"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"

Мұхтар Әуезов - қазақ әдебиеттану, фольклортану ғылымының негізін салушы ғалымдардың бірі. Әдебиетші ғалымның фольклор, әдебиет тарихы, әдебиеттер байланысы, абайтану мәселелері бойынша жазған еңбектері бір ғана қазақ әдебиеттану ғылымында емес, кешегі кеңес одағы көлемінде де аса жоғары бағаланып отырғаны тарихтан мәлім.
Ғалымның әдебиет тарихы, оның басталуы мен дамуы жайлы айтқан пікірлері мен ойлары өте маңызды. Өкінішке орай қазақтың қоғамдық өмірінің дамуы жағдайларына сүйеніп айтылған бұл ойлар кеңінен өріс ала алмады, керісінше ғалымның ұлтшыл ретінде айыпталуына (1929-1932) байланысты тоқталып қалды. М. Әуезовтің бұл саладағы алғашқы күрделі еңбегі «Әдебиет тарихы» (1927, Қызылорда) пайдаланылудан алынып тасталып, тіпті идеялық жағынан зиянды кітаптардың қатарына қосылды, осылайша халық игілігіне пайдаланудан тыс қалды. Бұл кітап Қазақстан өзінің ғасырлар бойы күткен тәуелсіздігіне қолы жеткеннен кейін ғана «ұлтшылдық ағым» ақталып, соған қатысты тиым салынған әдебиеттер ішіндегі М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» (Алматы,1991) да толық күйінде қайта басылып шықты, сөйтіп рухани байлығымыздың алтын қорын толықтыра түсті.
Қазақ халқының тарихи өткен жолын шолу мен оған баға беруде, әдебиет туындыларын солармен байланыста қарастыруда М.Әуезов тұжырымдары алғашқы ғылыми ойлардың басы деп те айтуға әбден болады. Жазба әдебиет тарихын ғалым Әуезов әйгілі Абылай ханның заманынан, күміс көмей жырау Бұқар жырау дәуірінен бастайды. Бұл айтылған пікірлер кейінгі кезеңдегі Қажым Жұмалиев еңбектерінде («Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері»,1968) дамытылып, көп уақыт ғылымда осы жоба үстемдік етіп келді. Одан арғы заманның деректері ол ғалымдардың қолына түсе қойған жоқ еді. Қазақтың ұлттық әдебиетінің тарихи жолы қазақ хандарының тұсынан (ХҮ-ХҮІ-ғасырлар) басталып, жыраулар поэзиясы үлгісінде дамығаны, олардың ар жағында жалпы түріктік ортақ мұралардың жазба әдебиетке бастау болғаны кейінгі жылдары зерттеліп, ғылыми тұрғыдан дәлелденді. Соған қарамастан әдебиет зерттеушісі Әуезовтің жобасы әдебиет тарихының алғашқы сүрлеуі есебінде аса бағалы.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ... ... ... ... №1
М. Әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі
Орындаған: Абыханова А. Н.
Тексерген: Қадыров А. ... 2015 ... ... - ... ... ... ... негізін салушы ғалымдардың бірі. Әдебиетші ғалымның фольклор, әдебиет тарихы, әдебиеттер байланысы, абайтану мәселелері бойынша жазған еңбектері бір ғана ... ... ... ... ... ... одағы көлемінде де аса жоғары бағаланып отырғаны тарихтан мәлім.
Ғалымның әдебиет тарихы, оның ... мен ... ... ... ... мен ... өте ... Өкінішке орай қазақтың қоғамдық өмірінің дамуы жағдайларына сүйеніп айтылған бұл ойлар кеңінен өріс ала алмады, керісінше ғалымның ... ... ... (1929-1932) байланысты тоқталып қалды. М. Әуезовтің бұл саладағы алғашқы күрделі еңбегі (1927, ... ... ... ... ... идеялық жағынан зиянды кітаптардың қатарына қосылды, осылайша халық игілігіне пайдаланудан тыс қалды. Бұл ... ... ... ... бойы ... тәуелсіздігіне қолы жеткеннен кейін ғана ақталып, соған ... тиым ... ... ... ... ... да ... күйінде қайта басылып шықты, сөйтіп рухани байлығымыздың алтын қорын толықтыра түсті.
Қазақ халқының тарихи өткен ... шолу мен оған баға ... ... ... ... ... ... М.Әуезов тұжырымдары алғашқы ғылыми ойлардың басы деп те айтуға әбден ... ... ... ... ... Әуезов әйгілі Абылай ханның заманынан, күміс көмей жырау ... ... ... ... Бұл ... пікірлер кейінгі кезеңдегі Қажым Жұмалиев еңбектерінде (,1968) дамытылып, көп уақыт ... осы жоба ... етіп ... Одан арғы ... ... ол ғалымдардың қолына түсе қойған жоқ еді. Қазақтың ұлттық әдебиетінің тарихи жолы қазақ хандарының ... ... ... жыраулар поэзиясы үлгісінде дамығаны, олардың ар жағында жалпы түріктік ортақ мұралардың жазба әдебиетке бастау болғаны ... ... ... ... ... ... ... қарамастан әдебиет зерттеушісі Әуезовтің жобасы әдебиет тарихының алғашқы ... ... аса ... ... ... ... ... Әуезов деп (Шортанбай өлеңінің атын алған) атайды. Оның пікінше, зар заман ақындарын сол ... ... ... туғызған. , жалғасады. . Бұлардың қатарына автор патша үкіметінің қазақ жеріне иелік жасауын, қалалар мен ... ... ... ... ... ... қосады. Бірінен соң бірі шыққан ел шаруасын қыса бастайды. Осы мезгіл қазақ қауымының ішінен ел мұңын, ел ... ... екі ... адамды шығарады, біреулері - заман халін қайғырып, елдің мұң-зарын ... ... ... ... ... ... ... жырау, сезімді ақындар, яғни ой батырлары болса, екіншісі - ... ескі ... ... болған қол батырлар (Сырым, Кенесары, Исатай, Махамбет сияқты).
Зар заман ақындарының шығуын М.Әуезов ХІХ ғасырдың орта кезінен бері ... ... ... ... ... кейінгі кезеңге жатқызады. Бұл кезеңмен Абылай заманының арасындағы тарихи байланыстарға лайық әдебиеттегі Кенесары жорығының ... ... зар ... ақындарымен Абылай дәуіріндегі ақындардың арасынан сондайлық үзілмейтін жалғастық ... Ол ... ... зар ... ақынын екі топқа бөледі: бірі - келер күннің жұмбағын шешіп беріп, елге өсиет айтатын қария, екіншісі - ... ... ... ... де көпке айтар сөздері өлең күйінде айтылып, тақпақ, толғау болып келеді. Олар - елдің ақылшы кемеңгері, ... ... елді ... хан мен ... ... ... ... тіршілігінде саяси салмағы зор ақындардың аузынан шыққан сөзі де қорғасындай ауыр, оқтай жұмыр өтімді болған.
Зар ... ... ... ХІХ ... ... ақындардың бәрін де қосады. Махамбетті оның басы санап, ... ... ... ... ... зар ... ... ақындары ретінде мойындалған Шортанбай, Мұрат, екі ғасыр шекарасында өмір кешкен Нарманбет шығармаларына талдау береді. Айтыс ... осы ... ... ... Күдеріқожа, тарихи жыр айтушылардан Нысанбай мен Ығылманды қоса қарастырады. Махамбеттің көтеріліс жалауын көтеріп, тар заманда елді ... ... ... талдау тұсында ғалым онда алдан күткен үміт, тілек ... ... ... ... ... ... барын атайды.
Кітаптағы Шортанбай, Мұрат, Нарманбет шығармашылығына берілген баға - ... ... ... бұл ... жайлы алғашқы пікір. Олардың өлеңдерін Мұхтар Әуезов заман шындығымен салыстыра ... ... ... ... ... өлеңдеріндегі заманның бұзылу суреттерімен заман адамының кейпі, Мұрат көбірек жырлаған қазақтың жерінің алынуы, қоныс пен өрістің тарылу ... ... сөз ... ... ... айта білу ... көңіл бөлінеді. Нарманбетті автор зар заманның ақырғы ақыны санайды. дейді.
М.Әуезовтің бұл кітабы ұлттық әдебиеттің даму жолы туралы ... ... ... ол ... ... ... ... көптеген деректер, жеке ақындар еңбектері өзінің толық бағасын ала қойған жоқ. Оның негізгі себебі сол кезеңдегі аталған ... ... ... жиналып басылмауы басты себеп болған. Жалпы түйіндеп келгенде Мұхтар Әуезовтің кітабы қазақ ... ... ... оның ... сүрлеуін салуда аса маңызды, тұңғыш еңбек болып табылады. Оның негізгі қағидалары қазақ ... ... ... пен ... ... ... тұсында туған әдебиет материалдарына сүйеніп жасалды. Автордың позициясында ел тағдыры, ұлт мүддесі жайында ойлану жағы ... ... ... сол ... ... әдебиет тарихы қажет екенін жете түсінген. дейді ғалым.
Әдебиетші ... ... осы ... ... сөз еткенде ең алдымен тоқталып өтетін үлкен бір сала, жемісі мол арна бар, ол - абайтану саласы. Осы ретте ... Зәки ... ... ... аз кем ... өтсек. деген тақырыпты сөз еткенде Мұхтар Әуезовтің Абайдың өмірі мен өнерпаздық жолын танып-білуге ... ... ... ... ... өзі екі ... ... Бірі - Әуезовтің Абайтануға, яғни Абайдың өмірі мен творчествосын, оларға қатысты мәселелерді баяндайтын ... ... ... мен ... ... ... ... - Әуезовтің көркем шығармаларында Абай бейнесін суреттеуі...>>. Әрине, бұл екі сала бір-бірімен тығыз байланысты екені түсінікті, алайда мұның ... ... ... ... ... ... ... жоқ және алдымызға мақсат етіп қоймаймыз да. Біздің ... ұлы ... ... ... ... үлесі, алар орны жайында ғана болмақ.
М.Әуезовтің ұзақ жылдар бойы жүргізген ізденіс үстінде туған ой-пікірлері ... жуық ... ... ... ... ... еңбегінде жарияланды. Еңбектегі назар аударарлық ерекшелік - Абайдың әдеби мұрасының тұтас қамтылып, ақындық мәдениеті мен көркемдік ... даму ... ... мен ... ... эволюциясын хронологиялық желіге сүйене отырып әрі ақын творчествосындағы өзгерістер мен бетбұрыстардың себебін сол дәуірдің тарихи шындығымен сабақтастыра қарап, сырын ашып ... ... ... ... ... ... Абай ... жайында кейбір талас тудырған күрделі мәселелерге көңіл аудара бастады. ... ... ... ... ... ... ақын ... туралы қолдан қоздырылған, бірақ ғылыми ойдан тыс, саяси-идеологиялық мақсат көздеген теріс бағыттағы ой-танымдарымен пікір таластырып, өз ... ... ... ... ... ... да, ... да болып жатты. Бұл саладағы күресте ақыры шындық жеңді.
Түйіндей келгенде Абайтанудың негізін салған әрі ол мұраны ... ... ... ... ... еңбек атқарған М.Әуезов артына ұлан-ғайыр көркем туындыларын, әсіресе, атақты эпопеясы мен ұзақ жылдарғы ізденуден туған ғылыми-зерттеу еңбектерін қалдырды.
М.Әуезовтің әдебиеттану ... ... де сан ... ... бір ... ауыз ... ... қатысты жазған ғылыми-зерттеу еңбектері. Ең алдымен фольклор ғылымының қыр-сырына жетік М.Әуезов қазақ ... аса бай ауыз ... ... ыждағаттылықпен жинап, баспасөз беттерінде жариялап, ғылыми тұрғыдан зерттеу саласында өлшеусіз еңбек етті. Осындай тұрғыдағы ұдайы ізденістер, ғұмыр бойғы ... оқу ... ... ... ұзтаздық қызметтер, сабақ жүргізулер ғалымға ауыз әдебиетінің көптеген жанрлары туралы ... ... ... ... ... мол мүмкіндер беріп отырды. Ауыз әдебиетін зерттеуді М.Әуезов шығармашылық өмірінің барлық кезеңінде жазушылық жұмысымен қатар алып жүрді десе де ... ... 20-30 ... ... ... ... газет, журнал беттерінде үнемі жарияланып отырды. 1939 жылы Л.Соболевпен бірлесе отырып жазған деген көлемді ... - ... ... Одақ көлеміне кеңінен мәшһүр етті. Бұл аталған еңбекте қазақ фольклорының ... ... ... тұрғыдан сипаттама берілді.
М.Әуезовтің аса бағалы еңбектерінің бірі - қырғыз халқының атақты эпосы ... ... ... ... зерттеулерін де үздіксіз жүргізді, өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдары бастау алған ізденіс нәтижесінде ол елімізге ең танымал манастанушылардың қатарынан ... орын ... ... ... ... шығу ... ... көркемдік ерекшеліктері және жырды орындаушылар жайында терең де тиянақты ойлар айтты, яғни ... ... жаңа ... ... ... ... ... танымал нұсқаларын талдап, танып, олардың тарихи-мәдени, көркемдік мәнін түсіндіруде М.Әуезов жасаған тұжырымдар манастану ... ... роль ... ... ... ... ақиқат.
Әдебиетші ғалым қазақ халқының ғажайып ертегілерінің жанрлық сипатын кең түрде анықтап, оның ішкі түрлерін (қиял-ғажайып, хайуанаттар туралы, тұрмыс-салт ... ... ... бұл ... әлі ... дейін өз құндылығын жойған жоқ. Ол ертегінің қаншама ғасырлар бойғы ауызша айту ... ... ... ... ... да ... ... игілікті ықпалы жайында бағалы пікірлер айтты. Соның бірін ғалым былайша сабақтайды: .
Мұхтар Әуезовтің артында қалған бай әдеби-ғылыми мұрасы - ... оның ... ... ой-арманы мен мақсат-мұратының биік мүдделері туралы сыр ... ... ... ... ... ... ұлы ... жеке басының зиялылығының, асқақ азаматтығының, қаламгердің шығармашылық қызметте де, ... де ... адал ... ... ... ... қала береді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағжан Жұмабаев шығармалары36 бет
Мұхтар Әуезовтың әдеби-сын еңбектерi7 бет
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
R , L ─ тізбекті тұрақты кернеуге қосқандағы өтпелі процесті зерттеу 9 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
«Правда» газетiнiң қоғамға тигiзген үлесi9 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Абай Құнанбаевтың педагогикаға қосқан үлесі7 бет
Авторлық стиль және мұхтар әуезовтың көркем аудармалары41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь