"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."

Қазақ әдебиеті тарихы қазақ халқының ерте замандардан бастап бүгінге дейін жасаған көркем әдебиет туындыларын толық қамтыды. Ежелгі дәуірдегі әдебиетіміз туралы айтқаңда, ең алдымен, екі мәселені айқын түсінуіміз керек. Біріншісі – біздің ежелгі дәуір әдебиетіміздің туындылары тек қазақ халқының ғана еншісі емес, олардың басқа түркі тектес халықтардың да әдебиетіне ортақ екендігі. Екіншісі – қазақ тілінде емес, ежелгі түркі тілінде жазылғандығы. Енді осы жайттарға түсінік бере кетейік.Қазақ халқының құрылуына негіз болған ру-тайпалар ол замандарда қазіргі Қазақстанды, Орта Азияны, Оңтүстік–шығыс Сібірді, Орталық Азияны, Еділ бойын, Каспий жағалауларын мекен еткен. Олар өзбек, қырғыз, әзірбайжан, түрікмен, ұйғыр, қарақалпақ, хакас, башқұрт, татар халықтарының төл құрамына енген ру-тайпалармен аралас өмір кешкен. Сөйтіп, экономикалық, әлеуметтік, мәдени өмірі бір-бірімен өзара тығыз байланысты болған түркі тілдес халықтардың әдебиеті де ортақ болды. Кумандар, Дешті Қыпшақтар, тағы басқадай атанған жартылай көшпелі, жартылай отырықшы түркі тілдес халықтардың ерлігі, тұрмыс-тіршілігі, арман-қиялы поэзия тілімен жырланып, ерлік эпостар, ертегілер, аңыздарда баян етілген. Құлпытас, күмбез түріндегі ескерткіштерге өздерінің елеулі-елеулі тарихи адамдары туралы жоқтау, мадақтауларын жыр түрінде ойып жазып қалдырып отырған. Бұл түркі ұлыстарының жазу мәдениеті ертеден пайда болғанын көрсетеді. Ол жазулар дами келе Күлтегін, Тоңұқық*, Қорқыт ата, Жүсіп Баласағұни, Махмұд Қашқари, Ахмет Йасауи, Бақырғани, Хорезми, т.б. орта ғасырлық ғұламалар шығармаларының сақталуына негіз болды.Ру-тайпалық дәуірде өмірге келген шығармалардың тілі қазаққа түсініксіз болса, олар қазақ әдебиетінің мұрасы бола ала ма деген сұрақ туындайды. Кейбір ғалымдардың теріс пікірде екенін де ескеру керек. Алайда, ғылыми тұрғыдан қарағанда, олардың теріс жауаптары негізсіз. Өйткені, "қай халықтың болсын ерте замандардағы алғашқы әдебиеті, жазба әдебиет нұсқалары, сол халықтың бүгінгі тілінде болуы шарт емес. Кейбір халықтардың ондай әдебиетінің басқа тілде, сол халыққа осы күнде түсініксіз тілде болуы, бірақ сол халық жерінде, сол халық өкілдері тарапынан жасалған, сол халықтың бір кездегі өмірін көрсететін әдебиет нұсқалары болуы ықтимал", – деп көрсетеді ғалым Б.Кенжебаев. Сондықтан да қазақ әдебиетінің ежелгі дәуіріне қатысты әдеби ескерткіштер көне түркі, шағатай (шағатай, тілі – араб және парсы сөздері араласқан түркі ру-тайпаларының кітаби тілі, ол сол кездегі барлық түркі тектес халықтарға түсінікті тіл болған), ұйғыр, араб, парсы тілдерінде жазылғанмен, біз оларды төл әдебиетіміздің тарихының басы деп танимыз.
8 сынып – «Әдебиет» кітабы.
Н.Келімбетов - «Ежелгі дәуір әдебиеті», «Атамұра» баспасы, 2005жыл
«Ежелгі дәуір әдебиеті» хрестоматия, Алматы «Ана тілі» баспасы, 1991жыл.
Интернет желісі.
        
        Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: № 1-4 өздік жұмыстары №1- Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы ... ... № 2 - ... ... әдебиетінің ескерткіштері" /таныстырылым/ №3 -4 "Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби талдау/
Орындаған: Қонысбай А.С.
Тексерген: Жүндібаева А.Қ.
Тобы: ҚЯ - 413 ... оқу ... ... ... ... ... ерте ... бастап бүгінге дейін жасаған көркем әдебиет туындыларын толық қамтыды. Ежелгі дәуірдегі әдебиетіміз туралы айтқаңда, ең алдымен, екі мәселені айқын ... ... ... - ... ... ... әдебиетіміздің туындылары тек қазақ халқының ғана еншісі ... ... ... ... ... ... да ... ортақ екендігі. Екіншісі - қазақ тілінде емес, ежелгі түркі тілінде жазылғандығы. Енді осы ... ... бере ... халқының құрылуына негіз болған ру-тайпалар ол замандарда қазіргі ... Орта ... ... - шығыс Сібірді, Орталық Азияны, Еділ бойын, Каспий ... ... ... Олар ... ... ... ... ұйғыр, қарақалпақ, хакас, башқұрт, татар халықтарының төл құрамына енген ру-тайпалармен аралас өмір кешкен. Сөйтіп, экономикалық, әлеуметтік, мәдени өмірі бір-бірімен өзара ... ... ... ... тілдес халықтардың әдебиеті де ортақ болды. Кумандар, Дешті Қыпшақтар, тағы басқадай атанған жартылай көшпелі, жартылай отырықшы ... ... ... ... ... ... ... тілімен жырланып, ерлік эпостар, ертегілер, аңыздарда баян етілген. ... ... ... ескерткіштерге өздерінің елеулі-елеулі тарихи адамдары туралы жоқтау, мадақтауларын жыр түрінде ойып жазып қалдырып ... Бұл ... ... жазу ... ... пайда болғанын көрсетеді. Ол жазулар дами келе Күлтегін, ... ... ата, ... ... ... Қашқари, Ахмет Йасауи, Бақырғани, Хорезми, т.б. орта ғасырлық ғұламалар шығармаларының сақталуына негіз ... ... ... келген шығармалардың тілі қазаққа түсініксіз болса, олар қазақ ... ... бола ала ма ... ... ... Кейбір ғалымдардың теріс пікірде екенін де ескеру керек. Алайда, ғылыми ... ... ... теріс жауаптары негізсіз. Өйткені, "қай халықтың болсын ерте замандардағы алғашқы әдебиеті, жазба әдебиет нұсқалары, сол халықтың бүгінгі тілінде ... шарт ... ... ... ондай әдебиетінің басқа тілде, сол халыққа осы күнде түсініксіз тілде болуы, бірақ сол халық жерінде, сол халық өкілдері ... ... сол ... бір ... ... көрсететін әдебиет нұсқалары болуы ықтимал", - деп ... ... ... ... да қазақ әдебиетінің ежелгі дәуіріне қатысты әдеби ескерткіштер көне түркі, шағатай (шағатай, тілі - араб және ... ... ... ... ... кітаби тілі, ол сол кездегі барлық түркі ... ... ... тіл болған), ұйғыр, араб, парсы тілдерінде жазылғанмен, біз оларды төл әдебиетіміздің тарихының басы деп танимыз.
"Ежелгі ... (VII-XIV ғғ.) деп ... жеті ... ... әдебиетіміздің, ұзақ тарихына қатысты ескерткіштер, шығармалар аз емес. Олардың алғашқылары деп түркі ру-тайпаларына ортақ Орхон ескерткіштерін (VII ғ.), ... (VIII ғ.) және ... (IX ғ.) ... ... ... ... ... Әбу Насыр әл-Фараби, Әбу Райхан әл-Бируни, Махмұд Қашқари, Қожа Ахмет Йасауи, Сүлеймен Бақырғани, ... ... ... ... ... біразына ортақ ойшылдары, ғалымдары, ақындары жалғастырады (X-XII ғғ.) - ... ... ... ... шыға тұра ... араб ... араб ғылымын, сонымен бірге дүние жүзі ғылымын дамытуға ... үлес ... ... ... ... қыпшақ тілінде дамыған кезеңінде (ХIII-ХVI ғғ.) "Кодекс куманикус", "Махаббатнама", "Жүсіп-Зылиха", "Гүлстан", "Домбауыл", т.б. қиссалар, дастандар, ... ... ... ... ... ... ... белгілі мұралары, үлгілері осындай. Олар өзінен кейінгі әдебиеттің дамуына, шыңдалуына негіз, түп төркін болған.
Көне ... ... ... ... ... ... ... Даниялық ғалым Вильгельм Томсен болатын (1898 жылы бастап). ... орыс ... ... көп ... Оған 20 ... Түркі елдерінің ғалымдары - Татар, Өзбек, Түрік, Қазақ, Әзірбайжан зерттеушілері қосылды. Кейде "руна (руникалық) жазулары" деп ... Оның ... ... ... ... тұрғанда, бұл жазулар бір қарағанда ежелгі скандинавия халықтарының жазбаларына ұқсайтын еді. Алайда ғылыми зерттеулер Түркі жазулары екенін ... ... ең ... рет ... және ... ... бастап оқыған екен.Бұл жазулардың жалпы көлемі ұзақ. Қазіргі өлшеммен ... орта ... ... ... ... ... ... жағраппиялық, саяси деректер бар, сол кездегі халықтың өмірінен, таным-түсінігінен, дүниетанымы мен салт-дәстүрінен хабар береді. Тарихи оқиғалар тізбегі Ұлы ... ... ... ... ... көркем тілмен баяндалған. Сондықтан көптеген зерттеушілер оларды Көркем шығармаларға жатқызады. Жазбаларды Көне ... мен Көк ... ... болған оқиғалар сипатталып, жағрапиялық атаулар, сол кездегі тайпалардың атаулары мен оналасу, ... ... ... Өкініштісі, Түркі жазба ескерткіштері манихейшіл Ұйғыр қағандығы кезінде аяусыз қиратылған.Жазбаларда ең алдымен 5-8 ғасыр ... Ұлы ... ... оқиғалар көркем тілмен баяндалған, айналып келетін оралымдары мен ішкі ұйқастары, ... ... бар. ... оның ең ... ... айқындасақ - жылнама не шежіреден гөрі, бұлар - тарихи дастандар. Жазудың сипаты ... ... ... ... ... ... үндестік заңдарын жақсы береді. Жазудың ерекшелігі оңнан солға қарай оқылады және ... ... ... ... ... жуан және ... түрлері бар, олар жеке-жеке бөлек таңбаланады. Кез - келген халық, ру, тайпа ұлт болу үшін оның ... ... ... ... Сол ... ... халқының да өзіндік тарихы бар. Түркі халқының дүние жүзіне халық болып танылуы ҮІ ғасыр ортасында ... Сол ... де ... ... ... ҮІ-ХҮ ғасырлар аралығын қамтиды деп жорамалдайды. Бұл кейінірек қазақ халқының құрамына енген ... ру, ... ... ру, ұлыс дәуіріндегі әдебиеті. Бұл ерте кездегі түрік, ру-тайпаларымен ... ... ... ... өзін 3 ... бөліп қарастырамыз.
1. ҮІ-ІХ ғ. көне түркі әдебиеті ... ... ... жазба ескерткіштері яғни , , туралы ... ... ... ... ... дастаны мен , Әбу-Насыр ... ... ... ... ... ... ғ. ... Бұл қараханид түріктерінің тілінде жазылған әдеби ескерткіштер. Ж.Баласағұнның , М.Қашғаридің , ... , ... , ... , , ... ... ғ. өмірге келген әдебиет нұсқалары.
* ХІІІ-ХІҮ ғ. әдебиеті. Бұл кезең Алтын Орда не ... ... деп ... Бұл ... ... ... ... тілінің шағатай, қыпшақ диалектісі негізінде жазылған. Олар: , Хорезмидің , Н.Рабғузидің , ... , ... , ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері9 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша)11 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша) /конспект/ - "Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері" /таныстырылым"Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби талдау12 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі8 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері10 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь