"Инбридинг және аутбридинг"

Инбридинг (ағылшынша іn – ішінде және breedіng – будандастыру) – бір популяция аумағындағы жақын түрлердің будандасуы. Жақын туысты будандастырылатын организмдерде қандай да болмасын гендегі аллельдердің (гендер жұбының бірі) бірдей формасының көріну мүмкіндігі жоғары болады. Осыған байланысты, жақын текті будандасудың деңгейі өскен сайын гомозиготалы организмдердің пайда болу жиілігі де артады. Өсімдіктерде табиғи инбридинг өздігінен тозаңдану кезінде жүзеге асады. Айқас тозаңданатын өсімдіктердегі инбридинг – ырықсыз (мәжбүрлік) тозаңдану деп аталады. Бұл инбредті (туыс дарабастарды шағылыстыру кезінде пайда болушы) депрессияға, яғни дарабастардың өмір сүру қабілеттілігінің және өнімділігінің төмендеуіне әкеледі. Инбредті депрессия рецессивті летальді (өлімге душар ететін) гендерге, сондай-ақ, организмнің тіршілік ету қабілеттігін төмендететін гендердің гомозиготалы қалыпқа ауысуына байланысты болады. Мысалы, жүгері, картоп, капустаның өздігінен тозаңдануы нәтижесінде өсу деңгейі, жеміс беруінің төмендеуі, әр түрлі ауытқулары байқалады. Инбридингке байланысты депрессия, көбінесе, бірінші ұрпақта көрінеді де, белгілі бір деңгейге жеткеннен кейін, әрі қарай дамымайды. Инбредті дарабастар қалыпты гендері бойынша гомозиготалы болғандықтан, бағалы белгілерімен сипатталатын гендер де келесі ұрпаққа тұрақты беріліп отырады. Екі немесе бірнеше инбредті линияларды будандастыру бірнеше буданды (гибридті) ұрпақтың гетерозисіне әкеледі. Мысалы, жүгерінің тетрабуданы – төрт инбредті линиялардың будандасуынан пайда болатын өнім. Ол жай сорттарға қарағанда өнімді 30 – 60%-ке жоғары береді.
1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б.
2. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998, IV том
3. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы ... ... ... және ... ... Л.А.
Тексерген: Татенов А.Б.
Семей 2015 ж
Инбридинг (ағылшынша іn - ішінде және breedіng - будандастыру) - бір ... ... ... түрлердің будандасуы. Жақын туысты будандастырылатын организмдерде қандай да болмасын гендегі аллельдердің (гендер жұбының ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты, жақын текті будандасудың деңгейі өскен сайын ... ... ... болу ... де артады. Өсімдіктерде табиғи инбридинг өздігінен тозаңдану кезінде жүзеге асады. ... ... ... ... - ырықсыз (мәжбүрлік) тозаңдану деп аталады. Бұл инбредті (туыс дарабастарды шағылыстыру кезінде ... ... ... яғни дарабастардың өмір сүру қабілеттілігінің және өнімділігінің төмендеуіне әкеледі. Инбредті депрессия рецессивті летальді (өлімге душар ететін) гендерге, сондай-ақ, организмнің ... ету ... ... ... гомозиготалы қалыпқа ауысуына байланысты болады. Мысалы, жүгері, картоп, капустаның өздігінен тозаңдануы нәтижесінде өсу деңгейі, жеміс беруінің ... әр ... ... ... ... ... депрессия, көбінесе, бірінші ұрпақта көрінеді де, белгілі бір деңгейге жеткеннен кейін, әрі қарай дамымайды. Инбредті дарабастар қалыпты ... ... ... болғандықтан, бағалы белгілерімен сипатталатын гендер де келесі ұрпаққа тұрақты беріліп отырады. Екі немесе бірнеше инбредті линияларды будандастыру бірнеше буданды ... ... ... ... ... ... тетрабуданы - төрт инбредті линиялардың ... ... ... ... Ол жай ... ... өнімді 30 - 60%-ке жоғары береді.
Мал шаруашылығындағы инбридинг - жақын текті жануарлардың шағылысуы болып ... Мұны мал ... ұзақ ... қолдану, жануарлардың тіршілік қабілетінің төмендеуіне, организмнің кейбір ауруларға қарсы тұру қасиетінің кемуіне, олардың беретін өнімі мен сапасының нашарлауына, мутантты ұрпақтардың ... ... және ... өлі ... әкеледі. Тәжірибеде инбридингті жиі қолдану - организмде әр түрлі тұқым қуалайтын аномалиялардың ... ... ... ... ... ... мен асыл ... малдың бағалы белгілерін сақтау мақсатында инбридингтің орташа деңгейі ғана қолданылады.
Инбридингтің жоғары ... ... ... - ... ... туыс адамдардың некелесуінің дұрыс еместігіне негіз болады. Ағайын адамдар арасындағы некелесу - олардың балаларында ... ... ... ... ... ауыруына, мүгедектікке, өлі туу, өліп қалуға әкеледі. Инбридинг рецессивті аллельдерді шығару үшін, көптеген аллельдері бойынша ... ... ... ... және асыл ... алу ... сорт ... аллельдерді сақтау үшін, популяцияда әр түрлі белгілерді ... үшін ... ... селекциясында осы мағынаға сай көбінесе инцухт (немісше ... - ... ... Бұл - ... бір ... туыстығы өте жақын формаларды шағылыстыру болып саналады.
Инбридинг дегеніміз -- туыстық жақындығы бар жануар-ларды жұптастыру ... ... ... ... тұқымды таза өсіруде, тұқым түзуде, аталық іздер бойынша өсіруде кеңінен қолданылатындықтан, оның тұқым асылдан-дыру жұмыстары жүйесінде ... орны мен ... ... ... ... ілім ... ... болған. Арабтарда XIII ғасырда-ақ инбридингтің асыл тұқымды жылқылардың ұрпағына теріс әсер ететінін көрсететін көптеген фактілер жинақталған. ... қан ... ... ... ... де ... малды жұптастыруға тиым салатын қатаң заңдар да қолданған. ... ... ... ... ... даму ... ... елдерде тұқым түзілу процесі қауырт басталды. Рынок талаптарына сай келетін жаңа тұқымдар шығару инбридингті кеңінен пайдалану арқылы жүзеге асырылды. ... ... ... ... ұрпақта бекітілуі, әдетте, тығыз инбридингті қолдану арқылы жүргізілді. Шортгорн тұқымының негізін салушы Губбактың, жылқының орлов тұқы-мындағы Барс ... ... ... ... ақ ... ... 1-дің тұқым қуалаушылық қасиеттерін бекіту жұмыстары да осылай өткен. Өткен ғасырдың белгілі селекциөнері Р. ... ... ... ... аса ... қасиеттерін ұрпағында орнықтыру мақсатында кез-келген дәрежедегі инбридинг пайдалануды жаңа тұқымдар шығарудың негізі деп есептеді. Инбридингті жануарларды мол ... ... ... ... жөнінде мақсатты сұрыптау және аталықтар ұрпағының қасиеттеріне қарай бағалауда ... Р. ... зор ... ... Ол және оның шәкірттері ірі қараның (шортгорн және герефорд), жылқының (шайр), қойдың (лейстер), шошқаның (ірі ақ) тамаша ... ... Х. ... ірі ... ... етті ... шығаруда да инбридинг пайдаланды. А.В. Ланина Х. ... ... не бары 6 ... қара ... 10 ... мен бір ғана бұқа ... атап ... Ол сондықтан да тығыз инбридингті қолдануға мәжбүр болған. А.Х. ... пен В.И. ... ... ... жылқысын шығаруда инбридингті шебер пайдаланған. Олар тұқымның типін ... және ... ... ... зиянды салдарын бәсендету мақсатында тығыз инбридингті және аталық іздер бойынша өсіруді, сондай-ақ будандарды бастапқы тұқымдардың (голланд) бірімен қайталап будандастыру тәсілін ... С.И. ... ірі ... ... ... ... әр ... типті және туыстық дәрежесі түрліше инбридинг қолданды. Алайда тығыз инбридингті өте кең, кейде ойланбастан, ешқандай мақсатсыз қолдана беру көптеген ... үшін ... зиян ... де ... ... керек. Тығыз инбридингті жүйесіз қолдану жануарлардың өнімділігі мен өсімталдығын, дене ... ... ... Жақсы табындар жүдеп, нашарлай бастады, оның ішінде ... ... ... ... да ... ... малдың әйгілі шортгорн тұқымының сапасы төмендеп кетті. Осының нәтижесінде инбридингке деген көзқарас та өзгерді. Сөйтіп бұл әдіске ... ... ... Р. Беквеллдің шәкірттері ағайынды Коллингтер шортгорн тұқымында туыстық жұптастырудың зиянды салдарын өз замандастарынан ертерек түсініп, бұл жануарларды, тіпті, галловей тұқымының ... ... ... ... Ол ... туыстас малды жұптасты-рудың зиянды зардаптарының себептерін түсіндіретін теория болмаса да, ... ... ... Инбридингке деген ынта XIX ғасырдың аяғында ғана қай-тадан көтеріле бастады. Тұқыммал кітабын талдау, көптеген ... ... шығу ... ... ... ... ... тиімді ролін көрсетті. П.Н. Кулешов ұзаққа созылатын тығыз ... ... деп ... ... мал ... ... қолдануды ашық қорғап шықты. Алайда желісті жылқылардың орлов тұқымын шығару мысалында П.Н. Кулешов, одан соң Д.А. ... ... ... ғана ... ... бірге тұқымның әйгілі аталық іздерін қалыптастырып, жетілдіруде де қалыпты инбридингтің пайдалы болатынын көрсетті. Тұқым түзудің ғылыми әдісінің негізін ... М.Ф. ... та ... ... жұмыстың қажетті әдісі деп есептеді. Генетиктер XX ғасырдың басынан инбридингтің ролі мен ... оның ... мәні ... ... шеше бастады. С. Райт теңіз шошқаларына жүргізген тәжірибелерінде инбредтелген 23 семьяда 20 ұрпақ (буын) бойы ... х ... ... ... жұптастыру қолданған. Инбредті 20 ұрпақ (буын) теңіз шошқаларын өсіру барысында 35 аталық іздің 27-сі ... ... ... аталық іздердің тіршілік қабілеті, тірілей массасы мен өсімталдығы кеміген. Инбредті аталық іздердің жануарларын өзара шағылыстыру ... ... ... ... да ... болған. Мал тұқымын жақсартуда инбридингті қолдану жөніндегі С. Райт ... өте зор ... бар. ... селекциямен тұқымды генетикалық жақсартудың өте баяу өтетіні мәлім. Инбредті аталық іздерді ... ... ... ... ... (аталық іздер кросстары) бастапқы популяцияға қарағанда, едәуір жоғары класты гетерозиготалы популяция алуға мүмкіндік ... ... жай ... ... жету өте ... ... одаң әрі жақсарту бүкіл процесті қайталауды қажет етеді, яғни жаңа инбредті іздерді окшаулауды, оларды ... және жаңа ... ... үшін ... ... ... талап етеді. Бірқатар американ ғалымдары инбредті популяцияларда инбридингті 1% арттырудың өзі ғана тауықтардың жұмыртқалағыштығын кемітіп (0,4 жұмыртқаға), ... ... ... ... ... ... 0,55 пайызға) анықтаған. Глембоцкийдің мағлұматарына қарағанда, қойдың прекос тұқымын инбредтегенде іш тастаған саулықтардың саны туыстас емес ... ... ... 2 есе көп болған. Инбридингтің ұрпақ қасиеттеріне теріс әсер ... ірі ... да ... ... Нильсон-Эле мен Д. Лаш инбредті жануарлардың өсуі бастапқы даму кезеңінде баяу ... атап ... ... ... ... ірі қарада пайдаланудың көп жылдық тәжірибелерінің мағлұматтарына сүйене ... ... ... әрбір пайызына сүттілік 210 фунтқа, ал сүт майы ... 0,9 ... ... ... О.А. ... мен Е.Я. ... инбридингтің сиырлар өсімталдығы мен бұзаулардың тіршілік қабілетіне ... әсер ... ... ... көптеген жануарларға жүргізген көлемді зерттеулері бірқатар шаруашылыққа пайдалы белгілері ... бара ... ... ... ... ... теріс әсер ететіні жөнінде қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Туыстас малды жұптастырудың зиянды ... ... ... немесе инбредтік дегенерация деп атайды. Белгілі бір тұқымның ішіндегі әр түрлі популяцияларға инбридинг түрліше әсер етеді, инбредтік депрессия дәрежесі әр ... ... Бұл ... ... ... түрліше болуына байланысты, өйткені ол жануарлардың жоғары тіршілік қабілетін, өнімділігін және мықты дене бітімін қамтамасыз етеді. Шошқа, жылқы және құс ... ... ... ... зиян ... ... Ч. ... өзінің 10 жылдан астам уақыт бойы жүргізген бақылаулары мен ... ... ... ұлы ... ... Бұл заң ... бүкіл жандының бәрі өздерімен қандық туыстығы жоқ дарақтармен кездейсоқ будандасудан пайда табады, ал ұзаққа созылатын туыстастардың жұптасуы зиян келтіреді. Ч. ... ... ... ... ... өте ... инбридингтің зиян келтіруінің басты себебі деп есептеді. Мұндай ұқсас жыныс клеткаларының қосылуынан организмнің қоршаған ортадағы өзгеріп отыратын жағдайларға бейімделуін ... ... ... қуалаушылық пайда болады. Туыстас жануарлардың жыныс клеткаларының ... ... әр ... ... ... - ... депрессияның (Дарвин бойынша) негізгі себебі. Осы заманғы генетика тұрғысынан қарағанда туыстас ... ... ... әсер ету себебі инбредті жануарларда гомозиготалылықтың өсуі болып табылады. Генетиктер организмде өлімге душар ететін ... ... және ... әдетте рецессивті күйде кездесетінін анықтады. Инбридинг кезінде ... күрт ... ... ... ... ... ... өту мүмкіндігі де артады, ал бұл инбредті жануарларда ауытқушылықтың ... ... ... ... кезіндегі гомозиготалық тіршілік қабілеті төмен рецессивті гомозиготалардың пайда болуына, гетерозиготалардың жиілігінің кемуіне (бұл организмнің тіршілік қабілетін айтарлықтай кемітеді), гендер комбинациясының ... ... Әр ... ... ... ... келе, ірі қарада инбридинг кезінде 40-тан астам гомозиготалы ... ... мен ... -- ... ... ... ... деуге болады. Біздің асыл тұқымды мал табындарымызды ... ... ... Сиырларда олардың көбею қабілеті мен өсімталдығына әсер ететін, туа біткен 23 кемістік табылған. Инбредті ... ... ... ... мен ... рецессивті летальдардың тез таралуы мүмкін. Мәселен Е.К. Меркурьеваның ... ... ... әкелінген Дольф атты голштин бұқасы жүнсіздік генін таратушы болған, ал А100 - А - 48 остфриз бұқасы ... ... ... ... ... Бұл ... асыл ... табындарға көптеген зиян келтірді. Инбридинг кезінде көбіне жануарлардың тіршілік қабілеті мен ... ... ... үшін аса ... ... табылатын аллельдердің жойылуы байқалады. Олардың жоқтығы да инбредті депрессияның себебі болуы мүмкін. Инбридинг кезіндегі биологиялық процестер тұқым ... үшін ... ... олар оны өзгертеді. Алайда мұндай өзгерістерді организмнің бір ... ... ... ... ... Бұл өзгерістер организмді тіршілік процестері өтетін басқаша жағдайларға ... ... ... ... ... ... ... Егер ол жеңіп шықса, онда тұқым қуалаушылықта жаңа белгі пайда болады. Инбридингте жаңа белгілердің пайда болуы тек мутациялардың есебінен жүзеге ... ... ... организмде терең анатомиялық-физиологиялық қайта құру жүреді, ол организмнің қарсы тұра алушылығы мен ... ... ... ... себепші болады (43-сурет). Қазіргі кезде, қолдан ұрықтандыру, ең таңдаулы аталық-тардың спермаларын ұзақ ... ... ... ... ... ... стихиялы, яғни бақылаусыз инбридингтің қаупі артып отыр. Туыстас малды шағылыстырудың негізгі мақсаты - белгілі бір аса ... ... ... ... бойынша тұқым қуалайтын ерекшеліктерін сақтау. Инбридинг мақсатты түрде және ... бір, өте мол ... ... ... ғана ... ... Мал ... бойынша инбридинг дәрежесін анықтау. Біртекті жұп таңдаудың ең жоғары сатысы инбридинг, яғни туыстастарды шағылыстыру. ... ... ... өте ... және ол әлі ... зерттеліп болмаған құбылыс. Дегенмен ата-енесінің жақсы қасиеттері берік сақталған және тұқымдық қасиеттері өте жоғары ... ... ... ... ... сенімді жолы инбридингті пайдалану болып есептеледі. Сондықтан, кез-келген ... ... ... ... малдың ата-енесінің туыстық арақатынасын біліп, қолданылған шағылыстырудың түрін (ин-бридинг пе, аутбридинг пе) ... ... ... ... малдың алыну жолында инбридинг болған-болмағанын оның шежіресі бойынша тез де оңай ... ... Ол ... ... ... ... ... да, әкесі жағынан да қайталанып кездесетін ата-бабаның бар-жоғын анықтау қажет. Егер екі жақта да кездесетін ата-баба болса, онда тексеріліп отырған ... ... ... ... ... яғни оның ... малды шағылыстыру (инбридинг) арқылы алынғанының дәлелі. Инбридингтің жағымды ... ... ... ... ... ... ... қандас малдың туыстық дәрежесіне байланысты. Сондықтан екі малдың бір-біріне ... ... және ... ... ... ... тәсілдер қолданылады. Селекция тәжірибесінде инбридингті жіктеу үшін Шапоруж бен Пуш тәсілі жиі қолданылады. Шапоруж шежіреде әрі ата, әрі ене ... ... яғни ... ... ... шежіре қатарының реттік нөмірін рим цифрларымен және арасына сызықша салып көрсетуді ұсынды. Ата-баба қатарының реттік санын санау пробандтан басталады, яғни әке мен ене ... ... (I), ... мен әжелер қатары екінші (II) деп, әрі қарай кете береді. ... ... ... ... ене ... ... ... жазылады да, сызықша қойылады. Сызықшадан кейін ортақ атаның шежіреде әке жағынан орналасқан ... ... саны ... ... II -- III деген жазу, ортақ атаның шежіренің ене жағындағы екінші ... ал әке ... ... ... ... ... немесе II, IV -- III деп жазылса, онда ортақ ата -- енесі жағынан екі рет -- ... және ... ... ал әке ... -- ... қатарда орналасқандығын көрсетеді. Пуш пен Шапоруж тәсілін пайдалану арқылы инбридинг дәрежесін ... ... ... ... (50 - ... Сонымен, мал шежіресіне талдау жасаған уақытта алдымен ондағы қайталанатын (бірнеше рет кездесетін) ортақ ата-тек орналасқан шежіре қатарының ... ... ... ... ... ... ... Себебі инбридингтің генетикалық әсері шағылыстырылған мал туыстығының ... ... ... Кесте 50 - Инбридинг дәрежесін жіктеу Инбридинг түрлері А.Шапоруж тәсілі бойынша белгілеу І.Өте жоғары ... ... II - II (бір ата ... бір енеден туғандарды шағылыстыру, қарындасы-ағасы) I - II (енесі мен баласын ... ІІ - І ... мен ... ... ... инбридинг I - III (әжесі мен немересі), III - I (немересі мен ... II - III, III - II, III - III ... ... ... ... III - IV, IV - III, IV - IV ... ата-баба үшінші және төртінші қатарларда кездесетін туыстар) 4.Шалғай ... V - IV, IV-V, V-V, V-IV ... ... ... ... ... қосылатын туыстас малды шағылыстыру) 51-кестеде келтірілген қошқар шежіресі бойынша инбридинг дәрежесін анықтап көрейік. Кесте 51 - №72142 ... Е Ә ее еә 96018 әе әә еее ееә еәе еәә әее әеә 96018 әәе әәә 96018 №72142 ... ... ... ... пен ... шағылыстыру арқылы алынған. Себебі оның шежіресінде әрі енесі, әрі әкесі жағынан да кездесетін ортақ ... №96018 ... бар. Ал, осы ... арқылы жүргізілген инбридинг дәрежесін ІІ-ІІІ, III деп жазу қажет. Бұл Пуш-Шапоруж жіктеуі бойынша жақын инбридингке жатады. Аталық іздер бойынша өсіруге ... ... ... ... деп ... Егер ортақ ата-тек шежіреде V ұрпақтан әрі қарай кездесетін болса, онда жануарларды туыс емес жануарлар деп ... ... ... ... ... ... орнына, сондай-ақ жануарлардың типі, тұқымдылығы жөнінен ұқсастықтарына да ... ... Н.А. ... жеке ... ... ... емес, қайта оны туғызатын жұптастырудың тығыздығы жөнінде айту қажет деген тұжырымы әділ болып шығады. Жануар бір ... ... ... ... (жай инбридинг), соңдай-ақ бірнеше ата-текке туыстық жұптастыру нәтижесінде (кешеңді инбридинг) алынуы мүмкін. Төменде инбридингтің алуан түрлі формалары қолданылған ... ... ... 52 - Шортгорн тұқымының Кларисса атты сиырының шежіресі (нығайтушы жақын инбридинг) Е Ә ... ЕЕ ЕӘ ... ӘЕ ... ӘӘ Комет ЕЕЕ ЕЕӘ Фаворит* Фаво-рит * ӘӘЕ Юнг- Фенникс ӘӘӘ ... ... ... * ... ... ... ... жағынан да енесі жағынан да Фаворит бұқасының аты әлденеше рет кездеседі. Инбридинг ... ... ... II, III, IV, V - III, III, IV. Бір ... аса бағалы орлов жылқысы тұқымының негізін қалаушылардың бірі Барчуктың шежіресінде ата-тегінің төртінші қатарында өзінің қасиеттері бойынша көрнекті Ветерок айғыры үш рет және ... ... ... ... инбредтелген бағалы Вихрястая биесі екі рет кездеседі. Осы тұқымның атақты Кунгур атты айғыры Горизонтқа III - II ... ... III - IV ... ... V, V - IV, IV ... ... ... арқылы алынған. Кесте 53 - Орлов желісті жылқысының Барчук 52 айғырының шежіресі, 1600 м ... ... 2.12 ... ... ... А. ... ... басты кемшілігіне инбридинг дәрежесін сипаттайтын нақтылы сандық көрсеткіштің жоқтығы жатады. Осы ретте ... ... ... ... шағылыстырылып отырған екі малдың туыстығы жақын?" -- деген сұраққа тура жауап беру қиын. Мысалы I -- III пен II -- II ... ... ... қайсысында туыстық дәрежесі жоғары екенін талассыз бірден айта алмаймыз. Осыған орай, селекция тәжірибесінде инбридинг коэффи-циентін (Ғх) есептеу жиі қолданылады. Инбридинг ... ... үшін ... рет С.Райт мына тендеуді ұсынды. Мұндағы: Ғх - ... ... Ʃ - әр ... ... ... ... коэффициенттерінің жиынтығы; n, n1 - ортақ ата-тек кездесетін енесі және атасы жағындағы қатарлар (мұндағы ата-тегінің қатарларын санау әке-шешесі ... ... ... - ... қатарынан бастап жүргізіледі); f - ортақ ата-тектің өз ... ... (бар ... Бұл ... ... инбридинг коэффициента 0-ден 1-ге дейінгі біріліктің бөліктерімен бейнеленеді. Оны пайызға айналдыру үшін алынған шаманы 100-ге ... С. ... ... бойынша, Кларисса сиырының инбридинг коэффициентінің есептеулері мынадай болады: 1) n+n1,+1=1+2+1= 4(1/2)4=1/16 немесе 0,0625; 2) n+n1,+1=1+2+1= 4(1/2)4=1/16 немесе 0,0625; 3) ... ... ... 0,0312; 4) ... 5(1/2)5=1/32 немесе 0,0312; 5) n+n1,+1=2+2+1= 5(1/2)5=1/32 немесе 0,0312; 6) n+n1,+1=2+3+1= 6(1/2)6=1/64 немесе 0,0156; 7) n+n1,+1=3+2+1= 6(1/2)6=1/64 ... 0,0156; 8) ... ... ... 0,0156; 9) n+n1,+1=3+3+1= 7(1/2)7=1/128 немесе 0,0078; 10) n+n1,+1=4+2+1=7(1/2)7=1/128 немесе 0,0078; 11)n+n1,+1=4+3+1=8(1/2)8=1/256 немесе 0,0039; F= 0,2927, немесе 0,2927-100 = 29,27%. Сонымен, ... ... ... ... инбридинг коэффициенті 29,27% пайызға тең. Түсінуді оңайлату үшін Клариссаның шежіресінде ол инбредтелген Фаворит бұқасының шығу тегі көрсетілген жоқ. Егер ... ... өзі ... ... арқылы алынатын болса, онда оның өзіне коэффициент fa есептеледі де, жоғарыда талданған мысалда ... ... (1+fа) ... ... Д.А. ... С. Райт ... ... енгізіп, оны былайша өрнектеді: Мұндағы: Ғх - пайызбен көрсетілген инбридинг коэф-фициенті; n, n1 - ортақ ата-тек кездесетін шежіренің ... және ... ... ... Бұл ... С. Райт теңдеуінен өзгешілігі сол, мұнда ата-тек қатарын есептеу ... ... ... Д.А. Кисловский бойынша алынған нәтиже, яғни коэффи-циент 25% және одан ... ... онда ... өте ... ... деп есептеледі, 12,5 пайыздан 25 пайызға дейін -- жақын ... 1,55 ... 12,5 ... дейін -- орташа инбридинг, 0,20 ... 1,55 ... ... ... ... деп есептеледі. Бұл арада айта кететін мәселе, екі тендеудің де нәтижесі ... ... ... ... ... пробанд ата-енесінің туыстығының жақын-алыстығына тікелей байланысты. Бірақ пробанд ... ... ... (R) мен оның ... ... мөлшері бір-бірімен тең емес (54 - кестені ... ... 54 - ... ... мен ... ... ... екі мал Туыстық дәрежесі (R) Инбридинг коэффициенті Әкесі -- қызы 0,5 0,25 Енесі - ұлы 0,5 0,25 ... -- ... (бір ... туған) 0,5 0,25 Атасы - немересі 0,25 0,125 Әжесі -- немересі 0,25 0,125 Тек аталас не ... ... мен ... 0,25 0,125 ... - шөбересі 0,125 0,0625 Әжесі -- ... 0,125 0,0652 ... ... ... ... (R) мына ... тендікпен анықтауға болады: Мұндағы: n1 мен n2 шежіренің атасы мен енесі жақтарындағы ортақ ата кездесетін ата-баба ... ... ... ... ... (Ғх) мен ... ... туыстық дәрежесінің (R) ара-қатынасы мына теңдікпен анықталады: Генетикалық ұқсастық коэффициентін есептеу. Бір немесе бірнеше ортақ ата-тегі бар ... ... туыс ... ... ... ... да ... болып келеді, яғни олар генетикалық жағынан да ұқсас ... ... ... ... қатарында ортақ ата-тегі неғұрлым жақын орналасса, ұқсастық та соғұрлым көп деген сөз. Егер ... ... ... болса, онда генетикалық ұқсастық бұрынғыдан да көп болып ... ... ... із қуып мал ... де, ... кең масштабты селекцияның да басты мақсатының бірі - аса ... ... ... көп ұрпақ алу, жекеге тән құнды қасиетті көптің қасиетіне айналдыру. Бұған сол құнды тұқым малын немесе оның ... ... ... ... ... буындағы құнды көп ұрпақ алу үшін өте кең көлемде, жиі ... ... қол ... ... ... табында, тіпті жалпы тұқым бойынша, сол құнды тұқым малымен ортақ тектестік күшейіп, нәсілдік ұқсастық қалыптасады, яғни ... ... ... ... ... күшейеді. Бір тұқым ішінде біршама жоғары генетикалық ұқсастығы бар әр ... топ құру сол ... одан әрі ... ... ... ... бірі ... есептеледі. Аса құнды тұқым малымен қажетті дәрежедегі генетикалық ... ... ... ... жұп ... арқылы қалыптастырады. Бұл жұп таңдаудың негізінде инбридинг, яғни із ... ... ... ... шағылыстыру әдістері жатыр. Нақтылы бір тұқымның генетикалық біртектілік дәрежесін кездейсоқ алынған сол тұқымның екі ... ... ... ... коэффициентін есептеу арқылы анықтайды. Тұқымның кез-келген екі өкілінің арасындағы генетикалық ұқсастық дәрежесі ... ... ... ... ... ... ... соншалықты тиімді пайдалануға болады. Селекция тәжірибесінде екі малдың бір-бірімен генетикалық ұқсастық коэфициентін (Rx/y) ... ... ... С. ... мына ... ... есептейді: Мұндағы: Rx/y - X және У малдың бір -- ... ... ... ... ... бөлігімен немесе пайызбен өлшенеді); n -- X пен У ... ... ... ұқсастықтың пайда болуына себепші болып отырған ортақ баба (А) орналасқан X малдың шежіресіндегі ата-бабалар қатарының ... ... n1 -- X пен У ... ... ... ... туғызып отырған ортақ баба (А) орналасқан У малдың шежіресіндегі ата-бабалар қатарының реттік саны; fa - ортақ бабаның өз ... ... fx - X ... инбридинг коэффициенті; fy - У малдың инбридинг коэффициенті. Соңғы үш ... (fa, fx, fy) егер олар ... ... ... ... алынса ғана есептелінеді. Егер аутбридинг жолымен алынса, олардың ... 0-ге тең ... Бұл ... ... ... біршама қысқарады: Тек пробанд пен ортақ атаның (яғни ұрпағы мен атасының) арасындағы генетикалық ұқсастықты мына теңдікпен де ... ... Егер fа мен fx ... тең ... ... пробанд пен ортақ ата аутбридинг жолымен алынса), бұл тендеу мына түрге айналады: Мұндағы: n - ... ата ... ... ... Әрбір жануардың, әсіресе аталықтың тұқым қуалайтын ерекшеліктерін зерттеуде олардың өз ата-тектерімен генетикалық ұқсастық дәрежесін анықтаудың зор маңызы бар. Ол үшін Н.А. ... мен Н.М. ... С. Райт ... ... өзгеріспен пайдалануды ұсынды: Мұндағы: Rx/a - X жануар мен оның а ата-тегі арасындағы генетикалық ұқсастық коэффициенті; n - жануардың ... ... ... қатар fa - ата-тегінің инбридинг коэффициенті; fx - ... өз ... ... ... теңдеу жануардың ата-тегімен генетикалық ұқсастық шамасын және гомозиготалық дәрежесін көрсетеді. Орташа инбридингтің гомозиготалылықты кенет арттырмастан, жалпы ата-текпен -- ... ... ... аналық ұяның негізін салушымен генотиптік ұқсастықты артыратынын ... ... ... ... ... ... де инбридинг коэф-фициенті сияқты нақтылы (айғақты) генетикалық ұқсастықты көрсетпейді, ол тек әр түрлі жұп таңдаудағы сәйкес генетикалық ұқсастықтың қаншалықты ... ... ... оның ... ... сол ... екі малдың генетикалық ұқсастық дәрежесін емес, әлгі екі мал алынған жолмен ... ... ... ... ... ұқсастығын дәлірек сипаттайды. Сонымен, генетикалық ұқсастық коэффициенті ортақ бабаның нәсілдік қасиеттерінің ұрпақта білінуінің салыстырмалы ықтималдығын (мүмкіндігін) ... ... ... коэффициенті шежіресі бойынша екі малдың бір-бірімен немесе ата-бабасымен генотиптік (нәсілдік) ұқсастық мүмкіншілігін бейнелейді. Бұл коэффи-циент туыстық қатынасы жоқ екі мал үшін әр ... ... тең, ал ... ... үшін ол 0-ден 1-ге ... ауытқуы мүмкін. Сонымен қатар, генетикалық ұқсастық коэффи-циенті әр түрлі инбридинг дәрежесінің генетикалық салдарын нақтылы анық сипаттай алады. Енді жоғарыдағы ... ... ... ұқсастық коэффициентін есептеу жолдарына бірнеше мысалдар келтірейік. Генетикалық ұқсастық коэффициентін есептеу үшін ең алдымен тексерілетін екі (немесе бірнеше) малдың шежірелерін ... ... ... ... ... ... 1) ... шежірелерінде ортақ ата бар ма, жоқ па, осыны нақтылы білу керек; 2) ... ... ... ... ... реттік санын анықтап алу қажет; 3) ортақ ата инбридинг жолымен алынса, олардың инбридинг коэффициенті (fa) есептеп ... ... 4) ... ... көрсеткіштерді теңдеуге салып генетикалық ұқсастық коэффициентін (R,) есептеуге кіріседі. I-мысал. Мұнда шежірелері берілген X пен ... ... ... ... есептеу, мысалы келтірілді. Х У А А В С Д Е Г Р М Е Н У Г Т Ю Ф К Л Г О Г ... ... X пен ... ортақ ата-бабалары бар. Ол - Е мен Г. Бұл екеуі аутбридинг жолымен алынған. Сондықтан екеуі үшін де fа = 0; ... орай ... ... коэффициенті есептеу үшін оңайлатылған теңдеуін пайдалануға болады. Генетикалық ұқсастық коэффициентін Е мен Г орналасқан ата-бабалар қатарына қарап есептейміз. Е-нің гені ... ... гені ... Rх/у үш рет ... Екі ... бабаның гендері бойынша генетикалық ұқсастық Rx/y=0,0625+0,0625+0,0312+0,0312=0,1874; Сонымен қатар Х-тің шежіресінен оның Г аталыққа инбри-динг жолымен алынғаны көрініп тұр. ... ... ... ... -- fх-ті ... Ал У болса, аутбридинг жолымен алынған, сондықтан f =0; енді тапқан сандарымызды негізгі теңдеуге ... ... X -- ... ... ... кейбір ата-бабаларымен генетикалық ұқсастығын анықтау. Мысалға өз атасы ... және ... үш рет ... ... ... ... ұқсастық коэффициентін есептейміз. Ол үшін мына төмендегі тендікті пайдалану ыңгайлы: В-нің гені бойынша генетикалық ұқсастықты есептеу үшін әуелі В-нің ... ... ... ... коэффициентін) -- fa-ны есептейміз. Себебі ол Г ... ... ... ... ... Сол ... Х-тің де Г арқылы (енесі жағынан бір рет, атасы жағынан 2 рет қайталанған) инбридинг коэффициентін (fx) ... В үшін n=I. Енді ... ... жоғарыдағы тендеуге саламыз. Сонымен баласы Х-пен әкесі В-ның гендерінің ұқсастығы, яғни генетикалық ұқсастығы 50%. Бұл қазіргі генетикалық ... ... ... Кез-келген ұрпақ нәсілдік қасиетінің жартысын әкесінен, жартысын шешесінен алады. Енді X пробандтың шежіресінде үш рет ... Г ... ... ... ... Бізге X-тің инбридинг коэффициенті белгілі, fx = 0,125. ал Г-нің инбридинг коэффициенті (fa) 0-ге тең. ... ол ... ... ... Бірақ Г шежіреде үш рет қайталанған. Сондықтан n-ның үш мағынасы бар: n=2 (енесінің әкесі): n=3 (әкесінің ... ... n=3 ... ... ... Енді ... ұқсастық коэффициентінің тендеуін пайдалануға болады. Сонымен Х-тің арғы бабасы ... ... ... да 50 ... ... яғни оның тікелей әкесімен ұқсастығымен бірдей болып отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... генетикалық құбылысты дәлелдейтін айғақ. Мұның басты себебі -- X малды алу жолында Г бабасына инбридинг пайдалануда. Ретті, ... ... ... ... пробандтың сол инбридинг жүргізілген бабасымен генетикалық ұқсастығын жоғары дәрежеде сақтауға мүмкіншілік туғызады. Бұл арада басты ескеретін мәселе - ... ... яғни ... ... ... шоғырлатпай-ақ, аса құнды ата-бабаны алыс қатарларда жиі қайталау арқылы олармен пробандтың генетикалық ұқсастығын жоғары ... ... ... ... ... инбридинг коэффициенті мен генетикалық ұқсастық коэффициенттерінің арасында үлкен айырмашылық бар. ... пен ... ... ... әр ... құбылыстар және олар әр уақытта бір бағытта жүрмейді. Сондықтан да екі мал бірнеше ген бойынша 100% гомозиготалы бола ... ... ... ұқсас болмауы мүмкін. Мысалы айталық, бірінші малдың генотипі - ... ... - ... ... де төрт жұп гені ... ... ... бірақ олардың ортақ бірдей гендері жоқ, яғни генетикалық ұқсас ... ... ... ... ... ... ... әңгіме еткенде, сөз тұқым өкілдерінің гомозиготалы да, гетерозиготалы да гендері бойынша ұқсастығы туралы болады. Сондықтан мал тұқымын ... ... ... ... -- ... ... гомозиготалылықты күшейту емес, мол өнімді, аса құнды өкілдерімен генетикалық ұқсастықты жоғары дәрежеде сақтау. ... орта ... ... шалғай инбридингті, яғни аса құнды бабалардың мал шежіресінің III, IV қатарларында жиі қайталануы арқылы ... ... Осы ... ... ... ұрықтандыру арқылы бір атадан өте көп ұрпақ алуға мүмкін жағдайда, жалпы ... ... ... малының саны азайған сайын, тұқым бойынша да гомозиготалылықтың ретсіз көбейіп кету қаупі бары әр уақытта есте ... ... ... ... ... ... да, жалпы тұқым бойынша да инбридинг пен генетикалық ұқсастық коэффициенттерінің шамасын уақытында ... ... ... ... жұп ... ... ... отыру - зооинженердің төл міндеті.
Аутбридинг - туыс емес ... ... ... ... ... ... сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - ... ҒӨФ. 2007. - 1028 ... : ... ... / Бас ... Ә. ... - ... Бас редакциясы, 1998, IV том
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат ... / ... ... ... - ... ... топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының ... ... ... ... ... сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. - Алматы: баспасы>> ЖАҚ, 2002 жыл. - 456 бет.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Инбридинг және аутбридинг3 бет
Биометрия негіздері70 бет
Селекция құбылысы14 бет
Тұқымды таза өсіру – мал өсірудің негізгі әдісі26 бет
Қой шаруашылығы. Қой шаруашылығындағы селекциялық жетістіктер51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь