Қалың теріні өңдеу түрлері

Халық тұрмысында мал терілерін қарапаиым жолмен ұқсату көптен бері келе жатқан тәсілдердің бірі. Сондықтан бұған байланысты турлі-түрлі ұғымдар туды. Мысалы, ірі қара малдың иленбеген терісін шылғи тері немесе шылғи қайыс, ал тері иленіп ұқсатылғаннан кейін оны қайыс деп атайды. Шылғи қайысты ұқсатудың екі түрлі жолы бар. Бірі — оның жүнін сылып тастап пайдалану, екіншісі — теріні жүнін сылымай-ақ пайдалану. Жүнді терілерден тулақ, тайтері, бөстек, тұлып, қауға, шанаш, мес, дорба, шарқай, т. б. жасалады. Жүнін алып тастаған терілерден көк, өкше сірі, көн, дабыл жасалады. Құрымға салынып, ысқа ұсталып, құмға қатырылған теріден саба, торсық, көнек, шанақ істеледі. Иленген теріден көксауыр, таспа, қайыс, қапшық, құлын, жарғаң, бота ішік, шідер, жүген, айыл, тартпа, тамақбау, құлақбау сияқты нәрселермен қатар, былғары, ұлтан, опайке, шегрен, көзел, етік, мәсі, кебіс, қоржын, тоқым, ертұрман, тон, шалбар, шамадан, тақия, көпшік, белдік, кісе, кейде тұс киіз сияқты келемді заттар да жасалады.
Теріні ысқа әзірлегенде сиыр, жылқы, серке терілерінің пышақ кескен жері жоқ бүтінін таңдап алады да, жүнін ұстарамен сыпырып тастайды. Содан кейін 2—3 күн шошаланың төбесіне жайып не киіз қайнатқан құрымға салып қояды. Тері ашты құрымның күшімен иленген сияқтанып ширығып, шымырлана түседі және қара қошқыл өңге енеді. Содан кейін оны сорғытып, аз құрғатып үлгіге салып отырып сабаға, көнекке, иықты, емізікті торсықтарға, кеукеріндерге, қауғаға арнап пішеді де терінің қыртысын сыртына қаратып шуда жіппен жиі жөрмеп тігеді. Ертерек кезде жақсы торсықтарды тарамыспен тіккен.
Кейбір шеберлер оған сыздық салып отырып тебе тіккен. Тігіліп дайын болған торсықты (сабаны, көнекті) өзен судың жағасына апарып, ішіне ыстық құм толтырып, құмды келтекпен түйгілеп әбден нығыздау керек. Бұлай істегенде болашақ сабаның, торсықтың сырт өрнегі қалыптасады. Құм кептелген торсықтар ыстық пен желде 4—5 күн тұрып әбден кеуіп сіріленіп қатады. Содан кейін құмын төгіп тастап, ыдыстың іші тысын тұздалған сармаймен немесе жылқының сүр етінің майымен майлап тағы да күнге қояды. Енді май сіңген тері ыдыс ыстауға әзір тұрады. ЬІстық орнын не өзен жағасындағы жарқабақтан, не құдық маңындағы ескі апандардың шетінен дайындайды. Бұл үшін ені 40—45 см, тереңдігі 35—40 см, ұзындығы 10—15 м жыра қазылады. Мұның жар не апан жақтағы аузын шұқырлап оттық жасайды да, дала жақтағы аузын плитаның үстіңгі тесіктері сияқты етіп ашық қалдырады. Жыраның өн бойының екі жақ қабырғасына кезекпе-кезек кірпіш қалытқы қалап бұрма жасайды. Сонда оттықтан шыққан тобылғының жалыны мен ыстығы орта жолдағы қалытқыларда бөгеледі де, шұңқырдың аузына тек жылы түтін ғана келеді. Ал ысталатын терілерді ілетін күрке шұңқырдың осы дала жақ аузына тігіледі. Ол үшін бірнеше түзу ағаштардың басын түйістіріп, іргесін жая күрке жасайды. Оның сыртын терімен, ескі құрым киіздермен немесе жас шөппен қымтап жауып қояды.
1. http://koshpendi.kz/
2. http://bilim.forum.com.kz/
        
        ҚАЗАҚСТАН    РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ  МИНИСТРЛІГІ  СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ  АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ... ... ... ... ... ... Н. Р.
Тобы: ТК-422
Халық тұрмысында мал терілерін қарапаиым жолмен ұқсату көптен бері келе жатқан ... ... ... ... ... ... ұғымдар туды. Мысалы, ірі қара малдың иленбеген терісін шылғи тері немесе шылғи қайыс, ал тері ... ... ... оны ... деп ... ... ... ұқсатудың екі түрлі жолы бар. Бірі -- оның жүнін сылып тастап пайдалану, екіншісі -- ... ... ... ... ... ... тулақ, тайтері, бөстек, тұлып, қауға, шанаш, мес, дорба, шарқай, т. б. жасалады. Жүнін алып тастаған терілерден көк, өкше ... көн, ... ... ... ... ысқа ... ... қатырылған теріден саба, торсық, көнек, шанақ істеледі. Иленген теріден көксауыр, таспа, қайыс, ... ... ... бота ... ... ... айыл, тартпа, тамақбау, құлақбау сияқты нәрселермен қатар, былғары, ұлтан, опайке, шегрен, көзел, етік, мәсі, ... ... ... ... тон, ... ... тақия, көпшік, белдік, кісе, кейде тұс киіз сияқты келемді заттар да жасалады.
Теріні ысқа ... ... ... ... ... ... кескен жері жоқ бүтінін таңдап алады да, жүнін ұстарамен сыпырып ... ... ... 2 -- 3 күн ... ... жайып не киіз қайнатқан құрымға салып қояды. Тері ашты құрымның күшімен иленген сияқтанып ширығып, шымырлана түседі және қара ... өңге ... ... ... оны ... аз ... үлгіге салып отырып сабаға, көнекке, иықты, емізікті торсықтарға, кеукеріндерге, қауғаға арнап пішеді де терінің қыртысын ... ... шуда ... жиі ... ... ... кезде жақсы торсықтарды тарамыспен тіккен.
Кейбір шеберлер оған сыздық салып отырып тебе тіккен. Тігіліп дайын болған торсықты (сабаны, көнекті) өзен ... ... ... ... ... құм ... ... келтекпен түйгілеп әбден нығыздау керек. Бұлай істегенде болашақ сабаның, торсықтың сырт өрнегі қалыптасады. Құм кептелген торсықтар ыстық пен ... 4 -- 5 күн ... ... ... сіріленіп қатады. Содан кейін құмын төгіп тастап, ыдыстың іші тысын ... ... ... ... сүр ... ... ... тағы да күнге қояды. Енді май сіңген тері ыдыс ыстауға әзір ... ... ... не өзен ... жарқабақтан, не құдық маңындағы ескі апандардың шетінен дайындайды. Бұл үшін ені 40 -- 45 см, ... 35 -- 40 см, ... 10 -- 15 м жыра ... ... жар не апан ... аузын шұқырлап оттық жасайды да, дала жақтағы аузын плитаның үстіңгі тесіктері ... етіп ашық ... ... өн ... екі жақ ... кезекпе-кезек кірпіш қалытқы қалап бұрма жасайды. Сонда оттықтан шыққан тобылғының жалыны мен ыстығы орта жолдағы ... ... де, ... ... тек жылы ... ғана ... Ал ысталатын терілерді ілетін күрке шұңқырдың осы дала жақ аузына тігіледі. Ол үшін бірнеше түзу ... ... ... ... жая ... жасайды. Оның сыртын терімен, ескі құрым киіздермен немесе жас шөппен қымтап жауып қояды.
Тері илеу.
Теріні и жағып та илейді. Ол үшін ... ... ... ... болуы шарт. Сеңсең, елтірі, лақ елтірісі, бота терісі мен ұсақ аң терілерін жағып илейді. Бұларға жағылатын да ... ... и. ... ... ... ... тиін сияқты өңі жұқа аң терілері өте тез иленеді. Оларға и жағылғаннан кейін 1 -- 2-ақ күн ... Аң ... ... ... оның ... былғамай, өңін шыңылтырландырмай илеп алады. Мұны деп атайды. Мысалы, жаңа сойылған түлкі терісін теріс айналдырып, құрт пен тұз ... да, ... екі ... ... ... ... Бұл тәсілмен ұқсатылған түлкі терісі 7 -- 8 сағат ішінде тымақ тігуге әзір болады. Аң терісін қырғыштамайды, қалың көк ... мен ... ... алып ... бояу.
Тері ұқсатушылардың арасында ең көп тарағаны және теріні ұқсатудың тиімді тәсілі -- ... ... ... ... ... салып бояу үшін талдың, еменнің, қара мойылдың, кейде май қарағайдың қабықтары да жақсы. Оларды жасамалы ... ... ... Тік тұрған ағаштың қабығын сыдыру ағашқа үлкен зиян келтіреді. ... ... ... ... ... ... ... Жиналған қабықты жылы сумен жуып, кепкен соң темір келіге салып түйеді ... қол ... ... 11-12 ... ... тігетін үлкен тонды бояу үшін осындай ұнтаталған 4 -- 4,5 кг қабықты бір жарым-екі ... суга ... ... ... ... ... мен ... мезгілін қайнап шыққан қабық бояуының түсуіне және қоюлығына қарай белгілейді. Су аз құйылғандықтан бояуы шықпай, қабықтар құрғап бара жатса, ... су ... ... ... кейде оның суы көбейіп, бояуы өте сұйылса, қосымша қабық ұнтағын салып қайнатады. Ал ... ... ... түсі мен ... ... соң от ... ... қабықтың ұнтағын сүзіп алып тастайды. Қайнатылған бояу тері күйместей қанжылым болған соң теріні бояй беруге болады. Бояудың қою-сүйықтығын бірқалыпты етіп, қыл ... ... кірі жоқ киіз ... ... жағады. Боялған теріні бояуын бойына сіңіру үшін бір-екі сағат өңін ішіне келтіріп ... ... ... ... дегдіген теріні желге, көлеңкеге, ыстық үйге жайып ... ... ол ... ... ... үшін ... тобарси бастаған соң-ақ қолмен уқалап созғылайды.
Былғары өңдеу.
Мал терілерін илеп, бояп, ең беру ... келе ... ең ... дамыған және жетілген өнер. Илеуі қанып, бояуы сіңген былғары су тартып езілмейді. Одан жасалған мүлік шегені берік ... ... де ... және өзі ... ... әрі ... Былғарының бірнеше түрі бар. Олар: көксауыр, опайке, былғары, ... ... ... шегірен, сақтиян, ұлтан т. б.
Көксауыр - жылқы терісі мен серке терілерінің ... ... ... ... ол ... ... қызыл, сары, жасыл түстермен боялып, өң беті жалтырап тұрады. Көксауырдың әр түстілерін ... ... ... немесе бір түсті көксауырдың әзін әр түрлі жібек жіппен кестелеп, өрнектеп, кебіс, ... ... ... аттұрман тігеді. Бұл заттарды да көксауыр деп атай ... ... ... ... жез ... ... ... маржаннан моншақ жүргізіп, өкше сірінің артына, тұмсығына, қоныштың әр жеріне неше түрлі жарқырауың асыл тастар ... ... ... заттар өте жарасымды және бағалы жиһаз саналады. Көксауырдан тоқым, ... ... ... ... ... ... тон, ... сияқты өте сәнді мүліктер де жасалған. Сондықтан көксауыр ісі кебінесе зергерлер ... тән. ... - ... ... ... ең көп ... киімнің бірі етік болғандықтан былғарыны өңдеумен айналысатын шеберлерді етікші дейді. Тоқым, шілия, белдік, жүген, құйысқан сияқты ... ... ... де сол ... ... ... арасына көп тараған былғары аяқ киімдерінің қазақ атауында мынадай түрлері бар:
Саптама - бұл қонышы ұзын, кең, киіз байпақпен, шалбардың балағын ... ... ... аласа өкшелі етік. Оның ішкі табанына киіз ұлтарақ ... және ... ... ... ... орайды, кейде киіз байпақтың ішінен шұлғаулы мәсі киеді. Саптамалардың қонышы бітеу қусырылады да, тізеден асыңқырап тұрады. Тақымға қарайтын жағы ... ... ... ... Оны ... қыстыгүні алыс сапарға шыққанда, жылқы баққанда, шанамен жол жүргенде киеді.
Шоңқайма - саптаманың бір түрі. Оның өкшесі биігірек, өкше сірісі аласа, ... ... ... ... ... ... ... кеңдігіндей. Қонышы екі жақ жанынан жармаланып тігілген. Сондықтан оны кейде деп те атайды.
Мықшима -- өкшесінің түбі ... жер ... жағы ... ... ... қарай қайқы келген биік өкшелі саптама етік. Мықшиманы бұрын жас ... ойын ... ... ... ... Оның ... ... көксауырлап, тұмсығына қатырғы салады.
Көк етік - көксауырдан оюлап тіккен жеңіл, үшкір тұмсық етік. Оны ... етік деп те ... Көк ... ... ... ... ... кестеленіп жасалады. Көк етікті көбіне серілер, батырлар, салдар киетін. Қазақтын: дейтін мәтел сөзі ... ... - ... былғарының сауырларынан тігіліп, қалыпқа қатырылады. Шажамайы мен ернеуі жақсы былғарымен астарланады. Сыны ... үшін ... ... мен ... ең ... ... мен тоздар (қайыңның қабығы) салынып, кепкен қайың шегемен шегеленіп, тарамыспен қайып тігіледі. Кебіс атаулары да ... ... ... ... ... бас деген сияқты бірнеше түрлерге бөлінеді. Кебістің өкшелігіне мық қағып, өкшесіне жезден, мыстан нәл орнатып, шажамайларын күміспен өрнектеп, ... ... ою ... ... - мұны кей ... іш ... іш етік ... былғары байпақ, көзел, сақтиян дейді, өйткені мәсі құрымнан, шегіреннен, көзелден, жұмсақ былғарыдан тігіледі. Көбінесе мәсінің қонышы астарланып, ... ... ... ... ... ... қабат болады. Ол тек тарамыспен ішкі жағынан жөрмеп, немесе жара ... ... тігу ... ... Мәсінің өкшелігі бір қабат қана оюлап жапсырған былғарыдан жасалады, оны ... ... ... Күлшін көбінесе басқа түсті былғарыдан тігіледі. Мәсілерді көк, ... ... ... әр ... жіппен кестелейді. Мәсіні етіктің ішінен киеді.
Тарамыс.
Етікшілер етікті, ... ... ... ... жасалатын басқа да заттарды тарамыспен тігеді. Тарамыс дегеніміз -- ірі қараның жіліншік сіңірінен ширатылып алынған жіп. Тарамыс былай ... ... ... ірі ... ... көк ... аралас тұрған сіңірлерді алып кептіреді. Әбден кепкен сіңірді ағаш тоқпақпен ұрып жаныштайды. Сіңір тарамданып, шашақталады, оны ... ... ... ... ... ... екі тін етіп ширатады. Тарамыстың жуан-жіңішкелігіне қарай қаю тарамыс, бүрме тарамыс, тігіс тарамыс деген үш түрі бар. Тарамыс біздің ізімен ... ... ... ... ... ыңғайлы. Тарамыс жіп өзге жіптерден берік, ол шірімейді де, езілмейді де.
Әдебиеттер тізімі:
* http://koshpendi.kz/
* ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүнді жіктеу және стандарттау15 бет
Сүт консервілерінің сараптамасы. Құрғақ сүт сараптамасы5 бет
Тері5 бет
Тері мех өнімдерін өндіру технологиясы8 бет
Тері түрлері5 бет
Тері, оның құрлысы, қызметі, гигиенасы5 бет
Терінің жүн жамылғысына сипаттама дерма құрлысы6 бет
Қан айналымына әсер ету шаралары10 бет
Өзен мұнай-газ кен орны72 бет
Жүн және тері, ішіктік шикізаттардың микрофлорасы. Ет және тері- ішік шикізаттары өндірістерін ветеринариялық бақылау. Қи микрофлорасының сандық құрамы. Қидағы микробиологилық үдерістер. Қиды биотермиялық өңдеу10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь