Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани жағынан маңызы

1. Аңыз және тарихи аңыз әңгімелер
2. Тарихи жырлар
3. Пайдаланған әдебиеттер
Аңыз әңгімелер — Халық ауыз әдебиетінің жанры. Оқиғасы шындық өмірден алынғанымен, ауызша айтылып таралғандықтан, фольклорлық сапалармен толыққан көркем шығарма. Аңыз әңгімелер тарихта болған белгілі бір адамдардың атына, іс-әрекетіне байланысты туады. Мұндай адамдардың ел үшін еткен еңбегі, қамқорлығы, халық намысын қорғауы, сол жолда жасаған игілікті іс-әрекеттері ел аузында аңыз әңгімеге айналып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен. Аңыз әңгімелерде халықтың қоспасы болғанымен, негізгі ой түйіні барлық жерде бірдей сақталады. Оқиға желісі күнделікті өмірде кездесетін қарапайым сюжетке құрылған аңыз-әңгімелерде ертегілердегідей әсіре қиялдау көп кездеспейді.
Қазақ аңыздарындағы Асан қайғы, Жиренше шешен, Алдар көсе, Қожанасыр, Қорқыт, т.б. – бәрі де қарапайым адамдар ретінде суреттеледі. Кейбір аңыз әңгімелердің басты кейіпкері көрші елдерге де ортақ болып келеді. Мысалы, Қожанасыр қазақ, қырғыз, өзбек ауыз әдебиетінде ортақ кейіпкер. Ол "ауылы аралас, қойы қоралас", қыз алысып, қыз берісіп құда-жекжат болып кеткен көрші елдердің ежелгі мәдени байланысының куәсі. Аңыз әңгімелерде көбінесе сараңдық пен сақилықты, жалқаулық пен қиқарлықты өткір сатирамен әжуалап сынау арқылы жастарды жаман әдет, жат мінездерден аулақ болуға баулуды мақсат тұтады. Қожанасыр әңгімелерінде (аңызда) оғаш қылығы, аңғал мінезі әжуа-күлкі туғызып отырғанымен, негізі түйін ойда үлкен тәрбие-тәлім толқыны анық байқалады; оқушы оқып күле отырып шындықты түсінеді. Осындай халық арасына кең тараған күлкілі сықақ аңыз әңгімелердің бір тобы Алдар көсе атымен байланысты туған. Көсе образы – қарапайым халықтың күлкіні сараң байларға, оның өкілдеріне қарсы жұмсау, оларды келеке-мазақ ету тілегінен туған образ. Мұны біз "Алдар көсе мен Алаша хан", "Алдар көсе мен шық бермес Шығабай", "Алдар көсе мен саудагер", т.б. аңыз әңгімелерден көреміз. Осы аттары аталған хан, бай, саудагерлерді Алдар көсе өзінің тапқырлығы, ақыл-айласының арқасында алдап соғады, ел алдында мазақ, күлкі етеді. Халық аузындағы мәтелге айналған "Жұмыртқадан жүн алатын", "Өзі тойса да, көзі тоймайтын", "Кесіп алса қан шықпайтын" шық бермес Шығайбай – сараңдықтың жиынтығы. Шығайбайдың әдеті мен ісінен сараңдық, дүниеқорлық, өзімшілдік айқын көрінеді. Оның осы мінезін жек көрген халық қапияда жол, қапылыста сөз табатын, айла-амалы мол Алдар көсені жіберіп, Шығайбайды бірнеше рет жер қаптырады. "Ұрының әйелі өзіне лайық" дегендей, оның тәрбиесіндегі үй-іші – әйелі, қызы Шығайбайдың өзі тәріздес пиғылы тар сараң жандар. Көсе үйге кіріп келгенде әйелі илеп отырған нанды, қызы үйтуге әзірлеп отырған қазды жасыра қояды.
1. Әуезов М., "Уакыт және өдебиет", 1962, 75-бет.
2. “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министірлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы:Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани маңызы
Орындаған: ... ... ... ... 2015 ...
* Аңыз және ... аңыз әңгімелер
* Тарихи жырлар
* Пайдаланған әдебиеттер
1.
Аңыз әңгімелер -- ... ауыз ... ... ... ... өмірден алынғанымен, ауызша айтылып таралғандықтан, фольклорлық сапалармен толыққан көркем шығарма. Аңыз әңгімелер тарихта болған белгілі бір адамдардың атына, іс-әрекетіне ... ... ... ... ел үшін еткен еңбегі, қамқорлығы, халық намысын қорғауы, сол жолда жасаған игілікті іс-әрекеттері ел ... аңыз ... ... ұрпақтан-ұрпаққа жеткен. Аңыз әңгімелерде халықтың қоспасы болғанымен, негізгі ой түйіні барлық жерде бірдей сақталады. Оқиға желісі күнделікті өмірде кездесетін қарапайым ... ... ... ... ... ... көп кездеспейді.
Қазақ аңыздарындағы Асан қайғы, Жиренше шешен, Алдар көсе, Қожанасыр, Қорқыт, т.б. - бәрі де ... ... ... ... ... аңыз әңгімелердің басты кейіпкері көрші елдерге де ортақ болып келеді. Мысалы, Қожанасыр қазақ, қырғыз, өзбек ауыз әдебиетінде ... ... Ол ... ... қойы ... қыз алысып, қыз берісіп құда-жекжат болып кеткен көрші елдердің ежелгі мәдени байланысының куәсі. Аңыз әңгімелерде көбінесе ... пен ... ... пен қиқарлықты өткір сатирамен әжуалап сынау арқылы жастарды жаман әдет, жат мінездерден аулақ болуға баулуды мақсат тұтады. Қожанасыр әңгімелерінде ... оғаш ... ... ... ... ... ... негізі түйін ойда үлкен тәрбие-тәлім толқыны анық байқалады; оқушы оқып күле отырып шындықты түсінеді. Осындай халық арасына кең ... ... ... аңыз ... бір тобы ... көсе атымен байланысты туған. Көсе образы - ... ... ... ... ... оның өкілдеріне қарсы жұмсау, оларды келеке-мазақ ету тілегінен туған образ. Мұны біз "Алдар көсе мен Алаша хан", ... көсе мен шық ... ... ... көсе мен саудагер", т.б. аңыз әңгімелерден көреміз. Осы ... ... хан, бай, ... ... көсе ... ... ақыл-айласының арқасында алдап соғады, ел алдында мазақ, ... ... ... аузындағы мәтелге айналған "Жұмыртқадан жүн алатын", "Өзі тойса да, көзі тоймайтын", "Кесіп алса қан шықпайтын" шық бермес ... - ... ... ... әдеті мен ісінен сараңдық, дүниеқорлық, өзімшілдік айқын көрінеді. Оның осы ... жек ... ... ... жол, ... сөз ... ... мол Алдар көсені жіберіп, Шығайбайды бірнеше рет жер қаптырады. "Ұрының әйелі өзіне лайық" ... оның ... ... - ... қызы Шығайбайдың өзі тәріздес пиғылы тар сараң жандар. Көсе үйге кіріп келгенде әйелі илеп ... ... қызы ... ... ... ... жасыра қояды. Бұл әрекеттер Шығайбайдың образын толықтыра түседі. Сараңдық пен дүниеқорлыққа жаны қас Алдар көсе табан аузында сөз ... ... жаңа ғана ... ... ... келе жатып үлкен сары бас жылан көргенін, оны өлтіргенін тұспалдап ... ... "Осы ... ... ... байеке сіздің астыңыздағы қазыдай тілінейін, бәйбішенің нанындай иленейін, қызыңның астындағы қаздай жұлынайын", - деп аяқ ... ... ... ... ... көсе ... байдың қызы Бізбикені алдап алып кетумен оқиға аяқталады. Ал "Алдар көсенің ... ... ... әңгіменің сюжеті, құрылысы басқаша болып келеді. Халық ұғымында шайтанды ешкім алдай алмайтын болса, бұл әңгімеде Алдар көсе ... ... ... да алдап кетеді. Оның өтірік өліп тірілуі, шайтанға қазы алдыруы, ... ... ... мойнына мініп қамшымен сабауы, шайтандар қорқатын тікен арасына тығылып, ала қаптағы алтынды алып құтылып кетуі арқылы адам ... ... да ... ... ... ... ... көсе туралы аңыздардың қай-қайсысы болмасын оны тапқырлықтың өкілі етіп және ол қандай іс-әрекет жасаса да жазғырмай, сүйікті етіп көрсетуі Алдардың ел ... ... ... ... ... орын ... ... жырлар- белгілі тарихи окиғаға байланысты туған эпиалық шығармалар. Тарихи ... ... ... сақтала бермейді. әр кезеңнің тарихи-әлеуметтік. коғамдық-саяси бет-бедері көркемдік тұрғыдан корытылып бейнеленеді. Бұл жанрда ру-тайпалык мақсаттар қаға беріс калып, жалпы ... ... ... ... ... ... Батырлар жырында кездесетін ғайыптан туу, жар іздеу, құда ... ... ... ... ... ... Тарихи жырларда ұшырамайды. Сондай-ақ, әсіресе көркемдеу құралы (гипербола) Тарихи жырларда мүлде әлсірейді. Бұл жырлардың бәрі - ертеде туғандары да, ... ... да анық ... ... негізделген, ал басты-басты кейіпкерлер - тарихта болған адамдар. Тарихи жырлардың авторлары - көбінесе, сол ... ... ... ... Авторлар көзімен көрген, өздері бастан кешірген оқиғаларды уақытына карай рет-ретімен баяндайды.
"Тарихи жырлардың ... ... ... ... бар. Яғни ... ... ... баяндауға тән обьективтік сарынның орнын оқиғаларды тікелей кабылдаған автордың әсері араласқан субьективтік баға ... ... ... ... болу ... әр ... ... әр түрлі. Қазақ ауыз әдебиетінде Тарихи жырлар 4 ... ... ... ... ... ... ... Орда, Ноғайлы, Астрахан, Қырым хандықтарына карсы феодалдық соғыстар (14 - 17 ғ.) суреттеледі ("Едіге", "Нұрадин", "Орақ-Мамай", ... ... ... т.б. ... Жоңғар, қалмақ шапқыншылығына қарсы жорықтарды (18 ғ.) қамтитын ... ... ... ... ... ... ... батырлар туралы жырлар туды.
* Үшінші дәуірде ұлт-азаттық, бостандык жолындағы күресті (19 ғ.) ... ... ... ... "Бекет батыр", "Досай батыр", "Жанқожа батыр", т.б.
* Төртінші ... 20 ... ... төңкеріс жылдарындағы елеулі оқиғалар және 1916 жылғы патша үкіметіне карсы халық көтерілісі жайындағы жырлармен ... ... ма екен ... күн", ... ... елімнен", "Зарлы заман кезінде", "Құлақасқа", "Бекболат", "Ұзақ батыр", "Амангелді" т.б.).
Қазақ әдебиетіндегі Тарихи ... ... ... ... ... ... ... Жамбыл, Нұрпейіс, Мұрын сияқты ақынжыраулар шығарған, толықтырып, өндеп қайта жырлаған. Тарихи жырларға ... ... ... ... еді. Ол ... ... ... жырларын жазып алып, зерттеді. Одан кейін 19 ғ-да В.Радлов, Г.Потанин, ... ... 20 ... басында М.Ж.Көпеев, Ә.Диваев т.б. көрнекті фольклористер Тарихи жырларды жинауда көп еңбек сіңірді. Қазір Орталық ... ... ... қорында 400-дей Тарихи жырлар бар. Кеңес дәуірінде Тарихи жырларды зерттеуге С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мщанов, ... ... ... ... ... Б.Кенжебаев, Ф.Бердібаев, Б.Уахатов, Н.Төреұлов, К.Сейдеханов, т.б. ғалымдар зор үлес қосты. Көптеген Тарихи жырлар хрестоматияларға, ... ... жеке ... ... ... ғасырдағы батырлар туралы тарихи аңыздар
1. Жоңғарларға қарсы бір жорығында Абылай-хан барлау үшін алғыншы ретінде мың жігіт іріктеп алып, ... ... ... де, екі қас ... ... ... олардың бірі -- Қанжығалы қарабужыр Жантай1 да, екіншісі -- сол рудың ақсақал ағасы Бөгенбай. Батырлар ұзақ ... ... ... ... ... дейді. Ақыры шыдай алмай: дейді екен Абылайдың өзі.
2. Бірде Абылай бас бағып баспалап қытайлармен ... тап ... ... ... да, ... ... ... саяз ойлайтын кейбір қазақтарға кері әсер етіп жүрмес пе екен деп, ... ... ... ... оның дабылды ақындарының бірі Тәтіғара жырау жылыстауға бет алған қазақтар мен Абылайдың ... ... ... беру үшін ... деп ... ... ... қарын кең құрсақ,
Артық туған Абылай,
Көтере көр бұл істі,
Көп қытайдың ... ... ... ... етектен алғанда,
Ер Абылай қорыққан жоқ,
Әншейін еңкейе беріп ... ... ... ұрысты,
Ақыл қалмас қашқанда,
Дегбір қалмас сасқанда,
Баяндай ерді көрмедім,
Бұрылып жауды шанышқанда.
3. Бәз-бір әбес қылығы үшін ... ... биі ... ... ... шабуға әмір етеді. Бұл жолы қаһарына мініп ... ... ... ... ашуланғаны сондай, кінәліні ақтап ауыз ашуға бірде-бір пенденің дәті бармайды. Халықтың сұрауымен ... ... ... ... ... қоя ... ... Абылай!
Таймасын тек бастан бақ,
Даңқыңыз тұр аспандап,
Теңесе алмай асқар да,
Ақтан болып күніңіз,
Тасып мерей ... ... ... тарап үніңіз,
Өзің болған күніңде,
Бес қақпаға сыймады,
Азат еткен құлыңыз,
Алатаудан асыңыз,
Ашуыңызды басыңыз,
Есіңізді жиыңыз,
Алашапан Ерденнен,
Сексен нарға артылып,
Келер сонда сыйыңыз!
* 4. Ел ... ... ... ... ... ... немере ағасы Оразбен бір атқа мінгесіп, қырдағы ең жақын туысқаны Әбілмәмбет ханға жол ... ... ... ... тап ... жағдай оны қазақтың Қарауыл руының Жақсылық деген атасынан ... ... ... келіп паналап, бас сауғалай тұруға мәжбүр етеді. Кейбіреулер ол ... ... ... екен ... Дәулетбайдың шеттен келген жігіттің апарып алдына қоймаса, ешқашан тамақ сұрамайтынын байқайды. Әкеп берсе де, тағамды кірпиязданып жейтінін, жуылмаған ыдыстан ... ас ... ... жүреді. Мұның өзі қара қазаққа келінкіремейтін мінез'. Оның бұл кіді мінезі үй ... де ... ... ... ... мән-жайға түгел қанығып, түп-тегін білгеннен кейін дереу Әбілмәмбетке алып келеді оны. Және жылқысынан ең бір жақсы атын тарту етеді. Бұл ... ... ... еді. Жас ... ... ... болған шалқұйрық сәйгүлік еді. Абылайдың батыр деген атағын шығарып, қалың қазақтың ... ... ... Әуезов М., "Уакыт және өдебиет", 1962, 75-бет.
* " Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. -- Алматы: ЖШС, 2010 жыл.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани маңызы6 бет
Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани маңызы туралы4 бет
Қылмыстың түсінігі және белгілері107 бет
Асан Қайғы туралы аңыздар32 бет
Дәстүрлі күйшілік өнер12 бет
Тарихи-мекендік аңыздар42 бет
Халық музыкасы11 бет
Қазақтың күй өнері12 бет
Қорқыт ата өмірі мен аңыздары20 бет
"Бизнес аңыздары"7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь