Қазақ фразеологиясы

1.Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері;
2.Қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер;
3.Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы.
Қазақ фразеологиясы - қазақ тіл білімінде өзіндік зерттеу нысаны айқындалған, дербес ғылыми салаға айналған пəн. Фразеологиялық зерттеулер əр жылдары түрлі ғылыми зерттеу тақырыптарының нысаны ретінде жан-жақты қарастырылып келеді. Демек фразеологиялық зерттеулер қай кезде болмасын, мейлі өткен ғасырдағы, мейлі қазіргі ізденістер болсын қандай бағытта, қандай деңгейде екендігін ғылыми сарапқа салудың қажеттігі бар. Кезінде «Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мəдени аспектілері» туралы зерттеуде (1998) осы тақырыпқа азды-көпті пікір білдірілген. Мəселен, халық рухы қашанда өз ұлтының тілінен көрініс табады. Ал этнотілдік ерекшеліктердің басты көрсеткіші – фразеологизмдер. Себебі мұнда ұлттың тұрмыс тіршілігі, тұтастай өмір сүру мəдениеті сипатталады. Фразеологизмдер сөйлеу жəне жазба тілде бағалауыштық қызметімен ерекшеленіп, өзіндік бейнелі, эмоционалды-экспрессивті жағынан айтушы мен тыңдаушы арасында жай хабарласу, ойды көркем жеткізу ғана құралы емес, түрлі сезімдік жақтарына əсер ету мүмкіндігіне ие болатын ментальдық бірліктер ретінде танылады деген тұжырым жасалған. Алғаш рет фразеологизмдердің мұндай ерекше қасиетіне қазақ тіл білімінде академик І.Кеңесбаев назар аударған. «Қазақ тілінің идиомдары мен фразалары» деген мақалаларынан басталған ғылыми зерттеулер қазақ фразеологиясының бастапқы теориялық діңгектері деуге болады. І.Кеңесбаев мақалаларынан кейін жарық көрген басқа да зерттеулер – қазақ фразеологиясының теориялық жəне қолданбалы жақтарына өзіндік үлес қосқан еңбектер. Бұл ретте фразеология саласының көш басында тұрған академик І.Кеңесбаевтан бастап, күні бүгінге дейін фразеологиялық зерттеулерді жеке-жеке сөз етсек, онда хронологиялық тəртіп бойынша анықтама да түзуге болады. Ең бастысы өткен ХХ ғасырдың екінші жартысы қазақ фразеологиясының тақырыптық жəне лексика-семантикалық ерекшеліктерінің сипатталуымен құнды. Бұл қазақ фразеологизмінің корпусын қалыптастыруға негіз болған ізденіс нəтижелері деп бағаланады. Фразеологизмдерде адамдардың күн көру, мəдени өмір салты ғана емес, халықтың тұтастай ұлттық ерекшеліктерінің көрінетіндігі ешбір күмəн тудырмайды. Сондықтан да фразеологиялық концептілердегі мұндай айырықша сипаттарға зерттеушілер «əлемнің фразеологиялық суреті» немесе «фразеологиядағы əлем суреті» дейтін терминдік тіркесті қолданады. Сонымен фразеологиялық концептілер өз кезегінде əлем бейнесін ерекше сипатты, суретті етіп танытуда əрі иерархиялық, əрі дефинициялық қызмет атқарады.
Сарекенова Қ.Қ. «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы»– Алматы: Эверо, 2014ж.
Белбаева М. «Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы» Алматы «Мектеп» – 1976ж.
Смағұлова Г.Н. «Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мəдени аспектілері» Алматы «Ғылым» 1998ж.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
СӨЖ
Тақырыбы: 1.Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері; 2.Қазақ фразеологизмдерінің ... ... ... ... бар ... ... көркем әдебиетте қолданылуы.
Орындаған: Жәлелова М.С.
Тексерген: Қалиева С.Е.
Тобы: ФИ-403
Семей 2015жыл.
1.Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері; ... ... ... ... мәдени маңызы бар түпдеректер; 3.Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы. Қазақ фразеологиясы - қазақ тіл білімінде өзіндік зерттеу нысаны айқындалған, ... ... ... ... пəн. ... ... əр жылдары түрлі ғылыми зерттеу тақырыптарының нысаны ретінде ... ... ... Демек фразеологиялық зерттеулер қай кезде болмасын, мейлі өткен ғасырдағы, мейлі қазіргі ... ... ... ... ... деңгейде екендігін ғылыми сарапқа салудың қажеттігі бар. Кезінде туралы зерттеуде (1998) осы тақырыпқа азды-көпті пікір білдірілген. ... ... рухы ... өз ... ... көрініс табады. Ал этнотілдік ерекшеліктердің басты көрсеткіші - фразеологизмдер. Себебі ... ... ... ... ... өмір сүру мəдениеті сипатталады. Фразеологизмдер сөйлеу жəне жазба тілде бағалауыштық қызметімен ерекшеленіп, өзіндік бейнелі, эмоционалды-экспрессивті жағынан айтушы мен тыңдаушы ... жай ... ойды ... ... ғана ... ... ... сезімдік жақтарына əсер ету мүмкіндігіне ие болатын ментальдық бірліктер ретінде танылады ... ... ... Алғаш рет фразеологизмдердің мұндай ерекше қасиетіне қазақ тіл білімінде академик ... ... ... ... мақалаларынан басталған ғылыми зерттеулер қазақ фразеологиясының бастапқы теориялық діңгектері деуге болады. І.Кеңесбаев мақалаларынан кейін жарық көрген ... да ... - ... фразеологиясының теориялық жəне қолданбалы жақтарына өзіндік үлес қосқан еңбектер. Бұл ретте фразеология саласының көш басында тұрған академик І.Кеңесбаевтан ... күні ... ... ... зерттеулерді жеке-жеке сөз етсек, онда хронологиялық тəртіп бойынша анықтама да ... ... Ең ... ... ХХ ... ... ... қазақ фразеологиясының тақырыптық жəне лексика-семантикалық ерекшеліктерінің сипатталуымен құнды. Бұл қазақ фразеологизмінің ... ... ... ... ... нəтижелері деп бағаланады. Фразеологизмдерде адамдардың күн көру, мəдени өмір салты ғана ... ... ... ... ... ... ... күмəн тудырмайды. Сондықтан да фразеологиялық концептілердегі мұндай айырықша ... ... ... ... ... тіркесті қолданады. Сонымен фразеологиялық концептілер өз кезегінде əлем ... ... ... суретті етіп танытуда əрі иерархиялық, əрі дефинициялық қызмет атқарады. Мысалы, концептісінің фразеологиялық суреті: мал ... ... көк, ... тоқ, ... ... ішпегені артында деген тіркестерден басталып, əрі қарай ... ... ит ... іркіт төгілу, шаш етектен олжаға бату; атағы шығу: ауылды аузына қарату; т.б. дефинициялық концепт өрістер бойынша ... ... ... сөз ... тек жеке ... ғана ... құрылысы жағынан күрделі бірліктер де кездеседі. Олар: ала ... ... ... ... төбе шашы тік ... қой ... шөп алмас, қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған т.б. Мұндай сөздер қазақ тілінде мындап кездеседі. ... ... ... ... ... деп атайды. Ал фразеология сөзі екі мағынада қолданылады: 1. тілдегі тұрақты сөз тіркестерінің жалпы атауы; 2. ... сөз ... ... тіл ... бір ... деп, кемінде екі сөздің, сонымен қатар бірнеше сөздің тұтас бір меншікті мағынаға ие болып, бір бүтін бірлікке айналуын айтамыз. ... ... ... тұрғыдан зеттеуге алғашқа кезеңде ұлттық тіл білімін қалыптастырудағы аса көрнекті тілші ... дені ... ... ... ... ... - ... мәселелерін І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев, Н. Сауранбаев, С. Аманжолов, К. Аханов, Р. Сәрсенбаев және кейінгі буын зерттеушілер А. Байтелиев, Қ. ... Н. ... С. ... т.б. ... ... - мағыналық топтарын, синтаксистік қызметін арнайы зерттеп, тұжырымдар ... ... ... пән ... ... ... ой ... түркі тілдес халықтар тіл білімінде осы мәселеге байланысты зерттеудің тууына игі әсер еткен, қазақ фразеологиясының мәселесімен шұғылданып, арнайы ... ... сол ... ... ... І. ... ... К. Аханов мәтелдер мен шектеулі тіркестерді фразеологиялық ... ... ... ... атты ... оқу орындарына арналған оқу құралының лексикология тарауында қазақ тілі фразеологиясына В. В. Виноградовтың классификациясы бойынша жіктеу берсе, Р. ... . ... ... ... ... кезеңінде 60 - жылдары ғалымдар фразеологизмдер мен тұрақты тіркестер бір ме, олраға не жатады ... ... ... ... атты ... диссертциясында, С.Исаевтың мақаласында осы ерекшеліктерге назар аударған. Осы жылдарда жеке ... ... ... ... да ... ... сөз ... жүйеледі, сөйлемдегі беретін мағынасына қарай топтады. Жетпісінші жылдарда фразеологизмдерді өзге құбылыстардан айыру жөнінде А.Байтелиев ... ... ... , ... пен ... А.Елешова қазақ фразеологизмдерін классификациялау мәселесіне көңіл аударды. Осы кезеңде қазақ ... өзге ... ... және өзге тілдердегі шығармаларды қазақ тіліне аударғандағы ... ... ... ... ... ... аударды. Ө.Айтбаев пен К.Дұйсетаеваның еңбектерін атауға болады. Академик І.Кеңесбаевтың көп жылдық ... ... он ... аса ... қамтыған шықты. Фразалық бірліктегі сөздердің астарлы, образды мән-мағыналары ұғынылатын негізгі түсінігімен байланысты болады. Мысалы, тайға таңба басқандай ... ... ... ... ету ... тамырына балта шабу (құрту), тісін қайрау (кіжіну), арқа сүйеу (сену), екі езуі екі құлағына жету (қуану), ауырдың үсті, жеңілдің ... ... т.б. ... ... бірліктегі сөздер тұтасып келіп, астарлы образды мән алған. Лексиканың ... ... ... ... да көп ... ... синоним, антоним құбылыстары кездеседі. Көп мағыналы фразеологизмдердің ішінде лексикадағыдай көп мағыналық жиі кездеседі. Құрастырушы сыңарлары бірдей фразеологизмдер басқа-басқа ... ие ... ... ... ... омоним деп атайды. Мысалы: Ат қою - 1.балаға ат қою; 2. ... ... ... атпен шауып бару; 3. шабуылға шығу. Көзі ашылу - 1.сауат ашу; 2.қиындықтан шығу; 3.өмірді түсіну. Басына көтерді - 1. шу ... ... ... ... ... өзара синонимдес болып келуі жиі кездеседі. Фразеологиялық синонимдер стильдік варианттар есебінде қолданылуға ыңғайлы ... ... қас пен ... арасында - көзді ашып-жұмғанша; тайға таңба басқандай - соқырға таяқ ұстатқандай; аузын аңқитып кетті - ... ... ... - ... ... ... - тақырға отырғызды; көңілі шайлықты - тауы қайтты; ерні ерніне жұкпады - аузы ... - жағы ... зыр ... - дедек қағу - қол аяғы жерге тимеу - алды-артына қарамау - екі өкпесін қолына алу - алас ұру және т.б. ... ... ... ... ... жеке ... бөлгендей стильаралық, сөйлеу тіліне тән, кітаби деп үш ... ... ... ... сөз ... ат ... ... жақ, баскөз болу, бие сауым уақыт, тай ... жер, ... ... сұс ... ... фразеологизмдер стильдік бояусыз, қай стильде де қолдана беруге болады. Сондықтан, ... ... ... фразеологизм деп аталады. Стильаралық (бейтарап) фразеологизмдер қазақ тілінде аз емес, бірақ белгілі стильге қатысы бар фразеологизмдердей мол емес. Фразеологизмдердің көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... экспрессивті - стильдік бояу анық аңғарылады да, жеке сөзден тұратын ... ... ... ... Фразеологизмдер компоненттерінің қалыптасуы әр дәрежеде, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... әрі құрылымдық жағынан тұрақтануы негізінде қалыптасады. Фразеологизмдердің мұндай қалыптасу үрдісі - фразеологизмдену деп ... ... ... ... ... ... тәсілдері бар. Фразеологизмденудің бір тәсілі - ... ... тура ... ... ... ... ... олардың семантикалық және құрылымыдық жағынан дамуына негіз ... ... ... ... ... ... ... Уақыт өте келе тұрақты тіркестер өздерінің лексикалық, ... және ... ... ... тығыз бірлікте дамиды. Фразеологизмдердегі бейнеліліктің қалыптасуының тіл білімінде екі түрлі факторы қарастырылған. Фразеологизмдердегі бейнеліліктің пайда ... ... ... ... ... метонимия арқылы жасалу тәсілдері айтылады. Лингвистикалық фактор арқылы көбіне көркем проза, поэзия тіліндегі фразеологизмдердің қалыптасуын жатқызуға ... ... тілі ... ... де оның жасалу жолындағы тәсілдердің мол болуында. Оларды шартты түрде лексикалық экспрессия, ... ... деп ... ... ... ... рухани жан-жақты дамуына, ұлттық ерекшелікке, ұлттық болмысқа өз шығармаларымен зор үлес қосқан ақын-жазушылардың туындыларын зерттеп, олардың қаламына ... ... ... ... ... ... таразылап, анықтау қазіргі кезде өзекті мәселе екендігінде дау жоқ. Әр ... ... ... ... ... ... ... ішінде фразеологизмдерді құлпыртып, жаңғыртып, жаңартып қолданады. Ж.Аймауытұлы, Б.Майлин және ... ... ... ... фразеологизмдерді сол қалпында немесе жаңғыртып, жаңартып, соны қырымен шебер пайдаланды. Ақын-жазушыларымыз тұрақты тіркестерді өз ойын, көзқарасы мен ... ... ... ... ... ... ... реңк беру мақсатында молынан пайдаланды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Сарекенова Қ.Қ. - Алматы: Эверо, 2014ж.
Белбаева М. ... - ... Г.Н. ... 1998ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері6 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері.қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер.фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы11 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері;.Қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер;.Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы12 бет
Абай тілінің зерттелуі15 бет
Ауызекі сөйлеу стилі39 бет
Ағылшын тілінің публицистикалық және баспасөз тілі33 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Орта ғасырлардағы түркі ескерткіштеріне араб тілінің ықпалы30 бет
Фразеологизм мен сөз және фразеологизмнің мақал-мәтелдерден айырмашылығы48 бет
Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің аударма тіліндегі көріністері47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь