"Түркі тілдерінің жіктелуі."

1.Түркі тілдерінің жіктелуі.
2.Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік.кемістіктері.
3.М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі.
Түркі тілдерін зерттеудің алғашқы қадамы түркі ғалымы М.Қашқари «Диуаннан» басталады. М.Қашқари фонетиклық, морфологиялық, лексикалық та белгісіне сүйеніп түркі тілдерін оғыз, қыпшақ, түркі деп үш түрге бөледі. Классификацияның бүдан кейінгі түрлері XVIII ғасырдан бастап Ресей, Европа ғалымдарының еңбектерінде кездеседі. Батыс Европа ғалымдары ішінде түркі тілдерін классификациялаумен алғаш айналысқан француз ғалымы А.Ремуза. Ол 1820 жылы түркі тілдерін якут группасы(якут тілі), үйғыр группасы (үйғыр, шағатай, түрікмен), ноғай группасы (татарлар) кырғыз группасы деп 5-ке боледі. Бүл әрине, ғылыми дәлелге негізделген беліс бола алмады. Отандық түркологияда бүл мәселемен Березин И.Н, Радлов В.В., Самойлович А.Н., Корш Ф.Е., Богородицкий т.б. айналысты.
Березин И.Н. европа ғалымдарының пікірлеріне талдау жасай келіп, түркі тілдерін қоныс ыңғайына қарай Шығыс группасы немесе шағатай тілдері, оңтүстік группасы немесе татар тілдері, Батыс группасы немесе түрік тілдері деп 3 топқа боледі, түркі тілдерін осы үшеуінің айналасына топтайды. Березин топтауы өз уакытында да, кейінгі кезде де біраз сыналады. Түркологияда жіктеудің едәуір жетілген түрі деп Радлов пен Корштың жіктеулерін атайды. Бұл екеуі- бірін-бірі толықтыратын өзара жақын жіктеулер.
Орналасу ыңғайына қарай Радлов түркі тілдерін Шығыс, Батыс, Орта Азия, Оңтүстік деп 4-ке болсе, Корш озінің «Классификация турецких племен по языкам» (1910ж) деп аталатын еңбегінде түркі тілдерін солтүстік, батыс, шығыс, аралас группа деп 4 топқа бөледі. Өз жіктеуінде Корш географиялық, морфологиялық ерекшеліктерді де белгі етёді. Радлов жіктеуінде қазақ тілі батыс группа тілдері тобына қосылса, Корш жіктеуінде ол солтүстік группасына қосылған. Түркологияда кең тарап тәуір аға алған жіктеу Александр Николаевич Самойлович жіктеуі. Ол езінің 1922 жылы «Некоторые дополнения к классификации турецких языков» дейтін еңбегінде озіне дейінгі айтылған пікірлерді жинақтай келіп, түркі тілдерін оларда кездесетін фонетикалық, морфологиялық белгілеріне сүйеніп алты топқа боледі. Және ол белгілерді іріктеп алынған тоғыз, аяқ бау, тау, сары, қалған деген сөздердің әр группаға жататын тілдерде қандай дыбыстың қүрамында айтылатындарына қарай Р группасы, Д группасы, Тау группасы, Тағлы группасы, Ол группасы, Тағлық деп 6 топқа бөледі.
1. Ә.Қайдар, М.Оразов. «Түркітануға кіріспе»Оқу құрал.3-ші басылым.-Алматы: «Арыс» баспасы,2004ж-360бет.
2. Отар Әлі Бүркіт. «Түркітану» Алматы,200ж.
3.Ә.Қоңыратбаев,Т.Қоңыратбаев. «Көне мәдениет жазбалары». А,1991ж.40бет
4.Корш Ф.Е. «Классификация тюрских языков» Этнографический сборник.СПб.,1910 ж.
        
        Қазақстан Республикасының білім министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: 1.Түркі ... ... ... ... классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік-кемістіктері. 3.М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі.
Орындаған:Мырзаханова Н.
Тексерген: Қинаят Шаяхметұлы
Топ: ҚЯ-413
Семей ... ... ... ... ... ... ғалымы М.Қашқари басталады. М.Қашқари фонетиклық, морфологиялық, лексикалық та белгісіне сүйеніп түркі тілдерін оғыз, қыпшақ, түркі деп үш ... ... ... ... ... ... XVIII ... бастап Ресей, Европа ғалымдарының еңбектерінде кездеседі. Батыс Европа ғалымдары ішінде түркі тілдерін классификациялаумен алғаш айналысқан ... ... ... Ол 1820 жылы ... тілдерін якут группасы(якут тілі), үйғыр группасы (үйғыр, шағатай, түрікмен), ноғай группасы (татарлар) ... ... деп 5-ке ... Бүл ... ғылыми дәлелге негізделген беліс бола алмады. Отандық түркологияда бүл мәселемен Березин И.Н, Радлов В.В., Самойлович А.Н., Корш Ф.Е., ... т.б. ... ... И.Н. ... ... ... ... жасай келіп, түркі тілдерін қоныс ыңғайына қарай Шығыс группасы немесе шағатай тілдері, оңтүстік группасы ... ... ... ... группасы немесе түрік тілдері деп 3 топқа боледі, түркі тілдерін осы үшеуінің айналасына топтайды. ... ... өз ... да, кейінгі кезде де біраз сыналады. Түркологияда жіктеудің едәуір жетілген түрі деп Радлов пен ... ... ... Бұл ... ... ... өзара жақын жіктеулер.
Орналасу ыңғайына қарай Радлов түркі тілдерін Шығыс, Батыс, Орта Азия, Оңтүстік деп 4-ке ... Корш ... (1910ж) деп ... ... түркі тілдерін солтүстік, батыс, шығыс, аралас группа деп 4 топқа бөледі. Өз жіктеуінде Корш географиялық, морфологиялық ... де ... ... ... ... ... тілі батыс группа тілдері тобына қосылса, Корш жіктеуінде ол ... ... ... ... кең тарап тәуір аға алған жіктеу Александр Николаевич Самойлович жіктеуі. Ол езінің 1922 жылы ... ... ... ... ... ... ... келіп, түркі тілдерін оларда кездесетін фонетикалық, морфологиялық белгілеріне сүйеніп алты топқа боледі. Және ол белгілерді іріктеп алынған тоғыз, аяқ бау, тау, ... ... ... ... әр ... ... тілдерде қандай дыбыстың қүрамында айтылатындарына қарай Р ... Д ... Тау ... ... ... Ол ... Тағлық деп 6 топқа бөледі.
Бұл белісте қазақ тілі ТАУ группасы дегенге жатады. С.Е.Малов тілде кене дыбыстың ... кеп ... жаңа ... ... болуына қарай түркі тілдерін: кене, кенерген, жаңа, жаңарған тілдер деп 4 ... ... ... бүл ... ... ... ... корреспондент мүшесі Б.А.Серебренниковтың деп аталатын мақаласында біраз сынаған. Бүл ғалым тілді коне, жаңа қүбылыстар қатар емір сүре ... ... жуан ... ... кене ... қарап оны кене тіл, жаңа фактіге сүйеніп жаңа тіл деп белу дүрыс емес дейді.
Б.Серебренников ... ... ... ... де мәні ... Бір ... ... тілдерде олардың барлығына ортақ сездер мол кездеседі. Сондықтан ондай ортақ сездердің сандық мелшерін, проценттік шамасын айқындау да тілдерді группаға ... ... зор ... ... ... Ортақ сездердің сандық мелшеріне қарай түркі тілдерін 4 топқа болуге болады. Олар:
1) ... ... ... ... ... башқүрт, қүмық, ноғай, балқар, езбек, үйғыр;
3)қазақ, қырғыз,
4) Тува, хакас.якут, чуваш
Туыстық жақындығы жағынан талас туғызбайтын, әбден шешілген ... ... ... ... ... ... 1)татар. башқүрт, 2) үйғыр, өзбек, 3)түрікмен, азербайжан, ... ... 4) ... ... якут, чуваш
Ал қалғандарының 1) қазақ, ноғай, қарақалпак 2) Алтай, қырғыз 3) қараим, қүмық, ... ... ... 4) ... тофа ... ... ... өлі де зерттей, айқындай түскен жөн дейді.
Талдағанда классификацияларда жеке түркі тілдерінің қай группаға ... ... ... жоқ. Мыс, ... тілі ... ... оңтүстік немесе Қыпшақ группасына жатқызылса, В.Радлов, Г.Рамстедт, Бельцинг, Г.Менгес еңбектерінде солтүстік батыс тілдері тобына, С.Малов жаңа түркі ... ... ... Хун ... ... ... тілдері тобына қосқан.
Түркі тілдерін классификациялауға байланысты соңғы пікір иесі -- Туркия ғалымы Т.Текин. 1976 жылы Алматыда откен Бүкілодақтық II ... ... ... ... ... түркі тілдерін топтауға байланысты езіне дейінгі айтылған пікірлердің қай -қайсысында болса да сәтсіздіктің барлығын айта ... оның ... ... ... ... ... олі, тірілерін тегіс қамтып жіктегісі келгендіктерінде екендігін сынай келіп, орхон, коне үйғыр, қыпшақ тілдері жазба ескерткіштерін жіктеуге ... ... ... ... ... ... ... жүйе сақталмайды. Осыларды айта келіп түркі тілдерін фонетикалық ... ... ... ... ... ... кепшіліктен қолдау тауып, жиі қолданылып жүргені -түркі ... сол ... иесі ... ... ... ... ... даму тарихына, қандай тайпалық бірліктен тығыз да үзақ байланыста болғанына қарай, яғни ... даму ... ... жіктеу принципі.
Махмуд Қашқари - XI ғасырда өмір сүрген лингивист - ... ... ... "Диуани лұғат ат-түрік" /Түркі тілдерінің сөздігі/ атты еңбегінің лингивистика ғылымына қосқан үлесі мен өз заманындағы ... ... ... ... грамматикасын жасаған ғалым ретінде танимыз. Сөздікте Махмуд Қашқари түркі тілідерін зерттеуде теңдесі жоқ ғылыми жаңалықтар ашып, түркі тілдерінің ... мен ... ... жасалу жолын жақсы таныта алды. Біз үшін бұл еңбектің ең бастысы - ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерінен, өзі өмір сүрген орта ... ... ... аса ... ... - түрлі өлең-жырлар, ертегі-аңыздар, мақал-мәтелдер, қанатты сөздер т.б. көркем сөз үлгілерін енгізген. Әдеби ... мен ... ... ... үзінділерді Махмуд Қашқари осы сөздіктегі әрбір сөздің мән мағынасын оқырманына тереңірек түсіндіру үшін мысалдармен түсіндіріп отырады.
Махмуд Қашқари алғашқы қауым ... ... ... еңбегін, сана-сезімін бейнелейтін ауыз әдебиетінің ғажайып үлгілері орта ғасырдағы дидактикалық сарында жазылған жазба әдебиет үлгілерін біз ұлы ... осы ... ... ... Қашқари ұзақ жылдар бойы зерттеген мәселесі - түркі ... ... ... тіл ... ... ... ауыз ... үлгілері, өткендегі тарихы т.б. болды. Осындай ғылыми мақсатпен ол бір жағы ... ... жағы ... ... ұлан ... жерді мекен еткен көптеген түркі текті рулар мен тайпалар жерін аралап, олардың тұрмыс-салты, ... ауыз және ... ... тілі ... мол ... ... Махмуд Қашқаридің ғылыми еңбегі "Түркі сөздерінің жинағы" 1074 жылы ... ... ... ... ... ... ... асыл мұрасы болып табылады. Сөздікте орта ғасырдағы түркі ру тайпаларының бәріне бірдей ортақ алты мыңнан астам төл сөз бен жеке ... ... ... ... бар. Бұл лексикалық жинаққа еңген сөздер, мақалдар, өлен жолдары т.б. ... ... сол ... сөз ... сөйлем кұру жүйелерін, әдеби тіл мен көріктеу құралдарының өмірге келу жолдарын ... ... ... ... "Түркі тілдерінің сөздігі" - тіл білімінің ең басты салалары бойынша теориялық тұрғыдан құнды түйіндер жасаған ғылыми еңбек, ... бұл ... шын ... ... туынды деуге болады. Мұнда тек тіл мен ... ғана ... ... сол ... ру ... мен ... ... жағдайына, көне тарихы мен әдет-ғұрпына, салт-санасы мен наным-сеніміне тағы басқа қатысты дерегі бар аса бағалы еңбек.
М.Қашқари еңбегінің зор ... ... ... және белгілі тілші ғалым А.Н. Кононовтың зергер сөзімен түйіндесек: ... ... ... "Түркі тілдерінің сөздігі" шығармасы лингивистика ғылымына қосылған асыл ... ... ... ... этнографиялық, тұрғыдан бай мұра болып табылады. Махмуд Қашқари сөздігінің әдеби мәні зор. Бұл ... ... бір ... ... ... ... еңбекте сан ғасырлар бұрын өмірге келген халықтық мақал-мәтелдердің, қанатты ... ... ... ... ... т.б. ғажайып үлгілері бар. Махмуд Қашқаридің "Түркі тілдерінің сөздігінде" лингивистика саласына қатысты қанатты сөздер, ... ... сөз ... енгізілген. Бұл жөнінде Махмуд Қашқари: "Мен бұл кітапты арнайы әліппе тәртібі бойынша парасатты ғибрат сөздер деп аталатын ... ... ... деп ... ... ... ... үзінділердің тілі мен жазу стиліне қарап қай дәуірдің әдеби туындылары екенін шамалап айтуға болады. Жинақтағы бірқатар өлендер автор өмір ... орта ... ... ... ... ... тенеулердің, фразеологиялық тіркестердің үлгілері екенін дәлелдей түседі. Бұл қанатты сөздердің, көркем тенеулердің, фразеологиялық ... ... ... сөз ... ... ... ... үндейді. Үш кітапақа жинақталған сегіз бөлімнен тұратын "Түркі тілдерінің сөздігі" мазмұнына қарай қамтылған материялдарды акедемик А.Н. ... бес ... ... қараған:
1. Белгілі бір тайпаға қатыстылығы көрсетілген сөздер қоры ... ... ... мекен-коныстары жайындағы мәліметтер;
3. Түркі тілдерін топтастыру;
4. Түркілік тарихи фонетика мен грамматика туралы ереже, қағидалар;
5. ... ... ... ... ... мен ... жайындағы мәліметтер;
6. Сөздікте түркілердің ең көне картасы жасалып, берілген.
Махмуд Қашқари еңбегінің энциклопедиялық сөздік ... ... ... ... - деп ой ... ... жеті мың бес жүздей сөз бар, олар сөздікте ... ... ... ... жуық ... ... ... қолданылатын сөздер. Көп сөздердің мағынасы түсіңдіріледі, анықталады. М.Қашқари түбірі түркілік саналған сөздерді ғана пайдаланған, ... ... араб ... кең ... түсіндірілген. М.Қашқари түркі тілдеріне алғаш рет классификация жасаушы ғалым. Ол - түркі тілдерін салыстыра зерттеудің көш ... ... ... тілші ғалым. М.Қашқари таза тіл деп өзге тілдің ... аман ... ... Соған сай ол түркі тілдерін таза, өзге тілмен араласпаған және шұбарланған деп екіге ... Ал ... ... белгілеріне қарай түркі тілдерін тағы да екі топқа жіктейді. 1. Шығыс тілдері: шігіл, ... ... ... 2. ... ... ... қыпшақ, оғыз, печенек, бұлғар, сувар. Сөздікте араб, ұйғыр алфавиттері туралы қысқаша мәлімет ... ... ... ... ... ... санын он сегіз деп, оларды сөздігінде келтіреді. Бұлардан бөлек және жеті әріп барын жазады. Жинақтағы сөздер әріп сандарына қарай ... ... ... ... жеті ... ... сөз жоқ екендігін ескертеді.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Ә.Қайдар, М.Оразов. Оқу құрал.3-ші басылым.-Алматы: баспасы,2004ж-360бет.
2. Отар Әлі Бүркіт. ... . ... Ф.Е. ... ... ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі тілдерінің жіктелуі14 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі жайлы7 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі жайлы мәлімет10 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі туралы5 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі. Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік-кемістіктері. М.Қашқари "Диуани лұғат ат түрік" сөздігі8 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
Н.А.Баскаков классификациясы. В.В.Радлов және түркология6 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь