ... ... жаңа ... ізашарлары ғана емес, көне мұраны жалғастырушылар деп те саналады. Асан қайғы туралы ... ... ... карақалпақ халықтарында да сақталган. Асан Қайғы - көптеген нақыл сөздердің, философиялық толғаулардың авторы. Ол өз өлең, толғауларында мемлекетті нығайту, ... ... ... ... қажетін насихаттайды.
Сахара эпосын тудырушылардың бірі, ірі эпик ақын, ерлік жырларын шығарушы жорық жырауы әрі нәзік лирик болган Қазтуғанның біздің ... ... ... ... ... ... болмыс, тіршілік, өзін қоршаған орта туралы түсінігін бейнелейді. Қазтуғанның ұлттық бояуы қанық, афоризмдерге, көркем түстерге бай толғаулары туған әдебиетіміздің ... ... ... ...
Жыраулық поэзияның дамып, өркендеуіне Доспамбет пен Шалкиіз шығармалары айрықша әсеретті. Жорық жыршысы ... ... ... ... ортағасырлык жауынгер көшпендінің ер тұлғасы, ерлік кейпі көрінеді. Доспамбет толғаулары 19 ғасырдың 80-жылдарынан бастап баспа ... көре ... ... поэзияның ең көрнекті өкілі - Шалкиіз жырау Тіленшіұлы (1465- 1560). Шалкиіздің толғаулары ең алғаш 1875 жылы хатқа түсіп, баспа бетінде ... ... ... ерте ... ... бүгінгі күндерге бір сыдырғы толық жетті.
Жиембет жырау мен Марқасқа жыраудың өмір жолы Есім хан тұсындағы тарихи оқиғаларға тікелей қатысты. ... ... ... ... Есім ... бір ... бағынған күшті мемлекет кұру туралы идеяларының ұраншысы атанса, Жиембет жырау ханға қарсы араздығын ... ... ... ... ... ... ең ... 1908 жылы "Жақсы үгіт" кітабында жарияланса, Марғасқа толғаулары кеңес заманында зерттеліп, баспа бетін керді. 18 ғасырда жыраулық поэзия тақырыптық ... ... ... ... байи түседі. Жоңғар шапкыншылығы және "Ақтабан шұбырынды, ... ... ... ... ... мен ... ... саяси және қоғамдық өмірдегі өзгерістер - ел өміріндегі елеулі оқиғалардың барлығы да жыраулар ... ... ... ... ... ... басқыншылығына қарсы күрес сарыны, әсіресе, Ақтамберді жырау шығармаларынан айқын көрінеді. Оның ... ... ... сарындар 18 ғасырдағы қазақ поэзиясының бет-бейнесі, бағыт-бағдарын айқын танытады. Осы кезеңде өмір сүрген Улбешей жырау мұрасындағы жетекші тақырып - сырт ... ... ... ... түскен, ел корғаны болған батырларды мадақтау. 18 ғасырдағы Жыраулық поэзияның көрнекті өкілдерінің бірі - Тәтікара жырау. Ол кене ... ... ... ел ... ... ... туралы, отаншылдық идеяны насихаттайтын жорық жырларын туғызған. Ақтамберді, Үмбетей, Тәтіқара ... ... ... ел ... ... ... ... жинақтарға енді.
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі - Бұқар ... Ол ... ғана ... ... би де ... Ол қоғам өміріне белсене араласып, ісімен де, жырымен де Абылай хан саясатын мейлінше ... ... ... шығармалары ғақлия толғаныстар, нақыл афоризмдер түрінде келеді. Оның туындыларының олең ... өте ... ... ... ... ең ... "Таң" журналында жарияланғанымен, ғылымының түрде жүйеленіп зерттелуі 20 ғасырдың 60-жылдарының үлесіне тиеді.
18 ғасырдағы халық поэзиясының танымал өкілдері - ... . ... ... ... ... - ... ... жыр ету, тағдырдың әділетсіздігіне наразылық. Ал Шал ақынның біздің заманымызға жеткен мұрасы тақырып жағынан алғанда біршама бай. Бұлардің, этика, ... ... ... пен ... ... философиялық-дидактикалық үлгідегі туындылар, тұрмыстық олеңдер мен арнау ... Екі ақын ... да ... әуен ... сезіледі.
Жыраулық поэзия деген ортақ тақырыпқа біріктірілген 15 - 18 ғасырлардағы қазақ поэзиясы көне ... ... ... жаңа ... соны ... дамытты. Осы тұста өмір сүрген және әдеби мұралары бүгінгі күндерге там-тұмдап болса да ... ... ... сол ... ... бір ... құрастырады. Олар да ел өміріндегі елеулі окиғалар, қоғамның ащы ... ... ... ... ... ... келісті корініс тапқан. Бұл кезеңде тол әдебиетіміздегі ... ... ... ... ... ... жаңа ... көтерілді.
Жырау - өз жанынан жыр шығарып айтатын және эпикалық дастандар мен толғауларды орындайтын халық поэзиясының өкілі. ... ... ... туындайды. Дәстүрлі қазақ қоғамында жыраулар халықтың рухани көсемі, қоғамдық пікір қалыптастыратын қайраткер рөлін атқарды. Пайдаланған әдебиеттер:
* ... ... ... ... -- Алматы: ЖШС, 2010 жыл.
* Қ.Бітібаев "Әдебиетті тереңдетіп оқыту". - Алматы: "Мектеп", 2003 жыл

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Қазақ ақын-жырауларының тәлім-тәрбиелік идеялары8 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Абай поэзиясының шығыстық негіздері14 бет
Абайдың поэзиясының көркемдік ерекшілігі18 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь