Жылқылардың, түйелердің, сиырлардың және ұсақ малдардың гигиенасы

1. Ірі қара малдарын ұстау жүйелері мен тәсілдері
2. Койдын гигиенасы,
3, Жылкылардын жане туйелердин гигиенасы
Ірі қара малдарынан алынатын өнімдердің бағытына байланысты, оларға арналған шаруашылықтар (фермалар):
1) тұқымдық – мал тұқымын жақсартып, олардан тұқымды жас төлдер алуға арналған;
2) Өнімдік – ет және сүт өнімдерін алуға бағытталған шарушылықтар;
3) Мал басын толықтандырып отыруға арналған жас төлдерді өсіріп және бордақылау бағытындағы шаруашылықтар;
4) Ірі малдарды бордақылап ет өндіру және жас бұзауларды бағып, күту мен айналысатын шаруашылықтар.

1. Ірі қара малдарын ұстау жүйелері мен тәсілдері
Малдардың сыртқы әсерге дене төзімділігін арттырып, олардан алынатын өнімдердің мөлшері мен сапасын жоғарлатуға бағыталған әртүрлі азықтандыру, суару, орналастыру, байлау, жаю т.б. технологиялық тәсілдердің жинағы – малдарды ұстау жүйелері деп аталады.
Малдарды өсіру қарқынына жер орайы, ауа райының ерекшеліктеріне байланыстыра отырып ірі қара малдарын ұстаудың мынандай жүйелері болады.
1. Қолда тұрғызып-жайып ұстау. Бұл жүйе көбінесе сүт өнімін өндіруге арналған шаруашылықтарда кең таралған, себебі ветеринариялық гигиеналық тұрғыдан қарағанда бұл жүйеде ұстау кезінде малдардың физиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес келеді де, мал организмінің табиғый төзімділігін арттыруға мүмкіншіліктер туып, малдың өнімділік қасиеттері жоғарлайды. Мұндай жүйемен ұстау кезінде сиырлардың қозғалысы шектелмей, денедегі зат алмасу процесстерінің жоғарлауына, күн сәулелерінің оң әсерлері тиіп, белокқа, витаминдерге және миниралды заттарға бай азықтарды қабылдауына қолайлы жағдай жасалады. Әсіресе, малдарды еркін жаю кездерінде олардың ауа райы қолайсыз мезгілдерде қолда тұрғызып ұстаған уақыттарда кейбір физиологиялық процесстерінің төмендеуі қалпына келіп, малдардың күйлері жақсарып, өнімдерінің молаюына әсерін тигізеді. Онымен қоса малдарды жайылымға шығару мезгілдерінде қора маңайының санитарлық жағдайын жақсартуға, әртүрлі жеңіл құрылыс жұмыстарын жүргізуге, ішкі технологиялық жабдықтарды реттеп тазалауға, қора, ауыл маңдарына дезинфекциялар жасауға, сөйтіп мал қораларының мезгілінен бұрын тозып, істен шығып қалмауына әсері болады.
2. Қолда тұрғызып ұстау. Мұндай жүйе ірі қара малдарын көбінесе жайылым жерлері жоқ, немесе малдарды көптеп-топтап шағын жерлерде (комплекстерде) ұстағанда және аз уақыт ішінде малдарды қарқынды жолмен күтіп семірту мақсатында пайдаланады. Жаз айларында сиырларды жаюға шығармай тұрғызып қолда ұстап, дайындалған көк шөптерді шауып әкеп орнында азықтандырады.
Шағын жерлерге малдарды топтандырып тұрғызып ұстау кезінде малдардың қозғалысы шектеліп, олардың физиологиялық қасиеттеріне теріс әсерін тигізбеу үшін, мұндай жүйемен күтіп-бағуға өте жоғарғы ветеринариялық-санитарлық талаптар қойылады. Ірі көмплекстерге ірі қара малдарының кейбір бөліктері қарқынды технологиялық жағдайда ұстауға толықтай бейімделе алмай өнімділік көрсеткіштерін төмендетіндігі тәжірибеде дәлелденген. Ондай жағдайда кездесетін малдарды жиі орын ауыстырып отыруы, өндірістік шулардың пайда болуы, қозғалыстарының аз болу, біркелкі типті азықтандырудың нәтижесі малдың мінез-құлқына жағымсыз әсер етіп, сүтінің азаюына апарып соғады.
Сондықтан малдарды қолда тұрғызып ұстау кезінде оның жағымды (қораның біріктірілуі, құрлыс материалдарының шығынының кемуі, технологиялық процесстерінің-вентиляция, канализация, жарықтандыру – жүйелерінің қысқаруы, қора бөлшектерінен тарайтын жылудың азаюуы т.б.) әсерімен қоса кемшіліктері де, яғни малдардың қозғалысы азайып, денсаулығы төмендеп, жалпы организмі әлсіреп, әртүрлі ауруларға ұшырағыш болуы және күтіп-бағуда санитарлық-гигиеналық талаптарға сәйкес келмейтін кемшіліктердің жиі жіберілуі кездеседі.
        
        Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
БӨЖ
Тақырыбы: Жылқылардың, түйелердің, сиырлардың және ұсақ малдардың
гигиенасы.
Орындаған: Мүбарак Дулат ВМ-305
Тексерген: Садуакасов Мукташ Садуакасович
Семей ... ... ... Ірі қара ... ... ... мен ... Койдын гигиенасы,
3, Жылкылардын жане туйелердин гигиенасы,
Ірі қара малдарынан алынатын өнімдердің бағытына байланысты, ... ... ... ... – мал ... ... олардан тұқымды жас төлдер алуға
арналған;
2) Өнімдік – ет және сүт ... ... ... ... Мал ... ... ... арналған жас төлдерді өсіріп және
бордақылау бағытындағы шаруашылықтар;
4) Ірі малдарды бордақылап ет ... және жас ... ... күту ... шаруашылықтар.
1. Ірі қара малдарын ұстау жүйелері мен тәсілдері
Малдардың сыртқы әсерге дене төзімділігін арттырып, ... ... ... мен сапасын жоғарлатуға бағыталған әртүрлі азықтандыру,
суару, орналастыру, байлау, жаю т.б. ... ... ... ... ... жүйелері деп аталады.
Малдарды өсіру қарқынына жер орайы, ауа райының ерекшеліктеріне
байланыстыра отырып ірі қара ... ... ... ... ... ... ... ұстау. Бұл жүйе көбінесе сүт өнімін өндіруге
арналған ... кең ... ... ... ... ... бұл жүйеде ұстау кезінде малдардың физиологиялық
ерекшеліктеріне сәйкес келеді де, мал ... ... ... ... ... малдың өнімділік қасиеттері жоғарлайды.
Мұндай жүйемен ... ... ... қозғалысы шектелмей, денедегі зат
алмасу ... ... күн ... оң ... тиіп,
белокқа, витаминдерге және миниралды заттарға бай ... ... ... жасалады. Әсіресе, малдарды еркін жаю кездерінде олардың ауа
райы қолайсыз ... ... ... ұстаған уақыттарда ... ... ... ... ... малдардың күйлері
жақсарып, өнімдерінің молаюына әсерін тигізеді. Онымен қоса ... ... ... қора ... ... ... ... жеңіл құрылыс жұмыстарын жүргізуге, ішкі ... ... ... қора, ауыл маңдарына дезинфекциялар жасауға,
сөйтіп мал қораларының мезгілінен бұрын тозып, істен шығып ... ... ... ... ұстау. Мұндай жүйе ірі қара малдарын ... ... жоқ, ... ... ... ... ... ұстағанда және аз уақыт ішінде малдарды ... ... ... ... ... Жаз айларында сиырларды жаюға
шығармай тұрғызып қолда ұстап, дайындалған көк ... ... әкеп ... ... ... ... тұрғызып ұстау кезінде малдардың
қозғалысы шектеліп, олардың ... ... ... ... үшін, мұндай жүйемен күтіп-бағуға өте жоғарғы ветеринариялық-
санитарлық талаптар қойылады. Ірі көмплекстерге ірі қара ... ... ... ... ... ... ... бейімделе алмай
өнімділік көрсеткіштерін төмендетіндігі тәжірибеде дәлелденген. Ондай
жағдайда ... ... жиі орын ... ... өндірістік шулардың
пайда болуы, қозғалыстарының аз болу, біркелкі ... ... ... ... ... әсер ... ... азаюына апарып
соғады.
Сондықтан малдарды қолда тұрғызып ұстау кезінде оның жағымды (қораның
біріктірілуі, құрлыс ... ... ... технологиялық
процесстерінің-вентиляция, канализация, жарықтандыру – ... қора ... ... ... ... т.б.) ... қоса
кемшіліктері де, яғни малдардың қозғалысы азайып, денсаулығы төмендеп,
жалпы ... ... ... ... ... ... және ... талаптарға сәйкес келмейтін ... ... ... ... ... жүйесі – кезінде малдар жылдың барлық мезгіліндерінде
де жайылымды пайдаланады. Шаруашылықты экстенсивті жолмен дамыту ... ... ... және жайлау шабындықты жерлерді пайдаланса, интенсивті даму
тәсілінде-мәдени жасанды жайылымдарды қолданады.
Жайып ... ... ... ... мол жер ... қолайлы, ауа райы
жылы шаруашылықтарда пайдаланады. Ондай кездерде малдарға арнап күрделі
құрлыстар ... тек ... ... ... күн ... ... жергілікті арзан материалдардан жеңіл-күрке (қабырғасыз төбелі
қора), ықтырма (бір қабырғасыз қора), ... ... өз ... жүруіне арналған қора) типті қоралар қаралады.
Сүт өнімін өндіретін шаруашылықтарда ... ... ... жасанды шыбындықтар маңайына, арнайы жылжымалы немесе тұрақты
лагерлер тұрғызылып, олардың ... мал ... ... байлауыштар, азық,
су науалары қаралып, сүт алып өңдейтін құрылымдар орнатылады.
Ірі қара малдарын ұстау жүйелерінің ... ... ... ... қара ... ұстау тәсілдері
Ірі қара малдарына арналған шаруашылықтарда көбінесе екі ... 1. ... ... ... 2. ... ... ұстау.
1) Тұрғызып байлауда ұстау – сүт ... ... ... кей ... малдарды интенсивті түрде, жедел семіртіп ет
алу үшін қолданылады. Мұндай тәсілмен ... үшін ... сиыр ... да ... ... ... ... (тұрақ орын), байлауыштар, азық
науалар мен су құбырлары және олардың арасынан азық ... ... ... мен ... ... ... қалдырылады. Мал басының
мөлшеріне байланысты мал тұратын орындарды екі немесе төрт ... ... ... қорадағы малдың саны жүзге дейін жоспарланса екі қатарлы,
ал 150 одан артық болса төрт қатарлы тұрақтар қаралған жөн. Қора ... ... ... екі ... орналасатын болса ондай қоралардың ендерінің ішкі
өлшемі 12-15 м, ал төрт қатарлы болса 18-21 м жасалады. Малдардың ірілігіне
байланыстырып, қора ... үш ... ... ... қаралады:
1) ұзын тұрақ – ұзындығы 190-220 см, ені – 120-150см. Мұндай тұрақтар
салмағы 500 кг-нан жоғары ірі ... мен ... және сиыр ... жасалады.
2) Орташа тұрақтар – ұзындығы 170-190 см, ені – 100-120 см.
3) Кіші тұрақтар: ұзындығы 145-170 см, ені – 80-100 см, ... ... ... ... және бордақылауға арналған өгізшелерді байлап
тұрғызып семірту кезінде жасалады.
Малдар ... ... ... ... ... ... ... орны тегіс, тайғақ емес, ойық шұнқыры жоқ, сәл ... ... су ағар ... бар (1 градустан аспау керек) болу қажет.
2) Тұрақ орнының астына сұйық ... яғни мал ... ... одан ... ... ... ... сутегі) бөлінуіне жол
берілмеуі керек.
3) Тұрақ ... мал ... ... жылу ... ... су
сіңіргіш емес, құрғақ материалдардан жасалуы керек.
4) Тұрақ орындары сыртқы факторлардың және химиялық ерітінділердің
(дезинфекциялық) әсерлеріне төзімді болу ... ... ... ағаш ... жасалған, жасанды
керамзит қиыршықтарынан, беті кордо-резинді материалдар мен қапталған тұрақ
орындар сәйкес келеді.
Қорада малдардың ... ... ... азық ... ... ... ... (ағаш, кірпіш, бетон) жасап
ені-үстінен есептегенде 60 см, түбінен – 40 см, ... ... – 30 см, ал сырт ... – 70 см ... да, ішкі бетіне
байлауыш бекітетін орын, және әрбір екі ... ... бір су ... орналастырады.
Байлауыштар әртүрлі материалдардан жасалып, мынандай гигиеналық
талаптарға сәйкес келу керек:
1) Байлауыштар ... алға және ... ... ... болып,
жанға қарай қозғалысын шектеп, бірақ жатып тұруына ... ... ... ... ... ... жайлы, қажап жарақат түсірмейтін болуы
керек.
3) ... ... ... ... ... ... ... жол бермеуі керек.
Мұндай талаптарға көбінесе ремендерден, есілген жіптерден және ... ... ... сай ... Байлау тәсілдеріне қарап
байлауыштар жекелеме түрде ... ... ... ... болады.
Автоматты байлауыштар хамутты немесе шынжырлы болады да, малдарды орнына
тұрғызып, жем ... ... ... созған кезде, арналған тетікті басып
байлауыштың жекелеме басы қос тармақты бөлігінің ортасынан өту ... ... ... екі қатарлы тұрақтарда орналастырғанда, олардың бастарын қора
орталығына келтіріп, яғни екі азық наулырының аралығынан бір азық тарататын
жол қалдырады да, ... ... ... көң тазалайтын жолдар қаралады.
Азық тарататын ... ... және көң ... ... ондай жолдардың ені 1,2 метрден 2,4 м дейін қалдырылады. Бұл
жолдардан ... ... екі ... және ... 25-30 сиыр тұрақтарынан
кейін бір ені 2,5-3,0 ... ... ... ... қара ... ... ... ұстауға арналған қоралар жылу
өткізгіштігі төмен құрылыс материалдарынан жасалып, ауа райы суық ... ... 50 см, ... 0,24 ... жұқа болмауы қажет.
Малдардың ауа алмасуын қамтамасыз ету үшін қораның биіктігі еден ... ең ... ... ... 2,4-2,7 м кем ... ... ... Әр
бір 100 басқа арналған қораға 2-ден, ал 150-200 басқа арналған қораларға 4-
тен кем емес екі ... ... ... ... байлап тұрғызып
ұстауға арналған қоралардың жалпы ішкі өлшем ауданы әр ... ... ... ... (салмағы) қарап 5-7 м² аралығында болғаны
дұрыс.
Мұндай малдарды тұрғызып байлап ұстау тәсілінің өзіне тән артықшылығы
болады:
1) малдардың физиологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... күтім, азықтандыру жасауға мүмкіншілік тудырады;
2) Малдардың денесі таза, яғни ... ... ... ... ... ... ... жасалады;
3) Малдардың бірін бірі сүзіп, жарақаттанудан, кейде буаз малдардың іш
тастауынан сақтандырады;
4) Қора ішінің микроклиматын ... ... ... ... туғызады.
Малды тұрғызып байлап ұстаудың мұнымен қоса кемшіліктері де ... ... бос ... ... ... тұрғызып байлап ұстау
тәсілінде әр ... ... қора ... төмендейді.
2) Малдарды тұрғызып байлап ұстау кезінде олардың қозғалуы ... ... ... денсаулығы нашарлайды.
3) Әр малға шаққандағы еңбек шығыны ... қол ... ... ... ... ... әсіресе сүт өндіретін шаруашылықтарды
ең жоғарғы сүт алу көрсеткіштеріне (15-16 мың кг) сол ... ... орта ... 5-6 мың кг ... сүт ... ... ие болатындығы
дәлелденген. Сондықтан ірі қара малдарын ... ... ... тәсілі сүт
өндіру және жас тұқымдық малдарды өсіп-өндіру ... ... ... бұл ... ... ... мал ... күтіп-
бағатын қызметкерлердің әрбір малдарға жекелеме күтім көрсетіп, ... ... ... ... ... туып ... ... шалдығуы
төмендеп, әр малға ветеринариялық бақылау жасап, тиісті шараларды ... ... ... қара ... ... ... ... арналған қоралардың
микроклиматы тұрақты және ... яғни ... ... ... ауа температурасы +8 градустан төмендемей,
салыстырмалы ылғалдығы 85 пайыздан жоғары емес, ауа ... ... ... 0,3 ... ... ... ... концентрациясы 0,25
пайыздан жоғарламай, әр куб.м ауада аммиактың мөлшері 20 мг-нан, күкіртті
сутегі газы – 10 ... ... ... ... табиғи жарықтану коэффициенті
1:15 қатынасынан төмен болмауға тиіс.
2. Бос еркін байлаусыз ұстау – бұл ... ... ... екі түрде
қолданады: қалың төсенішті едендерде бос байлаусыз және ... ... ... ... қара ... ... жиналмайтын төсеніштерде ұстау үшін қораның
табиғи еденінің өсімдік қабатын (10 см) қырып ... ... ... төмендету мақсатында, әр шаршы метр ауданға 0,5 кг ... ... әкі ... ... да, оның ... 10-15 см ... ... торф салып, оны жинап шығармай мезгіл-мезгіл жаңартып
үстіне төсеніш қосып, малды қолда ... ... ... ... қоса механикалық тәсілмен (бульдезер, қырғыш транспортер ... Бұл ... істі ... ... ... ... ... қозғалыстан шектелмей денсаулығына
тиімді әсер тигізуі, қора-сиымдылығының артуы т.б. пайдалы көрсеткіштерімен
қатар айтарлықтай жиі шектеу ... ... де ... ... ... жыл ... қорада ұстайтын болса өте көп төсеніш ... да, ... ... ... ... ... сыз-суық
өтіп, арытып күйінің төмендеуіне апарып соғады.
2. Қора ... ... ... ... ... ... мал ... ластанып, өнімінің сапасын төмендеуіне әсерін
тигізеді.
3. Малдардың арасында, ... ... ... жынысты малдардың бір-
бірін сүзіп жарақаттауы жиі байқалады.
Сондықтан мұндай ұстау тәсілі сүт ... ... ... қолдану шектеліп, еттік ... ... ... бос ... төсеніште ұстаған кезде малдарды жігіне, жасына,
физиологиялық ерекшеліктеріне байланыстырып шағын (25-30 бас) ... ... және ... ық ... азық ... ... су құбырлары
тартылған серуен алаңдары жасалып, ауа райының қолайлы кездерінде малдар өз
еркімен кіріп-шығып азықтануына мүмкіншілік ... бос ... ... ... екінші түрі арнайы жасалған
боксттарда бос немесе байлауда ұстау қаралады. Ол үшін қораның ұзын бойынан
арнайы ... ... ... яғни ... мал тұрқына сай, ені 1-
1,2 метрден артпайтындай етіп, әртүрлі материалдармен ағаш, немесе металды
екі жаны шектеліп ... ... ... орынның алдыңғы жағына азық науасы
орнатылып, ал арт жағында арық жасалып, беті торкөзді еденмен ... ... ... да, малдар боксқа еркімен кіріп, азықтанып, жатып дем алып,
бірақ бұрылып (айналып) шыға алмай, тек шегініп қана бокс ... ... мал ... бокс ... ластамай, көң жолына түсуі қаралған. Мұндай
бокстардың санитарлық ... ... мал ... ... болу үшін
бокс орнының құрылымына мынандай негізгі гигиеналық талаптар қойылады:
1. ... ... ... су ... жылу сақтайтын, көң жолынан 15-
20 см биікте орналасуы керек.
2. Бокстің жанындағы бөлгіш сырықтардың төменгі шегі 45 см ... ... мал ... ... ұршығын соғып жарақаттаса, жоғары болса ұсақ
мал ... өтіп ... ... ал жоғарғы екінші шектеу ... 55 ... ... Көң ... ені 2,7 метрден кем 3 ... ... ... ... 2,7 ... тар ... малдардың (ірі) бокстан шығуы
қыйындайды, ал 3 м артық болса малдар көң жолының ... ... дем ... ... қара малдарын бокста ұстауға ... ... ... ... ... ... қоралардағыдай болуға тиіс.
Бокстардың арт жақ араларынан беті төркөзді еденмен жабылған көң ... ... қыйы ... өтіп арық түбіне түседі де, одан өздігімен
немесе арнайы сырғыш транспортерлердің ... ... ... ... төркөзді еден дұрыс жасалып, оған түскен мал ... ... ... ... және мал ... ... ... болып жасалады. Бокстар қатары бірнеше ... ... ... ... ... ... ... бұзаулау мерзіміне қарап
жасалады да, оларды азықтандыру, сауу және күту процесстеріне негізделеді.
Ондай ... ... саны өте көп ... ... Егер әр ... ... ... болса, оларға бақылау жасау қиынға ... ... ... өнім ... азық ... қалыптау, соған байланысты топтау
жүргізу ауырлайды. ... ... сауу ... және ... аланыңа шығатын
есігі болуға тиіс.
Ірі қара малдарын арнайы бокстарда ұстау тұрғызып байлап ... ... ... бар ... дәлелденген. Бірақ бұл
тәсілмен ұстау кезінде ірі комплекстерде малдарды азықтандыруды қалыптау,
оларға тиісті ... ... ... тағы басқадай малдардың
физиологиялық ерекшеліктеріне сәйкестендіріп күтім ... ... ... жаңа ... бірі болып конвейерлі боксты ұстау
болып саналады. Бокстар арнайы рельстердің бойына екі қатар ... ... ... ... ... ... арқылы нормалы азық түрі
түсіріліп отырады. Бокста ұстау кезінде малдарды тұрғызып ... ... ... ... ... ... жайлы, жылы орынмен қамтамасыз
ету, қалыпты микроклиматпен жекелеме азықтандыру т.б.) және ... бос ... ... ... ... ... механизациялау т.б.) біріктіріледі.
Бірақ ірі қара малдарын күтіп-бағу кезінде бос еркін және ... ... ... тиімді тиімсіз кемшіліктерін ескерумен қатар ... ... ... жер ... ауа райын, жайлым және азық
көздерін, шаруашылықтың ветеринариялық-санитарлық жағдайын, зоотехникалық
есеп жұмыстарының жүру ... т.б. ... ... Ірі қара ... арналған қоралардың негізгі технологиялық
бөлшектерінің көрсеткіштері
Ірі қара ... ... ... мен ... ішкі ... ... тек мал басы мен ... ... ғана ... ... оларды ұстау тәсілдеріне де қатысты
болады. Сондықтан мал басына тиісті қораларды ... салу ... ... ... ... және ұстау жүйелеріне
сүйеніп малдардың денсаулығын сақтап, өнімін төмендетпейтін жағдай туғызу
қажет.
1. Ірі қара малын тұрғызып ... ... ... салынатын қоралар
үнемді (экономды) және барлық ... ... ... ... ... сай ... ... Мұндай қоралардың
құрлыстық шешімдері және инженерлік жабдықтары ондағы микроклиматты ... ... ... ... ... ... тиіс. Малдарды тұрғызып
байлап ұстайтын қоралардың ішіне тұрақтарды орналастыру қатар ... екі ... ... бір ... немесе көң жолдарын қалдырады.
Қораларды жылыланған және желдетілген шатырлы немесе шатырсыз бір қабатты
қылып, ... ... ... ... ... Сиыр ... ... жабдықтарды орналастыруға бөгет жасамайтындай, яғни ауа
алмастыру, көң шығару, азық ... ... ... ... ... технологиялық процесстерді кіргізуге жеңіл болу үшін ауыр бағаналарсыз
салу керек.
Сиырды байлап тұрғызып ұстауға арналған қоралардың ... ... ... ... ... жасайды. Тұрақтардағы ... жылу ... ... 12 ... ... керек. Егер бұл көрсеткіштен артық болса, мал денесінен артық жылу
тарап, еденді ... ... да, сиыр ... ... ... ... ... төмендеп, азық шығымының артуына апарып
соғады. Мысалы, ағаш едені мен бетон ... жылу ... ... ... 100 ккал/сағ жылу артық жұмсалады, яғни ол 2 л ... ... ... Сондықтан айтылған болар, ірі қара малдары
астынан ... ... сөз. ... ... ... ... ... көбінесе
тақтай едендерді пайдаланады. Өйткені тақтайдан жасалған ... ... ... ... таза, бетон сыяқты тұяқты жемейді. Бірақ сыртқы
әсерлерге шыдамсыз, әсіресе дезинфекциялық химиялық ... ... ... ... ... Өте ылғалды болса тайғанақ болып, малдардың
мертігуіне де себепші болады. Ағаш ... еден ... үшін ... ... % ... ... ертіндісімен өңдеп және екі қайтара ыстық қара ... ... ... ... ... ... ... тегістеп
және пайдаланудан 10 күн ерте үстіне сөндірілген ... әкі ... ... еден ... ... ... шыдайды, хлорлы әкі мен кеуекті тесіктері
бітеледі де, бойына сұйық аз сіңіріп, шірімей тазалауға қолайлы болады.
Бетонды едендер – ... ... ... ... ... жайсыз, суық
болады да, оларды азық-көң жолдарына, ... азық ... сүт ... ... т.б. ... төселеді. Егер малдар жататын
орындарында бетонды едендер болса, оның ... ... ағаш ... ... төсеніштер салып қояды. Кейінгі кездерде бетонды едендерді
жылылау үшін асфальтты немесе ... ... ... ... ... - ... тайғанақ емес, су өткізбейді,
жылу өткізгіштігі шамалы, тазалау, дезинфекциялауға жеңіл және оңай ... ... ... сиыр ... ұрықтандыру пунктерінде
ветеринариялық объектілерде қолданылып, тасты, қайыршақты едендердің үстіне
төсеп өңдеуге ... ... ... кемшлігі сыртқы әсерлерге
әсіресе мал нәжістеріне өте төзімсіз келеді де, мал тұрақтарында, жүретін
жолдарында, әсіресе дұрыс ... ... ... ішке ... ... ... су тұрып еден тез істен шығуы кездеседі.
Кейінгі кездерде сиыр қоралардың тұрақты ... ... ... қалдықтары (шлак) мен битумдардың (қарамай) қоспаларынан ... ... мен ішкі қуыс ... ... ... ... да көптеген кемшіліктері, әсіресе жылулық қасиеттерінен, кездесіп
кең таралмаған.
Көптеген еден түрлеріне ... ... (қыш) ... ... талаптарға сай келеді. Ол сыртқы ауа әсеріне шыдамды, жоғарғы
температураға төзімді, механикалық әсерлерге ... ... ... ... ... ... және өндеуге қолайлы болады. Сиыр қораларда
керамзит – бетонды едендер ... сүт ... ... ... ... ... Олар ... денсаулығы мен өніміне теріс
әсерін тигізбейді, яғни керамзит бетонды едендер өзінің физикалық-жылулық
қасиеттері бойынша ... ... сай ... деп ... ... ... беті ... ертінді мен қапталған
түрінде кең пайдалануға ұсынылады.
Керамзит-бетонды едендермен қоса кейінгі кезде жасанды, ... ... ... ... ... – сазды және көмірді өңдіру кездерінде қалған ... ... ... ... іші қуыс ... ... Ол өзінің
жылулық, беріктік және санитарлық-гигиеналық ... ... ... ... кем ... ... формальдегид смоласын КС-11, латекс СКС-65-ГП, полиамид
смоласын пайдаланып полимерлі цементті қоспамен үстін жауып, жеңіл ... ... ... ауыл ... ... ... ... кордорезиналы-
битумды үстінің жаппасы бар жеңіл бетонды едендер жасауды ұсынған. Мұндай
едендер жылы, құрғақ, қатты ... ... ... ... ... ... әсерлеріне төзімді, жууға және дезинфекциялауға қолайлы болып
келеді де, ... ... ... ... кезде, әсіресе ірі қара малдарын бокстарда ... ... ... ... ... ... ... едендер орнатады.
Бірақ тәжірибеде дәлелденгендей өте ұзын ... (110-140 ... ... ... ... 60-70 ... ... мал жатып, дем
алған кездерде иіліп, арасынан суық ... ... ... ... ... айырып, жарақаттар салып, желін сау, ауруларының
шығуына апарып соғатындығы дәлелденген. ... ... ... алу жолында төркөз еденнің аз бөлігін (18-20 см) ... ... ... және төркөздің (решетка) ұзындығы 40 см, сырық аралық
саңылаудың ені 3,5-4,5 см, ал ... ... 8-12 см ... Мұндай
едендерге қолайлы материалдар ағаш және көбікті бетондар болып саналады.
Едендердің құрылымы сиыр қораларынан көңді тазалап-шығару ... ... Ірі қара ... ... ... ... қорадағы көңді
транспортерлердің (қырғыш, сырғыш) көмегімен тазалап шығарады.
Азық тарататын, көң тазалайтын жолдардың ені қолданатын құрылымдардың
размерлеріне байланысты болатындығы көрсетілген.
Сиыр ... оң ... ... серуендейтін алаңдар қаралады
да, оның едені қатты материалдармен (бетон) жабылады. Егер ... ... ... қораға малдардың кірер жерлері, азық, су ... 2-3 м ... ... сұйықтардың ағуына қолайлы қылып 6 градусқа
дейін еністікте жасалады. Серуен аланының едені ... ... ... әр бас ... 8 ... метрден, ал ондай жоқ болса 15 м² ... бір ... ... ... жасалады.
2. Ірі қара малдарын байлаусыз бос қолда тұрғызып ұстағанда қолданатын
тәсіліне байланысты (қалың жиналмайтын төсеніште немесе бокста) жер ... ... ... жағдайы және өндіріс бағыты (еттік, ... т.б.) ... төрт ... қора ... ... Жан-жағы ашық, тек төбесі жабық-күрке тәріздес қора;
2) Төбе және үш ... ... ... ашық
қоралар;
3) Малдардың еркін серуен алаңына кіріп-шығуына арналған қақпа
кәсектері ғана қаралған-жылыланбаған қоралар;
4) Малдардың мезгілді ... ...... ... ... ... күрке қоралар Өзбекстан, Түркіменстан,
Қырғызстан және біздің еліміздің оңтүстік аймақтарында ... ... және ... ... ... ... ... аймақтары, Молдава
және Украина жерлерінде қаралады, ал сыртқы ауа температурасы ... ... ... ... ... ... қораларды жобалап салып
пайдаланады.
Ондай қораларда сиырларды қалың төсеніштерде ұстайды да ... ... ... ... ... ... ... болады.
Қораның сиымдылығы үлкен болса, әр 25-50 басқа шақтап, дем ... ... ... есептеп, бірнеше бөліктерге бөледі. Малдарды азықтандыру, суару, арнайы
жасалған серуен алаңдарында ... ... сиыр ... ... ... ауа температурасы плюс бес градустан төмен
болмағаны қаралады. Қалың ... ... ... ... оның ... қабатындағы температура 15-20 ºС
дейін көтеріледі. ... ... бір рет 3-5 кг әр ... ... салып
отырады да, жыл бойында 1-2 рет механикалық әдіспен шығарып отырады.
Ірі қара малдарын бос ... ... ... ... ... ... ... байлап тұрғызып ұстауға арналғандай болып
және ондағы технологиялық процесстердің түрлеріне байланысты болады.
Мұнымен қоса ірі қара малдарын бос ... ... ... әрбір
топтағы мал басының санына байланысты ... ... ... ... ... әр ... басы (60 одан артық) көп ... ... ... ауру, күйтке келген сиырларды дер кезінде анықтау қыйынға түсіп,
әлсіз малдар шектеліп азық жеп, су ... ... ... ... ... қара ... ... тәсілдермен қораларда тұрғызып-байлап және
бос еркін ұстаған ... әр ... ... еден ... мен ... негізгі
технологилық бөлшектерінің қалыпты размерлері 1-ші кестеде өрсетілген.
Малдарды байлаусыз, ірі ... ... ... ... ... ... ... жиі таластар туып, әлдісі
әлсізін шектеп, азық-судан қағып, сүзіп жарақаттар түсіріп, малда ... ... ... ... ... апарып соғады. Сондықтан
оларға арналған азықтандыру науалары мен суару құбырларының ені әр ... ... ... ... ... Сол ... ... алаңдарының мөлшері де нормативке сәйкес болуы керек.
Ірі қара малдарын ұстау ... жас ... ... науаларының ені мен суғарғыштардың размері және серуен алаңдарының
нормативтері берілген.
Малдарды ... ... ... ұстау кезінде сиырлар тобы
әр цехта (бөлмеде) технологиялық ... ... ... қара ... ... ... туу ... қарай жіктеп, топқа
бөліп бір цехтан екінші ... ... мал ... ... ... циклограммына (есебіне)
байланыстырып жүргізіледі.
3. Ірі қара малдарына арналған қоралардың ... ... ... ондағы қоршаған ортаның ... ... және ... ... мен ... ауа қозғалысы, жарық сәулесі, газдық құрамы, микроорганизмдер мен
шаң-тозаңдар мөлшері т.б.) сипатталады.
Ірі қара малдарына ... ... ... ... ... өнімі
және ұстау тәсілдеріне тікелей байланысты болады. Сондықтан әрбір малдардың
түрі, ... жасы және ... ... (буаз, қысыр, тұқымды
т.б.) сай келтіріп микроклимат ... ... ... 5). ... ... сай ... ... әртүрлі жолдармен қалыпқа келтіреді
(желдету, жарықттандыру, жылыту, тазалау ... ... ... ең ... ... ... болып
ауаның төменгі және жоғарғы температурасы саналады. Ауа ... ... ... ... жас ... ... ... өсуі 15-20
пайызға, сиырдың сүт өнімі – 15-30 % ... ал ... ...... ... ... микроклиматының қалыпты шамада болуы пайдаланған
құрылыс материалдарының қасиеттеріне байланысты. Қора бөлшектері ... ... ... жылу ... бойына су сіңірмейтін, ауа өткізгіш,
жеңіл, жоғарғы температураға төзімді материалдардан жасалуы қажет. Себебі,
әсіресе қыс ... суық ... ... ішкі ... ... ... оның ... беттері арқылы тарап кетеді де, ішкі ... ... ... ... ... қора бөлшектерінің
беті суық болса, солғұрлым мал денесінен булану және өткізгіштік жолдарымен
жылу ... ... ... Көбінесе қыс мезгілдерінде булану арқылы
жылудың денеден тарауы қораның ұзын ... ... ... орналастырылған малдарда болады. Мысалы, қораның ... ... ... ... жылудың тарауы, қораның
басы, ұзын қабырға, қақпа-терезелерге таяу қойылған клеткалардағы төлдермен
салыстырғанда 10-25 ... кем ... ... ... ... жас ... төзімділігін
(резистенттілігі) төмендетеді. Ол кезде организм де қарсыдене (антител)
түзілуі төмендеп, ... ... ... және ... ... ... ... жұқпалы және жұқпайтын әртүрлі ... ... ... Ортаның жоғарғы температурасы да ... ... ... ... ... ... ... температурасының жоғарлауы) тууына әсер ... ... ... 27-32 ... ... сиырдың сүті 10-30 %, ал 38
градуста – 50-60 пайызға төмендеген. Бұл ... ... ... төмендеп, су
ішуі артып, дем алуы мен қан тамырының соғуы жиілейді.
Қора ауасының жоғарғы ... да, ... ... ... ... жылу ... ... айтарлықтай әсерін
тигізеді, яғни орта температурасы ... ... ... ... ... ... арттырып, организмді суыққа ұрындырса, ауа температурасы
жоғары ... ... ... ... ... ыстық соғу ауруына
ұшырайды. Сиыр қораның ауасының ылғалдылығы жоғары болғанда (салыстырмалы
ылғалдық 85 % тен 95 %-ға ... мал ... 9-12 % ... ... ... бордақылау орындарының ауасының ылғалдылығы жоғары болғанда
азықтың шығыны 20-35 % ... ... ... өсуі 12-28 % ... жас ... өлім-жітімге шалдығуы 2-3 есе ... ... ... ... ... ... (аммиак, күкіртті сутегі т.б.)
мөлшері көбейеді. ... ... ... өкпе ... ... ... Бордақыда тұрған малдардың қора ауасындағы аммиак
газының қалыптан жоғары болуы салмағының 25-28 % ... ... ... ... пен ... ... газдардың және микроорганизмдердің
мөлшерінің артуы жас төлдердің төзімділігін айтулы төмендетіп, олардың
арасында ... ... ... әсер ... де, онымен күресуге қыйындық
туғызады. Мұндай ... ол ... ... алу тек қора ... ғана болады. Мысалы, бұзауларды ауасы ... ... ... ... күту бұл ... ... әсер ... Ірі
қара малдарына арналған қоралардың жарықтану шамасыныңда мал ... ... ... ... ... ... ... 5-10 люкстен 70-100
люксе жоғарлауы бұзаулардың ауруын 9-12 % ... дене ... ... 6-10 %, ... сүт өнімінің 5-15 % көбеюіне апарып соғады.
Сыйыр қораларының жарықтану мерзімін тәулігіне 6-7 ... ... ... ... (жасанды түрде) малдың сүті 6-15 % жоғарлап,
ұрықтануы 15 % артып, ... ... 10 ... ... ... ... қораларының жарықтануын қалыпқа келтіру арқылы буаз сиырлардың
қанының биохимиялық және ... ... ... ... денсаулығының артуына әсерін тигізетіндігі дәлелденген. Сондықтан
ірі қара малдарын ұстау жүйелері, өнімділігі, физиологиялық ерекшеліктеріне
негізделіп қалыпты ... ... ... ... (кесте). Ірі қара малдарын қалыптанған ... ... ... ... сиыр сүті 10-20 %, ... азық шығыны 12-35 %
кеміп, және малдардың ауруға шалдығуы 2-3 есе азаяды. ... қоса ... ... ... ... ... азайып, микроорганизмдермен
ластануы төмендеп, сапасы артады.
Мал қораларындағы микроклиматты ... үшін ... ... ... ... ... қажет. Олар қоралардың жоспарлап
салу шешімдері мен оған керек құрылыс бөлшектерін таңдау, тиісті ... әр ... жер ... мен ауа райларына сәйкестіріп,
қасиеттерін ескеріп, малдарды ұстаудың жаңа ... ... ... ... ... ... т.б. ... жатқызылады.
4. Суалтылған сиырлар мен құнажындардың гигиенасы
Сауын сиырларды суалту мерзімі шамалы қысқа (45-60 тәулік) болғанымен
мал организмінің шындалып аналықтың ... ... және ... төлдің
ширақ аман тууына өте зор маңызы болады. Анасының жатырындағы төлдің өсуі 6-
7 айлығына дейін өте жай жүреді де, ол ... ... тірі ... ... ғана ... Буаздықтың соңғы екі айында ... ... өсу ... 600-900 гр ... ... осы мерзімде буаз
сиырдың жатырындағы төлдің ағзалары мен мүшелерінің ... өсіп ... ... мен ... заттарға сұранысы жоғарлайды. Соған байланысты
сиырдың тууына 45-60 тәулік қалғанда малды саууды ... ... ... аз ... ... ... ... өсіп дамуына теріс ... ... ... кем бұзау алынады.
Сиырды суалту процессі, алдын ала рационнан концентратты (құрама) және
сулы ... ... ... 4-6 ... ... жүргізіледі. Бұл
мезгілдерде тәулігіне 1-2 рет желінің әр бөлігінен ... ... ... ... ... суалтылған сиырлардың желінсау (мастит)
ауруларына шалдығуы осы мерзімнің алғашқы екі аптасында, желін ... ... тұру ... ... ... ... ... сау ауруының шығуына бұл кезде малды дұрыс суалтпай, көп
мөлшерде сулы азықтар беріп (сүрлем, қант ... т.б.), мал ... ... ... т.б. әсер ... Егер сиыр ... аурулары кездессе, ондай малдарды жекелеп күтімге алып, емдеу
қажет.
Желінің ауру бөлігінің ... ... ... ... ... ... оның ... түсі, мөлдірлігі, ... ... т.б. ... ... сау ... ... 3-5 мл ... секрет алынады. Оның консистенциясы, мөлдір сұйық
түстен қою, түсі сұр сарғышқа дейін ... ... ... Егер ... ... көп ... ... емес, клегейлі және ірің ... ол ... ... ... ... саналады.
Суалтылған буаз сиырларды тууына 2 ай, құнажындарды 3 ай қалғанда мал
қораларының жеке ... ... Ол ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты азықтандырып, санитарлық-
гигиеналық ... сай ... ... ... ... ... ... құнажындардан алынған төлдер жиі және ауыр
ауруға шалдыққыш келеді. Мұндай алғашқы бұзаулаған құнажындардың уыздарында
ортаның микроорганизмдеріне қарсы тұратын иммундық глобулиндер жоқ ... ... ... дер ... ... 90 ... ... табынға қосса, олардың уызында ... ... ... ... ... ... төзімділігін арттырады.
Буаздықтың барысында сиыр организміндегі зат алмасу процесстері жоғарлап,
аналықтың ең ... ... ауыр ... ... ... буазықтың
жүруіне байланысты аналықтың жатырындағы төлдің өсіп-дамуына ғана әсер етіп
қоймай төлдің тууына, қайта аналық органдарының қалыптасуына, ... ... де көп әсер ... ... ... ... ... қайта өзгерістері болады.
Онымен қоса, буаз малдарының организміне оның тууына, жыныс органдарының
қалыптасуына және ... ... ... яғни уыз ... түзілуіне
қажетті көректі заттардың қорлары болуға тиіс.
Сондықтан буаз сиырлардың суалтқан кезеңдерінде организмде белок,
қант, витамин және ... ... ... ... ең ... ... саналады. Буаздықтың соңы кезеңінде, аналық организмінде қанттың
бауырда, шуда (плацент) және төл ... ... ... ... ... Қанттың азық пен жеткіліксіз организмге түсуі аралық ас
алмасу процесстерінің ... ... ... ... ... ... улы
заттардың қалдығы ацетон, ацетонды сірке және бета-окси май қышқылдарының
пайда болуына әсер етіп-кетоз ауруының ... ... ... ... шу ... ... ... қанға түседі де, төлдің ... тағы ... ішкі ... ... және ... туғызып уландырады. Мұндай сыйырдан туған ... ... ... ... қорғанысы төмендеп, көбінесе іш ауруы
(диспепсияға) – тышқаққа ... ... ... ... сиыр
малының организмінде белоктар мен аминқышқылдарына сұранысы жоғарлайды.
Өйткені, ... ... ... дене ... ... ... ... болып саналады. Белоктың бұл мезгілде, көптеген ... ... және ... ... құрамына түседі. Буаздықтың соңғы айларында
аналық организмінің ... ... ... ... ... ... дененің бұлшық еттерінде кальцидің қоры түзіледі. Малдың
төлдеуі кезіңде жатыр ... ... ... ... ... роль ... Сондықтан кальцидің денеде жетіспеушілігі туу
функциясының нашарлап, шудың мезгілінде ... ... әсер ... ... ... ... ... қалпына келуіне кедергі жасайды.
Организмдегі микроэлементтердің (марганец, иод, мыс, цинк, молибден,
фтор т.б.) жетіспеушілігі де көптеген ... ... ... ... Мысалы, марганецтің жетіспеушілігі іш тастауды жиілетіп, бұзаудың
аяқтарының дәнекер, қыйсық болуына әсер ... ... пен ... іш ... сиырдың қысыр қалуына апарып соқса, иод жетіспеген
кезде сиырдың жыныс органдарының бұзаулағаннан кейін қалыпқа ... ... В, С, Д, Е ... ... қалыпты жүріп, жатырдағы төлдің
өсіп-дамуын қамтамасыз етеді. Суалтылған кезеңдерде буаз сиырлардың ... ... ... ... ... ... туына қысқы,
жазғытұрғы – бауырдағы олардың қоры таусылған мезгілге келеді. Онымен қоса
организмді витамин – А мен ... ете ... ... – қыс ... ... құрамындағы фермент каратиназаның аз болып, ... ... ... ... А-ға ауыса алмайтындығынан болады да,
сиырдың уызы мен сүтінің құрамында да А-витамині ... ... ... ... негізгі құрамы шөптен тұрады. Шөптің
ең аз нормасы әр 100 кг дене салмағына ... 1 ... кем ... ... ең ... түрін тәулігіне әр центнер салмағына 2,5-3,0 кг
беріледі. Құрамы жақсы қалыптанған рациондағы аналықпен ... ... әсер ... Егер ... сапасы төмен болса, оны ... алып ... ... тууына екі, бұзаулағаннан соң екі ... ... ... ... ... оның ... ... шөп кіргізеді.
Буаз сиырлар үшін өте бағалы азық қатарына тамыр-түйнектер жатады. Олар
организмнің сілтілік қорының ... ... ... ... ... ацетонды қалдықтардың түзілуін тежейді. Ондай тамыр түйнек
азықтарды ... ... ... ... көп болған ... жөн. Буаз ... ... ... ... ... ... ерте дамып, уақытына жетпей тууына апарып
соғады. Бұл процесс плаценттің өсуімен жалғаспай, ... соң ... ... ... ... ... ... Аналық сиырларды толық
азықтандырмау туған төлдің иммунитінің төмендеуіне әсер етеді.
Туатын ... ... ... ... ... ... ... кейінгі ауруларының себебі болып есептеледі. Мұндай кездерде әлсіз-
жетілмеген төлдер (гипотрофик) ... ... дене ... ... ... ... процесстері қалыпты жүрмейді.
Суалту кезіңде желінсаумен ауырған сиырлардың уызы биологиялық
көрсеткіштері бойынша ... ... ... уыз ... улы ... ... аурулардың қоздырғыштарының көзі болып, жас төлдердің ... ... ... улы заттар азық пен су мен буаз ... ... ... ... одан соң сүт пен ... ... ... жағдайда
жаңа туған бұзаулар жақсы өсіп-дамыған болуы мүмкін, бірақ бірінші ... ... соң ... ... улану (молозивый токсикоз) пайда
болады. Ондай улануға бұзаулардың желінсау мен ауырған ... ... ... ... ... сиырдың сүтінде бактериалды
токсиндер көп болады). Мұндай сиырлардың арасында улану, аул шаруашылығында
химиялық тыңайтқыштардың, арам шөптерге ... ... ... ... ... және ... ... ластайтын өндіріс
қалдықтарының қоспаларынан болады.
Туғандағы салмағы 30 кг ... ... дені сау ... ... сүтінің жоғарғы болуы бұзаулаудың алдындағы екі айдың ішінде 50-
60 кг, яғни ... 0,8-1,0 кг ... ... ... Буаз ... ... көректендіргенде олардан физиологиялық жетілмеген,
әлсіз, төменгі салмақты әртүрлі ауруларға шалдыққыш және көбінесе туғаннан
кейін алғашқы ... ... өлім ... ... ... ... ... құнарлы азықтармен қамтамасыз етумен қатар, олар үшін
серуендетудің тұрғызып қолда ұстаған кезде (3-4 ... ... өте ... болады. Қозғалыс шектелген кезде, немесе жоқ болса ... ... ... нашарлап, ферменттік қарқыны төмендеп жыныс
органдарының өсуі әлсіреп, гипотонияға ұшырайды. Буаз сиырларда серуендету
жоқ болса, қалыпты тірі ... бар, ... ... ... тууы ... шала ... ... болады. Мезгілді серуендету сиырдың жеңіл
бұзаулауына әсер етіп, желінінің ... және ... ... ... ... Тек дені сау ... ғана сау төл алуға болады.
Аналық сиырлардың қандай ... ... ... ерте уақытта болса да, оның
туған төлінің қалыпты өсіп-дамуына жағымсыз әсерін ... 2. ... ... ... (2 сағ)
Қаралатын сұрақтар:
1. Қойларды ұстау жүйелері
2. Қой қораларының және технологиялық бөлшектерінің размерлері (өлшемдері)
3. Қойларды азықтандыру және күтіп-бағудың гигиенасы
4. Қошқарлардың ... ... ... төрт ... ... ұстайды: тұрғызып-жайып, жайып-тұрғызып,
жайып және жыл бойына тұрғызып қолда ұстайды.
Тұрғызып-жайып ұстау. Мұндай жүйеде қойларды жылдың ұзақ ... ... ал ... ... ... ... ... тұрғызып көбінесе
қойларды қыс айларында азықтандырып, серуендететін алаңы қаралған қораларда
ұстайды. Ашық алаңдардың (база) ішінде азық ... ... су ... тұз ... орындар белгіленеді. Ауа райының қолайлы кездерінде
базаға шығарып азықтандырып, түнгі жатар кезде қораға қамайды. Ал күннің
жылынған ... ... ... тәсілін – табиғи жайылымдары бар ... ... ... ... жерлерінде мал жаятын, әсіресе ұсақ
малдар жайылатын жайылымдар жеткілікті кездеседі де ... қыс ... көп ... ... ... ауа ... қолайсыз кездерінде
пайдалану үшін жеңіл, үш қабырғалы, төбесі жабылған қоралар немесе буылған
қамыс, талдардан ... ... ... үйше тоқылған-катондар тұрғызылады.
Үш қабырғалы қораларда да, сол сияқты катондарда да ... ... ... етілуі керек. Қысқы айларда нашар, әлсіз, ауру
малдарды көректендіру үшін азық ... ... ... ... ... мал ... кезінде саулықтарды қозылары мен алғашқы айда ... ... ... 30-35 % шамалап жылыланған қора соғылады.
Жайып ұстау тәсілі – жайылым жерлерге бай ... ... ... ... ... тек ... суығында, ерте көктемде қоздаған малдарға қатаң
және ... ... ... ... жыл бойы ... жаю мен күтіп-
бағуға оңтүстік жылы аймақтар қолайлы болады.
Тұрғызып қолда ұстау тәсілі – егін ... ... ... жерлері жоқ аймақтарда қолданылады. Мұндай жағдайда қойларды
қораларда ұстап, ал оларға ... ... ... шөптерден дайындайды.
Жайылымға малдары тек серуендеу үшін ғана бостады. Жазда оларды қоршалған
алаңдарда азықтандырып, ал ... ... ... ... қыстың
жайсыз, суық мезгілдерінде және төл алатын кездерде пайдаланады. Қойларды
жылы, ылғалды және тығыз қораларда ... ... ... ... ... ... ... өсуі бөгеліп, тұяқ аурулары пайда болып,
резистентілігі төмендеп ауруға жиі шалдыққыш келеді.
Бағыты бойынша қой ... ... ... ...... малдардың бұрынғы тұқымын жақсартумен қоса жас тұқымды тоқтыларды
өсіріп, жаңа тұқымды ... ... ... - өнім ... (жүн, ет, елтірі
т.б.) негізделген. Алынатын негізгі өнімдеріне байланысты ... ... ... ... жүнді ет-жүн-сүт бағытындағы, каракул (елтірі) және
тондық (сең-сең) терілер алуға арналғандар болып бөлінеді.
2. Қой қораларының және ... ... ... қой ... бірнеше қоралардың түрлерін
жобалап – тұрғызады. Оларға қысқы және ерте көктемде қоздайтын аналықтарға
арналған ... төл ... бар ... ... ... (тұқымды)
ұстайтын, әртүрлі жастағы және жынысты қойларға арналған қоралар, қаракул
шаруашылықтарында төл ... және мал сою ... ... Қой ... ... жеке ... ... қой қырқу орындары қаралады.
Қой фермаларының территориясында ветеринариялық және мал өлшенетін орындар,
су, жылу ... ... азық ... ... малдар
тұратын ашық алаңдар т.б. болады.
Қой қоралар табиғи жасанды ... ... ... Қой ... ... 1500 ... ... орналастыруға арналады.
Кең тараған қой қоралардың сиымдылығы 600-800 басқа болады. Қой қораларды
сол түстік және ... ... ... «Г» типті, ал оңтүстікте «П»
тәрізді тұрғызылады. Бұл қоралардың сыртқы бұрышы жел өтін ... ... ... суып ... ... ету ... ... басым соғатын жағына
қаратып орналастырады. Ал ық ... ... 1,5 м ... ... ... ... ... алаңын қалдырады. Олардың ... ... және ... арналған науалар қойылады. Қорадағы әр басқа ... ... ... ... ... ... жынысына, ұстау тәсіліне,
өніміне және физиологиялық ерекшеліктеріне байланысты болады.
Әр түрлі типті қораларында қойларды орналастыру кезінде бір ... ... ... ... ... қоздағанда – 1,0-1,2 м²,
қошқарларға жекелеме ұстағанда – 3-4 м², топта – 1,5-1,7 м².
Жартылай ашық күрке ... жас ... – 0,3 - 0,4 м², ... 0,5 м², тұрақты төл үйшіктер үшін – 2,0-2,5 м², ал роман тұқымды
саулықтарға – 3,0 м² кем ... Төл ... үшін қой ... ... ... орын ... Қой ... кезде қосымша жылжымалы бөлгіштер
мен (тор көзді щиттер) барлық қоздайтын саулықтың 30 % ... ... ... төл ... жасайды. Саулық саны 500 бастан артық
болса, жеке төл үйшік қаралады. Сыртқы орта ауа ... - 30ºС ... төл ... ... жылылайды. Еліміздің кей ауа райы жұмсақ
аймақтарында жеңіл типті, жергілікті арзан материалдардан катондар-шатырлы
немесе ... үй ... ... ... ... екі типі ... (шатырлы) және (қазақ үй тәріздес) орынборлы. Катондарды биіктігі 4
м ағаш тіреуіштерден (сырықтар) жасап, сыртын қалың ... ... ... ... ... 650 бас ірі ... ... катондардың еденнің
диаметірі 16 м, үстіңгі тесігі – 2 м, болып әрбір ірі қойға – 0,4 м², ... – 0,25 м² ... ені – 2,0-2,5 м ... ... ... ... тесіктен таза ауа алмасып, ішінде улы
газдар болмайды. Ауаның ең суық ... де ... ... ... ... ... мал организміне пайдалы ... ... Қой ... және ... ... мал тұратын қоралардан басқа
изолятор (ауру ... және ... ... ... ... ... ... – 16 м², лабораториясы – 7,6 м², қошқарлар
тұратын орын – 8 м² және екі ... – 16,6 ... ... ұрықтанған және
ұрықтануға дайындалған саулықтарға арналады.
Қышыма, қотыр ауруларының ... ... ... үшін жайылымда немесе
жайлауда малдарды ұстаған кездерде, жеңілдетілген, жинамалы, ... ... су ... ... қой тоғыту ваннасы купка жасалады.
Ірілендірген қой фермаларында тоғыту ванналарының орнына арнайы
жасалған жанбырлататын құрылымдар ... ... және ... ... ... ... ... мен қамтамасыз ету, олардың аман
сақталуы мен өнімінің молаюының бірде-бір кепілі болып саналады. Рационда
неғұрлым күкірті бар аминқышқылдары ... ... ... көп ... қой жүні ... ... протейннің мөлшері емес, сапасы мал
өніміне айтарлықтай әсерін ... ... ... ... ... азықтың түрі, құрамы мен сапасына сезімталдығы жоғары
болады. ... ... ... ... ... ... ... соғады. Сол сияқты, қойлардың жүнінің сапасы оларды қыша (горчица)
шөптері мен және ірі ... ... ... ... ... ... және жартылай биязы жүнді қойларды ... ... ... ... әсіресе дәні піскеннен кейін, селеудің басы
қатайып, жүн ... ... де, ... ... ... етке ... кейде
тіпті ішкі өкпе, жүрекке дейін жетеді де, ... ... ... Сол ... түйе ... ... ... шөппен де
азықтандыруға болмайды.
Қойлардың рациондарында минералдық заттардың жетіспеушілігіде ... ... ... тигізеді. Әсіресе, қыс ... ... ... мен ... ... ... еміп, жүнін
сорып, соның салдарынан ұлтабарының аузына жеке ішек ... ... ... ... ... ... өлім-жітімге шалдығады. Бұдан
сақтандыру үшін саулықтар мен қозыларға арналған ... ... ... тұз ... ... ... ... арық, әлсіз малдарды іріктеп
бөліп алып, жеке күтім жасау қажет. Қыс аяғында, көктемнің басында ... ... ... ... ... ... ... экономикалық шығынды арттырады. Қойларды арнайы азық науаларын
пайдаланып, ашық жерлерде – аландарда көректендірген дұрыс ... ... ... құрама және сулы азықтар үшін екі жақты немесе бір жақты
науалармен қамтамасыз етіледі.
Бір жақты науаларды ... ... ... ұзын ... бойымен сырт
бетін қабаттасытырып орнатады.
Екі жақты азық ... ... ... ... ... да ... ... еркін келіп тұруына мүмкіндік жасалады. Мұндай науалардың
жалпы ұзындығы 2-3 м ... әр ірі ... – 0,25 м, ... – 0,15 ... Рештак-науаны тақтайдан төрт бұрышты жасап, 30-40 см ... ... енін – 25-30 см, ... – 10-12 см ... екінші
қабатына қатаң азық салынатын сирек ... ... ... науа
қалдырады.
Ұрықтандырудың алдында 1,5-2 ай ... арпа ... ... сұлы
ұнтақтары т.б. құнарлы азықтармен көректендіру (протейндері мол) ... % ... ... ... ірі ... ... сүті мол ... Сол
сияқты қойларды сүрлеммен азықтандырған сүтін 15-22 %, ... – 20 ... ... минералды заттарға сұранысы жоғары болып, туардың
алдында, ... ... және ... тәуліктік сұранысы 10 есе артады.
Рационда кальций, фосфор, кобальт, мыс, йод, жез, ... ... ... А, Д, Е ... өте ... ... тууына және
саулықтың сүтінің кемуіне апарып соғады.
Қойларға арналған ... ... ... ас ... жүйелерінің
ауруларына ұшыратпайтын, әсіресе ұнтақты ... ... ... ... ... ... ауру ... үшін дымқылдап берген дұрыс. Ас тұзы
мен зат алмасу процесстерінің жұмысын бұзып ... ... ... ірі ... үшін – 10-15 г, ... – 5-8 г ... керек.
Қойларды таза сумен қамтамасыз ету ... ... ... жаз
айларында суға сұранысы жоғары болады да тәулігіне кем дегенде екі ... және ... ... ... күтімі жақсы болып, таза жерлерде ұстаған жағдайда жүннің
өсуі жақсарып, сапасы артады, іші таза емес, ылғалдығы ... асты ... ... олардың жүндерінде, әсіресе бауыр жүндеріне нәжістер
қатып, оның түсін сарғайтып, серпінділігі ... ... ... ... ... ... ... төмендетпеу жолында, сол сияқты
оларды тікенек шөптердің ішіне жібермей маяларды қоршап қояды.
Қойлардың басқа малдардан артық ... ... ... ... ... ... ... жыл бойына, қар астынан керек
көректерді тауып жейді ... Олар ... ... ... ... ... көректенеді, әсіресе жаз айларында шөбі қысқа қыратты
жерлерде жайылса, қысқы ... шөбі ... ... ... ... тебіндеп азықтанады.
Егер ауа құрғақ болса, ірі қойлар суықтан қорықпайды, ... ... ... ... ... төзімсіз болады. Буаз сулықтарды
мұздақ қарлы жерлерге жаюға болмайды. ... ... ... тұяқтары
қыйылып, мұз қабыршақтарын жұтып, іш тастауға апарып ... ... ... ... 20-30 күн бұрын, және туғаннан соң 5-7
күндер бойы жайылымға шығармай қолда тұрғызып ... ... ... 20-30 ... ... ... шөбі мол жерлерге жаяды.
Қойларды көбінесе 0º дейінгі ... ... ауа ... 5-6ºС ... ... жөн. Жылы ... ... ұстағанда
олардың тұяқтары ауруға ұшырап (айырма болып), жүні ... ... ... ... ... қой ... ... ауа температурасы 5-6ºС,
ылғалдығы 80 % және газдардың, әсіресе ... ... ... үшін ... ... керек.
Қойларға арналған қораларға құрылыс материалдарын әрбір аймақтың ... ауа ... ... ... өте ... болып, әрбір тосын жағдайлардан ... ... ... ... ... қорада, шарбақ қорғандарда қамауда
тұрғанда үріксе бір-бірінің үстіне шығып кетіп, ... ... ... ... күйзелісті жағдайдан өте жай (1-2 ай) шығады да,
күйін төмендетіп, өнімін азайтады.
4. Қошқарлардың гигиенасы
Мал басын өсіруде қошқарлардың ... мен ... ... ... ... одан ... ұрықтың сапасы оларды азықтандыру мен күтіп-бағуына
тікелей ... ... ... қошқарларды мезгіл-мезгіл әртүрлі
ауруларға, әсіресе ұрық арқылы тарайтын бруцеллез, ... ... іш ... т.б. ... ... ... Жаңа ... қошқарларды 30 күн карантинге ұстайды. ... ... ... және ... ... ... барлығына мұқият зерттеулер
жүргізеді. Егер қошқарларда жұқпалы аурулар ... ... ... ... емдеу жұмыстарын жасайды. Карантин аяқталған соң,
инфекциялық ауруларға (3-айда бір ... кем ... ... ... де, ... ... жұрналға тіркейді.
Қошқарларды шағылысқа 1,0-1,5 жасынан бастап пайдалана ... ... ірі ... үшін ... 3-4, жас қошқарларға – 2 рет
шағылысқа түсуіне рұқсат ... ... ... ... және ... алу керекте, күндіз дем алыс беріледі. Асыл тұқымды қошқарлар
қалыпты күтім мен құнарлы азықтандырған кездерде жыл, әсіресе ... ... ... ... ... 5-6 рет ... ... алады да,
ұрықтың сапасын төмендетпейді.
Қошқарға артық салмақ түсіріп пайдалану кезінде, олардың рационына ... ... ... және 2-3 л сүт береді. Тәулік ішінде кем деген 6
сағат бойы серуен аланыңда ... ... жаю ... ... жетіспегенде
қошқар семіріп, қозғалысы бояуланып, шағылысқа бармай, ... ... мен ... ... қосқан кезде қошқарлардың 2-3 аптадан
кейін жыныстық ... ... ... ... ... ұрықтандыру
тәсілін пайдаланғанда әр қошқарға жыл ішінде 5 000 ... ... ... үрпі ... ... тері ... ... стрептококки, ішек таяқшалары т.б.) тазартып,
әр он күнге бір рет 1:1000 ... ... ... жуып
отырады. Жылына кем дегенде 3 рет тұяғының өскен жерлерін кесіп, ... ... ауа ... 5ºС, ... ... 80 ... жарық коэффициентін 1:20 шамада болуы керек. Аса тұқымды
қошқарларды жеке ... әр ... 4 м² еден ... ... ал басқа
қошқарларды клеткаларда топтап (4-10 басқа дейін) әр басқа 1,5-1,8 ... ... ... 3. ... малдарының гигиенасы (2 сағ)
Қаралатын сұрақтар:
1. Жылқы малдарын ұстау жүйелері
2. Жылқы фермаларының негізгі құрамдары
3. Жылқы малдарын азықтандыру және ... ... ... күтіп-бағудың гигиенасы
Жылқы малдарын өсіру көптеген шаруашылықтар үшін, ... ... ... ... ... ... ... Бурят, Якут, Алтай
т.б. елдерде кең тараған. Олардан тек ... ... ет, сүт алып ... міну және ... жүк тасу ... ... және ... ойындарына қосып, жүлделі орындарға ие болады.
Сол сияқты жылқылардан биологиялық препараттар (гипериммунді қан
сөлдері, гамма-глобулиндер, ... ... т.б.) ... ... ... т.б. ... негіздеп төрт бағытта
өсіретін шаруашылықтар болады.
- Жұмыс ... ... ...... ішіндегі жүк
тасымалдау, бір жерден бір жерге қатынасу, малдарды ... ... ... ... өңдеу т.б. үшін пайдаланады;
- Өнімдік бағыттағы жылқылар – ет, ... ... ... ... жыл бойына, арзан құнарлы өнімдермен әсіресе
жоғарғы ... ... ...... ... ...... жал, жая тағамдарымен, дем алу орындарына (курорттарға)
құнды емдік ... мол ... ... емдеу
мекемелеріне арналған емдік биологиялық активті препараттар
жасап шығару т.б. алуға;
- Спорттық бағытындағы ... - ... ... ... саяхаттарға, арнайы жарыстарға арналған;
- Жаңа тұқымды жылқыларды өсіріп және ескіні жаңарту бағытындағы
селекциялық ... ... ... ... ... ... дамыту үшін және бұл саладан ең
жоғарғы өнімдер алуға зоогигиеналық талаптарға сәйкес ... бағу ... ... ... ... жүйелері
Жылқы малдарын ұстау жүйелері мен тәсілдерін таңдау әр шаруашылықтың
жағдайына, алған бағытына, жер ... ауа ... ... ... ... екі ... ... қорада және жайылымда -
табында қолданылады.
Табында жайып ұстау жүйесі – ... келе ... ... ... ... жайып, арзан өнімдер алуға негізделген. Бұл жұйені
малдардың бағыты, шаруашылықтың мүмкіншілігіне және жер орайына ... ... ... ... ... және ... табында ұстау
болып бөлінеді.
Мәдени-табындау тәсілі бойынша асыл тұқымды және жергілікті тұқымды
жылқыларды жылдың көп мезгілінде жайылымдарда ұстап күтіп ... Ал ... ... - іші ... және ... ... ... бөліп
жабдықталған қораларда ұстайды. Ол үшін ... ... жасы ... қарап біркелкі топтарға бөледі (биелер, құлынды биелер, аттар,
айғырлар т.б.)
Мәдени табында ұстау ... ... ... ... ... ... кетіп тозған кездерде және қары қалың, суық боранды, мұзды
мезгілдерде шөп және ... ... мен ... ... ... ... биелерді жылыланбаған қораларда немесе ашық базаларда шөп
беріп (14-20 кг 1 басқа) күтеді де, ашық ... ... да ... малдар
мен бірге жайылымға шығарады.
Жақсартылған табындарда ұстау тәсілі кезінде жылқыларды жыл бойы
жайылымда ... Ауа ... өте ... ... ... ... құлынды-буаз биелермен әлсіз, ауру ... ... ... ... ... ықтырма қоралар (15-20 % ) қаралады.
Қалған жылқыларды қатты суық борандарда ... ық ... тау ... ... ... ... араларын пайдаланады. Жергілікті материалдардан
(талдар, қамыс т.б.) ... ... ... ... онда шөп қорымен су
қоймасы қаралады. Жайылымда табындап ұстау ... ... ... ... ... ... ... үйірде әр жастағы ұрғышы жылқылар және бір
айғыр болады. Тәжіриблі қартаң айғырлардың үйірінде 30 ... жас ... ... – 15 ... дейін ұрғышы жылқылар және құлын-жабағылар
болады. Басқа- еркек жылқылар (аттар, тай, құнандар) жеке ... ... ... бағылады.
Табындағы жылқылар тығыз жүнді және қалың қабатты терілі болып келеді
де, жаздың аса ... мен ... ... ... болып келеді.
Жергілікті аймақтық ауа райына шыныққан ... ... қар (40-50 ... мұз ... ... ... болса, өзіне қажет көрек азықтарды тауып
жейді (тебіндеп).
Шаруашылықтың бағыты және ... ... ... мен су ... ... табындардың размері әртүрлі болады.
Құлынды биелердің табында 80-150, айғырлар 20-25, жас жылқылар ... 150 ... ... ... Жайылымы жазық аймақтарда ет бағытындағы
жылқылар үшін ір ... ... ... ... – 400 басқа
дейін, ал таулы жерлерде 100 басқа дейін топталады.
Жылқыларды бір жайылымнан екінші жайылымға ... ... ... 6-7 км ... ... және 10-15 км ... ... дем алыс
беріп, жалпы тәуліктік жүруі – 30 км ... ... ... ... жұқпалы аурулар бұрын, шықпаған таяу маңдарда
өлген малдардың өлекселері сақталған орындар жоқ, ... мен ... ... ... ... ... керек.
Жылқыларды қорада ұстау жүйесі – кезінде, олардың өндірістік бағыты,
физиологиялық ерекшеліктеріне байланысты жекелеп және ... ... ... ... ... ... ... тұрғызып ұстау үшін жан-жағы сырықтар
мен шектелген бөлмелер – денниктер, топтап ұстауға ірі секциялар ... ... ... ... ... ... ... жабағыларды және өнімдік бағалы тай-құнандарды ұстайды. ... ... ... ... ... ... жұмыс аттары топтап
20-100 басқа дейін ірі секцияларда (залда) ұсталады. Топта (залды) ұстайтын
қоралардың ішінде де билердің ... ... ... зауыттарына, қораның ық жағынан серуен алаңдары (поддоктар)
қаралады. Жекелеме серуен алаңдарының ауданы ... ... үшін – 600 ... жас ... - 400, ... жылқылар топтарына – 200 ... ... ... үшін ... алаңдары қаралмайды, бірақ аттарды
тексеріп, тазалау жүргізу үшін сыртқы ат байлау орындары қаралады.
Жылдың жылы ... ... ... ... да, қоршалған,
жасанды шөптер егілген жайылымдарда ... ... ... 50-80 ... Ондай арнайы қоршалып жасалған жайылым орындарында (зауыдтарда) жаю
ливадалық тәсіл деп аталады.
Жылқыларды суаруға таза ... ... ... ... ... суларының сапасы сәйкес ... ... ... және тұма ... ... ... ... фермаларының негізгі құрамдары
Жылқы фермалары, құрғақ, жер астының ... ... емес ... ... ... рельефі бойынша табиғый жауын, қар
сулары ағатындай , жан-жағына еңіс болуы керек. Батпақты ... ... ... ... таяу ... ... жерлерге салынған
жылқы қораларының іші сыз болып, әртүрлі аурулардың шығуына апарып соғады.
Жылқы фермаларын мал өнімін ... ... ... ... ет ... т.б.) 3 км жақын, малдар өлекселерінің
қоймаларынан, ірі жол қатынастарынан 2 км таяу ... ... ... орын тандағанда ол жерлердегі ветеринариялық-санитарлық және
зоогигиеналық талаптардың дұрыс сақталып, ондағы эпизоотологиялық жағдайдың
амандығы ескеріледі.
Жылқы қорларына және оның ішкі ... ... ... ... жобалап және салу ол аймақтың ауа райының жылдар бойғы
көрсеткіштеріне, шаруашылықтың бағытына, ұстау жүйелеріне және ... ... ... негізделіп жүргізіледі. Жылқы қоралары малдарды
орналастыруға және ... ... ... ... ... Жылқы қораларында қосымша жылыту көздері қаралмай, ... ... ... ... ғана ... ... режим ұстап
тұратындығын ескеру қажет. Сондықтан қораның сиымдылығын ... ... оған ... мал ... ... және ... пайдаланатын құрылыс материалдарының ең ... ... ... ... ... ... ... жағынан, жылқы қораларына ... ... ... кірпіштерінен салынғанмен салыстырғанда, жылулық
қасиеттері және құрғақтығы жағынан кем ... ... ауа ... ... ... ... төбесінен су өтпейтін және жылу ұстағыш болуы керек.
Қоралардағы жылудың тез тарап, ... ... ... ... ... ... өтіне бір басын (немесе бұрышын) қаратып, өте суық
аймақтарда ... ... ал жылы ... ... ... қарай
орналастырады.
Жылқы қораларының ең басты бөлшектерінің бірі еден ... ... ... берік және төменгі жылу таратқыш қасиеті бар, су өткізбейтін және
тегіс, ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне
көбінесе сәйкес келетін еден-нығарланған саздан ... ... ... ... ... тез ... ... жиі төсеніштерді
(саломаны) ауыстырып, нәжістерді дер кезінде қырып, тазалап ... үшін ... ... ... ... ... ... қарағанда жылқы
қораларының едендерінің ағаштан жасалғаны дұрыс ... ... ағаш ... ... ... әсеріне шыдамай, тез істен шығады және дымқылданған
кезде тайғақ болып, ... ... ... ... ... ... ... берік, тиімді және жылы керамзитті ... ... кең орын ... ... ... жылудың тарап кетпеуі үшін,
оларға тамбурлы (екі ... ... ... ... ... және жер ... байланысты қораларды Г
және П типті қылып ... 40 бас ... ... ... екі қатарлы
денниктер орналастырылған қораның жобасы келтірілген.
Қораның ортасынан ұзын бойы мен көлік жүретін ені 3 м жол ... ... орта ... ... ... жегетін бөлме (манеж)
қалдырып, оның екінші басына жалғастырып қосымша бөлмелер (хамыт ... ... ұрық алып ... су ... т.б.) ... ... ... денниктердің размері – айғырлар үшін – 16 м², құлынды
биелерге – 14, ... ... - 12 м² ... ... қабырғаларды үстіріктелген тақтайлардан немесе керамзит-бетонды
плиткалардан 1,4 м ... ... ... ал 2-2,4 м ... ... 5-6 см ... ... бұрышына ірі жылқылар үшін 1 м, жас ... – 0,6 м ... ... – 1- 1,2 м, ені үстінен -0,6 ... – 0,4 м, ... – 30 см, азық ... ... ... 9).
Азық науаларының жанына су құбырын таратады. Зоналдық (топты) тәсілмен
ұстағанда әр секцияда 20 бас тай, ... – 6,0-6,5 м² еден ... ... ... орналастырады. Үлкен жылқылар үшін еденнің ауданын ... 8 м² ... ... ... ... ... ... тұрақтарды,
жуандығы 10-12 см сырықтар мен (ағаш немесе метал) алдыңғы жағынан 1 м
жандарынан – 0,65-0,7 м ... ... ... цимбал деп атайды (сурет
5). Жылқыларды топтап ұстағанда азық науаларын ұзын қабырғалардың бойы мен,
еденнен оның ... 1 м ... ... 0,6 м жас тай-жабағаларға арнап
орнатады. Мұндай тәсілмен ұстағанда суға арнап секцияның ... ... – 0,5-0,7 м ... үстінен есептегенде ені – 0,6 м, түбінен –
0,4м, ... – 0,4 м, ір ... – 0,6 м ... ... ... ... серуен алаңына (паддокқа) жылқылар шығатын есік
қалдырады. ... ... әр жас ... үшін ... ... – 12 м²,
тұқымдық – 20 м² ірі ... – 20 м² ... ... ... ... ... барлық жылқылардың топтап ұстаған кездерде 15-20
%, жекелеме ұстағанда – 10-15 % ... ... ... ... (ішкі өлшемі) өнімдік және жұмыс
жылқылары үшін – 2,4-2,7 м, ... ... ... – 3 м, ... 3,5 м, ... ... манеждерде – 4,5 м жас жылқыларды
үйрететін манеждерде – 6 м ... ... ... ... ... болу үшін ондағы ауаны
мезгілінде алмастырып отырудың рөлі зор. ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін ішкі ескі ауаны шығаруға арналған
құбырлардың беттерінің ауданы әр басқа шаққанда ірі ... үшін – ... жас тай, ... – 100-150 см² ... ... ... Жылқы
қораларының микроклиматының көрсеткіштері, оларды ұстау ... ... ... болады (кесте 10). Қорадағы микроклиматтың
көрсеткіштері, әсіресе ауаның құрамындағы зиянды газдардың ... ... ... ... ... ... ... қораларында,
кәзіргі кезде көңнен тазарту үшін қырғыш транспортерлерді пайдаланады.
3. Жылқы малдарын азықтандыру және суарудың ерекшеліктері
Жылқы малдарының тұрақты ... ... ... өнімділігі және
жұмыс күші айтулы мөлшерде оларды ... ... ... ... ... ... ... кезінде азықтың сапасына, дайындау тәсілдеріне,
беру ретіне т.б. бақылау жасалмаса, олардың әртүрлі ас ... ... ... ұшыруы жиі кездеседі.
Ас қорыту процесстерінің, жылқы малдарының организмінде қалыпты жүру
үшін және әртүрлі ауруларының алдын алу ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... қатаң, одан соң сулы, ал ең
соңында дәнді, ... ... беру ... ... ... ... алдында
30-40 минут бұрын жылқыға су ішкізіп ... Ең ... тағы да ... ... яғни суын басқызады. Мұндай ережелерді сақтамаған жағдайда, мысалы
дәнді азықтарды (жемді) жылқыға жұмысқа пайдаланғаннан кейін жедел ... ас ... ... ... ... ... ұрындырады (іші
кеуіп). Дәнді азықтарды бергеннен кейін жұмысқа пайдаланбау қажет (мініп,
жегу), ал дұрыс ас ... үшін 1,0-1,5 ... дем ... ... Сол ... ... азықтар мен көректендіргеннен соң жылқыларға сулы азық немесе
су бермейді, керісінше азықтардың бүл түрлерін алдымен жылқыны ... ... ... ас ... мүшелерінің күйіс қайыратын малдар мен
салыстырғанда ... ... ... байланысты, оларға
жоғары сапалы, ішінде көректі заттары ... ... ғана ... Үсіген, шіріген және көгерген азықтар жылқылардың еріндеріне жара
түсіп, іші ... ... ... ... әртүрлі аурулардың шығуына
апарып соғады.
Жылқылардың ... ... ... жүгеріні кіргізеді, бірақ
жүгері, құрғақ (ылғалдылығы 17 %) болып, малдың семіріп кетпеуі үшін ... 1/3 ... ... ... ... Кей ... жылқылар рационына
жарма және күнжара қосады. Олардың тәуліктік мөлшері: күнбағыстың – 2 ... – 0,5 кг, ... ... – 3 кг ... болмауы қажет. Жылқылардың
рациондағы қажетті ... ең жиі ... түрі сұлы және арпа ... ... бен қант ... ... ... 10 кг дейін беруге
болады. Жылқылардың негізгі азығы сапалы шөп болады.
Жылқыларға шөпті төменде орналасқан науалардан беруге ... ... ... шөп ... мен, қыйқымдар мен жылқының терісі, ... жас ... ... ... бүкір болуына әсерін тигізеді.
Жылқыларды тәулігіне үш рет суғарады. Жаздың ыстық күндерінде олардың
суға сұранысы жоғарлайды.
Жұмыстан соң, жүріп терлеп келген ... ... ... ... ... суық ... әсерінен жылқының ішегі түйіліп, «тышқан» болып
ауырып, көбінесе ... ... ... ... ... ... азық ... 50-60 минуттан соң ғана суаруға болады. Егер терлеген атты ... ... оны ... аяқталудан 30-40 минут бұрын су ішкізуге болады және
жылқы қатты ... ... ... ішу үшін ауыздығын шешпей, немесе
шелектегі судың бетіне шөп (солома) салып қойып ішкізеді. Бұл ... ... ... ... ... ұшырап, көбінесе буыны ісіп,
аяғына қан түсіп (ревмотизм) ақсап жұмысқа жарамай, жүре алмай қалады. ... ... ... ... ... су ... ол жылқы ішінде бөртіп, қарнын
газбен толтырып-кептіреді. Жем жегеннен кейін 2 ... ... соң су ... ... болады.
Жылқылардың суық ауруына ұшырамауы үшін, әсіресе буаз биелердің ... ... үшін қыс ... суық ... сулардан (өзен, көл,
бұлақ) ішкізбеу керек. Буаз ... ... ... ... ... болмауға тиіс.
4.Айғырларды күтіп-бағудың гигиенасы
Жылқылардың шағылысуға түсетін кезі 1,0-1,5 жаста, ал жергілікті, жай
пісіп-толатын ... 2,5-3 ... ... ... ... ерте пайдалану, олардың жалпы өсуін тежейді. Сондықтан айғырларды
шағылысқа 3-4 жастан, ал кейде 5 жасынан ... қана ... ... толық құнарлы болу үшін дәнді-бұршақты шөптер, шөп
ұнын, 2-3 құрама азық түрлерін (сұлы, арпа т.б.) және сулы ... ... ... көк шөп, ... т.б.) ... ... кезінде
ұрықтың сапасын жоғарлату үшін, негізгі рационнан ... ... ... ... және көк сүт ... ... ... толық құнарлылығы, олардың ұрықтарының
(сперма) мөлшері, сапасы және айғырлардың шағылысқа түсу ... ... ... жасы тағы ... ... мен сипатталады. Тәжірибеде
айғырларға протеиндердің, фосфордың және витаминдердің жетіспеушілігі ... ... ... жаңа ... көк шөп ... 15-20
кг) жеуі керек. Қоралардың ішінде тұрғызып айғырларды көк шөп ... ... аяғы ... ... дәлелденген. Сондықтан
оларға активті моцион белгіленуі қажет.
Құнарлы азықтандыру мен қатар ... ... ... немесе
аяңдап) 7-15 км жүріп серуендетеді. Мационның ұзақтығы айғырлардың ... ... ... байланысты болады.
Жылқы шаруашылығында әртүрлі шағылыстыру тәсілдері: үйірлі, қол мен
және база да (қоспақты) ... ... ... ... ... жүйесінде, әрбір айғырға 15-20 биеден бекітіледі де шағылысу кезінде
жайылымда жүреді. Қолмен шағылыстыру ... ... ... кезде, жақсы
ұйретілген биелерді өткізеді. Әр айғырға жалпы шағылысу мерзімі ішінде 25-
40 бас бие бекітіледі. Базада шағылыстыру ... ... ... ... 1-2 сағат айғырларды қосып, шағылыстан өкізеді. Қалған уақыттарда
айғырларды биелерден бөлек ұстайды.
Дәріс 4. ... ... ... (2 ... сұрақтар:
1. Шошқа шаруашылықтарының негізгі түрлері
2. Шошқа малдарын ұстау тәсілдері және оларға қойылатын гигиеналық
талаптар
3. Шошқаларға арналған қоралар және ... ішкі ... ... ... ... малдарына арналған қоралардың микроклиматы
1.Шошқа шаруашылықтарының негізгі түрлері
Шошқа шаруашылықтары негізінен үш бағытта жұмыс істейді: ... цикл мен, ... және ет ... ... ... ... механикаландырған және
автоматизацияланған, өнім алынуы толық аяқталған циклмен жүргізілетін шошқа
шаруашылықтарын ірілендірілген шошқа ... деп ... ... ... шошқа еттерін үздіксіз (поток) өндіру
технологиясы жатады. Ол кездерде малдарды технологиялық циклге байланысты
бір орыннан ... ... ... бір ... ... ... ... яғни ұрықтандыруға жататын аналықтарды, буаз, қысыр ... ... және жас ... ... ... бір ... орынға орналастырып отырады.
Малдарды жұқпалы аурулардан сақтандыру ... ... ... ... ... да, орын ... кездерінде жасалған
жоспар бойынша әр секцияны тазалап, дезинфекциялаудан өткізіп отырады.
Шошқа фермаларының типі және ... ... ... және ... ... әр ... ... жер ораймен ауа райының
ерекшеліктеріне байланыстырып алынады. Бағыты бойынша ... ... және ... ... ... бағыттағы фермалардың міндеті шошқаларды тұқымдық және
өнімдік қасиеттерін жақсартып, ... өнім ... ... ... ... ... ету болып саналады.
Шошқа шаруашылығында технологиялық процесстерді ... ... ... ... ... және өсіру жолдарын ескереді. Шошқа
малдарын комплекстерде ұстау ... үш ... бір, екі және үш ... ... Бір ... ұстау кезінде торайларды 21, 26, 36 тәулік
жастарында енесінен айырып, сол станокта (орында) өсіріп, семіртіп, ... ... де, ал ... ... ... қораларына ауыстырады.
Мұндай ұстау тәсілі кезінде жас малдарды бір ... бір ... ... нәтижесінен туатын стресс фактордан сақтандырады.
Екі фазалы жүйемен ұстау кезінде торайларды ... ... ... дейін бір рет ауыстырады, яғни торайлары ... ... ... айырады да, сол станокты өзгертпей, үш
айлығына дейін сонда өсіріп, кейіннен бордақылау цехіне ... ... ... ... ... ... ... технология мен 12-
24 мың бас шошқаларға арналған фермалар ... ... ... ... ... ... 26-36, 45 тәуліктік
жастарында (салмағы 6-18 кг) бөліп алып, ол тұрған ... ... ... 90-120 ... ... ұстап, кейін бордақылау цехіне ... ... ... ... малдарын ұстау тәсілдері және оларға қойылатын гигиеналық
талаптар
Шаруашылықта барлық ... ... ... ... ... және ... байланысты бірнеше топтарға бөлінеді.
- Қабан шошқалар: тұқымдық және ... ... ... тексеруге
арналған аталықтар;
- Аналық шошқалар: - ... ... ... ... Буаз ... үш түрлі боп топталады: ұрықтанғаннан буаздығы
анықталғанға дейінгі, буаздығы анықталған, жеңіл буаз, және туарға 7-10 ... буаз ... ... ...... бөлініп алынғанша;
- Бордақылауға арналған шошқалар (ересек және жас) ... ... ... негізгі шошқаларды ұстаудың екі тәсілі
бар: ... және ... Жер ... ауа райы және ... байланысты шошқаларды жыл бойы қолда ... ... ... күтіп-бағады.
Серуенді ұстау тәсілінің станоктан серуендету және ... ... түрі ... ... ... ... жекелеме немесе ... ... ... уақыттарда серуендету алаңдарына шығарып
серуендетеді (моцион). ... ... ... асханаларда
азықтандырады. Жекелеме станоктарда торайлы аналықтарды ... ауыр ... ... 10 күн ... және ... қабан
шошқаларды ұстайды. Топтап ұсталатын станоктарда қысыр, үш айға ... ... жас ... ... ... ... және ... шошқаларды орналастырады.
Ірі шошқа шаруашылықтарында (комплекстерде) станоктардан серуендету
тәсілі топтап ұсталған тұқымдық және өнімдік кабандарды, қысыр және үш ... буаз ... ... ... алаңдарға мезгіл-мезгіл шығарып
серуендетеді.
Серуен алаңдарын қораның ық жағынан ұзын қабырғаның бойымен жасап,
шошқаларды ... ... ... әр ... адамға бекітілген мал
басына, ал топтап ... ... ... әр ... мал ... ... ... алаңдарының ауданы әр басқа шаққанда: негізгі қабандарға – 15
м², ... ... – 10, ... айырған торайларға – 0,8, өнімдік және
бордақылауға арналған жас шошқаларға – 1,2 м². Серуен алаңы ... ... ... ... ... ... ... кезде шошқалар станокта ірі топтармен
тұрады да, олардың еркін ... үшін ... ... ... ... ... тесіктер (лаз) қалдырылады. Шошқаларды ұстау тәсіліне
байланысты станоктарда, жолдарда, ... ... ... ... ... ... ұстау тәсілін, қысыр, алғашқы буаздықтың үш
айлығында аналықтар, өнімдік жас шошқалар және енесінен ... ... Жылы оң ... аймақтарда серуенді ұстау тәсілін жыл бойына
пайдаланса, ал басқа зоналарда тек ... жылы ... ... Қысты күндері шошқаларды ауа райының жылы күндері ғана мезгілді
серуендетеді.
Серуенсіз ұстау тәсілін бордақылауға қойылған 15-30 бастан станоктарда
топтап ... ... ... ... қорадағы станоктарда
бордақылаудың басынан аяғына дейін серуенсіз тұрады да, ... ... ... ... ... жыл ... ... қабандарда,
аналық және жас шошқаларда серуендетілмейді де, олардың ... ... ... ... ... айларда шошқаларды (аналықтар,
жас шошқалар, енесінен ... ... ... ... ... ... жаппа-күркелерде немесе қоршалған алаңдарда ұстаған тиімді
болады.
3. Шошқаларға арналған қоралар және ... ішкі ... ... ... әр ... ... шошқаларды
жеке қораларда ұстайды. Ол үшін әр шаруашылықта қабан шошқаларға ... ... ... немесе онсыз), қысыр және ... ... буаз және ... ... ... айырған торайлар
мен жас шошқаларға, бордақы ... және ... ... ... ... ... ... шошқаларға (қабандарға) арналған қоралар көбінесе ірі
шаруашылықтарда комплекстерде қаралады, ал ... ... ... ... ... ... станоктарда қабандарды да ұстайды.
Қабан шошқаларға ... ... ... ... ... ... ... санитарлық-тазалау жұмыстарын жүргізетін бөлме,
ұрықтанған аналық шошқаларды уақытша ұстаға арналған орын, жабдықтарды және
төсеніштерді ... ... ... ... ... екі ... ... ұзын
қабырғалармен аралығына ені 1 м жол тастап, ал ортадан азық ... ... ені 1,4 м кем ... жол ... ... ... ... өнімдіктерін шағын (3-4) топпен станоктарда ұстап, олардың едендерінің
ауданын әр басқа шаққанда жеке ұстағанда – 7, ... ... – 2,5 ... ... ... қоралар жарық болуы керек. Қараңғыда аталық
шошқалардың ұрығының сапасы төмендейді.
Қабан шошқалардың ... азық ... және су ... ... ... автопоилкалар) жабдықталады. Азық науасының әр
басқа шаққандағы ұзындығы (фронт) 45-50 см. Құрғақ азықтардың ... ... және ... 50 см, ... бетінің биіктігі – 25 см. Станоктың
едені жылыланған болуы керек.
Қабандардың негізгі ... ... ... қыс және күз ... ... ... ұстау, моционның жетіспеушілігі және жазда жаймау
екендігі тәжірибеде де дәлелденген. Суық ... ... ... ... жылылығы 15-18 ºС болуы керек. Егер қабан
шошқаларды жылы едендерде ұстаса, олардағы ... ... ... ... ... ... аяқ ... жарылуы т.б.) кездеспейді.
Буаз және қысыр мегежіндердің қораларын жекелеме және топтап ұстауға
арналған станоктармен жабдықтайды. Аналық ... ... ... ... қабырғаларының 1/3 бөлігі тұтас, ал қалған жағы төркөзді
болып, көң түсетін арықтың үсті жабылған ... ... ... тұтас
қабырғалы бөлігінің едені жылыланған таза болуы ... ... ... ... ... ені ... 3,5 м ... болмай, әр станокта
10 бастан көп емес қысыр ... ... буаз ... ... әр басқа
1,8-2 м² еден ауданы есептеледі.
Стакандарда жеке немесе топтап көректендіруге ... азық ... Әр ... ... деннің турасына су құбыры қойылады.
Көбінесе шошқалар станокта ... ... ... ... материалдан жасалады.
Комплекстерде буаз шошқалары туатын цехқа ауыстырғанша шағын топ пен
(5-6 бастан көп емес) ұстап, торайлардан 3-5 күн ... жеке ... ... ... кезде олардың 110-113 күндері өте ... ... ... ... осы кездерде олар толық құнарлы затты,
витаминді және макро-микро элементті рационмен ... ... ... және жеңіл буаз аналық шошқаларды ұстаған кезде қораның микроклиматы
қалыпты болуы керек. Ұзақ уақыт қысыр ... ... ... жаз ... жас аналықтардың, болуы жыныстық күйтінің ... ... ... ... ... режимде ұстап,
серуендетіп, ... ... ... ... ... ... ... шошқа қоралары
Шошқа фермалары мен комплекстерінде торайлы және ауыр буаз аналықтарға
арнап қора ... ... екі, үш, төрт ... ... ... әр
станокта бір аналықты торайы мен бірге және тууына 7-10 күн ... ... ... және ... соң 30-45 ... дейін
ұстайды.
Станоктардың конструкциялары (үйлесім құрылысы) ... ... және жас ... торайларды енелерінің үстіне жатып, жаншып өлтіруден
сақтайтын болуы керек. Ол үшін аналықты жас ... ... ... ал
торайлардың жеке шығып кететін саңылаулы тесігі болып, жеке дем ... ... ... ... ... станоктардағы малдардың бір-біріне
қатысы болу үшін станоктың үш қабырғалары тұтас, ал тек көң жолы ... ... ... ... ... ... ... болып,
астыңғы жағынан саңылау қалдырады. Жас торайларды жылыту ... ... ... ... белгілі бір биіктікте инфра қызыл, ... ... ... іліп орнатады.
Станоктардың ішіндегі көңді едендердің тор ... ... ... ... одан арнайы қырғыш, ... ... ... ... бір ... ... ... кездерде «Лузинский», ал
екі фазалы да ОСМ-120 типті станоктарды пайдаланады. Сол сияқты үш ... ... ... ... ... ОСМ-60 (СОИ-1), СОИЛ-2
типтері болады. Олардың ССИ-2 және СОИЛ-3 ... ... ... 26 ... ... ал СОИЛ-2-45 күндік жасына дейін ұстауға
жасалған. Станок ОСМ-60 (СОИЛ-1) тұқымдық фермалармен ... ... ... 60 күндік жасына дейін ұстаға қолайлы болады.
Станоктардың еденінің ... ... ... ... ... болып, егер торайларды 60-күндігінде айырса станок
ауданы – 6-7 м², ал 30-35 ... ... – 5-5,5 м² ... Бұл
станоктардың ішінде зоогигиеналық талаптарға көбінесе сай келетін СОИЛ-1,
СОИЛ-2 (Ленинградтық) типтілері болады. ... үш ... ... ортаңғысында аналық шошқа тұрып, екі шетінде торайлар жатып дем
алып және азықтануына арналған. Станоктың ... ... ... ... өздігінен аударылатын азық науасы бекітілген. Станокта табақша
немесе ... су ... ... ... ... ... ... инфрақызыл шам ілінеді де, ал торайлар мен аналықтарды ... ... ... ЛЭ-16, ... ... М ... ... қойылады.
Станок ССИ-2 типті (ВНИИМЖ) ... ... ... ... дем ... ... – 2 бөлмесі және ... ... ... ... ... торайларды өсіріп, одан бордақылап
семірту үшін станоктар ОСМ-120 типті болады. Жалпы ұзындығы – 317 см, ені ... см. ... ... аналықты ұстайтын боксының ұзындығы – 180 см, ені ... ... ... ... арналған қоралар – тұқымдық және өнімдік
фермаларда, оларды 25-30 бастан ... ... ... ... Кейбір
фермаларда енесінен айырған торайларды ұялы түрде ұстайды (бір ... жеке ... ... айырған торайларды ірі топпен ұстаған
кездерде елеулі ... өсу ... ... ... ... ... үш ... артық қоспай, яғни 15-25 бастан артық бір ... ... ... ... 0,35 м², тұқымдықтарда – 0,4 м² әр басқа
есептеп орналастырады. Азық ... әр ... ... 20 см ... ... ... арналған қоралар жылы, құрғақ жарық және
жақсы желдетілген болуы ... ... ... ... ... ... жаңа ... олардың организмдері бейімделу үшін, солғұрлым ұстау
жағдайы жақсы болуы керек. Жас торайлардың өсу ... ... ... ... ... ... болады. Сондықтан жас торайлардың
секцияларына таза ауаны механикалық тәсілмен жеткізіп, қамтамасыз етіп, жыл
мезгіліне байланысты суық кездерде жылытып, ... жаңа ауа ... ... ... ... ауа ... ... шошқаларды клеткалы батареяларда жетілтіп өсіру - мал қораларының
сиымдылығын арттырып, қорадан таратылатын жылудың ... ... ... ... жылытуға кететін шығынды кемітіп, құрлыс материалдарын
үнемдеп, вентиляция, канализация, электр ... ... ... және ауыр ... ... ... тарату, көң шығару,
ауа алмастыру, жарықтандыру т.б.) механикаландырып және автоматизациялауға
қолайлы жағдай жасалады.
Клеткалы – ... ... ... екі ... ... ... 4-10 күндіктен 30-35 тәуліктік жасына
дейін, екіншісі – 30-35 тен 90-105 күнге ... ... ... бірінші сатысында, көбінесе үш қабатты клеткалы
батареяларды пайдаланады. Клетканың қаңқасын тат ... ... ... ... өзін ... ... ... қылып
дайындайды. Клеткалардың размерлері орналасатын торайлардың жасы мен санына
байланысты болады. Өте ерте енесінен айырып ... ... ... ... да, оның ... ... болады. Топтап ұстау үшін,
размерлері үлкендеу клеткалар 1,2 м-1,5 м×0,6 м×0,8 м және ... ... ... оның әр ... ... ... еденнің ауданын 0,1
м² дан 1,2 м² ... ... ... алдыңғы қабырғасын еңіс жасап,
оған металды азық ... ... Бұл ... ... қосымша есік
есебінде пайдаланады. Көректену кезінде торайлар қатты ... ... ... ішкі ... торайдың санына байланыстырып, азық
науасын бөліп тұратын темір таяқшалар ... ... ... ... екі ... ... сеткаларынан жасалып,
оларды жылжыту арқылы, оның тор көздерінің размерлері 10×10 мм немесе12×12
мм болатындай орналастырады.
Әр қабатты клеткалардың астына ... ... ... материалдардан
еңісті төсеніш төселеді де, оның үстіне түскен шошқа нәжісі сырғып, көң
каналына түсіп, одан сумен жуып ... ... ... ... ... сатылы өсіріп-жетілдіру мерзімінде берік бір немесе
екі қабатты металдан жасалған клеткалы ... ... ... ... торайлардың өсуіне байланыстырып, ... ... м² ... ... размері 1,2×1,6 м немесе 1,3×1,3
м, биіктігі – 0,6 м. ... ... ... ... ... саңылауын
5×15 немесе 30 мм және аралығындағы саңылау 10-15 мм жасалады. ... ... ... 0,38 ... 0,6-0,7 м ... ... ... тор едендерінің арасынан арықтарға түсіп, ол жерден көң ... ... ... ... үшін ... азық науаларына қарама-қарсы жақтан
емшекті суарғыштар орнатады, оларды еденнен 5-10 см жоғары бекітеді.
Азық ... ... ... ұзын ... ... ... 25-
30 кг торайлардың әр қайсысына 18-22 см орыннан есептейді.
Торайларды клеткалы ... ... ... кезінде ондағы
микроклиматтың нормативке сәйкестігіне аса ... ... ... ... ... ... ауаның температурасы 26-28 ºС болуы керекте,
олардың өсуіне байланыстырып, төмендетіп ... ... ... ... ... ... ауа ... 22-24ºС, салыстырмалы ылғалдылығы
60 % жоғары болмауы керек. Қорадағы микроклиматтың ... ... ... тұру үшін ... ... кіргізіп-шығарып тұратын механикалық
желдеткіш орнатылады. Таза ауа жоғарғы ... ... ал ішкі ... ... (60 ... көңнің арық жолдарынан шығарылуы керек. Қора ауасының
қозғалысының жылдамдығы 0,2 м/сек жоғары ... ... ... ... ерте 5-10 ... жасында енесінен
айырып, клеткалы батаряларда ұстап, дұрыс жағдай жасалса, ... ... тірі ... – 21 кг жетіп, ал торайларды 3-5 ... ... осы ... тек 66-68 тәуліктік жастарында ... ... ... қоса ... сақталу пайызы жоғары болады.
Сондықтан, торайларды ерте енелерінен айырып, өсіріп жетілдіру, тек
өте жоғарғы ... ... ... ... ... ғана мол өнім ... тиімді болады.
Өнімдік жас шошқаларға арналған қораларды, фермалардың қуаттылығына
байланысты ... ... ... екі, төрт ... станоктар
орналастырады да, малдарды топтап ұстайды. Бір станокта 10-30 ... ... ... ... ... станоктың әр басқа шаққанда ауданы
0,7-0,8 м², ал тұқымдық малдарға – 1 м² ... ... ... (ені) және ... 3,5 м ... Азық ... әр ... шақанда
0,3 м келеді. Ір станоктың ішіне су құбырын орнатады.
Шошқа қорасының ауа ... ... ... керек. Ауа
температурасы жоғары болса (30-35º) ұрғашы жас шошқалардың жыныс күйті
шағылысуға ... ... ... жас ... өсіргенде табиғи жағдайға ұқсастырып күтіп-
бағып қана келешекте мол өнім ... ... ... ... күнделікті
серуендетіп отыру қажет.
Бордақылайтын шошқаларға арналған қораларда да топтап ... 2-4 ... ... ... ... 6). Әр ... 25-30 ... дейін болады. Азық науаларының ұзындығы әр басқа
шаққанда 30-32 см кем ... ... ... бордақы малдарын станокта 12-15
бастан артық топтамаған жағдайда, олар бір-бірін жиі ... ... ... қоң ... ... ... ... және малдардың ауруы азайып,
лажсыз сою кемиді.
Станоктардың қабырғаларының биіктігі 1,1 м кем болмай, екі ... ... ... ал ... бөлігінде, көң түсетін арықтың
үстіндегі қабырға тор көзді болып 10-12 см ... ... ... жас ... үшін станоктың ауданы бір басқа 0,5,
ересектерге 0,7-0,8 ... метр ... ... ені мен ... 3,5 ... ... тұрған шошқалардың қораларының ауасының температурасын
малдардың өсуіне байланыстырып қалыптап отырады.
Бордақыдағы малдардың ауа ... ... ... ... бермеу керек. Ондай температураның ауытқуы кезінде бордақыдағы шошқалар
оған тек қосымша азық пайдалану ... ғана ... ... ... ... бейімделіп үлгере алмай, салмағын төмендетеді.
Ауа температурасы 10ºС төмендегенде шошқаның әр ... ... ... шығыны 20-30 % артады. Шошқаларды бордақылайтын қораларда әр центнер
салмағына шаққанда алмастыратын ауаның ... ... ... қыс ... 35-45 ... ал ... – 60 куб.м. болуы керек. Сондықтан жазғы айларда
қорада бордақылайтын шошқалар тығыз орналасқан кездерде ауа ... ... ... ауа алмастырылмаған жағдайда, малдардың жылу
алмасу жүйесінің жұмысы бұзылып, ... алу, ас ... ... ... болып, соның нәтижесінде малдардың өсуі тежеліп, салмағы төмендейді.
Бордақыдағы шошқалардың организмдерінде зат ... ... ... болады да, қораның ауасына жылу көп бөлініп, температурасын
жоғарлатып жібермеу үшін ... ауа ... ... ... Ол үшін
көбінесе есік терезелерді ашып, өтпе жел ... ... ... жұмысын механикалық түрде арттырып, қорадағы ауа қозғалысының
жылдамдығын жаз айларында 1 м/сек, одан да ... ... соң, ... шошқаларды шығарып, тазалап және
дезинфекциялаудан өткізеді де, 5-7 тәулікке, қора бөлшектерінің беттеріне
дезинфекциялау ... ... ... ... ... қораға мал қамамайды. Содан кейін ... ... ... ... ... қораның микроклиматын қалыпқа
келтіріп алады. ... ... ... ... ... кейін
бір тәулік ішінде станоктарды толтырып, өте ұсақ шошқаларды бөлек күтімге
алу үшін жеке ... ... да, ... 2-3 күн ... құрама
азықтармен құрғақ сүт, балық майын және антибиотиктер береді.
Азықтандыру кезінде малдардың азық жеуін ... ... ... жемеген шошқаларды мал ... ... ... ... ... ... ... қоралар, көбінесе ауа райы қолайлы,
жылы аймақтарда салынады. Бұл тәсілмен әртүрлі ... мен ... ... ... ... ... Шошқаларды еркін серуендету
тәсілімен ұстау үшін ... ... ... да, ... алаңына қараған
ұзын қабырғаларынан, шошқалардың еркін кіріп – ... ... үшін ... (лаз) ... Әрбір тесікке шаққандағы келетін малдар саны:
енесінен айырған торайлар мен жас ... – 30 , ... ... – 20, ... ... ... ... – 30 -50 ... ... ... ... ... (ені × биіктігі, м):
енесінен ... ... – 0,3 × 0,4 м, ... және ... ... – 0,5 × 0,8 м, ірі ... ... – 0,6 × 0,9 м қаралып
жасалады. Тесіктердің табалдырығы болмай, еден мен ... ... ... ... салады. Тесіктерді топсада айналып тұратын ... ... ... ... ... ... ... орташа
температурасы минус 25ºС төмен аймақтарда ... ... ... ... қораларының ық жағынан серуен алаңдары қаралып, оның едендері
қатты материалдардан бетонданған болуы керек. ... ... ... 3-4 ... 1 ... су ағар бір ... құлама болуы керек. Серуен алаңын қоршап, әр
шошқалар тобы ... ... ... үшін ... ... (секцияларға)
бөледі. Оңтүстік аймақтарда серуен ... ... ... ... ... ... ... алаңдарының ауданы әр басқа ... ... ... үшін 0,8 м², ... және еттік жас шошқаларға – 1,2 ... ... – 2,0-2,5 м² ... ... ... ... және жұқпайтын аурулармен ауырған
малдарды ұстау үшін ауданы 2-3 % ... ... ... ... қаралады. Онда тұрған малдарға жеке күтім жасап, дәрігерлік көмек
көрсетіп отырады.
Қораның көлемі (кубатурасы) ондағы орналасқан малдардың ... ... ... ... ... ... мен ... 10-25 м³, өнімдік
және еттік жас шошқаларға – 2-6 м³ болады. Малдарды жеткілікті таза ... ету үшін ... ... ... немесе механикалық ауа
алмастыру жүйелері қаралып, қыста ауаны ... ... ... ... ... ... қоралардың микроклиматы
Шошқа малдарының қораларындағы микроклиматтың қалыпты жағдайы, олардың
физиологиялық ерекшеліктеріне сәйкес келуі, шошқаларды ... ... және ... аурулардан сақтандыруда маңызды роль атқарады.
Шошқа қораларындағы ауа температурасының тым ... ... ... ... организмдерінің резисттентілігін төмендетіп және өсіп-
жетілуін тежеп, азық шығынын арттырып, ... жиі ... ... ... ... ... шошқалардың қорасында көбінесе екі
температуралы режим жасалады: ірі мегежіндерге бір ... және ... үшін жеке ... ... ... ... жас ... ауа
температурасы 28ºС дан 22ºС дейін керек болса, олардың енесіне 16-18ºС
температура қажет ... ... ... ... ... сүттілігі кемиді. Жас төлдердің орнындағы ауа температурасының
төмендеуі, олардың денесінен энергетикалық заттардың шығынын арттырады ... ... ... ... ... ... бас
тартып, өлімге ұшырайды.
Шошқа шаруашылықтарының тәжірибесінде қора ... ... ... үшін ... ... ... ... тиімді деп
санайды. Ондай жағдайда малдардың тұрған орнын едендердің асты арқылы ... ... ... ... ... ... шамдардың іліп қойып
жылытады. Торайлар жататын орнының әр станокты жылытылатын ауданы – 1,0-1,5
м², ал ол жердің үстінің температурасы 30ºС ... ... ... ... кезде 22ºС жеткізеді.
Жоғарғы температура, әсіресе жазғы күндері ... жылу ... ... әсіресе семіз шошқаларда ондай жоғарғы температурада
шағылыстан өткен мегежіндердің жатырындағы ұрықтардың ... ... ... ... ... температурасы (27-35ºС) шағылысу
кездерінде және буаздықтың алғашқы апталарында мегежіндердің ... ... ... ... санын азайтады. Шошқа қораларының ауасының
температурасы жазғы ыстық күндерінің ... ... 5ºС ... ... ... жылытылмайтын қораларда ұстау, ауа райына
байланысты, елеулі азық шығынына апарып соғатындығы дәлелденген (Канадада –
44 %, АҚШ – 25 %, ... – 10 %). ... ... аусының 16ºС дан 5ºС
төмендегенде әр градусқа, бордақылаудағы малдың ... 2 % ... ... ... ылғалдылығының 70 % дан 95 % ... ... 0,05 %дан 17,5 % ... ... ... жоғарғы салыстырмалы ылғалдығы, төменгі температура мен
біріккенде, мал организмін суыққа ұрындырып резисттенттілігін ... ... ... аурулармен ауыртады. Ауаның ... ... ... ... сулы ... көректендіргенде
және көңді сумен жуып тазалаған кездерде жоғарлайды.
Шошқа малдарында күйзеліс жағдайлар, көбінесе қора ауасындағы ... ... мен ... ... ... Қора ... ... мөлшері қалыптан жоғары 33-36
мг/м³ көтерілсе, бордақыдағы ... ... қосу ... 7,7-10,2 ... ... ... қораларындағы қалыпты жарықтану режимі, олардың организміндегі
зат алмасу процесстерін арттырып, эндокринді бездердің қызметін жоғарлатып,
соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... әсерлерге төзімділік қабілеті жоғарлайды.
Малдардың қорасындағы жарықтанудың қанағаттанғысыз шамада ... ... ... 7-10 % ... ... ұшырау межесін – 24-28 %
көтеріп, ал өлімін – 9-10 % ... ... ... ... ... ... ... оларды семіртуге
қоярдың алдында 70-80 күн бұрын бастаған жөн. Ол кезде ... жас ... ... ... жарық мөлшерімен салыстырғанда екі
есе азайтылып, ... ... ... ет ... үшін 10-
сағат, майландырғанда – 6 сағаттан аспауы керек. Шошқалардың денсаулығы ... ... ... ... ... ... ... Микроклимат көрсеткіштері малдардың физиологиясына сай келмесе,
оның ... ... ... жас ... өсіп-жетілуін (9-28 %)
кеміп, азықтардың шығыны (12-30 %) артып және ... ... ... 1,5-2
есеге жоғарлайды да, шаруашылық экономиялық көрсеткіштері бойынша тиімсіз
болып шығады.
Дәріс 5. Ауыл шаруашылығы ... ... (2 ... ... ... ... ... мен тәсілдері
2. Құс өндірістеріндегі ветеринариялық-санитарлық режим
3. Құс ... ... ... гигиенасы
Еліміздің халықты тағамдық өнімдер мен ... ету ... ... ауыл ... ... ... де зор ... Өйткені құстардың етінің құндылығы ғана ... оған ... ... ... ... ... оны мен ... олардың тез жетіліп,
көп өнім беретіндігін ескерсек құстарды ... ... ... ... ... ... ... олардың сыртқы қоршаған ортаға (күтіп-бағуға,
азықтандыруға т.б.) сезімталдығының өте жоғары екендігін ескеру қажет.
Құстардың ... ... ... орналасқан жағдайында оларды әртүрлі
аурулардан сақтандыру тек қана ... ... ... гигиеналық талаптарға сай жұмыс істегенде ғана болады.
1.Құстарды ұстау ... мен ... ... үш ... ... жүйелері: экстенсивті, интенсивті
және аралас немесе жартылай интенсивті қолданылады. Әр жүйенің ... ... яғни ... және ... ... түрлері тараған.
Едендерде ұстау тәсілдері үш ... ... ... ... ... және сеткалы (торкөзді) ... ... ... ... ... ... ... күтіп-бағу болады.
Экстенсивті жүйе – көбінесе кіші құс ... ... ... ет және жұмыртқа өнімдерін алуға бағытталған. Мұндай фермаларда
құстарды едендерде ұстап, ... ... ... ... ... серуендетуді пайдаланады да, ондай кездерде фермадағы ауыр
жұмыстарды (азық тарату, көң ... т.б.) ... гөрі ... ... жоғары болады.
Интенсивті жүйе – жыл бойына жоспарлы ... ... ... мол ... үшін ... ... ... клеткаларда және едендерде ұстап,
технологиялық процесстерді (вентиляция, ... ... т.б.) ... автоматтандырып және арнайы зауаттарда
дайындалған құнарлы ... ... ... ... ... ... ... интенсивті жүйе – құстарды ... ... және ... ... ұстап,
бірақ шектеулі серуендетуді пайдаланып (қаздар, үйрету фермаларында) немесе
құстар жылдың бір мезгілінде ... ал ... ...... ұсталады.
Құстарды қалың жиналмайтын төсеніштерде ұстау ... ... ... ... қолданылады. Қалың төсеніштерде құстарды ұстау ... ... ... және ... ала ... ... әкі ұнтағы
себілген (әр кв.м. 0,5-1 кг) ... ... – 15 см ... салып,
соңынан әр бір екі айда үстіне төсеніш ... ... ... ... ... ... 25-30 см ... төсеніштерде, биотермиялық процесстердің нәтижесінде, қыс
айында температура 12-18ºС ... де, ал ... ... ... өсуінің салдарынан, әсіресе витаминдер тобы В түзіліп, құстар
төсеніш ... ... жеп, ... ... ... ... табады.
Сол сияқты, құстарды қалың төсеніш едендерде ұстағанда, олар еркін
қозғалыста ... ... бір шама ... ... ... қоса ... қалың жиналмайтын төсенішті ... ... ... ... кездеседі. Біріншіден бұл тәсілмен ұстаған
кезде, құстар белгіленген ұяларға жұмыртқаламай еденге түсіріп, ... тек ... қана емес ... ... төмендетеді және
жұмыртқаларды жинау қыйынға түседі. Екіншіден, құстардың саңырық араласқан
төсеніштермен ылғый ... ... ... жеп альминтарлы ... және ... ... ... шалдығуына қауіп төндіреді.
Үшіншіден, құстарды бұл ... ... ... ұзақ ... онда улы ... ... көбейіп кетпеу үшін өте көп жаңа
төсеніш қоры ... ... ... әр ... 5-6 ... сырықты (планчатты) едендерде ұстау тәсілі кезінде ... ... ... ... ... 2 м × 3 м) ... ... 80-85 см биіктікте, көлдеңнең орналастырады. Рамаларды
жасауға қалыңдығы 1,5-2 см, жалпақтығы 4-5 см ағаш ... ... ... ... бөгет болмау үшін үстіңгі бетін тегіс, қырларын жұмырлап
үстіріктеп, ... 2,5-3,0 см ... ... ... ... құс ... астындағы бетондалған арыққа түсіп, одан
механикалық түрде арнайы сырғыш-қырғыш құрылымдардың ... ... ... ... ... ... қажет болмайды және
олардың дем алып отыруына арнайы қондырғылар қаралмайды, құстардың саңырығы
еден тесігінен төмен түсіп кетеді де, ... ... таза ... ауру
жұқтыру қаупі төнбейді және ... ... ... ... ... артықшылығымен қатар айтарлықтай кемшілігі болып, бұл
сырықтан жасалған едендердің сыртқы әсерлерге құс саңырықтарына ... ... ... жарамсыздануы саналады.
Құстарды тор көзді едендерде ұстау - басқа түрлеріне қарағанда ... ... үшін аса ... ауыр ... ... ... сыртқы әсерлерге
төзімді, әсіресе химиялық заттар мен газдарға, тот баспайтын ... ... ... ... ара ... (тесігі) 3,5
× 3,5 см төркөздер ... ... ... 60-70 см ... ... ... астында көң жиналатын бетондалған арықтар жасалады. Бұл
тәсілдің сырықты едендерден ... ... ... әсеріне
төзімділігі болса, кемшілігі ұзақ уақыт құс салмағына шыдамай, еден ... ... де, оны жиі ... ... қосымша еңбек жұмсалады және
құстардың дем алып отыруына арнайы ... ... тура ... ... ... ... ... құс шаруашылығында, әсіресе
ірі өндірістерде (фабрикалар) кең ... Бұл ... ... ... ... ... ... жасалып қораның ішіне бірден ... ... ... жол ... орналастырылады. Ол үшін құстарды
жекелеме, шағын топпен (2-10 басқа дейін) және ірі топпен (бірнеше ондық)
ұстауға арналған ... ... ... клеткалар жасалып тізбектеп
орналастырылады.
Кәзіргі кезде клеткалы батареяларда ... ... ... азық ... ... ... жинау, саңырық тазалау, жуу,
дезинфекциялау т.б. механикаландырып және автоматтандырылған. Клеткаларды
қорада орналастырылуы ... және ... ... ... ... клеткалы батареяларда ұстағанда, олардың ... ... ... ... салыстырғанда 2-4 есе, ... ... ... қоса ... батареяларда құстарды ұстау кезінде
жұмыртқалаудың жыл мезгілдеріне ... ... ... ... ... ... ... мезгілді бақылап отыруға қолайлы
болып, азық шығыны кеміп, оларды ... ... ... ... ... ... батареяларда ұстағанда
технологиялық процессті механикаландыру және автоматтандырудың ... ... ... ... ... ұстаған кезде тек қана оларды мол,
құнарлы азықтармен ... ... ролі ... ... ... ... ... режимін қалыптаудың маңызы жоғарлайды.
Құнарлы азықтармен азықтандырып клеткалы ... ... ... ... ... ... жұмыртқаларының химиялық
құрамы, биологиялық бағасы және тағамдық қасиеттері кем болмайды.
Құстарды клеткалы батареяларда ұстап, өсіріп-бағу ... ... ... ... ... өзгешеліктері болады.
Құстарды клеткалы батереяларда ұстағанда, олардың қозғалысы шектеледі
және ондай ... ... ... тұқымды құстар семіріп, кейбір
органдарының ... ... ... ... ... ... батереяларда ұстау тәсілдерін дамытумен ... ... ... ... ... ... ... жүргізілуі керек.
Құстарды бір жерден ауыстырмай ұстап өсіруді көп сатылы (фазалы)
түрімен, яғни жас ... жиі ... ... ... өсіргенді өндіріске
енгізеді. Бірақ құстарды мезгіл-мезгіл орын ауыстырып өсіру кезінде оларға
әртүрлі стресс факторлар әсер етіп, ... ... ... ... ... азайып және еңбек шығынын арттырады.
2.Құс өндірістеріндегі ветеринариялық-санитарлық режим
Құс қораларын қарқынды пайдаланып, оларды шағын жерге топтастырып, жыл
бойына балапан алып ... және жас ... ... ... ... ... режимге жоғарғы
талаптар қоюды қажет етеді.
Ірі құстардың өндірістерін (фабрикалар) жобалап және салу кездерінде
ветеринариялық қорғау аймағы мен ... ара ... ... ... құс ... ... ... бірнеше бөлікке
(зонаға) бөледі: өндіріске арналған; ... ... ... ... және сақтау; өндіріс қалдықтарын
(көң) өңдеп және сақтау.
Ірі құс фабрикаларында ... ... ... ... ... ... шектейді. Ірілендірілген (аналық жұмыртқалайтын құстарсыз)
өнімдік ... мен ... және ... алу ... ... 300 мың ... тауықтар, 1 млн еттік шыбилар (бройлер),
500 мың үйрек, 200 мың қаз және ... ... ... ... және 400
мыңға дейін өнімге арналған жас құстарды бір аймақта ... ... ... 60 м таяу емес ... зоналарға бөлектеп орналастыруға рұқсат
етіледі.
Тұйық цикілді өнімдік өндірістер және ... ... ... ... ет және ... алуға арналған
өндірістерді жобалағанда әр зонаға әртүрлі құстар топтарын орналастырып, ал
зоналардың арақашықтығын 300 метрден кем ... ... ... ... зоналарды қосалқы (подзона) зоналарға бөлу үшін әрбір ... мына ... ... болмауы керек (мың бас): өндірістік табынның
тауықтары – 350; жұмыртқалайтын тауықтар табыны – 50, өнімдік жас ... ... ... – 200, ... жас ... ... табында
– 100, етке өсіретін балапандар – 250, қаз, ... ... ... табында және осылардың өнімдік (романт) жас құстары – ... ... ... ... – 200, қаз және ... ... етке ... – 100.
Әрбір қосалқы зоналардың ... ... 60 м кем ... ... ... және қайталап тұрғызатын өнімдік өндірістері, егер
жылдық қуаттылығы 600 мың, одан да ... ... ... ... млн. бройлер-балапандарға арналған болса, әртүрлі зонада әр технологиялық
құстар тобын орналастыруды жобалап және 1 км жақын емес ... ... ... ... құстардың жастарының айырмашылығы балапан-шыбыйлар
үшін – 1 аптадан, үлкен құстарға 2-3 ... ... ... ... ... – 60 м кем ... Кезекті құстар
партияларын ... ... ... ... ... ең ... (төменгі) уақыттары мына төмендегідей:
-Барлық құстар түрінің үлкендері мен өнімдік жасы ... ... ... – 4 апта;
-Барлық құстар түрлерін және 9-аптадан асқан өнімдік жас құстарды
клеткалы-батареяларда ... – 3 ... және ... ... және ... 9 ... асқан жас
құстарды ұстағанда әр циклден соң – 2 апта;
-Үйрек балапандарын (4-аптаға дейінгі) өсіргенде әр циклден кейін – ... және жыл ... ... соң ... ... – 2 ... профилакториялық (сақтық) үзіліс жұмыртқаны басуға
салумен балапанды соңғы шығарудан соң ... 6 ... кем ... ... ... ... әр кезекті балапандарды ... ... ... кем емес ... беріледі.
Әрбір профилактикалық үзілістер кезінде құс қораларына санация
жасалады. Оған мыналар жатады: ... ... жуу ... ... жұмыстары (ремонт) және қораның таза «демалысы».
Профилактикалық үзілісті ... ... ... ... ... оны қайта жаңа партиямен толтырғанға дейін ... ол ... ... ... ... дезинфекциялаудан кейінгі профилактикалық үзіліс 2 апта
болса – 5 тәуліктен кем емес, ал профилактикалық үзіліс 3-4 апта ...... кем ... да, соңынан қораға құстардың жаңа партияларымен
толтырады.
Ірілендірілген құс өндірістері (специлизированный) жабық ... ... ... Ондағы жұмысшыларға өндіріс территориясына
арнайы санитарлық өткелден (сан пропускник) ғана ... де, ... ... ... ... өткізіледі. Өндіріс зонасына кірерде жұмысшы
санитарлы өткелде өз киімдерін арнайы (спец.) киімдермен ауыстырады.
Жабдықтар, құралдар, арнайы киімдер, аяқ киім т.б. ... ... ... әр ... залға (бөлме), құс қораға бекітіліп қойылады. ... бір ... ... ... ... ауыстыруға рұқсат
етілмейді. Өндіріске қайтадан келіп түскен жабдықтарды міндетті түрде
механикалық ... ... жуып және ... барып өндіріс
территориясына жібереді.
Құс қораларына, инкубаторға, сою және азық ... ... ... ... ... ... ... аяқ киімдерді дезинфекциядан
өткізу үшін ені есік еніндей, ұзындығы 1,5 м ойық ... ... ... ... ... ... ... ертінді мен шылап, мезгіл-
мезгіл жаңартып отырады.
3. Құс қораларының микроклиматы
Құс қораларының микроклиматы нашар болса жас ... ... ... ... ... ... ... қарсы тұру қабілеті
азаяды. Құстарды қанағаттандырғысыз микроклиматы бар ... ... ... 40-50 % ... бір ... ... азық шығыны 30-40 %
артып, құстың, әсіресе жас ... ... 3-4 есе ... ... ... қоса ... жас ... қораларындағы ауаның
температурасының, қыс ... ... ... ... ... 2 ... ... ауытқымауы керек.
Жылдың жылы мезгілдерінде қора ауасының температурасының ең жоғарғы
шегі сыртқы ... ... ... 5 ... ... ... 1-10 тәуліктік балапандар үшін 33ºС артық емес, басқа ... ... - 28ºС, ет ... - 26ºС ... ... ауасының температурасы 33ºС жоғары болса, тауықтардың жұмыртқасы
18-20 % төмендеп, азық шығыны 15-20 % азайып, су ішуі – 50-60 % ... ... ... температураның зиянды әсерін азайтудың жаз
айларында, бірден-бір тиімді жолы қорадағы ауа қозғалысының ... (2,0-2,5 ... ... жылу ... арттыру болып
есептеледі.
Құс қораларының ауасының ... ... ... ... төмендеп, қандағы гемоглобиннің мөлшерінің кемуіне апарып соғады.
Құстардың ауа ылғалдылығы жоғары және температурасы ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Құрғақ ауа – салыстырмалы ылғалдылық 50 % төмен болғанда құстардың
тыныс ... ... ... ... ... ... соғады. Ауа ылғалдығы 35 % ... ... ... ... ұшырау 14 % оданда жоғары болады. Ондай жағдайда
ауаның ... ... ... ... ... ... ... бактериялармен ластануын азайтып, құстардың сақталу пайызын арттырып
және өсу салмағын жоғарлатады.
Жылдың ауыспалы мезгілдерінде салыстырмалы ылғалдылықтың ... ... ... ... және ... ... ауасында 75
пайызға дейін, ал үйректермен қаздар үшін 85 ... ... ... етіледі. Ауа райының суық ... ... ... ... ... мен ... ... қораларында 40-50 %
дейін, ересек қаз және үйректерге – 60 %, ал ... жас ... үшін – 50
% ... ... ... суық мезгілдерінде қора ауасының қозғалысының жылдамдығы – 0,5
м/сек жоғары ... ... ... ... ... мөлшері қалыптан көп болса,
олардың тыныс жолдарының клегей қабаттарын тітіркендіріп, ... көз ... ... сіңіп көз ауруы-кератоконьюнктивит (аммиакты
токсикоз) ... әсер ... ... бұл ауру жас ... ... ... бактериялық инфекциялармен қосылып (инфекциялық ларинготрахеит,
бронхит т.б.) жиі ... ... ... ... ... ... құстардың қораларының ауысындағы аммиактың мөлшері қалыпты
болғандағы (15 мг/м³) өнімділігін 100 % тең деп ... ... ... ... 30 ... дейін көтерілсе жұмыртқалауы 21,8 % төмендеп, өлім-
жітімге ұшырауы – 2,2 есе ... ал ... ... әр ... 40 мг ... ... жұмыртқа – 37,3 % келіп, өлім пайызы – 3 есеге
артады. Құстардың денсаулығы мен ... ... ... ... ... да айтулы әсерін тигізеді. Қора ауасындағы шаң-
тозандардың мөлшері жоғарлаған кезде ауа желдеткштерінің ... – 18-20 ... жылу ... ... өткізгіштік қасиеттері – 40-
60 % азаяды.
Құс қораларындағы қалыпты микроклиматты (оптималды) қамтамасыз ... таза ... ... ... кіргізіп, ал ескі ластанған ауаны төменнен
шығарып отыратын ... ауа ... ... ... ... пайдаланады. Құстардың таза ауаға сұранысы басқа сүт көректі
малдармен салыстырғанда, әр кг тірі ... ... екі есе ... ... ауа ... ... жеткіліксіз жұмыс жасауы
құстардың өсіп-дамуына және ... ... әсер ... ... технологиялық процесстерді ... ... ... ... молайып, олардың өніміне
және жұмыртқа сапасына ... ... ... ... ... 90 дБ ... ... бойына әсер етсе жұмыртқалайтын тауықтар стресс жағдайға ұшырап,
алынған жұмыртқалардың беріктілігі төмендеп, сынуы 4,6-12 % ... ... құс ... өндірістік шулардың мөлшері 60 дБ жоғары
болмай, қысқа мерзімдерде 90 дБ ... ... ... шамасы құстардың жыныс бездерінің қызметін (функциясын)
арттырып, жұмыртқалауын жоғарлатады. Сондықтан құс ... ... ... ... керек. Ол үшін табиғи тәсілмен жарықтандырумен
қатар жасанды жолдармен – электр шамдарын орнату арқылы ... ... ... ... ... ... ... яғни
жарықтанатын еденнің ауданын, жарық түсетін терезелердің әйнектерінің
ауданына қатысы 1:8 ден 1:12 ... ... ал ... бағытта ұстайтын
құстарда 1:20 болуы қажет. Құстар қораларын жарықтандырудың бағалауы тек
жарық мөлшерімен ғана емес, жарықтанудың ... де ... ... ... жарықтанудың ұзақтығы тәулігіне 12-13 сағат ... ... ... ... қыс ... ... жарық көздері арқылы
қамтамасыз етеді. Қосымша жарықтандыруды қазан ... ... 2 ... 5-7 сағат пайдаланып, наурызда тоқтатады.
Құстарды клеткада ұстағанда, әсіресе жұмыртқалайтын тауықтарға жарық
шамасы жеткіліксіз ... ... ... өнемі төмендемеу үшін балық
майын беріп, ультра-күлгін сәулелерін арнайы шамалардың көмегімен ... ЛЭ-30) және ... ...... құрылымдарды пайдаланады.
Сынапты – кварцты ДРТ-400, ДРТ-1000 типті шамдар қорада немесе клетка
батареяларының аралығында 0,5 немесе 1 м ... ... ... ... ... ... ... батареяларда
шамдар азық таратқыштарға бекітіледі. Көбінесе азық таратқыш рамаға ... және 2 м ... екі шам ... қолайлы болып ЛЭ-15, ЛЭ-30 типті эритемді шамдар есептеледі.
Оларды еденнен 2,0-2,5 м ... бір ... 15-20 м² ... ... ... ... ... жұмыртқалайтын тауықтарды тәулігіне
сәулелендіру ұзақтығы 6-8 сағат, қора ... ... ... 10 ºС ... ... эритемді шамдар нашар жұмыс істейді.
4.Балапандардың гигиенасы
Басылып шыққаннан соң жаңа ... ... ... ... ... ... ... мұқият тазалап, дезинфекциялаудан өткізеді
және ол ... ... ... ... ... Балапандарды клеткаларға орналастырмастан бұрын керекті
биіктікте азық және су ... ... (су үшін таяз ... да ... ... ... аяғын жарақаттамау үшін, қатты
қағаз (картон) төсейді.
Балапандарға жасалған, алғашқы күндердегі күтім мен көректендіруі,
олардың өсіп дамуына және ... ... ... ... ... ... осы ... екі апта бойына оларға қалыпты температуралық
режим жасау ... ... ... 3-4 ... ... ... ... жұмысын тексереді де, балапандарды орналастырудан 2
тәулік ... олар ... ... ... температурасымен
ылғалдылығын қалыпқа ... ... ... ... 2 ... ... жылу қалыптау (терморегуляция) процесстері жұмысты
жеткілікті түрде жасай ... да, сәл ... ... ... ... ... әсерін тигізеді де ауру тудырады, өлім-жітімге ұшыратады.
Балапандар бір-біріне тығылып, тар ... ... ... ... ... ... ауа ... төмен екендігін көрсетеді
де, оларды жылыту керек екенін білдіреді. Егер балапандар клетканың алдыңғы
жағына ... ... дем ... ... ... суды көп ... оларға
температураны төмендету қажет екендігін көрсетеді. Бірақ ауа температурасын
олар үшін өте шұғыл ... ... ... және ... бір-біріне ауысуы, олардың өсіп-дамуын екі есе тежейді.
Құс қораларын ... ... ... ... ... ... ... микроклиматтың негізгі көрсеткіштерін қалыпты
межеде ұстап тұруы қажет.
Балапандарды ... ... ... ... ... етуі өте үлкен
роль атқарады. Жарықтандыру режиміне байланысты балапандардың дамуы
сатысында, ... ... ... бағдарлама жасалады.
Жас құстарға арналған қоралардың жарықтануын қалыптау арқылы, олардың
жыныстық жетілуін тездетіп немесе тежеу ... ... ... ... болады.
Жас өнімдік құстарды өсіру кезінде оларға берілетін тәуліктік жарықтың
мөлшері 8-9 сағатқа дейін ... ... ... үшін ... кем ... ... ... жарықтандыру режимі жас шібилердің
өсіп-дамуына бөгет болмай, ал мезгілсіз жыныстық жетілуін тежеп, ... ... ... ... ... ... ... автоматты құрылымдардың көмегімен бекітілген бағдарламаға сәйкес
басқарлып отырады. Балапандардың алғашқы екі аптасында олар ... ... (50 ... ... ... ... ... азық жеп және су ішуіне
жағдай жасалады. Екі ... ... ... ... ... ... ... бастайды (10 лк). Балапандардың басылып шығысымен неғұрлым
ерте ... ... ... ... ... тез ... өсіп-дамуы артып, сақталу пайызы жоғарлайды.
Балапандарда алғашқы төрт тәулікке дейін арнайы жасалған рационмен
(нольдік) ... Оның ... тез ... ... заттары бар
ұнтақталған, түйірі 1-2 мм бидай, жүгері, бұршақ, құрғақ обрат т.б. кіреді.
Бұл нолдік ... ... ... заттар (мел, сүйек ұны т.б.)
енгізілмейді.
Ұлғайған балапандар мен ересек құстарға ... ... ... ... оның ... жүгері, бидай, арпа, тары, ... ... ... және ... ұндары, құрғақ обрат, шөп ұны,
витаминдер, лизин, метеонин, ... ... т.б. ... қалыпты өсіп-дамуын бақылау үшін оларды белгілі бір
жастарында: тәуліктік, 4, 9, 13, 17 және 21 ... ... ... ... ... ... ... басталған кезде жас табынның 10-15 %-ын ірі ... ... ... ... біртіндеп ауыстырады. Ол үшін 1-ші аптада
жас шибиларға ... ... ірі ... ... жем мен 25 %, ... – 50 %, ... – 75 %, ал төртінші аптадан бастап, егер табын
бойынша жұмыртқалау 35-50 % ... ... ... тауықтардың рационына
ауыстырады.
Жас құстарды көп сатылы (фазалы) тәсілмен өсіру кезінде оларды қайта
ауыстырып ... ... ... Жас ... ... жарақаттап алмай және жаңа орындарға үркітпей сақтықпен ауыстырады.
Ондай күндері олардың арасында ... ... ... ... ... ... ... құстарды ауыстырып орналастыру технологиясының 60, 90 және ... ... 120 ... ... ... ... әртүрлі факторларына төзімді болатындықтан, бұл мезгілде алмастыру
тиімді болып ... бір ... ... орналастыру кезінде олардың организміне
негізгі үш стрессор факторлар әсерін тигізеді. Олар ... ... ... ... ... фактор, екінші – басқа қораға – клеткаларға
апару, үшінші – жаңа ... ... ... ... балапандарды
(бройлер) өсіру технологиясының ерекшелігі болмайды. Оларды қалың ... ... ... ... Бройлерлерді ірі партиялармен (10 және
20 мыңнан) қалың жиналмайтын ... ... үшін ... ... және ... пайдаланады. Әрбір белгіленген бройлер
құрылымға бір ... ... 500 ... ... ... жылытқыш
«Брудерлерге» орналастырады.
Жылытқыш электр-брудерлерден балапандардың шығып кетпеуі және ... ... үшін оның ... 60-70 см ... ... ... қоршайды. Балапандарды бұл кездерде арнайы ... ... ... ... ... ... ... шығарғаннан кейін 8-12 сағаттан кешіктірмей
азықтандырып, ... 4-10 ... соң ... алып ... автоматты
азықтандырғыштар мен ағын суарғыштарға еркін баратын жол ашады. Ол ... ... ... ... ... ... ... қадағалап,
қалыпты температураны ұстап отырады.
Балапандарды алғашқы өсіру кездерінде күніне бірнеше рет брудердің
қалқаншасын көтеріп немесе ... ... оның ... ... ... қалмауы үшін, желдетіп отырады.
Бұл кезде әлсіз, өсуі тежелген балапандарды іріктеп бөліп ... ... ... ... бастап сеткалы (торкөзді)
едендерде брудерсіз ұстап өсіру де ... Бұл ... құс ... ... ... 5 тәулік бойына 32-34ºС ұстап тұрады. Еттік
бағыттағы балапандарды сеткалы едендерде ... ... оның ... ... ... шібиларды ... ... Етке ... ... ... ... олардың орындарының сиымдылығы құстың тұқымы мен жасына байланысты
өзгерісте ... ... ... ... ... ... бөлмелерін пайдаланудың тиімділігі 3-4 есе жоғарлайды, 1,4-1,5 есе
еңбек өнімділігі артады.
Бройлерлі балапандарға ... екі ... ... ... 1-4
аптадағылар үшін – бастама (стартты) рацион, екінші 5 апталық жастан ... ... ... ... ... ... өсіру үшін арнайы типті
клетка батареяларын пайдаланады. Бройлер-балапандарды ... және ... ... ... қажет құстарды ұстау және тасымалдау кездерінде
денелерінде көптеген ... ... ... ... тері ... ... ісіктер кездесіп, кейде сынықтарда байқалып, өнімінің сапасын
төмендетеді. Құстарды қуып ұстау, тасымалдау ... олар ... ... ... ... ... ... күшейіп, еттің
РН (қышқылдығы) жоғарлайды да ет тығыз, құрғақ, қатайып және ... ... ... етте ... ... ... де етті ұзақ
сақтауға жарамсыз жасайды.
Дәріс 6.Түйе малдарының ... (2 ... ... ... азықтандыру және күтіп бағуына қойылатын гигиеналық
талаптар
2. Боталардың гигиенасы
3. Іңгендерді ... ... ... ... ... ... және қырқудың гигиенасы
1.Түйелердің азықтандыру және күтіп ... ... ... ... іші ... ... эпителиямен қапталған болып
келеді де, олар басқа малдар жей алмайтын ... ... ... ... ... ... ащы, жұсан, ши, қараған, шеңгелдермен
көректенеді.
Жетімсіз азықтандырылып, күтімі нашар болған ... ... ... ... ... пайдаланып, шығындайды да, оны қайта қалпына
келтіру үшін, кем дегенде үш ай уақыт ... ... ... май ... семірулері екі мезгілде көктем және күзде
болады. Ол кездерде олардың бар тұқымдарында да ... ... тағы ... ... ... өте ... ... (100 кг дейін). (сурет 15)
Оларды семірту кездерінде, көбінесе жынысы, жасына байланысты топтарға
табындарға ... ... түйе ... бір ... жас
тайлақтарды, үлкен түйелерді, әртүрлі себептермен ... ... да ... ... басында құрылған табындардың
үлкендігі 60 бастан ... ... ... ... ... өте ... ... шөлейт, жартылай шөлейт аймақтарда азық тауып ... ... және ... ... ету ... да, олар арып, күйі
төмендеп кетеді, ал жас бота-тайлақтардың ... ... суық ... ... ... ... кездерде салмағы кеміп,
жүдеп кетеді де (20 % дейін) ... ... ... ... ондай
іңгендердің дер кезінде күйті келмей, көбінесе қысыр қалады.
Ұзақ уақыт ... және ішер ... ... ... ... ... ... соғады. Түйе малдары, ұсақ және жылқы малдары
сияқты қар астынан тебіндеп азық тауып жей алмай, тек ... ... ... ... тал, ... т.б.) ... бас жағын ғана ... ... ... ... аймақтарында, әсіресе қары қалың
солтүстік жақтарда, түйелерді қолда тұрғызып ұстайды. Кейбір ... ... ... ... қалқанды, ықтырмалар салады. Ондай жаппа-ықтырмалардың
ауданын әр бас ... орта ... 5 м² ... Шаруашылықтарда, ондай
ауа райының қолайсыз кездерінде нашар, ауру, буаз ... ... ... ... ... ... ұстаған кездерде тәулігіне үш мезгіл шөп береді
(тәуліктік нормасы 16 кг). ... ... ... (2-3 ... бір рет), ... ара, ал жазда 2 реттен кем суармайды. Олар суды сылбыр, ұзақ тұрып және
көп ... де, ... ... қан ... (эритроциттер) суға
қанықтырып алып, судан тапшылық көрген кездерде оны ... ... ... ... ... ... болмаса, басқа жағдайда
оларға тұзды азық өте ... ... ... олардың рационына сүйек
ұндарын, немесе мел қосып отырады. Тәуліктік сұранысы 100 г (бір ... ... ... кем ... тұз қосып беру керек. Күйі жақсы,
өркештеріне май ... тік ... ... ... ... жағдайларынан
(аяз, қардан) қорғанбай, инфекциялық ауруларға төзімді келеді. Олар тек
әсіресе жүндері ... ... ... емес ... ылғалдылыққа
төзімсіз болады. Ондай кездерде (жауын-шашын) әсіресе боталарды сақтандыру
үшін, суықтан жасырынатын ық жерлерге шөгеріп, немесе ... ... ... ... түйе ... ... көректеніп, арнайы қорада жатпайды.
Оларға жергілікті арзан құрылыс ... тал, ... ... ... ... ... ... болады.
Түйе малдарын қорғап, базыларда ұстаса, олардың асты сыз ... ... ... төсеніштер (солома, қамыс, ағаш ... ... т.б.) ... ... ... ... ... отырады. Жалпы
түйе малдары қашық кетіп, жайылып жүргенді ұнатады да, көбінесе ... ... ... суық, ауа райы бұзылғанда табиғи жер қыртыстарды,
жар, тау, тоғай, қараған, шеңгелдердің ығында шөгіп жатып, тоңбайды, себебі
олардың ... ... ... ... ... ... қатты суық
желді күндері ғана өте әлсіз, арық түйелерді қорада ұстайды, немесе ... ... ... ... ... басқа малдарға қарағанда буаздық мерзімі ұзаққа созылып,
орта есеп пен ... 390 күн, ал ... – 400-410 ... Соған байланысты сауылатын мерзімі де 15-18 айға созылады да, екі
жылда бір рет қана ... ... ... келу ... ... ... 10-12 айлығына және буаздықтың 5-6 айлығымен дәл келеді.
Егер іңген ұрықтанбаса, оның сауылу ... ... ... ... ... боталарды енесінен айыру 16-18 айлықтарында жүреді.
Іңгендерді буазыдықтың 8-айынан бастап жұмысқа пайдаланбайды да,
боталағаннан соң екі айға ... ... ... ... 20-30 ... ... желіні толып, тууына бір тәулік жетпей ... ... ... ... ... ... құмартып, елсіз жерге кетіп
қалады, оны бошалап кетті дейді. Сондықтан ... ... ... ... ... жатып боталайды да, ол 30-40 мин. созылады. ... ... оңай ... тек өте ... ... ... ... етеді.
Ондай кездерде, ботаның басы көрініп, аяғы шыққаннаң соң алдыңғы аяғына жіп
салып, түйенің бауырына қарай бағыттап, ... ... ... ... ... ... шаранасымен шығады да, оны жарып, ботаның аузын,
көзін ... ... ... ... ... ... Туған соң
ботаның кіндігін қарнынан 8-10 см қашықтықта кесіп, орнын 5 % ... ... ... бота ... салмағының 5-7 % дай болып, яғни салмағы 35-
40 кг кем ... ... Жас ... ботаны құрғатып сүрткеннен, кіндігін
кесіп өңдеуден өткізгеннен ... ... ... ... олар ... ... ... тез ауруға ұрынады және жас боталар, ... ... - ... аяқтанып, енесінің емшегін тауып еме алмайды.
Сондықтан туғаннан соң 2-сағаттан ... ... ... ... ... аузына салып, уыз сорғызады. Іңгендердің уыз беру уақыты,
басқа малдарға қарағанда ұзағырақ болады да, орта ... 10 ... ... кейбіреуі, туғаннан соң, 2-3 күннен кейін тоңғағы қатып,
шықпай қалуы мүмкін де ондай ... ... ... 2-3 рет ... гр сармай берсе ашылып кетеді. Ботаны енесіне әрбір 4 сағатта бір
рет емізеді. енесінің сүтін емген ... ... ... енесінің бауырында 1,5 жасына дейін жүреді де, ол кездерде
негізгі көрегі, әсіресе жарты жылға дейін, ... сүті ... ... ... ... ... ... аймақтарда, түйені сауып
сүтін алу үшін ботаны бір айлығынан бастап енесін емуді шектеп, бөліп ... ... ... ... жас кезінен бастап сауу, олардың өсіп-
дамуын тежейді де, күйі төмендеп әртүрлі ауруларға ... ... түйе ... ... саумауға тырысады, ал егер ... өсіп ... ... ... ұсынады.
іңгендер 7 айлық буаздығынан бастап сүт беруді тоқтатады, ... 5-6 ... ... ... ... біртіндеп (200 г тәулігіне)
беріп, енесінен айыратын мезгілге ... 1,5-2 кг ... ... ... ... ... жайылып, шабындық шөптеріне үйреніп, дағдылана
бастайды. Боталар жарты жасынан ... ... дала ... мен
көректенуге толықтай үйренсе де, тайлық күнінде де ... ... ... ... ... ... олардын алғашқы 1-2 жастарында өте тез
өсіп ... ... ... ... шөбі ... ... жайған жөн болады.
Боталарды енесінен бірден бөліп алып, бір тәулік бойы аш ұстап, ... ... соң ... ... тез ... айдауға жүріп, оңай
үйреніп өздігінен жайыла бастайды.
Тайлақтарды, бота ... ... ... ... ... ... ноқтаға, одан кейін жетекке, шөгеріп жатқызып-тұрғызуға үйретеді.
3. ... ... ... ... ... сауу ... ... нарларда –
500-560, қос өркештілерде 520-540 тәулікке созылады. Алғашқы кездерінде сүт
мөлшері дромадарларда 2800-3500, ал бактериндарда – 770-1700 кг ... ... сүті аз ... ... ... жоғары болып, орта
есеппен 5,4 % болса, сүтті нар ... – 4,5 % ... ... ... ... тұру ... оларды таңертең ерте
боталардан бөліп алып, жайылымға жібереді де, ал олар көзден таса болған
соң, 30-40 ... ... ... ... ... ... жайылымға
жібереді. Түс мезгілінде, ... ... ... желіндеріне сүт
жинағаннан соң, ... ... ... ... қамайды (сауу аланы, ... ... ... ... және сауу ... ... тазартып, дезинфекциялау, сиырларды сауға қойылатын санитарлық-
гигиеналық талаптарға сәйкес жүргізіледі.
Іңгендердің желіндерінің сиымдылығы кіші болғандықтан, ... ... 3-
4 ... асырмай сауу қажет және олардың көбі ботасыз сүт ... сауу ... ... ... жіберіп, бір-екі сорғызып, енесін иітіп
алып, ботаны алдында ноқта мен ... ... ... Егер ... ... да ... оның бір ... ботаны босатып, жарты желінен емізеді
де, ... ... ... ... ... ... ... жерден жоғары (110-
105 см) болғандықтан, іңгенді түрегеп ... ... ... ... саууда ірі шаруашылықтарда қолданылады да, ол
үшін ДА-3м құрылымын ... ... ... желнінің анатомиялық
ерекшеліктеріне сәйкес, ондай апаратты қайта өзгертулер керек ... ... ... орта ... 4 ... ... кетеді. Әр сағатта 50-60 бас
іңгенді саууға болады. Сауу кезіндегі ваккум ... – 0,7 ... ... ... 60 қозғалыс жасап, бір литр сүт сауылады. ... ... ... әр ... жебеп сауады.
Түйе тепкенде жанына және артына ... ... ... ... ... өте ... пен ... керек. Кейде түйенің
артқы аяғының тірсегіне жіп салып, ... үшін ... ... ... ... ... жас кезінен бастап, біртіндеу үйрету қажет.
4. Түйелерді жұмысқа пайдалану гигиенасы және ... ... ... қысқалығына байланысты, аяғы мен салыстырғанда төрт
аяқтап жылқылар сияқты шабу, оларға өте қыйынға түседі де, көбінесе желіп,
немесе ... ... ... ... ... мен күніне аяң мен, 10-12 шақырым ... ... 100 км ... ... ... арқасына артқан жүктің ауырлығы өз салмағынан ... ... ... бір ... арқасына 750 кг жүк тиеп, тасылғаны
дәлелденген. Түйенің арқасына жүкті ... ... де, оны ... де, ... ... ... ... шөгетін жері қатты тастақ болып,
тізелерін жарақаттандырмай және тайғақ болып, сіңірін созып, ... ... ... ... ... жүк тасыған кездерде әрбір 5-6 шақырым жүрген ... ... ... ... ... дем ... қалыпты жүк тартуға түсетін күші өз массасының 10 - 12%
сәйкес болуы керек. Түйені жұмысқа пайдалану мерзімінің ... ... ... ... ... ал ... ... олар жайылып, күйсеп дем алып
жатулары қажет.
Егер түйелерді жегіп ... ... ... ... екіден парлап
жегеді. Көбінесе шөп, шабу жер жырту жұмыстарына парлап жегіп, ол ... ... ... 25-30 кг ... ... ... Ондай парлап жер
жырту кезінде әр күнде 1,3 га жер ... ... ... ... ... ... ... сыртқы
әртүрлі факторлардың әсерлеріне төзімділігі, жолсыз, шөлейт, ... ... ... және ... ... және ... ұзақ уақытқа шыдамдылығы
жағынан елеулі артықшылығы болады. Бірақ, олардың қысқа денелері және ұзын
аяқтары ... ... ... ... ... ... жүк ... ауыр болады. Сол сияқты, табанның жалпақ болуы ... және ... ... ... ... ... да ... мұздақ жолдардан жүруі
қыйынға соғады. Керісінше тастақ қатты жерлермен жүргенде табандары ... ... ... ... ... аяғының тасырқап,
жарақаттанбауы үшін, арнайы шикі сиыр терілерінен табандарына байпақ жасап
кигізеді.
Түйелерді жылына бір рет қана ... Егер ... ... ... ... ... жүндері түсіп қалып, жазда ... ... ... ... ... жүні көтеріліп түлеп түсе, бастайды
да, дер ... ... ... отырмаса, 3-18%, жүнін жоғалтады. Бірақ,
наурыз айында түйені қырқу, суыққа ұрыну ... ... ... тек тұрақты жылы күндерде ғана қырқады. Оған дейін түлеген жүндерін
теріп алып отырады.
Қырқудың ... ... өтіп ... ... ... ... 10-15 ... аш ұстайды. Түйелерді қолмен қайшы арқылы немесе
қойларды қырқатын электр машинкаларымен қырқады. ... ... ... ... жабық, едені тегіс, таза базаға орналастырып ... де, ... орап ... ... де, қырықтықпен (қайшы) қырқады.
Машинкамен қырқу кезінде, ұзындығы 20 м дейін, ені 70 см тар ... ... ... ... ... ... арт жағынан сырмалы
жапқышпен жауып бөлектеп қояды да, түйені тұрып тұрғанда қырқады.
Түйенің жүндерінің, ... ... ... ... т.б.) ... Түйе жүні ... мен шығымы бойынша барлық қой
тұқымының жүндерінен ... ... ... жүні 3-4 жасына
дейін өседі де, 5 жасында тұрақтап, орта ... 6,5-6,8 кг ... жүні ... ... аз (5-6 кг) болып, бірақ биазы,
түбітті болып келеді.
Дәріс 7. ... ... ... гигиенасы (2 сағ)
Қаралатын сұрақтар:
1. Бағалы терілі аңдарды ұстау гигиенасы
2. Бағалы ... ... ... ... Бағалы терілі аңдарды өсіру гигиенасы
4.
Андарға арналған фермаларды бағытына байланысты екі түрге бөледі:
тұқымды фермалар – жас ... ... ... ... және ... мен айналасатындар және өнімдік фермалар – бағалы аң ... және ... ... өндіру мен шұғылданады.
Аң терілерін өндіруде алдыңғы қатарда орын алатын норкалар, ... жай ... ... ... ... және ... өсіретін
шаруашылықтар болып саналады.
1. Бағалы терілі аңдарды ұстау гигиенасы
Аңдар өсіру мен айналасатын шаруашылықтар қатынастар шектелген, жабық
типті болуы ... ... ... ... ... ... тор
көзді әртүрлі материалдармен қоршалып, қоршаудың төменгі басы кем ... см ... ... болады. Қорғанның биіктігі түлкілер және поляр
түлкілері (песец) үшін 2 м кем ... ... ... ... ... мен ... үшін ... биіктігі 1,5 м болып, оның орта тұсында,
аңдардың өрмелеп шығып кетпеуі ... ... ... ... жолақ жол
жасалады. Таулы және қары ... ... ... ... ... ... ... қорғандарының биіктігі – 2,5 м жасалады.
Бағалы терілі аңдарды ұстау тәсілдері де үй ... ... ... ... ... шедтерде және қораларда) болады.
Оларға ... ... мен ... ... размерлері мен
орындарының нормативті көрсеткіштері ұстау жүйелері және ... ... ... ... ... әртүрлі болады (кесте 27).
Бұлғындар, норкалар, түлкілер, сол сияқты поляр түлкілеріне арналған
сарайлар ... ... ұзын ... ... ... (қабырғаның
жоғарғы ернеуі) серуен алаңының үстіне дейін және азық ... бойы ... ... ... ... ... 20 см ... сеткамен (торкөз)
тартып, қоршалады. Аңдарды сарайларда ұстау, ... ауа ... ... ... ... аяз борандар) сақтап және
азықтандыруды, көң ... ... ... ... ... ... ... жабық қораларда ұстау ірі фермаларда жыл бойына үздіксіз
бағалы аң ... ... ... Ол үшін ... ... ... мен жасы және ... байланысты болатын
клеткаларды пайдаланады.
Түлкілер мен песецтерге жеке ... ... ... екі бөлімнен
тұрады: үйшік және алаңша. Аңдарды ... ... ... үйшіктің жан-жағынан саңылаусыз жабық қоршау болса, ал ... ... ... ... ... ... рамаға жерден
биіктігін 0,7-0,8 м қылып, керіп тастайды. үйшіктің алаңша мен ... ... ... ... тесік (20*20см) қалдырады да, ал
алаңның азық-көң жолы жағынан, аңдарды қамап отыруға арналған есік ... оған су ... мен азық ... ... мен ... ... арналған клеткалар төрт бұрышты
параллелипипед ... ... ... ... ... ... күшіктерді азықтандыру мезгілдерінде клеткалардың ішіне ұялы үйшік
қояды, үйшіктің қабырғасы тұтас болады да, бір ... ... ... ... (лаз) ... ... төбесі немесе бір қабырғасы
күшіктерге бақылау жасап, үйшіктегі ұяның төсенішін ... ... ... ... ... Түбі ... екі қабатты – бірі ... ... ... да, ... ... ... ... суырылып
алынатындай қылып жасайды.
Норкалар мен бұлғандардың жекелеме клеткалары сеткалы төрт ... ... алаң мен ... ... тұрады. Үйшіктен аңдардан
алаңға шығуына ... ... ... ... екі ... ... ... тұстас тақтайдан болады да, жылжымалы қылып жасайды, ... ... ... ашатындай болады. Үйшіктің еденіде екі қабатты: үстіңгі
тұтас ... ал ... ... Клетканы азық
науасымен және су ... мен ... ... ... ... ... алаңнан және су қоймасынан бассейн (немесе бассейнсіз)
тұрады. Үйшік нутрилердің ауа райы ... ... және ... ... үшін ... ... сыртқы қабырғасынан, алаңнан
бөліп тұратын, жапқышты тесік қалдырады, ал алдыңғы, ортаңғы жол ... есік ... ... терілі аңдарды азықтандырудың гигиенасы
Барлық бағалы терілі аңдар-ет көректілері болады да, тек нутрилар-
өсімдіктер мен ... ... ... үй ... ... ... Олар ... бұршақты азықтарды, жемді тамыр-түйнектілерді,
қант қызылшасының қоспасы (жом) т.б. көректенеді.
Ет көректі аңдардың рационына мал ... және ... ... ... ... фермаларында азықтарды нормалау, өңдеу және
дайындау өте маңызды орын алады. Бағалы ... ... ... ... балық, сүт өнімдері пысқан немесе шикі ... көк ... ... витаминді құрама қоспалар пайдаланады. Бұл ... ... ... ... ... ... су ... немесе құрғақтай
түрінде аңдардың сұранысына қарай көректендіреді.
Күні бұрын ет және ... ... ... ... ... ... аңдардың уланып ауыр ішек-қарын ауруларына ұшырауы
мүмкін. Ұсақталған азықтарды тез арада араластырып, ... ... ... арасындағы аурулар мен өлім-жітім, көбінесе ет-балық
азықтарының сапасыздығы мен ... ... мен ... ... заттардың (белок, витаминдер) жетіспеушілігімен байланысты ... ... және ... ... ... ауруы, туберкулез
т.б.) негізінен ластанып, зақымдалған азықтармен (ет, ... ... ... аңдарды көректендіруге бір кезде әртүрлі мал ... ... ... ... ... ет, сүйек, балық ұндарын, тағы
басқа шикі еттердің орнын алмастыратын ... онда ... ... ... ... ... (ет, ... қан т.б.) ірі түлкілер мен
песецтерге тыныштық кезінде – 30 %, шағылысқа ... – 40 %, ... буаз ... – 50 %, ... еміп жүргенде – 60 % кем болмайды.
Норкалардың ірілеріне шикі етті жай тыныштық ... – 50 % ... ал ... ... - 70 % ... ... бір ... тез ыдырап
ашитын азықтарды (картоп, жемістер, ашытқы және көк өністерді) біріктіріп
беруге ... ... ... олардың жыл ішінде тірі салмақтарының жиі-
жиі өзгеріске түсіп отыратындығын естен шығармау керек. Ол ... даму ... ... ... ... ... (исі, түсі, концентрациясы т.б.) қалыпты
болса, ірі қара, жылқы және елік еттерін аңдарға шикі ... ... ... ... ... ... ауруының жұқпауы үшін, температура мен
өңдеп барып береді. Норкалар мен ... қой ... мен ... мен ... ... ... ... береді, түлкілер мен
песецтерге және күзендерге, олар бұл ауру мен ... ... ... бере ... ... және қоян ... пастереллез және
сальмонеллез аурулары мен ауырмау үшін, пысқан ... ... ... ... ... сол ... ... түлкілер, песецтер және
бұлғандардың ұшаларын тек ыстық температуралық ... ... ... ... ... ... ... аңдар мен тұқымсыз жас күшіктерге
тәулігіне бір рет, ал ... ... мен буаз ... – 2 рет күніне
азық беріп және су мен қамтамасыз етіп отырады.
Аңдарды еркінше ... ... ... аңдарда жиі ішек-қарын
аурулары, туберкулез және бауырдың аурулары кездеседі. Аңдарды ... ... ... ... ... ... ... мен
көректендірсе, күшіктердің өсуі тежеліп және жүндерінің сапасы төмендейді.
Түлкілер мен песецтердің ... ... С ... ... ... ... ... Аңдар көбінесе майда ергіш витаминдерге А, Д, Е және
суда еритін В1, В2, РР, ... ... ... өте ... ... ... жиі кездесетін анемия (қан аз) ауруының себебі,
олардың рационында көп ... ... ... ... ... теңізінің балығы) болуына байланысты. ... ... ... ... ... қоспасының темірмен қосылып, аңдар
организмі мен ... ... ... ... ... ... ... рационына құрамында темірі бар препараттар кіргізеді. Норкаларды,
түлкілерді, ... ... және ... ... үшін (бассейнсіз
ұстағанда) автоматты немесе қолдан жасалған науа-табақшаларды пайдаланады.
Қыста ... және ... ... ... аңдарға қар немесе мұз
береді.
3 Бағалы терілі аңдарды өсіру гигиенасы
Ауыл шаруашылық малдарына қарағанда, аңдардың өсіп-жетілуі ... ... ... циклдермен өтеді де, олардың шектелген уақыттың ішінде
түлеуі туып, мезгілдік жыныстық жетілуі ... ... зат ... ... ... ... мезгілдерде зат алмасу процесстері
қарқынды жүріп, күзде төмендейді, ал қысқа қарай елеулі азайып, ... ... ... ... биологиялық цикл болмайды. Олар жыл бойына
шағылысып өсіп ... де, ... бір ... ... ... мен ... және ... шағылыс мерзімі қыстың аяғы-
көктемнің басына келеді. ... ... ... жыл ... ... ... кішірейіп, жыныстық жетілуі жетпеген малдардікіндей
болады.
Алғашқы жыныстық өсіп-жетілу мерзіі норкаларда – 9, песецтер мен
түлкілерде – 9-11, ... -3-4 ... ... ... ... ... түлкілерде жыныстық күйті жылына ... рет ... де, ... 20-да, 2-5 күнге ғана созылады. Ал ... ... ... ... рет қайталап, әр 7-10 күнде қайта күйлейді де,
норкаларда ... ... ... ... маусымның ортасынан тамыздың
екінші жартысына дейін күйті қайталап келіп ... ... ... ... шағылысуы мен күшіктеуі
белгілі бір жыл ... ... ... ... ... кезінде үйшіктерін
дезинфекциялаудан өткізіп, жылылап, құрғатып жаңа төсеніш материал салады.
Норкалардың клеткаларында, күшіктері ... ... ... ... қалмау
үшін, шит төсеніш қойылады. Күшіктеу ... ... ... ... ... кезекшілер белгіленеді.
Аңдарды шағылысқа дайындаудың негізгі міндеті, оларды толық құнарлы
азықтармен көректендіру болып саналады. ... ... ... ... ... өте жүдеп арықтайды да, оларға жоғарғы құнарлы
рацион керек болады. Олардың күйі қалыпқа жеткен кезде, ... ... ... көшіреді.
Аңдардың шағылысқа дайындығын, олардың түлеуінің барысы көрсетеді.
Егер жазғы жүнінің түлеуі тежеліп немесе ... жүні ... ... ... ... бұзылып, өсіп-даму үшін қабілетінің төмендеуіне
апарып соғады. Аңдардың дұрыс шағылыстан өтіп, ұрықтың аналық ... үшін ... ... азық және ... денесінде жарақаттанудың
болмауы үшін оптималды жағдайда ұстау қажет болады. Мұндай талаптардың
орындалмауы ... іш ... және ... күшіктеуіне әсерін тигізеді.
Аңдардың буаз және туғаннан кейінгі мезгілдерінде, олардың арасында ... үшін ... ... ... т.б.), сол ... авитаминоз В
(шабақ балықтардың түрлері – салака, ... ... т.б.) ... үшін рационға еңгізбейді.
Норкалардың орта күшіктері – 6 (1-17), түлкілердікі – 5-6, кейде – 15,
песецтердікі – 10-20, ... ... – 15 бас ... Күшіктерінің
туғандағы салмақтары: норкаларды - 5-15 г, түлкілерде 50-100, песецтерде –
80- 110, нутрилерде – 150-250 ... ... ... ... ... көзі ... естімейтін, тіссіз, сирек жүнді болып туады.
Ал нутрилердің күшігі ширақ, 1-2 ... соң суға ... азық ... ... ... ... ... қалыпты мөлшері:
норкаларда – 7-8, түлкілерді – 6-7, ... – 12-14, ...... ... ... ... ... басқа бауырында 5 бастан кем күшігі бар
аналықтарға салып телиді.
Күшіктерді туғаннан кейін алғашқы рет бірден тексереді де, ... ... ... Ол үшін ... көрсеткіштеріне сүйенеді: жалпы
көңіл күйі, ішінің тартылуы, жүзу ... ... ... ... ... ... ... т.б. Әлсіз күшіктерді жеке жәшіке салып
жылылайды, электр шамдарының көмегімен және мақта төсеп, температурасын ... ... ... ... көбінесе аналықтардың буаз кезінде
рациондарында витамин А және С ... ... ... ... түлкілер мен песецтердің күшіктері тек әлсіз болып қана ... ... ... ... кездерде жақсы өсіп-дамыған күшіктерде де, енесінің желінінің
маңайындағы ... ... ... ... ... еме ... ... мен песецтерде) жүдеп, әлсірегендері кездеседі. Сол сияқты,
аналықтардың сүті аз ... ... өте көп ... ... ... ... ... симай, ашығып әлсірейді. Күшіктердің жүдеп ауырып өліп
қалмауы үшін аналығының ... ... ... қысқартып,
емшегіндегі артық сүтті сауып, жұмсартып, немесе басқа ыдысқа ... ... ... пен ... ... аналықтардың күшіктерін тістеп тасымалдауы кездеседі,
әсіресе бөтен адамдардың қатысуы мен ... ... ... ... ... ... ... жиналуы т.б. себептерден болады.
Күшіктердің алғашқы үш-төрт аптадағы өсіп-дамуы, әсіресе ... ... ... Ал 20-25 ... ... ... күшіктерді
тартылған ет, сұйылтқан сүт т.б. беріп, азықтандыра бастайды.
Түлкілер мен ... ... 20-25 ... ... бастап ішек-
қарындарын (гельминттерден) тазарту үшін дегельминтизациялайды. Ол ... 0,1 мл ... ... бар ... ... кейін 20 күннен 40 күн аралығында аналық аңдардың да ... ... де ең ауыр ... ... ... ... ... күшіктер тез өсіп, көрегі жетпегенде салмағын төмендетеді.
Сондықтан аналықтардың жүдеп, азып ... үшін ... ... бөліп алады. Түлкілер мен песецтердің күшіктерін бірден енесінен
айырады. Норкалардың әлсіз, жүдеген аналықтарының бауырында 2-3 күшіктерді
қалдырып қояды. Өйпей ... ... ... ... ... ... ... бас тартып, өлім жітімге ұшырайды.
Барлық аңдардың бөлінген күшіктеріне қалыпты ... ... ... Ол үшін ... іші кебу және ... ... ... қалыпты желдетілулері керек. Мысалы, норкалардың ... ... өте ... ... де 22С ... өзі ... ... аңдардың түрлері клеткада ұстап өсіргенде, ... ... ... ... ... болады. Мысалы
норкалардың жартылайы жарық ... ... ... ең қарқындылығы
таңертең ерте және кеш соңында туатын болса, песецтер ... ... ал ...... өмір сүргенге бейімделген. ... ... ашық ... жүргенді жаратпайды да, аса жарықтанған
аймақтарда жүрмейді. ... ... ... тұрған аңдардың елеулі
өмірінің бөлігін жарықта өткізгенді ұнатады. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... үшін жасанды түрде
жарықтану мезгілін ұзартады. Әрбір 4-5 клеткаға 100-200 вт ... ... ... ... арттыратын ең басты көрсеткіші олардың жүндерінің
түсі, түктерінің жағдайы және терілерінің өлшемдері ... ... ... ең көп ... түлкілердің жүндерінің қырқылып қалуы,
песецтердің жүндерінің ұйпалақтануы, ... ... ... ... болып саналады. Норкалардың бауыр жүндерінің сулануынан (зәр
мен) жүні түсіп, ... ... ... ... көбінесе қуық жолына
микробтардың түсуі, зәр шығару жолдарында тас ... ... ... қышқылдар мен улануы т.б. әсер етеді. Сол сияқты анемиядан басқа
норкалардың арасында, қысыр қалуын ... жас ... ... ... шығынын жоғарлататын алеут ауруы болады.
Жаз айларында аңдарды, көбінесе бүргелер зақымдайды. Олар ... ... ... ал ... ... ... жиі ... жүндерін
түсіріп, сапасын төмендетеді.
Күннің ыстық мезгілдерінде, бұлғынның күшіктерінде баздану кездесіп,
олардың бауыры және артқы ... ішкі ... ... ... ... ... желдетуін қалыпты келтіру арқылы,
олардың ... ... ... ... төмендетеді. Ол үшін
үйшіктердің ағаш қақпақтарын ... ... ... ... ... ... ... ылғый ашық ұстау қажет. Ауа райы тұрақты жылығаннан ... ... ... ... де ... алып ... керек.
Әр аң фермаларында жұқпалы және жұқпайтын аурулардың шықпауы үшін,
егер ... ... тез ... ... жою ... ветеринариялық-
санитарлық объектілері болуы керек. Олар карантин ... ... 10 %), ... (ауру малдар үшін), өтелдейтін пукт немесе өлексе
жағатын пештер, сою ... дезо ... ... ... 8. ... мен балықтар гигиенасы (2 сағ)
Қаралатын сұрақтар:
1.Балық сулары ... ... ... ... тоған суларына қойылатын гигиеналық талаптар
3.Балыққа арналған су тоғандарының етеринариялық-санитарлық режимі
4.Аралардың гигиенасы
5.Аралардың қыс мерзіміндегі гигиенасы
Балық шаруашылықтарының негізгі екі типі: жылы сулы және суық ... ... ... бөлу өсіретін балықтардың биологиялық ерекшеліктері
мен байланысты.
Жылы сулы тоғандық шаруашылықтарда жылу ... ... ... ... ... ... табан т.б. өніп-өсуі үшін қалыпты су температурасы
20С жоғары болуы керек.
Суық сулы тоғанды ... ... ... ...... ... ... болып саналады.
Ондай суық сулы тоғандарда көбінесе өзеннің рипустарын, пелядь, сиг
(солтүстік балығы) тағы ... ... ... балықтар) түрлері
өсіріледі. Суық сулы балықтардың ұрықтарының (эмбриондары) жетілуіне 0,2-9С
температура, ал семірту үшін 12-15С ... ... пен ... ... ... және ... ... екіге бөлінеді.Толық жүйелі шаруашылықтарда ұрығынан бастап ... ... ... ... ... ... ... балықтар өсіретін
шаруашылықтарда жатады. Толық жүйелі емес шаруашылықтарға ... мен ... өнім ... ... ... семіртетін шаруашылықтарының су қоймаларында дамытып өсіруге арналған
материалдар (жас балықтар) өсіріледі.
1.Балық сулары тоғандарының сипаттамасы
Балық суларының ... ... ... байланысты сумен
қамтамасыз етілген (басты, өндірістік-жазғы, ... ... ... ... және ... ... тоған)
болады. Жазғы өндірістік тоғандарға уылдырық ... ... ... ... және ... ... ... жатады. Ал қысқы
өндірістік тоғандарға балықтарды қыс мезгілдерінде сақтауға ... ... ... ... және ... суларының ағыны,
оларда өсіретін балықтардың биологиялық ... ... ... ... ... талаптар балықтардың жасына қарай өзгеріп отырады.
Уылдырық шашылатын тоғандар – балықтарды өндіруге арналған. ... 0,1 га ... ал ... – 0,5-1,1 м. ... ... қатынас жолдардан (шу уылдырыққа бөгет) қашық, нейтралды немесе
сәл сілтілі топырақты, батпақты емес ... ... ... ... оларға салғаннан кейін уылдырық шашуынан 10-12 ... (ең ... 1-2 ... суға толтырады.
Алдын ала тоғандарды су мен толтырып қоюға рұқсат етілмейді. Ондай
кездерде су ... ... мен ... ... балықтардың ұрықтары
мен личинкаларына зиянды әсерін тигізеді.
Майда балықтар тоғаны – уылдырық шашқан тоғандардан немесе зауыттарда
жас балықтарды 6-7 күндігінен бастап 15-18, кей ... 30-40 ... ... ... үшін ... Майда балықтар тоғанының ауданы – 0,2-
1 га, орташа тереңдігі – 0,8-1,0 м. ... ... – жас ... ... ... ... өсіретін
тоғандардың ауданы – 10-15 га, ал орташа тереңдігі – 1,0-1,2 м. ... ... ... ... ... ... ... ауданың 80-90 % алады.
Семіртетін тоған - өнімдік балықтарды өсіріп-семірту үшін ... Оның ... – 50 - 100 га, ал ... ... – 1,3 - 1,5 ... тоғандар – аналық және өнімдік жас балықтарды ұстауға ... ең ... ... ... Ол тоғандардың ауданы шаруашылықтағы
аналық және өнімдік жас балықтардың ... ... ... болады да,
оның орташа тереңдігі – 1,3-1,4 м.
Қыстамалы тоғандар – жас және үлкен ... ... қыс ... ... Балық шаруашылықтарының шамасына байланысты, олардың
аудандары 0,2-1,5 га ... ... ... оның ... ... ... – 1-1,2 м кем ... керек. оңтүстік аймақтарда
қыстамалы тоғандардың 1,5 м ... ... ... ... – басқа шаруашылықтардан әкелінген өндірістік жас
балықтарды ұстауға жасалады. ... ... ... ... 0,2-0,4 га, ал ... ... 1-1,3 м. Карантин тоғандарын
шаруашылықтан төмен, жеке басқа балық тоғандарынан 20-30 ... ... ... Карантинді тоғандар басқа шаруашылықтан әкелінген балықтар
арқылы жұқпалы инфекциялық және ... ... ... ... ... үшін ... ... ұстау мерзімі – 30 тәулік, ал температура 12С
төмен болса уақытын ұзартады. Қыс айларында карантиндеу мерзімі қыстың ... ... ... елдердің шаруашылықтарынан келген балықтарға карантин
тоғандарда ұстау бір жылға ... ... ... ... ... ... мұқият бақылап
отырады. Егер карантиндеу мерзімінің ішінде балықтардың арасынан ... онда ... ... немесе жояды.
Садки-қапас тоған – балықтарды аулап алып саудалағанға уақытша ұстауға
арналған шағын ағынды тоғаншаларды айтады. Ауланған ... ... ... тығыздығы әр куб/м 100-125 кг жоспарланады.
Барлық тоғандардың түрлерін ... ... ... ішін ... мезгілінде қажетті санитарлық-ветеринариялық, сол ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Шаруашылықтардың типтеріне қарамай, ... ... ... ... ... су ағары болып, ол үшін дамбалар мен плотиналарға, тоғандардағы
суды бір-бірден немесе түгелінен ағытуға арналған гидротехникалық құрлыстар
салынады. ... ... су ... тұрғын үйлердің, мал
фермаларының және өндіріс орындарының шектерінен 500 ... ... ... ... тоған суларына қойылатын гигиеналық талаптар
Су-балықтардың табиғи өмір сүретін ортасы болғандықтан, оның сапасына
балық өсіру мен айналысатын шаруашылықтардың өнімдерінің нәтижелері ... ... ... ... ... ... ішінде балықтардың
өмір сүруінде судың температурасы, газдық құрамы және тұздардың мөлшері
маңызды роль атқарады.
Судың температурасы – ... жыл ... және ... ... ... байланысты жиі өзгерісте болады. Әрбір балықтардың
түрлерінің ... ... өмір ... ... бір ... шегі ... ... тұқы (карп) балықтар азықты су
температурасы 4С төмен болмаса ғана ала ... ... ең ... және ... су температурасы 20-28С болып саналады да, тек ... ... ... ... ... 0,2-9С болса, семіруі үшін
12-15С температура қолайлы болып ... ... сол ... ... жоғарғы температурасы да зянды
әсерін тигізеді. Судың жоғарғы температурасы (30С және жоғары) балықтардың
барлық өмір сүруіне қажетті ... ... ... ... сол ... ... ... апарып соғады. ... ... ... ... ... ... ... асқындырады.
Қысты күндері су температурасы төмендегенде (-0,1-0,3С) балықтарда
суықтан пайда болатын аурулар туады. Ұзақ уақыт төменгі температуралы ... ... ... ... Жазды күндері судың
тмпературасының ... ... ... ... ... күйі ... тежеліп қана қоймай, жалпы резистенттілігі ... ... ... ... ... суларының температурасын қалыптап отыру қажет болады.
Таяз, аз көлемді күн ... мен ... ... ... ... ... олардың ауданын ұлғайту ... ... Су ... төмен болған жағдайда балықтарды
ауыстырып салып өсіруге ... ... ... ... бақылау күнделікті жүргізіледі.
Судың газдық режимі балықтардың денсаулығына, өсіп және өнуіне зор
әсер тигізеді.
Табиғи сулардағы ... ... 0-14,5 мг/л ... да, ... судың температурасына, атмосфера қысымына, органикалық
заттардың болуына, фито-планктондарға, ... ... ... жел
қозғалысы т.б.) және онда жүретін минерализациялау ... ... ... суда ... ... көп ... ... олардың
тотығуына оттегі көп жұмсалады. Судың температурасы төмендеген сайын, онда
оттегінің еруі ... ... ... ... ... ... ондағы оттегінің мөлшері көбейеді. Сол сияқты судағы минералды
тұздардың мөлшері жоғарлаған сайын,оттегінің ерігіштігі төмендейді.
Әрбір балықтардың түрлеріне арналған оттегінің ... ... ... одан ... жағдайда балықтар өліп қалады. Мысалы, форельдерге 4,0-
4,5 мг/л, бекіре балықтар (осетр) үшін 3,0-3,5 мг/л ... ... Ал ... ... үшін ... ... қалыпты концентрациясы 10-12 мг/л,
бекіре тұқымдастарға – 8,6-10 мг/л тұқы, сазан, ... ... ... т.б. балықтарға – 6-7 мг/л, ал карась және линьдер (қара ... ... ... ... 0,7-9,5 мг/л ... өмір сүре ... құрамында оттегі жеткіліксіз суда ұзақ уақыт болса, олардың
активтілігі төмендеп, ... ... ... аз жеп, ... ... азаяды. Әсіресе, судағы еріген ... ... ... ... ... жиі кездесіп, оларға оның теріс әсері
білінеді. Оттегінің суда 2,5-3,0 мг/л ... ... ... ... ... судың жоғарғы бетіне көтеріле бастайды.
Еріген оттегінің суда жетіспеушілігі балықтардың жаппай өліміне апарып
соғады, замор (қырылу) ... ... ... ... ... ... ... оттегінің жетіспеушілігі кездесіп, балықтарда жазғы замор ауруы тууы
мүмкін. Су ішіндегі, тіпті оттегінің ... ... ... ... ... жоғарғы концентрациясы балықтарға ... ... ... ... ... ... ... концентрициясы
балықтардың күйін төмендетіп және әртүрлі ауруларға төзімділігін азайтып
қана қоймай, олардың ... ... ... ... ... судағы
көмірқышқыл газының мөлшері жазда әр метрінде 200 мг болғанда өлсе, қыста –
150 мг/да да өліп қалады, ал ... ... суда ... ... болғаның өзінде, көмірқышқыл газының концентрациясы 60 мг/л
болса да қырылып ... ... ... ... ... көмірқышқыл
газының мөлшері жазда әр литр суда – 20 мг, қыста – 40 мг ... ... ... органикалық заттардың шіріп ыдырауынан шығатын
күкіртті сутегі, метан және аммиак газдары да өте қауіпті ... ... ... бір литр ... ... 1 мг ... балықтардың
оттегіні сіңіріп қабылдауы жоғалады. Аммиак бос күйінде 0,2-1,0 мг/л
мөлшерінде, көптеген балықтарға өте улы ... ... ... ... газы (СН4) жаз айларында өзендермен тоғандардың
суларының белгілі бір тереңдіктерінде өте көп мөлшерде, әсіресе санитарлық
жағдайдың ... ... ... ... Мұндай суларда метан
клечаткалы өсімдіктердің ыдырауынан жазда да, қыста да ... де, ... кей ... 38,5 мг/л ... ... Метан балықтарға және басқа су
жәндіктеріне де (гидробионт), әсіресе қыста қауіпті болады. Су қоймаларының
түбінен түзіліп шыққан метан, қарқынды ... ... мен ... ... қабатындағы балықтардың көп жүретін жерлерінде, көбінесе қысты
күндері, ауа жетіспеушілігіне ұшыратады. ... ... ... ... ... ... тастап, жоғарғы су беткі қабатына көтеріледі де
онда үнемі қозғалыста ... ... ... ... ... ... ... әлсіреуге ұшырайды.
Газдардың мөлшерін уылдырық шашатын тоғамдардың суларында (балықтардың
уылдырық шашатын мерзімінің түгел ... ... ... ... басқа
тоған суларында әрбір он күнде бір рет зерттеледі. Судағы ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі аэраторларды (ауа жібергіш) пайдаланып, аз су ... ... ... ... ... өсіп-дамуы үшін, көбінесе бейтарапты
(нейтралды) немесе сәл ... су ... (РН) ... ... ... ... қарқынды өсіп-даму
кездерінде, сол сияқты күннің ыстық мезгілінде, балдырлардың ... ... жіп ... және ... (өте ... ... ... (РН) 10-11-ге дейін төмендеп (сілтіленіп), соның нәтижесінде
балықтардың желбезегі және ... ... ... тұқы ... ... ... РН-9,0 дейін жақсы сезінеді. Ал кейбір балықтар РН-6
дан төмен, 8,5 ... ... өліп ... ... ... балықтар судың РН
елеулі мөлшерде ауытқуында да өмір сүреді. Мысалы, тұқы балықтар судың Рн-9
да өздерін ... ... ... ... ауруына төзімділігі
жоғарлайды. Судың төменгі Рн кездерінде карп ... ... ... некроз болып, ол өлген жерлерге сапрофитті
микроорганизмдер жиналып, балықтарды өлімге ұшыратады. ... ... ... ондағы органикалық заттардың көптігін көрсетеді. Судың
органикалық заттары неғұрлым көп ... яғни көп ... ... тотығуына оттегі көп шығындалады да, соның нәтижесінде балықтардың
қырылуы (замор) туады. Судың жоғарғы тотыққыштығы (20 мг/л жоғары) көптеген
инфекциялық ... ... ... ... ... ... ... көбінесе 10-15 мг/л аспайды. Судың тотыққыштық ... ... қар ... ... ... ... т.б. ... түскенде жоғарлайды.
Жасанды тоған суларында аммиак және нитриттердің болуы, олардың
құрамында азоты бар ... ... мен ... ағын ... ... сулар, мал қораларының жуынды сулары т.б.) ... ... 0,2-1 мг/л ... мөлшері көптеген балықтар үшін улы
болып келеді. Балық тоған суларында нитриттердің болуы да ... ... ... ... тоған суларында нитриттердің милиграммның мыңнан
бір бөлігінен жүзден біріне дейін, ал қыста 0,001 мг ... ... ... ... нитриттердің судағы мөлшері балықтардың резистенттілігін
төмендетіп, шығынды арттырады. Судағы ... ... ... (күкірт,
азот, тұз қышқылдарының тұздары, темір, альюминий тағы ... ... ... ... ... ... ... кермектілігі
жұмсақ суларда, жоғары кермекті суға қарағанда фтордың улылығы карптар үшін
2-3 есе артады. Бұл кездерде балықтардың улы ... мен ... ... ... өте ... Өте ... ... суларда
еріген кальции және магний тұздары аз болып, балықтардың және басқа судағы
тірі организмдерге зиянды әсері ... ... ... кальций мен
магнидің жетіспеушілігін, ... ... ... мен ... ... азықтар (балық ұны, сүйек ұны т.б.) береді. ... ... ... ... және магниге сұраныстары жоғары лосос балықтарына өте қажет
болады. Мұнымен ... ... ... ... ... ... ... ағын сулардың әсеріне қарсы тұру қасиеті төмен болады.
Судағы темірдің шала тотығының мөлшерінің көп болуы, ондағы оттегі мен
тотығып, ... ... ... ... ... шала ... ... үстіне қонып, олардың тынысын тарылтып қана қоймай, өліміне
себепші ... ... ... темір шола тотығы бар суды пайдаланғандай
болса, яғни 4-5 мг/л көп болғанда, суды ... ... одан ... ... ... ... кейін ғана балықтар тоғанына жібереді.
Өндірістік ағын сулар, көбінесе улы ... ... ... ... ... т.б.) және ... суға ... кейін улы
қалдықтар түзетін қоспалар қосылып ... ... ... ... ... ... ... шекті рұқсат ... ... ... су ... ... ... ағын ... ... ... ... гидрохимиялық режимдерін
өзгертіп, биологиялық тепе-теңдігін бұзып, ... ... ... ... мәнінде жүрмейді. Ағын сулар мен, әсіресе өңдірістік, ... улы ... ... ... металдардың тұздары, пестицидтар,
минералды тынайтқыштар т.б.) балықтардың өнімдерінің сапасын төмендетіп,
уылдырықтарымен ... ... ... соғады.
Тоғандарды су мен толтырған кездерде, оның ішіне арам және жыртқыш
балықтар, ... ... ... ... ... сол ... ... (бақалар, қоңыздар т.б.) түсуі мүкін. Олардың тоғандарға сумен
бірге толтырған кездерде түсіп ... ... ... ағар жолына бөгет
төркөзді – балық қоқыс ұстағыш деп ... ... ... ұрық ... және омыртқасыз жануарлардан жасалған
азықтарды, инфекциялық және инвазиялық ... аман ... ... ... ... ... ... эктопаразиттар мен
зақымдалған болса, онда оларды алдын ала ... ... ... ... ... паразиттерге қарсы өңдеуден өткізеді (ас
тұзы ваннасы, малахит көгі, метилен көгі т.б.)
Балықтарды жұқпалы аурулардан ... ... ... ... ... мен ... ... және
дезинвазиялау, (жұқпалы аурулардың ... ... ... ... ... тағы ... балық-зиянкестерін жоюда) үлкен маңызы
болады.
Әртүрлі тоғандарда санитарлық-профилактикалық және ... ... ... ... ... ... арналған жоспарлар жасалады.
Уылдырық шашылатын тоғандар майшабақтарын алып, суын ағызғаннан ... қол ... ... ... ... ... құрғақ болса, оның
арнасы жақсы қатып, паразиттардың жұмыртқалары мен құрттары сол ... мен ... су ... өліп қалады. Келер жылы ... ... су мен ... ... тағы да дезинфекциялайды. Уылдырық
шашатын тоғандарда жеткілікті түрде табиғи тағамдар мен ... т.б.) ... етіп және ... ... арам ... және жыртқыш
балықтар, су қоңыздары және ... ... ... т.б. ... ... ... ... жағдайларда тоғандарда шөп бөгеттерін
(травостой) шабындық шөптерден (түлкі ... ... ... ... ... т.б.) жасап, уылдырықтың өсуіне пайдалы әсерін тигізеді.
Қыстамалы тоғандарды көктемде (суын ағызып, балығын алғаннан соң)
дезинфекциялайды, ал ... ... 2-3 рет ... ... ... алады.
сонан кейін, күзгі толтырудың алдында, кейбір жұқпалы аурулары (қызымық)
тараған ... ... рет ... ... көңіл аударып бақылау жасайтын, қыстамалы тоғандардың
гидрохимиялық көрсеткіштері болып, әсіресе қыстың екінші жартысында, ... ... ... ... ... суында оттегі жетіспеген кездерде,
балықтар жоғарғы тесіктерге малтып шығып, оларда көптеген су ... ... ... ... т.б.). Егер ... ... оттегі
режимі қалыпты болған жағдайда да, балықтар жоғары малтып шығатын болса, ол
немесе аурулардың ... ... азып ... ... ... төмендегенін (0,1-0,2С) көрсетеді.
Сол сияқты өсіретін, жазғы ... ... және ... да дайындау ерекшеліктері болады.
Ұзақ уақыт бойына, үзіліссіз тоғандарды пайдаланғанда, олардың түбінде
көптеген органикалық заттар жиналып, ... ... онда ... процесстер жүріп, судағы еріген оттегі азайып, балық өнімі
және санитарлық ... ... ... ... 5-6 жылда бір рет
өңдеу жүргізу керек. Күзді күні ... ... ... ... ... ал жазғытұрым ауыл шаруашылық мәдени өсімдіктер егеді. Қысты
күнгі төменгі температураның әсерінен және ... күн ... ... ... және ... ... ... өліп қалады. Тоғандарды
ондай өңдеу кезінде ... ... ... ... де, онда ... ... ... Ондай өңдеу жұмысының нәтижесінде
тоғандардың балық өнімі 50-100 % жоғарлайды, сол сияқты судың гидрохимиялық
режимі және ... ... ... ... ... өңдеу
көбінесе өсіру және семірту тоғандарына жасалады. Профилактикалық өңдеуді
қысқы және уылдық тоғандарына ... ... олар тек қыс ... су астында болып немесе аз уақыт көктемде пайдаланылады. ... ... және ... кішігірім су қоймалары мен
суаттарын біртіндеп қатты және жұмсақ ... ... ... бұлақ, тұмалардың көзін ашып отырады. Ылғи сулардың газдық және
минералды құрамдарын бақылап отырады.
Тоғандардағы балықтардың тығыздығын, әр ... ... ... табиғи
азық қорының мөлшері, су құрамы және эпизоотиялық жағдайына байланысты,
нормативке ... ... суға ... ... көп ... жол берілмейді. Әр
гектар тоғанға орта есеппен келетін нормасы 200-250 бас. Басты, өсетін және
аналық ... ... ... суда ... құстарды жіберуге
болмайды. Әрбір тоғандарға, суаттарға немесе тоғандар тобына арнайы аулау,
жүзу, балықтарға арналған ... ... ... ... ... және жас ... балықтар 30 тәулік карантинде, су
температурасы 12С ұстайды. Өте ... су ... ... 30 ... ... су ... 12С ... тұрғанға дейін
ұзартады.
Өндірілуге арналған балықтар мен басқа жастағы балықтарды біріктіріп
ұстауға болмайды. Тұқымдық шаруашылықтардың территориясына басқа ... ... ... ... етілмейді. Қызмет жасайтын адамдардың
өндіріс аймағына тек ветеринариялық-санитарлық өткелден (ветсанпропускник)
ғана, ал ... ... ... ... Барлық
жұмысшылар арнайы киімдер мен және аяқ киіммен қамтамасыз етіліп, жұмыс
аяғында ветсанпропускникте ... ... ... ... ... міндеті болып балық
шаруашылықтарының су көздерін (суаттары) куәліктендіру (паспортизациялау)
және ... ... ... қадағалау, анықталған ластану шамасы бойынша
талдау жүргізу және судағы улы ... ... ... организмінде
және басқа объектілердегі мөлшерлерін іріктеу арқылы ... ... ... және сол ... ... токсикоздан сақтандырудың
шараларын көрсетіп беру болып саналады.
Балық өсіретін ... ... ... ... ... ... нормативті құжаттар шығарып, оларға ластану концентрациясының
жоғарғы рұқсат етілетін шекті ... (ПДВ) ... ... ағын ... ... ... жіберу, табиғи су
көздерінің тазалығын сақтауы есептеліп, сол сияқты одан жоғары орналасқан
суаттардың суының сапасы ... ... ... жасалады.Ондай
жағдайларда, тазаланған ағын ... ... ... ... ... өңдеуден өткен ағын суларын, мөлшерін (рұқсат етіп ... ... ... ПДВ) және ... ... ... ... орындарынан жіберілетін ағын суларды қалыптап отырылады да,
оның шыққан жерінен 500 м қашықтығы балық шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... балықтардың уылдырық
шашатын, өсіріп, семіртетін және қыстамалық ... ... ... ... Бұл ... ... суларды жіберу мүмкіндігін
белгілеу балық қорғау органдарының рұқсат келісімі мен ... ... ... ... ... ... және өсуі мен ... бақылап отырады да, сол сияқты ... ... және ... ... ... ... ... балықты жарып, тексеру жасалады. Балықтардың өсіп-дамуының
негізгі себептері нашар көректенулері, суаттардың жайсыз гидрохимиялық
режимі, ... ... ... ... ... ... ... т.б. болып саналады. Азықтарды ... ... ... ... ... ортаның температурасының
төмендеуіне, азықтың бір түрінен екіншісіне тосыннан ауыстыруына, азықтар
орындарының ... т.б. ... ... ... малдар мен өсімдіктер өнімдері, құрама
азықтар, ауыл шаруашылық өндірістерінің және ... ... ... ... Ұзақ ... сақтаған кездерде, құрамында балық және
сүйек ұндары бар ... майы ... ... ... қышқылдар,
оксиқышқылдар, альдегидтер тағы басқа заттардың ... ... ... Бұл ... балықтардың организмінде витамин А және Е тағы ... ... ... ... ... мен зат ... ... ... ... жұқпайтын және жұқпалы
инфекциялық, инвазиялық аурулар шығып, ... ... ... ... ... орындарының тиімділігін арттыру жолында тоғандардың мелиорация,
тынайтқыштар қосу және қосымша азықтар салу ... ... ... ... қалыпты өмір сүріп, өсіп-өнуі үшін
судың газдық және химиялық режимдерін жақсарту қатаң өсімдіктерден тазарту,
хлорлы әкі мен ... т.б. ... ... ... ... ... ... мыналарды жатқызады:
- Тоғандарда қалыпты (оптималды) гидрохимиялық режим жасау;
- ... ... және ... ... түсуінен сақтандыру (ауыру немесе ауырған
балықтардан, ... ... ... су ... аулау жабықтарынан т.б.) шараларын белгілеу;
- Тоғандарға, аулау жабдықтарына, сақтау-тасымалдау ыдыстарына ... ... ... ... ... ... өсіп-өнуіне, денсаулығына және
олардың азықтануына ... ... ... басқа жерлерден балықтарды және ... ... және ... ... ... түрде айналымнан шығарып
тастау және жою шараларын жүргізу.
4.Аралардың гигиенасы
Омартаға орын ... ... ... ... бай кең алқаптарға
орналастырады. Омартаның орналасқан жерінің бал жинайтын көздерден 1,0-1,5
км қашықтығы балдың түсімін ... ... ... омартадан аралардың
ұшатын жолдарына орналастыруға болмайды. Ондай кездерде аралардың ... ... ... омартаның аралары мен төбелесіп, бірін-бірі өлтіруге
дейін барады.
Омартаға территория ... әр ... ... орта ... ... метр жер керек екендігін ескеру қажет омартаға таңдаған жер біраз су
көздері бар аймаққа таяу болып, желден жақсы қорғалған және ... ... ... ... ... желсіз, мал фермаларына 1 км жақын болмай,
темір ... мен тас ... 500 м, ал ... ... ... мен ... және ... тағамдар дайындап шығаратын фабрикалардан 5-7 км
таяу орналаспауға керек. ... ... ... ... ... ... ... және бұталар егіп, ал омартаның ... ... ... бал шырынды өсімдіктер егеді.
Ауыстырылмайтын омартаның ұяларының ара ... ... ... алып ... ал үстіне құм сеуіп қояды. Омарта территориясын
тегістеп, басқа заттардан тазалап, ... ... ... ... және ... жинап жағып жібереді. Омартаның территорисында
арнайы орындар ... оған ... ... ... ішетін суын,
дезинфекциялау алаңын, кір сулардың ағып ... ... ... ... ... ... балшырынды жерлердің ауданына және шаруашылықтардың
араларды ауылшаруашылық өсімдіктерін тозаңдандыруға сұранысына байланысты
әртүлі ... Ол ... ... ... өсу уақыты мен ұзақтығы
ескеріледі. Бал алатын омартаның шетінен 2 км ... ... ... ... ... ... (аралар жүрген жерлерінің
өсімдіктерінен 50 % ғана ... ... ... ... ... ... ... жағдайдағы ара ұяларының қаншасы жоғарғы
өнімді болатындығын көрсетеді. Жақсы азық қоры бар ... бір ... ... ... ... ... ... болады. Егер бал жинайтын жағдай бір ... ... ... жинақтауға болмайтындай болса, онда 100-120 ... ... бал ... үшін, төрт-бес жерге (участок) бір-бірінен 3-4 км
қашықтықта орналастырады, яғни әр участкіде 20-30 ара ... ... ... ұяларының арасы 3-3,5 м, ал ұялардың қатарларының ара қашықтығы 20 м
кем болмауы ... ... ... (семья) аралардың барлық түрлерінің қалыпты өсуі үшін, ұядағы
температура бір қалыпты, тұрақты 34-35С болып азық қоры ... ... ... ... қажет.
Аралардың ұясында, әсіресе өну зонасында, сыртқы ... ... ... қалыпты температураны ұстап тұрады.
Бұл жерде температураның тәуліктік ауытқуы еш уақытта болмайды. ... ... ... ... ... +33,5С ... ... ортаның
температурасы төмендеп +10С болғанда, ұяның шет жағындағы температураның
қалыптыдан ауытқуы 1,5С ғана болады.
Аналық аралардың өсу ... ... өте ... ... ... орташа температура 34С болады. Ұяның сыртындағы ауа
температурасы 23С тан 11С ... ... ... ұясының
температурасы 0,5С артық өзгермейді.
Аралардың еркектерінің (трутня) өну ... ... ... өсу орындағы мен салыстырғанда 1-2 градусқа төмен болады. Қыс
мезгілдерінде, яғни өну жоқ ... ... 15-30С ... ... ... ... ... олардың пайдаланған
оттегісінен бөлінген энергиясы мен теңестіріліп тұрады. Жазғы мезгілдерде,
сыртқы ауа температурасы 23-38С ... ... ұя ... ең аз мөлшерде
энергия шығындайды. Ең аз мөлшерде энергияның шығындалуы, сыртқы ортаның
температурасы 4-6С аралығында ... ... ... мөлшері сыртқы ауаның температурасы
мен ондағы су буының шамасына, сол сияқты аралардың жағдайы және ... ... ... ... ауа ... ... ... ұядағы
ылғалдылықта жоғарлайды да 20% дан 100 % дейін көтеріледі. Ең ... ... ... ... ... ... да, 72-78 %
шамада тұрады, ал ұшып шығатын өңешінде ... ... – 63 % ... ... байланысты ұяларда ауаның құрамы да ... ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы мөлшерде оттегі және ең аз ... ... ... Осы ... ұяның ортасында көмір қышқыл газының
мөлшері – 0,1 % дан 1 % дейін болса, ал шеткі ... – 0,05 % дан 1 ... ... Тек ... ... ғана оның ... ұя
ортасында 2 % дейін, ал қыста 3 - 4 % ... ... ... концентрациясы оның желдетуіне байланысты
болады. Ауадағы көмірқышқыл ... ... – 0,3 % ... 6-7 ... ал 8 % болса желдететін аралардың саны 20 ... ... ... ... ... 1,4 % болғанда ұяны желдету тежеледі. Қыс
айларында көмірқышқыл газының концентрациясы 4 % ... ... ... ... ... ... газының мөлшері өте жоғары болғанда
(4 % көп) аралардың физиологиялық жағдайы нашарлап, көктемдегі өсіп-өнуіне
зиянды әсерін тигізеді.
5.Аралардың қыс ... ... райы ... ... кезде араларды қыстаққа (зимовка)
көшіреді. Араларға қыстақтық ... ауа райы суық ... ара ... ... бойы ... үшін ... Қыстаққа қатты жел өтінен жасырын, сәл
атмосфералық жауын-қар ... ... су ... бар ... ... ... төмен орналасқан (2 м жақын ... ... ... ... ... кіре ... күндізгі жарық түсіп және әртүрлі шулар
мазаларын алмайтын болуы керек.
Қыстамаға дұрыс дайындалған аралар ұялары аса елеулі ... ... де, ... ... 1-2 ... ғана ... ... ылғалдылықтың құралы психрометрдің көмегі мен, ... ... ... ... ... ... екінші жартысынан
бастап ұяларда аралардың өнуі басталып, балдың ... екі есе ... да, ... өте ... ... саналады.
Қыстақта температура мен ылғалдық тұрақты болуға тиіс. Аралар ортаның
температурасы мен ылғалдықтарының жиі-жиі ауытқуларына сезімтал ... ... ішкі ауа ... бір ... 0-2С ... минус 2С
дан плюс 4С дейін ауытқуы рұқсат етіледі. Жоғары температура кезінде аралар
мазасызданып, ... ... ... әсерін тигізеді. Ондай
температураның ауытқуы ... ... ... ... ... болып, және олардың ішек-қарындары азық массасына толып, іші ... ... ... ... ... қорасының ауасында 75-85 % аралығында
болуы керек. Жоғарғы ... ... ... бал ауа буын ... ... ашып кетеді. Аралардың сұйыған балды жегеннен соң іші ... ... дым ... ... ... ішкі беттеріне су
буы жиналып, олардың көгеріп ... ... ... ... ... ылғалдықта зиянды әсер етіп, олар шуылдап
өңештен шығып, қыстақтың ... ... ... өліп ... ... төменгі ылғалдықта ара ұяларындағы бал тез кристалданады да, аралар
өте қатты ... ... ... ... ... шағын 20-40 ара ұяларынан
артық болмаса, жоғарыға 8-10 суланған мешоктар (қап) іліп ... ... ... ... ... мұз кесектерін қойып қояды.
Кристалданған балдары бар ара ... олар ... ... (шуласа)
ұшатың өңешінің жоғарғы жағына су толтырылған шөлмек іліп, оның ... ... ұшу ... ... ... ауасының температурасы мен ылғалдылығын қалыптау ... ... ... ... жақсарту қажет. Неғұрлым ... ... көп ... ... онда желдету құбырларының размерлері
үлкен немесе тесіктері болуы керек. Ауа кіргізетін және шығаратын ... ... ... ... ... ара ... 6-8 см2 құбырдың
көлденең беттерінің ауданын есептеп алу қажет. Әр ... ... ... ауданы 20 см * 30 см (600 см2) артық ... ... ... ... ... ... ... болса,
онда оған бірнеше кіші размерлі құбырлар орнатады. Егер өте ... ... ... ауа ... ... құбырларда
қаралған тартпа арқылы (ашып-жауып) қалыптайды.
Суық қыстамада, ауа температурасы сыртқы атмосферадағыдай төмен болса,
кейбір ара семьялары қатты қыстарда 20 кг одан көп бал жеп, ... ... ... жоқ) кіріп аштан өліп қалады.
Қыстама кезіндегі араларға ең жақсы азық ... қант пен ... 80 % ... қант және 45С ... қыздырылған (кристалсыз)
балдың – 20 % алынады. Азықтың дайын болғандығын органолептикалық тәсіл мен
анықтайды. Егер бетінде ... ... ... ... онда ... ... ... қыстағына кіргенде қолға қызыл сәулелі шам ұстайды, себебі оған
аралардың реакциясы ... ... және ... ... есту үшін ... ... ... өлген араларды жиып алатын сым ... ... ... ... салу үшін ... немесе целлофан пакетиктер керек
болады.
Аралар ұясын ... ... ... аралдарды басып кетпеу үшін,
сақтықпен сыпырып алады. Ұяны тындаған кезде, ... ... бір ... өңешіне жіберіп, екінші жағын құлаққа жақындатады. аралардың біркелкі,
ағаш жапырақтарының сылдыры ... ... ... жағдайының дұрыстығын
білдіреді. Егер аралар ... ... ол ... нашарлығын
көрсетеді. Азық қоры таусылуға айналған семьяда, аралар қатты ... ... ... ал ... ... түтікшеден жақсы етілетін «қауіп
хабарын» жібереді. Аралардың аштан өлер алдында семьядан біркелкі емес ... және өте ... ... ... да, ал ұшу ... маңайынан іш
өткеннің белгісі көрінеді.
Аралар сол сияқты варроа кенелері мен немесе басқа зиянды ... ... да, және ауа өте ... ... де, ... ... қыстақтан шығарғаннан кейін, қораны мұқият тазалап, кептіріп және
жаңа сөндірілген хлорлы әкінің 10-20 % ертіндісімен ақтайды.
Аралардың ... жаз ... ... т.б. ... рұқсат етілмейді.
Аралар омартасындағы ветеринариялық-санитарлық режим
Шаруашылыққа немесе омартаға ескі пайдаланған ұялар, бал шығаратын
аппараттар, әртүрлі ... бал ... ... т.б. ... ... ... өткізіледі. Омартада ұялардың артық қоры (10-15 %)
болуы ... ... ... ... боялған, номерлеген және ... 30 см ... ... отырғызылған ұяларда ұстайды. Омартада қол
жуғыш, қақпақты шелек, дәрі-дәрмек, жәшік, ... қол ... және ... ... ... ... ... жаңадан келген аралардың партиясын, басқа омартадан 5-7 км жақын
емес жекелеген омартаға орналастырады. Оны малдәрігерлік бақылауда 30 ... ... ... ... бар ... ... ... зерттеудің нәтижелері аурулардың жоқтығын ... ... ... ... Көктемде арашы адам әр ұядағы
аралардың ұшу ... ... ... ... ... ... анықтау үшін, әрбір ара семьясынан 10 % есебінен ... ... тірі ... ... алып ... сондай мөлшерде өлгендерден)
лабораторияға жібереді. Бал жинау аяқталғаннан соң, ... және ... ... тексереді. Қарап тексеру кезінде ... ... ... ... санына көңіл бөледі. Аралардың ... өлуі ... ... мүмкін, ал өлгендер саны көп ... ... ... Ұялардың алдыңғы алаңдарында жорғалаған аралар, олардың
личинкалары, өлекселері және ұшып қонатын тақтайларында, ... ... ... ... ... ... тексеруден өткізеді.
Ұяларды бұзып тексеру кезінде, оның ішінің ... ... ... ... ... саңырау
құлақтардың өсуі, басқа буын аяқтылардың, құрт-құмырска, шыбын-шіркейлердің
барлығын ... ... көбі ... ... ... ... ... болып саналады.

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қара ала тұқымдас сиырлардың өнімділігіне экологиялық факторлар75 бет
Телеарналардың ықпалдастығы мен классификациясы5 бет
Түйе бонитировкасы4 бет
Түйелердің сапасын бағалау жүйесі4 бет
Түйенің жүн өнімділігі. Жүнді өндіру технологиясы3 бет
Түйенің экстерьері және денесінің анатомиялық ерекшелігі8 бет
"Ірі қара малының гигиенасы."7 бет
"Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы"5 бет
"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы39 бет
«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь