Н.А.Баскаков классификациясы. В.В.Радлов және түркология

Кейінгі жылдарда түркі тілдерін сол тілдердің иесі болып табылатын халықтардың қалыптасу, даму тарихындағы кезеңдерге қарай, яғни халык тарихына байланысыра жіктеу бағыты байқала бастады. Жіктеудің осы принципін қолданған Н.А.Баскаков түркі тілдерін алдымен Батыс хун тілдері, Шығыс хун тілдері деп кесек екі топқа беледі де, батыс хун тілін ішінен бүлғар, оғыз, қыпшак, қарлүк деп 4 топқа бөледі. Бүлардың әрқайсысы өз ішінен әрі қарай қазіргі түркі тілдеріне белшектенеді.
Бүл жіктеуде қазақ тілі қыпшақ тілінен бөлінетін ноғай группасына жатады. Б.Серебренников жоғарыда аталған мақаласында Н.Баскаковтың классификациялау принципіне жан-жақты тоқталып, оны қатал да, біраз мәселеде әділ сынайды. Ол түркі тілдерін Н.Баскаков айтқандай сол тілдерде сөйлейтін халықтардың тарихымен тығыз байланысты жіктеу үшін 2 шарт керек дейді: біріншіден, тарихи документтерде, жазба ескерткіштерде аталатын түркі халықтары мен қазіргі түркі халықтары арасында тарихи абсолюттік жалғастылық, төркіндестік барлығы даусыз болсын; екіншіден, тайпалык - бірліктер тілдің қандай екендігі белгілі болсын. Бұларсыз дұрыс шешімге келу мүмкін емес, ал Н.Баскаков аталған екі түрлі алғы шарттың бір-біріне кесі.мді жауап бере алған жоқ.
2-ден, Н.Баскаков өзіне дейінгі зерттеушілер сан рет айтып айқындаған тілдік группаларды тек басқаша, жаңа атаумен ғана атаған. 3-ден, әр группаға жататын тілдік ерекшеліктер деп көрсететіндері де онша сезімді емес, көпшілігі әр түрлі группадағы тілдерде бірдей кездесетін ортақ түлғалар, оның үстіне бүдан басқа әр түрлі группада әр баска болып өзгеріп айтылу себептерін де ашпайды деп сынайды.
ХХ ғасырдың басында академик Штернберг «қазіргі заманның бас түркологі, түркі және Орта Азия халықтарының тілі туралы ғылымның Колумбы» деп бағалаған Василий Васильевич Радлов түркология ғылымының қалыптасуы мен дамуына үлкен үлес қосты. Түркі тектес халықтардың тілі мен фольклоры, тарихы мен этнографиясы жөнінде өлшеусіз мұра қалдырды.
Радлов Василий Васильевич (Фридрих Вильгелм) 1837 жылы 5 қаңтарда Берлинде полиция қызметкерінің отбасында дүниеге келіп, 1918 жылы 12 мамырда Петербургте қайтыс болған. 1854 жылы гимназияны бітіргеннен кейін Берлин университетінің философия факультетіне оқуға түседі. Университет қабырғасында оқып жүріп араб, парсы, түрік, татар, моңғол, маньчжур, қытай және т.б. тілдерді үйренеді. 1858 жылы жолдамаман Барнауылға жұмысқа келеді.
1 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы, 1991. – 30 б.
2 Қайдар Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе. – Алматы, 2004. – 42 б.
3 Радлов В.В. Краткий отчет о поездке в Семиреченскую область летом 1869 г. // Известия РГО. Т.6. №3, с. 99.
4 Шешендік сөздер. – Алматы, 1967. – 7 б.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Филология факультеті
СӨЖ
Тақырыбы:
1.Н.А.Баскаков ... ... және ... Б.С ... ... ... ,2015 ж
1.Н.А.Баскаков классификациясы
Кейінгі жылдарда түркі тілдерін сол тілдердің иесі болып ... ... ... даму ... ... қарай, яғни халык тарихына байланысыра жіктеу бағыты байқала бастады. Жіктеудің осы принципін ... ... ... ... ... ... хун ... Шығыс хун тілдері деп кесек екі топқа беледі де, батыс хун тілін ішінен ... ... ... ... деп 4 ... бөледі. Бүлардың әрқайсысы өз ішінен әрі қарай қазіргі түркі тілдеріне белшектенеді.
Бүл ... ... тілі ... ... бөлінетін ноғай группасына жатады. Б.Серебренников жоғарыда аталған ... ... ... ... ... тоқталып, оны қатал да, біраз мәселеде әділ сынайды. Ол түркі тілдерін Н.Баскаков айтқандай сол тілдерде ... ... ... ... ... ... үшін 2 шарт керек дейді: біріншіден, тарихи документтерде, жазба ескерткіштерде аталатын түркі халықтары мен ... ... ... ... тарихи абсолюттік жалғастылық, төркіндестік барлығы даусыз болсын; екіншіден, тайпалык - бірліктер тілдің қандай екендігі белгілі болсын. Бұларсыз дұрыс шешімге келу ... ... ал ... ... екі ... алғы ... ... кесі.мді жауап бере алған жоқ.
2-ден, Н.Баскаков өзіне дейінгі зерттеушілер сан рет айтып айқындаған тілдік ... тек ... жаңа ... ғана ... ... әр ... ... тілдік ерекшеліктер деп көрсететіндері де онша сезімді ... ... әр ... группадағы тілдерде бірдей кездесетін ортақ түлғалар, оның үстіне бүдан басқа әр түрлі группада әр ... ... ... ... ... де ... деп ... түркі тілдеріне жіктеме жасағанда осындай мәліметтерді, тілмен сол тілде сөйлеуші халыктын тарихи есу жолын, тілдердің карым-қатынасы мен ... ... ... алады. Осыған орай ол түркі тілдерін ең алдымен батыс және шығыс хун тілдері деп екі ... ... ... хун тілдеріне: 1) бүлғар тобын 2)оғыз тобын 3) қыпшақ тобын 4) қарлүк тобын жатқызады да, олардың негізгі фонетикалық ерекшеліктері ... : а) ... ... ... ... ә) ... ... мен үяң дыбыстардың ажыратылуын( б-п,к-г,с-з,д-т); б) х,в,қ дербес дыбыстарының бар-жоғын ... ... ... араб-парсы және монғол элементтерінің аз-көптігін, грамматикалық ерекшеліктерінен қүрмалас сейлемдердің даму жүйесі, жалғау-жүрнақтардың жалғану тәртібін, т.б. көрсеткен.
2. ... және ... ... ... ... Штернберг деп бағалаған Василий Васильевич Радлов түркология ғылымының қалыптасуы мен дамуына ... үлес ... ... ... ... тілі мен ... ... мен этнографиясы жөнінде өлшеусіз мұра қалдырды.
Радлов Василий Васильевич (Фридрих Вильгелм) 1837 жылы 5 ... ... ... ... ... ... ... 1918 жылы 12 мамырда Петербургте қайтыс болған. 1854 жылы гимназияны ... ... ... ... ... ... оқуға түседі. Университет қабырғасында оқып жүріп араб, парсы, түрік, татар, моңғол, ... ... және т.б. ... ... 1858 жылы ... Барнауылға жұмысқа келеді.
В.В. Радловтың ғылыми өмірі үш кезеңге бөлінеді.
Бірінші кезеңі - Алтай кезеңі ... жж.). Бұл ... ... ... ... даласы, Хакасия, Жетісу аймақтарында тіл, фольклор, этнография материалдарын жинаумен айналысты.
Екінші кезеңі - Қазан кезеңі ... жж.). Бұл ... В.В ... негізінен педагогикалық, әкімшілік қызметтермен айналысады. 1872 жылы ол Қазан губерниясындағы татар, башқұрт, қазақ мектептеріне инспектор болып тағайындалады. Осы жылы оның атты ... 4 томы ... ... Ал 1883 жылы ... баға ... (екеуі де неміс тілінде) атты екі еңбегі баспадан шығады.
В.В. Радловтың ең ... және көп ... ... тұсы ... ... ... - ... кезі (1884-1918 жж.). Ол 1884 жылы Азия халықтарының тарихы мен көне дәуірі бойынша академик болып ... ... аса ... ... ... ... атты 10 ... еңбегі болды. Бұл көптомдықтың әр кітабы әр түрлі халықтардың фольклорына арналған-ды [1]. Оның 1-кітабы (1886) - ... ... ... шор, ... ... (1868) - ... ... хакас; 3-кітабы (1870) - қазақ; 4-кітабы (1872) - ... ... ... ... ... ... ... үшін аса қымбат қазына болып табылатын 3-томдағы ел аузынан ... ... ... ... ... ... ... халық ауыз әдебиетінің жанрлық құрамын белгілеуі, халық шығармаларының тіл және стиль ерекшеліктерін анықтауы ... ... ... ... ... жоқ. ... ... фольклор үлгілері (жеке шумақтар, бата сөз, жоқтау, бақсы сөз, ... ... , (, , ) ... ... ... ... ... тарихи жырлар, аңыз, қисса-дастан, айтыс үлгілері мен ақын-жыраулар мұрасы да қамтылған ... ... ... ... ... 1862 жылы бастайды. Ол шығыс Қазақстанда, Іле өңірінде болып, Ыстықкөлге жетеді. Осы ... ... ... тілі мен әдебиетіне ғана емес, тарихына, археологиясына да байланысты көп материалдар жинайды. 1868 жылы ол ... ... ... ... ... ... сахараны жаз бойы аралап, Сырдария облысына дейін барады. Зеравшан алқабында болады. 1869 жылдың жазын ғалым қазақ даласында өткізген. Бұл жылы ... ... ... ... Емел ... ... де, Тегерек арқылы Түргенге келеді. Ол жерде жергілікті қазақтармен ... мол ... ... ... ... ... Емел ... Верный қаласына келеді. Верныйдан Қастек шатқалы арқылы Шу алқабында, Тоқмақ қаласына барады. Осы жерде қазақы үй ... бір айда ... ауыз ... ... ... бай ... жинаған. В.В. Радлов Ыстықкөлге жетеді. Онан Ақсуға, Верныйға соғып, қайтадан Барнауылға қайтады. Осы уақытта В.В. Радловтың ... ... онда ол: ,- деп ... ... айта келіп, В.В. Радлов алғашқылардың бірі болып қазақ халқын өз ... ... В.В. ... ... ... рухы ... ойы анық, тілі көркем деп есептейді. Кітаби өлеңдерінің сөз ... ... ... ... ... ... айта келіп, .
Өмірін Орта Азия халықтарының тілі мен әдебиетін зерттеуге арнаған ... ... ... ... ... ... ... ақынмен кездеседі. Қазақ, Ноғай әдебиетін зерттеп, Едіге, Шора батыр, Қобыланды, Орақ-Мамай жырларын, Жиренше шешеннің әңгімелерін, Шалкиіз, Доспамбет ... ... ... ... алады. Қазақ, өзбек, ноғай, қыпшақ, қырғыз, якут, қарақалпақ тілдерін зерттейді.
Қазақтың шешендік сөздері мен ауыз әдебиетінің нұсқаларын ... ... ... ... ... ғалым В.В. Радлов: , -- деп қазақ тілінің тазалығы мен ... ... ... білген [4].
Көп уақыт қазақтардың арасында өмір сүрген В.В. Радлов жоғарыдағы ойларын одан әрі тереңдете түсіп: , -- деп ... ... ... ... ... материалдарын жазып алып, жинаған кезеңдері түркі тілдерінің ... ... ... Бұл ... қарғанда, академиктің жинап-теріп, бастырып қалдырған еңбектері ... көзі ... бай ... қазына деп айтуға болады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының ... - ... 1991. - 30 ... ... Ә., ... М. ... ... - Алматы, 2004. - 42 б.
3 Радлов В.В. Краткий отчет о поездке в ... ... ... 1869 г. // ... РГО. Т.6. №3, с. 99.
4 Шешендік сөздер. - Алматы, 1967. - 7 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Н.А.Баскаков классификациясы.В.В.Радлов және түркология5 бет
Мәшһүр Жүсіп Көпеев9 бет
"Қазандықтардың арматурасы. қазандық агрегат арматурасының классификациясы"3 бет
"қауіпті жүктер. олардың классификациясы"4 бет
«Есте сақтау құрылғыларының классификациясы.динамикалық жад контроллері»5 бет
Адаптациялардың классификациясы9 бет
Азот тыңайтқышы және оның классификациясы8 бет
Азот тыңайтқышы және оның классификациясы. Нитрат аммоний өндірісі3 бет
Байланыс желілері және олардың классификациясы20 бет
Басқару мектептерінің классификациясы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь