"Тіл және ұлттық мінез."

В.Гумбольд өзінің «Тіл және мәдениет философиясы» деген еңбегінде: «Ұлттың өзіне тән іштей данышпан рухы бар, сол рухтың ерекшелігін сыртқа шығарып, сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа беруші күш – тіл» ("Язык и философия культуры". Москва: Прогресс, 1996, 111-б.), – деп оның рухани маңыздылығын ерекше бөліп көрсетеді. Осыған ұқсас ойды М.Арынның тәрбие туралы толғауларынан да кездестіреміз. Ол: «Тіл дегеніміз белгілі бір халықтың жинаған рухани қазынасының жиынтығы, соның бәрін сақтайтын қойма іспетті. Қойма дегенде ойға оралады, сол жинаған байлықты ұрпақтан-ұрпаққа тіл жеткізіп беріп отырмаса, әр ұрпақ өзінің рухани өмірін жаңадан бастаған болар еді» (Бес анық (тәрбие туралы толғаулар). Алматы: Арыс, 1996, 14-15-бб.), – дейді.
Ал қазақтың көркем ой жүйесіндегі бейнелі сөздер туралы соңына толымды еңбек қалдырған Т.Қоңыров қазақ теңеулерінің ұлттық таным жүйесімен тығыз байланысты екенін көрсете отырып, ол жайында мынадай тұжырымды ой айтады: «Әдебиеттегі образдар жүйесі және сөз бейнелеу тәсілдері – ұлттық характердің ең басты көрсеткіштері. ...Теңеу категориясы – бүкіл бейнелеу, көркемдеу тәсілдері ішіндегі ең басты, ең пәрмендісі. Бейнелеу тәсілдерінің барлығы да өз бастауын осы теңеуден алады. ...Теңеу – көркем ойлаудың ұлттық ерекшеліктерінің жиынтығы, дүниетанымның ұлттық өзгешеліктері бас қосқан категориялардың бірі» (Теңеулер табиғаты. Алматы: «Алаш» баспасы, 2005, 4-б.). Демек, ұлттық таным-түсінік, ой-сана тілдік мәдениетпен, ал зат, құбылыс, ұғым және олардың атаулары ұлттық таныммен тығыз байланысты.
Зат, құбылыс, ұғым және олардың атаулары арасында жалпы байланыс болғаныменен, ешқандай табиғи, тікелей байланыстың жоғы және олардың (атаулардың) зат пен ұғымға қойылған шартты таңба екені күллі елдердің лексикологиялық оқулықтарында тәптіштеліп жазылғандықтан, бұны терең-нен қаузап жатудың филологтар үшін түкке де қажеті жоқ екенін түсіне отырып, жалпы оқырмандар үшін бұл мәселе жөнінде аздаған мәлімет бере кетейік.
Зат немесе құбылыс туралы ұғым дүниежүзінің барша жұртына ортақ болып келеді. Тек соларға қойылатын атаулар ғана әр ұлттың тілінде өзінше бейнеленеді. Бір қарағанда, жаратылыстағы сан алуан заттар мен құбылыс-тардың түрлі сыр-сипаты, мән-мазмұны, қадір-қасиеті туралы таным-түсінік (ұғым) барша ұлтқа ортақ болып келетіндіктен, оларға телінетін атаулар да бірдей болуы керек сияқты боп көрінеді. Бірақ бұл – қате түсінік. Өйткені «ұлттық діл айрықша ойлау жүйесін ұсына отырып, ұжымдық сананың тереңдегімен сипатталады. Әлемнің ұлттық-тілдік бейнесінде әрбір ұлттың өз ұғым-түсінігі трек ететін сүйеніші – тұжырымдамалары, үлгілері, сол ұлтқа тән басқа да қасиеттер оның ұлттық ділі арқылы жүзеге асады» (Әлметова Ә.С. П.ғ.д. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2007 жыл, 111-б). Біз өзімізге беймәлім немесе алғаш көрген, танып білген, естіп көңілге тоқыған немесе оқып зерделеген зат пен құбылысқа және оның ұғымына «осыған мен ат қояйыншы» деген саналы ниетпен емес, олардың бәрімізге бірден аңғарылатын сыртқы-ішкі көптеген белгілерін, сыр-сипаттарын санамызға қабылдай отырып, өзіміздің ұлттық таным-түсінігіміз бойынша жан дүниемізге жақын басты белгілерін ғана атауға негіз етіп алып, әйтеуір, өз тілімізде айтып-жеткізу үшін ат қоямыз. Бір қызығы – атау қоюға таңдалып алынатын белгілер әр ұлтта әрқилы болып келеді екен.
1. Ж.А.Манкеева, филол.ғ.д., профессор. Тілдің адамтанымдық үрдісі. http://writers.kz/journals/?ID=10&NUM=41&CURENT;=&ARTICLE=1715
2. Бейбіт ИСХАН,Абылай хан атындағы ҚазХҚ және ӘТУ Қазақ филологиясы кафедрасының доценті, филология ғылымының кандитады. ҰЛТТЫҚ ТАНЫМ ЖАҢҒЫРУЫ ҮШІН ТІЛ ЖЕТІЛУІ ТИІС. http://abai.kz/post/view?id=3018
3. Қордабаев . Т. Жалпы тіл білімі. Алматы, 1999.
4. Қалиев .Б. Жалпы тіл білімі . Алматы, 2000.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ
СЕМЕЙ қаласыныңШӘКӘРІМ атындағы
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
СӨЖ
Тақырыбы: Тіл және ұлттық мінез
Топ:Қ – 319 с
Орындыған:Калиева ... ... ... және ұлттық мінез
В.Гумбольд өзінің «Тіл және ... ... ... ... ... тән іштей данышпан рухы бар, сол рухтың ерекшелігін сыртқа
шығарып, сақтап, ... ... күш – тіл» ... и ... Москва: Прогресс, 1996, 111-б.), – деп оның ... ... ... ... ... ұқсас ойды М.Арынның тәрбие туралы
толғауларынан да кездестіреміз. Ол: «Тіл ... ... бір ... ... ... жиынтығы, соның бәрін сақтайтын қойма іспетті.
Қойма дегенде ойға оралады, сол жинаған ... ... ... ... ... әр ұрпақ өзінің рухани өмірін жаңадан бастаған
болар еді» (Бес анық ... ... ... ... Арыс, 1996, 14-15-
бб.), – дейді.
Ал қазақтың ... ой ... ... ... ... ... толымды
еңбек қалдырған Т.Қоңыров қазақ теңеулерінің ұлттық таным жүйесімен ... ... ... ... ол ... ... тұжырымды ой айтады:
«Әдебиеттегі образдар жүйесі және сөз бейнелеу ...... ең ... ... ... категориясы – бүкіл бейнелеу,
көркемдеу тәсілдері ішіндегі ең басты, ең пәрмендісі. Бейнелеу ... да өз ... осы ... ... ...... ... ерекшеліктерінің жиынтығы, дүниетанымның ұлттық өзгешеліктері бас
қосқан категориялардың бірі» (Теңеулер табиғаты. Алматы: «Алаш» ... 4-б.). ... ... ... ... тілдік мәдениетпен, ал
зат, құбылыс, ұғым және ... ... ... ... ... ... құбылыс, ұғым және олардың атаулары арасында жалпы байланыс
болғаныменен, ... ... ... ... жоғы және ... зат пен ... қойылған шартты таңба екені күллі елдердің
лексикологиялық оқулықтарында ... ... бұны ... ... ... үшін ... де қажеті жоқ екенін түсіне отырып,
жалпы оқырмандар үшін бұл ... ... ... ... бере ... немесе құбылыс туралы ұғым дүниежүзінің барша жұртына ортақ болып
келеді. Тек соларға қойылатын ... ғана әр ... ... ... Бір ... ... сан алуан заттар мен құбылыс-
тардың түрлі сыр-сипаты, мән-мазмұны, қадір-қасиеті ... ... ... ... ... ... келетіндіктен, оларға телінетін атаулар да
бірдей ... ... ... боп көрінеді. Бірақ бұл – қате түсінік. Өйткені
«ұлттық діл ... ... ... ... ... ұжымдық сананың
тереңдегімен сипатталады. Әлемнің ұлттық-тілдік бейнесінде ... ... ... трек ... ... – тұжырымдамалары, үлгілері, сол ұлтқа
тән басқа да қасиеттер оның ұлттық ділі арқылы жүзеге асады» (Әлметова ... ... ... алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2007 жыл,
111-б). Біз өзімізге беймәлім немесе ... ... ... ... ... ... немесе оқып зерделеген зат пен құбылысқа және оның ұғымына
«осыған мен ат ... ... ... ... емес, олардың бәрімізге
бірден аңғарылатын ... ... ... ... ... ... ... ұлттық таным-түсінігіміз бойынша жан
дүниемізге жақын басты белгілерін ғана атауға негіз етіп ... ... ... айтып-жеткізу үшін ат қоямыз. Бір қызығы – атау қоюға ... ... әр ... ... болып келеді екен.
Ат қоюға негіз болатын осы бір ... ... ... ... ... ... ... мен термин туралы
пікір айтушыларды қателікке ұрындырып жүр. Олар қазақтың тұрмыс-тіршілігіне
жаңадан енген зат пен ұғым ... ... ... ... аталуына негіз
болған белгілерін ғана ескеріп, соны ... ... жаңа ... ... ... өзі ... атау қоя ... соны сіңірмек болып әуре
болады. Сөйтіп, қандайлық бір себепке негізделіп қойылғанына қарамастан,
кез келген атау – әр ... ... ... төл ... ... өзіндік тіркесіміне сәйкес жасалынатын ұғымның ... ... ... ... ... ... ... мағыналық тура
аудармаға бой алдырып, соны өз ... ... деп ... ... ... ... ... орыстың көрнекті ғалымы, ф.ғ.д., профессор Л.А. Новиковтың таңба
мен мағынаның, ұғым мен заттың бір-бірлерімен қарым-қатынасы жайында айтқан
ғылыми тұжырымын келтірейік. Ол ... «Сөз ... ... ... ... «Зат пен ... арасында тікелей байланыс жоқ. Олар өзара мағына
(ұғым) арқылы байланысады. Қандай да болсын бір затқа атау беру ... ... ... белгілі мөлшерде пайымдап алу керек. Міне, сол себептен бәрімізге
ортақ зат ... ... ... ... ... аталады. Мысалы: орыстың
«подснежник» (қар асатында өсетін гүл) деген сөзі ... ... ... ... ... ... (қар тесетін гүл), немісше
«Schneeg-lockchen» (қар қоңырауы) деп аталады» (Искусство слова. М., 1991
г., 11 ... кез ... зат пен ол ... ұғым ... ... ... болатынын
жақсы аңғарамыз. Мысалға келтірілген заты да бізге таныс. Осы ... ... ... да ... бәлендей алшақ кетпейді, бірақ біз
оған ат қоярда оның ... ... ... ... ... ... ... белгіні ғана уәждеме етіп алғанбыз. ... да ... ... ... ... тілімізде «бәйшешек» (бәй – алғашқы,
шешек – гүл) деп аталады.
Қазақ ұлтын басқалардан өзгешелендіріп тұратын ... ... – тілі ... ... Ал тіл ... ... ... негізі.
Профессор Ә.С. Әлметова: «Мәдениеттер сұхбатында ... екі ... ... ... аударады. Ол: ұлттық мінез-құлық және ұлттық діл.
Ұлттық мінез-құлық адамдардың психикасындағы ұлттың өмір ... ... ... бойына жинақтаған ерекшелік, әрбір ұлтқа тән
психологиялық айырмашылықтар мен ... ... Бұл ... ... бір ұлтты басқа ұлт өкілдерінен ... ... сол ... басым көпшілігінің бойынан табылатын қасиеттер» (аталған еңбек,
109-б.),– дейді. Демек, ұлттық мінез-құлық ұлттық ділден шығатын ... діл ... ... ... ... ... ... – өте
күрделі.
Т.Қоңыров жоғарыда аталған еңбегінде ұлттық таным-түсінік пен атаулар
арасындағы байланысты былайша ... ... өзін ... ... ... жасай отырып, сол ортадағы заттарды, құбылыстарды және
процестерді, олардың өмір сүруінің ішкі-сыртқы заңдылықтарын және ... ... мен ... ... біледі. Адам санасында осы танып білген
заттары, құбылыстары және ... ... ... ... ... ой ... пайда болады» (аталған еңбек, 55-
б.). Осы қағидатты басшылыққа алсақ, адам алғаш көрген нәрсесіне ат ... ... ... ... өмір бойы жинақтаған дүниетанымдық
біліміндегі мәліметтер негізінде санасында бейнелейді. Сосын барып ... Бұл – тіл ... ... ... ... ... ... деп
аталып жүр. Мәселен, ата-бабамыз ағылшын тілінде «ostrch», ал орыс тілінде
«страус» деп аталатын құсты тұңғыш көргенде оның ең ... құс ... ... анық және құс ... ... ... екеніне мән берген. ... ... ең ... ... түйе ... соң, ... ұқсатып,
екеуінің бейнесін астастырып (ассосатциялап), «түйеқұс» деп ... ... ... ... ... ... т.б. сөздердің де атауында осындай ұлттық таным жатыр.
Даму заңдылықтары бойынша жер бетіндегі бүкіл тілдің баюы мен ... ... баяу ... ... ... ... зат пен ұғымға, құбылысқа
басқа жұрттың қойған атауын ... ... ұлт ... таным-түсінігі
бойынша және өзінің сөзжасам мүмкіншілігіне сүйене отырып, дер шағында
өзінше ат қояды. ... ... ... ... ... ... (жат тілдік
атауларды) ана тілінің табиғи заңдылықтары негізінде өзгертіп алады. Бұл –
тіл білімінде жат ... ... ... құрылымдық жақтан игеру арқылы
өз сөзіне айналдырып, сөздік құрамын ... бір жолы деп ... ... ... ... ... өзінің дыбыстық, құрылымдық
жүйесінің заңдылықтарына бағындырып қабылдауының басты себебі – олар ұлттық
тілге жат дыбыстардан тұрады әрі ол ... ... ... де
мүлдем өзгеше. Ондай сөздерді ұлттық тілде сөйлейтіндер айтып-жаза алмайды.
Өйткені ұлттық тіл сан ... жыл бойы өзге ... ... ... сол ... пайдаланушылардың сөздерді айтуы (артикуляция) ... ... бір ... ... Ал ... ... сөздері
өзгеше дыбыстар мен солардың өзіндік тіркесімінен тұратындықтан, ұлттық
тілдің заңдылықтарына сәйкес келмейді. Жоғарыда айтқанымыздай, ... ... да ... ... ... оларды сол қалпында пайдалануға
болмайтыны сондықтан.
Бұдан шығатын қорытынды: тұрмыс-тіршілігімізге еніп, тілімізде аталу-ға,
айтылып-жазылуға ... жаңа ... дер ... қазақша атау
берілмей, олармен ... оның ... ... да ... ... кең қолда-
нысқа түсіп кетсе, бөгде тілдік атауларға зат пен ұғымға тікелей қатысы жоқ
шартты таңба ретінде қарап, тек ... ... ғана ... ... Дегенмен мынаны ескеру қажет сияқты: зат пен құбылыс және ол туралы
ұғымды дәл ... бере ... ... сөз ... ... ... басқа,
керісінше, тілімізде бұрыннан бар тілдік материалдар негізінде жасал-ған
жаңа атау өзінің ... ... ... ... жас ұрпақты шатастырып
жатса ше? Мәселен,«түймедақ» «таблетка» сөзін ауыстыра ала ма? ... сол ... ... ... ... көз алды-мызға келтіре
аламыз? Біздің ойымызша, оны «тәбілеткі» дей салған жөн.
Сондықтан дыбыстық жағы ... ... ... ... ... ... ... (орфоэпия-орфография) ережелеріне сәйкес-
тендіріп пайдалана салу әлдеқайда жеңіл. Ол ... ең ... ... әліпбиін
орысша қалай жазылса, солай жазуға мәжбүрлейтін, тілімізге зорлықпен
енгізілген жат ... ... ... ... ... ... ... ұстанымын бір ыңғайға келтіріп алу керек. Сонда ғана тіліміздің
сөздік құрамын басқа тілдік сөздердің есебінен ... ... ... ... ... жеңілдетіп, жас ұрпақтың түсінігіне жеңіл, сапалы ... ... ... қол ... ... үлгі болып жүрген орыс тілі
және әлемнің басқа да алдыңғы қатардағы тілдері, міне, осы бағытты ... ... ... ... мен ... ойынша, ежелден бері
қалыптасатын психологиялық сипаттамалардың тұрақты бірлігі, жиыны болып
табылады. Олар ... ... ... ... қоршаған
ортаға, т.б. этникалық жиынтықтарға деген қатынасынан көрінетін белгілі ... ... ... мінез сипатына консерваттылықты, нәсілділікті, оптимизмді,
пессимизмді ... ... Бұл ... ... ... ... жағынан
көрініс береді.
Еңбекке деген қатынаста ұлттық мінез жауапты, ... ... ... ... ... ... қасиеттерінен көрінеді. Дүниежүзілік ұлттарға тән еңбекқорлық әр
ұлттарға тән ... әр ... әр ... ... ... еңбекқорлығына – төзімділік, ... ... ... нақтылық, тәртіптіліктен, ал американдықтардікі ... ... ... ... ... ... көре аламыз.
Ұлттық ақыл-ой (склад ума) – философтар мен социологтардың ойынша,
белгілі бір ұлт ... ... ... алу ... ... ... ... ұлт өкілдерінде бірдей, бірақ ол бір заңдылықтарға бағынып, ежелгі
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... бір ... Немістер абстрактілі ойлайды, ағылшындар тәжірибелі, француздар
ақылды, ойлау қабілеттері жақсы ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас, адамдар
мен қарым-қатынас нормаларынан көрінеді.
Қазақ тіл білімінде тіл арқылы адам санасында қалыптасқан танымдық қорды
және тіл ... ... ... ... ... ... ұлттық мінез-құлық
пен бітім-болмысты зерттеуге бет бұрған қазіргі тіл білімінің ... ... ... ... танымдық та кешенді зерттеу үрдісін қалыптастыруға негіз
болатын, мүмкіншілік ... ... ... тіл ... сай ... өз ... ... Себебі, тіл – сол тілді тұтынушы
этностың бүкіл рухани, мәдени байлығының асыл қазынасы. Осымен ... тіл ... ... мұрагерлік қызметінің мәнін ... ... ... ... ... мазмұны тереңдей түсуде.
Оның себебі, әр тіл – өз бойында ұлт тарихын, төл мәдениетін, ... ... ... мен санасын, кәсібі мен салтын, дәстүрі мен даналығын
тұтастықта сақтаған таңбалық ... ... ... ... ... ол ... ... жүйе емес, ұлт болмысын тұтас сипаттайтын мәдениет.
Мәдениет ұғымының ғылымда сан түрлі анықтамалары бар екені белгілі. Өз
зерттеулерінде ... ... ... келіп, ұлт болмысы мен ... ... ... ұстанатын академик Ә.Қайдар мәдениет
ұғымын «жеке адамның басына тән ... ... ... ұлттық
менталитетті, ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық сана, дүниетаным, салт-
дәстүр, рухани-материалдық ... ... ... ... өте ... ұғым,
әрбір этносқа тән белгілі бір табиғи-әлеуметтік ортаға ... ... деп ... ... бірге, өмір-тіршілік салты, ортақ тіл, ортақ
дүниетаным, ортақ психология ... ... ... бір ... бойында
тұтасқан ұлттық болмыс ретінде танып-білудің ең ... ...... ... ерекше атап көрсетеді. 
Тілді қарым-қатынас жасау мен ойды білдірудің ең басты тәсілі деп қана
емес, жалпы ... ... ... ... ... ... ... тіл
білімі тарихындағы зерттеу тәжірибесімен ұштасады.
Ол зерттеулер – қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде ... ... мен ... негізін қазіргі өзекті мәселелермен сабақтастырудың
бастау көздері. ... ... ... ... ... ... ... тарихи-мәдени ақпаратты ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуші, сақтаушы,
іске асырушы және қайта құрушы құрал ретінде дәйектеп, дәлелдеген Р.Сыздық,
Е.Жанпейісов, Т.Жанұзақов, ... т.б. ... ... ... ... қазақ тіл білімі даму бағытының бүгінін ғана
көрсетпей, ... да ... деп ... ... мәдениет те тіл сияқты ақпаратты жеткізуші семиотикалық (таңбалық)
жүйе, бірақ тілдің мәдениеттен айырмашылығы – оның тілді ... ... ... ... алатын қабілетінде болса, ал ... ... есте ... ... ... жиынтығы болып саналады.
Сондықтан тіл ... ... ұлт ... мен ... тану ... ... антрополингвистік бағыттағы лингвомәдениеттану саласының
еншісіне тиіп отыр. Оның өзегі «Тіл – ұлт ... ...... тұрады. Осы тұрғыдан қарасақ, мәдениет – тіл арқылы ... адам ... ... ... ұлттың заттық және рухани
құндылықтар өрісі. 
Ал, тілді адамның әлеуметтік тұрмысын қамтитын мәдениеттен, тарихтан ... ... ... жүйе деп ... – ол туралы жалаң
түсінікті ... және оны ... ... ... тіл – әр ... ... ұлы ... өз бойында «ғаламның
тілдік бейнесі» негізінде сақтаушы, ... және ... ... орай ... ... ... ... ой дамуының жаңа
үрдістері оның айқын адамтанымдық ... ... ... ... әрекет үстіндегі тілді тұтынушының тілін (оның ішінде ... ... ... ... ... адамды, социумды жан-жақты
зерттеу тіл білімінде өз кезегінде функционалды парадигма туғызды. Осымен
байланысты қазіргі ... ... ... ... ... оның дәстүрлі түрде қалыптасқан салаларының арасындағы шекараны
тоғыстырып, кешенді сипатпен ... ... ... ... тіл
білімінде қалыптасқан социолингвистика, психолингвистика, этнолингвистика,
лингвомәдениеттану, лингвоелтану, т.с.с. сабақтас ғылым салалары ... ... ... өзі ... ... ... ... пайдаланатын тілді
тұтынушының болмысын, іс-әрекетін, таным-пайымын зерттеуге бағытталған
адамтанымдық мақсатты құрайды. 
Атап айтқанда, сол ... ... ішкі ... ... ... бөлу ... ... басқа да (философия, тарих, психология, логика, әлеуметтану,
этнография, мәдениеттану, т.б.) ғылымдармен тоғысуына ... ... ... ... тұтастық (интеграциялық) сипаты
тілді ұлтпен біртұтас жүйе ... ... ... ... көне ... ... ... мәдени құндылыққа ие
болу ерекшелігінің анықталуы адамтанымдық бағыттағы тілдік зерттеулердің
өзегіне айналды.
Осы ... ... ... көріністеріндегі тілдің рухани қызмет
құралы, рухани құндылық көзі ретінде ... ауыз ... мен ... ... ... ... мен ... жүйедегі,
терминологиялық өрістегі, көркем мәтіндегі, прецеденттік мәтіндердегі
тілдің ұлттұтастырушылық дәйегін ашудың мәні ... ... сол ... айшықталған халықтың басынан кешкен тарихы, бүкіл рухани және
дүнияуи мәдени байлығы, болмысы, дүниетанымы мен ... ... ... ... сол ... ... ортада қалыптасып, тілінде
сақталады. Бірақ сөз – заттың тура таңбасы емес, дүниенің ... ... ... иә белгілі бір ұлттық ұжымның дүниені тануы мен күнделікті
тұрмыс пен еңбек тәжірибесі ... ... ... ... ... процесс нәтижесінде туған бейнесі. Сондықтан академик
Ә.Қайдардың «Ұлт пен тіл ... ... ... ... зерттеулерінің
нәтижесінде жарық көріп жатқан «Қазақтар ана тілі ... ... ... бұрынғы он томдық «Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінің» он бес томдық болып, тек сандық жағынан емес, ... ... ... ... ... ... ... тілінің әдеби сөздігі», т.с.с.
сүбелі еңбектерді ... ... Тіл ... ... ... ... бағдарламасына сәйкес атқарылып жатқан игі
шаралар деп бағалауға толық ... бар. ... ... ... ... сөзінде оның бас редакторы Н.Уәли атап көрсеткендей: «Тіл – ... ... ... ... ... – біз) сәулеленген ақиқат
дүниені бейнелеудің, оларды ... ... әрі ... ... отырып,
қоғамдық ой-сананы дамытудың, қарым-қатынас жасаудың теңдесі жоқ әмбебап
құралы».
Бұл тектес еңбектердің ... ... мен ... ... ... тіл ... ... тану мен танытудың кепілі мен қажетті шарты бола
алады. Мысалы, зерттеушіге ... ... ... т.б. ... ұғымдарды түсіндіруге, ең ежелгі мағынасын
ашуға сол ... ... ... ... археологиялық,
культурологиялық, т.б. деректер этностың тұрмысы мен соған сәйкес терминнің
пайда болу заңдылығы мен оны ... ... ... тыс» ... ... береді. Кешенді лингвомәдени зерттеу ... ... ... ... өте қажетті болған көптеген заттардың атаулары ғана
қазіргі қазақ тілінде мәдениеттің, дәстүрдің және ұлттық ... ... ... ... анықталады. Демек, атаулар жүйесінің қызметі тек
атауыштық қана емес, танымдық та. Міне, осы тектес ... ... ... коммуникативтік қызметіне қоса, ұлттың ... ... ... ... ... ... ... қызметінің
нақты мазмұны ашылады.
Мысалы, өткен ғасырдың 80-жылдарының ортасында ұлттық болмысты танумен
байланысты өзекті ұғымға айналған ... сөзі ... жеке ... ... ... ортада басқа тілге, ... ... орыс ... ... Көп ... осы ... Ш.Айтматовтың «Боранды бекет»
романымен байланыстырғанымен, оның төл ... ... ... ... мен ... ... ... зиялы қауым ғана біледі.
Ә.Кекілбаев пен Ш.Айтматовтың қолдануында ол ұғымның тарихи-мәдени мәні ... ... ... ... ... сай жеке сөз қолданысының
тарихи-мәдени шеңберінен шығып, ... ... ... прецеденттік ұғымға айналды. Сондықтан мәңгүрт
ұғымының ... ... ... ... ... қоғамдағы рухани-
әлеуметтік үрдіске сай даму барысын былайша көрсетуге болатын сияқты: ... ... ... тіпті, атын ұмыттыру үшін қолданылатын қатал
әрекеттің құрбаны – ол ... ... ... ... ... ... құлға айналуы, яғни мәңгүрттік – рухани-мәдени әлеуметтендіруге
кері процесс – мәңгүрттікке айналдыру, кек алу, ... ... бұл ... ... нәрсе – символикалық-мәдени байланыс ретінде өз тарихын, ... ... түрі – бұл, ... бір ... ... санасыз көпшілікке
айналдыру жолы, оны ... ... ... айналдырудың құралы (оның
нәтижесінде халық ұлттық тіл мен ділін ұмытып, тарих сахнасынан кері ...... өз ... ... тілін ұмытқандардың пайда болып,
олардың басқа тілге, мәдениетке өтуі де мәңгүрт сөзімен беріледі ... ... ... ... ... ... өмір сүру
дағдыларының, өнері мен музыкасының ... алу ... де осы ... жаңа ... құралы деуге де болады.
Дегенмен, мәңгүрт ұғымы – тіл ... ... ... ... ... ... бойы ... өмірлік тәжірибенің, ғасырлар ағымында
қалыптасқан таным-түсініктің негізінде халықтың тілінде көрініс тауып, ... ... ... ... рухани-мәдени ұғым. Демек, дүниені
тану ой үлесінде жатқан құбылыс болғанымен, оның ұғым, пікір, ой ... ... ... көрініс беруі, сөйтіп сол ұлттың күнделікті
тіршілігі мен тұрмысындағы ... ... ... ... ... ... жасайтын ұлттың тілімен тікелей байланысты.
Тіл байлығын бұлайша зерттеудің қағидасының дәстүрлі тіл ... сай ... ... ... бұл арада «тіл тамыршысы»
бола білуі керек деп ... ... ... ... ... ... құрамында бар мәдени
атаулардың және лингвомәдени мәні бар бірліктердің негізгі қоры ... ... ... Енді ... ... мемлекеттік мәртебесіне және
халықаралық мәдениетаралық коммуникация кеңістігіне шыққан ... ... сай ... ... ... басқа да ұлт
өкілдеріне тиімді, әрі айқын танытып және үйрету үшін ... да ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл
білімі институтының ... ... ... ... ... ... ... өзге ұлт тіліндегі баламасын, аударылымын
салыстырмалы, салғастырмалы түрде анықтайтын лингвомәдени зерттеулер жобасы
одан әрі ... ... ... тілі ... ... ... ... Осы арада ... ... ... өзара тұтастығы мен айырмашылықтары да
анықталады. 
Мысалы, антропоөзектік бағыттан ... ... ... ... лайықты ұғымды қабылдау, тану, сезіну, тұшыну, ақпаратты ... ... ... ... ... бірліктердің
тек бір ұлт танымына сәйкес тілдік санада таңбалану ... ... ... тек қазаққа ғана тән мәдени құндылықтардың ... ... ... шегі ... ... ... мәтіндегі
көріністері талданып көрсетіледі.
Осымен байланысты уақыт пен кеңістік контексінде қоғамдағы тіл ... ... ... мен ... аясындағы, атап айтқанда, қазақ
тілінің мемлекеттік тіл ретінде ... ... ... қоғамдық
қолданысының ерекше көрінісі – газет прагматикасы. Бұл арада газет тілінің
аясында адресант (журналист) – газет ...... ... ... мән ... осы ... прагматикалық пресуппозиция
психолингивистикамен, социолингвистикамен ұштасады. ... ... т.б. ... ... жаңа экспрессивті бояуға ие болған сөздер
(жаңа қазақ, билік, шенеунік, ... т.б.), жаңа ... ... ие болған діни лексика, жағымсыз ... ... ... т.б.), ... сөз ... мен жаңа ... прагматикалық
мәні жеке сөз шеңберінде емес, қазіргі қазақ газет мәтіндерінің тұтас
жүйесінде ... ... ... барысында айқын көрінеді. Және
газет мәтініндегі ... ... ... ... прагматикалық
мағынаның бара-бара негізгі мағынаға да айналып кететінін де газет тілін
зерттеу нақты көрсетеді. Мысалы, шенеунік, ... ... тіл ... ... сипатта қарастырыла бастаған мәтін
лингвистикасы тұрғысынан газет мәтінінің тілі ... ... ... ... ... тәуелсіздік кезеңіндегі ұлттық сананы
жаңғырту, қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қоғамның ... ... ... де, ... ... құралы
ретінде қарастырылуда. Антрополингвистикалық бағыттағы «ұлт пен ... ... сай ... ... ... мәтіні прагматикасынан да
айқын көрінеді. Мысалы, ... ... өнер мен ... тіркестердің газет мәтінінде атқаратын прагматикалық ... ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі антрополингвистикалық парадигма шеңберіндегі
«дүниені тілдік бейнелеудің» айшықты жүйесін тиімді зерттеудің кеңістігі ... ... ... ... құратын бұл кеңістіктің ішіне ... ... ... мен ... тіліндегі, т.б. тарихи-рухани
көздердегі сөз кестелерінен бастап, қазіргі заман ... ... ... толы тіл ... ... Ол ... тілдік деректерді тек жинақтап
қоймай, оларды этномәдени сабақтастықта зерттеудің маңызы ... ... пен ... ... сай ... әлеуметтік-тарихи
кезеңдердегі белгілі бір этностық, иә ұлттық ... ... ... ... ... ... алуан түрлі сырын мифтік бағам-пайымын,
наным-сенімін көрсететін тіл ... ... көне ... ... ... ... бай ауыз әдебиеті мен көркем
әдебиет ... ... ... ... ... ... ... көне мәтіндік тілдік деректер халқымыздың ұзақ этномәдени даму
жолын танудың бір құралы, маңызды ... ... ... ... ... адам ... үшін ... шындық болмыс біреу болғандықтан,
ғаламның біртұтас бейнесі де әр ... ... ... ... үшін ... Сөйтсе де, тіл иесінің ой-өрісіне, таным әлеміне байланысты әр ... ... ... ... ... ... атайды, бейнелеп
суреттейді. Соның нәтижесінде белгілі бір тіл өкілі ... ... оның ... ... ғалам бейнесіне сай құрылады. Осыған байланысты әр басқа
халықтың (ұлттық, этностық) тілдеріндегі ... ... ... адамзатқа ортақ дүниеліктер де, сол тіл өкіліне ғана тән ... да ... ... ... құбылыс.
Уақыт пен кеңістік контексіне сай креативті қолданыстағы тілдік деректердің
мәдени-танымдық коннотациясында «тасаланған» ... ... ... ... ... ... сипаты айқындалады (Р.Сыздық,
Н.Уәли, т.б. еңбектерін қараңыз). 
Қазіргі тіл біліміндегі ... ... ... ... кең ... ... лингвистикасы негізінде қазақ сөзінің шығармашылық әлеуеті
мен контекстік қолданысын көрсететін көркем ... ... ... ... ... мазмұнындағы «ұлт пен тіл біртұтас» қағидасына сай
жеке шығармашылық тілдің сан қырлы қоғамдық-әлеуметтік қызметін ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның шығармашылығы арқылы ұлт болмысының сипаты іспетті
мәдени ... ... ... ... игеруі көркем мәтінде
бейнеленген мәдени мұраның ... ... оның ... ... ... ... осы ... мәдениет игіліктерін
өндіруші (сол ... мен ... ... ... ... жалғастырушы қызметті тіл ғылымы атқарады. Мысалы, нақты
айтқанда, мәтін мазмұнында ... ... ... ... ... ... тілі ... оқушы танымынан орын алып, ... ... іске ... көркем мәтіннің кестелі тілінің коммуникативтік қызметі оның ... ... ... ... ... ... ретіндегі
қызметін танымның ерекшеліктері мен тығыз ... ... ... деп ... мәні ... тілдің мазмұндық жақтарын жоғарыда
көрсетілген кешенді де ... ... ... ... ... ... ... поэзия тіліндегі тілдің шығармашылық мүмкіншілігі,
эстетикалық қызметі, ... ... ... ... тілінің сөз байлығы,
мазмұн мәнділігі, жұмсалымдық икемділігі негізіндегі ... ... ... ... Бұл ... тіл ... суреткер
шеберлігімен астасып жатқан тілдік ... ... ... ... ... сай ... ... түскен сөз болмысы өзгеріп, құбылады.
Негізгі сөздікте берілген ... ... ... ие ... ... ... түседі. Ақынның суреткерлік ой-өрісін, ерекшелігін жан-жақты да,
терең таныту үшін оның тұтас шығармашылық тілін ... ... ... сол ... тән ... танытады. Мысалы, окказионал
қолданыстар, авторлық көріктеу құралдары өзгеше эмоционалды экспрессивті
лексика, ... ... ... ... ... ... ... тетігі мен табиғатын
жекелеген көріктеу құралдары ... ... ... ... ... ... ... мұратына сай құрайтын өрмегінде, яғни тұтас мәтіндік
жүйеде зерттеу нәтижесі мынадай ... ... ... ... жазушының «көркемдік әлемінде», иә ақынның көркемдік санасында
қалыптасқан өзін ... ... ... ... ... ... болады. Суреткердің осындай тұлғалық тұжырымдамасы мен ... ... ... ... ашып беру сөз ... ... ... әлеуеті арқылы ғана іске аспақ. 
Осы адамтанымдық бағытта тілші ғалымдар ... ... ... ... ... ... тиіс осы ... өрісте Абайды түсіну,
«Жұмекеннің жұмбағын», ... ... т.б. ... ... ... ... ... қазіргі адамтанымдық
(антрополингвистикалық) бағыт – қазақ ... ... ... ... ... өміршеңдігінің, рухани ұлттұтастырушылығының
этномәдени қызметін дәлелдеп, дәйектейтін кешенді жүйе.
Қорыта айтқанда, қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... мүдделі мақсаттың бірі – халық рухын, оның өзекті арқауы –
мәдениетті жаңғырту. Себебі, мәдениет адамның ақыл-ойы мен ... ... ... айтқанда, «материалдық және рухани құндылықтар жүйесі»
(Э.Тэйлор). Әрине, ... ... ... ... тіл, ... ... дін және т.б. ... құрылатын семиотикалық жүйе. Бірақ
көшпенді мәдениетінде, қазақ ... ... ... ... ... ұлттың психологиясы, сакрализациясы негізінен, тіл арқылы
сипатталады. Сондықтан мәдениеттің коммуникативтік, мұрагерлік табиғатына
сәйкес оның ашық жүйе ретінде сақталуы, ... ... ... ... ... жетілуі тіл арқылы іске асатынын қазіргі тіл ... ... ... ... – аса ... ... Ж.А.Манкеева, филол.ғ.д., профессор. Тілдің адамтанымдық ... ... ... хан ... ... және ӘТУ ... ... доценті, филология ғылымының кандитады. ҰЛТТЫҚ ТАНЫМ ЖАҢҒЫРУЫ
ҮШІН ТІЛ ЖЕТІЛУІ ТИІС. http://abai.kz/post/view?id=3018
3. Қордабаев . Т. Жалпы тіл ... ... ... ... .Б. ... тіл ... . Алматы, 2000.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тіл және ұлттық мінез5 бет
Ұлттық мінез ерекшеліктері17 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Этнопедагогика мен этнопсихологияның ортақтығы5 бет
Қазақстанның минералды-шикізатты кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығы39 бет
Қазақ халық мұрасындағы ұлттық өрнекпен реңдердің танымдық-эстетикалық, тәрбиелік концепциялары4 бет
"Макроэкономикалық көрсеткіштер"4 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Адамның этномәдени даму мәселелері29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь