Бастауыш мектеп оқушыларына экологиялық білім және тәрбие беру мазмұны

КІРІСПЕ

І ТАРАУ. БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ ЖӘНЕ ТӘРБИЕ БЕРУ МАЗМҰНЫ.
1.1. Экологиялық білім мазмұны мен тәрбие берудің принциптері мен міндеттері.
1.2. Экологиялық білім мен тәрбие берудің маңыздылығы.
1.3. Экологиялық білім мен тәрбие берудің мазмұнын анықтаушы факторлар.
1.4. Экологиялық білім мен тәрбие беруге қажетті іскерліктер мен дағдылар.
ІІ тарау. Бастауыш мектепте экологиялық білім мен тәрбие берудің әдіс.тәсілдері.

2.1. БАСТАУЫШ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ МЕН ТӘРБИЕ БЕРУДІҢ ДЕҢГЕЙЛЕРІ.
2.2. Бастауыш мектеп оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие беруді ұйымдастыру формалары.
2.3 Пән мұғалімдерінің экологиялық жұмыстарды ұйымдастыруы
2.4 Эксперименттік . тәжірибелік зерттеу жұмыстары

ҚОРЫТЫНДЫ.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.

ҚОСЫМША
Зерттеудің көкейкестілігі ХХІ ғасырға адамзат экологиялық қауіппен еніп отыр, яғни планетаның өмір сүруінің өзіне қауіп төніп отыр. Сондықтан жастарда экологиялық мәдениетті қалыптастыру өте маңызды, осы жастардың алдына болашақ әлемнің экологиялық қауіпсіздігінің негізін қалау мәселесі қойылып отыр.
Қазір экологиялық білім мен тәрбие беру маңызды мәселе болып отыр. Қазақстан Республикасында үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие берудің біртұтас ұлттық жүйесі жасалуда.
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау туралы заңына (12 бөлім, 63-65 бап), «Табиғи және техногенді төтенше жағдайлар туралы» заңына, «Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздік концепциясына», «ҚР жоғары білім беру туралы» заңдарына (3 бап ( негізделе отырып экологиялық білім мен тәрбие беруді дамытудың ұлттық стратегиясы жасалды /1, 2, 3/.
Қазір Қазақстан Республикасының экологиялық саясаты мен экологиялық дамуындағы негізгі құжаттар – «Тұрақты даму үшін қоршаған ортаны қорғаудың ұлттық жұмыс жоспары», «ХХІ ғасырдың ұлттық күн тәртібі» және т.б. әзірленді.
Экологиялық дағдарыстың негізгі себебі тек тиімсіз технологиялар, табиғат қорғау қызметінің және заңдарының жеткіліксіздігі ғана емес сонымен қатар адамдардың мәдениетінің төмендеуінде болып табылады.
Экологиялық мәдениет дегеніміз – бұл экологиялық білімділік, табиғатқа саналы көзқарас және табиғатты пайдалануға іс жүзінде қатысу.
Экологиялық тәрбие үш жақты міндет түрінде қарастырылуы тиіс:
1) Адамның табиғатпен қарым-қатынасын анықтау;
2) Қазіргі және болашақ ұрпақ алдына табиғаттың сақталуы үшін азаматтық жауапкершілік сезімін қалыптастыру;
3) Табиғат ресурстарын тиімді пайдалану мәселелерін дұрыс шешуге үйрету.
Экологиялық тәрбие беру жаңа адамды тәрбиелеудің бөлінбес құрамды бөлігі болуы қажет. Халыққа экологиялық білім беру орталықтары ретінде мәдениет орындары, кітапханалар, ботаникалық бақтар, зообақтар, ерекше қорғауға алынған территорияларды тиімді пайдаланудың комплексті іс-шараларын жасау қажеттілігі туып отыр.
Экологиялық білім беру базалық білім берудің бөлінбес бөлігі екендігін түсіну қажет. Экологиялық білім беру процесі адамның бүкіл өмірі барысында, мектепте және одан тыс барлық азаматтарға білім берудің барлық түрлері мен деңгейлерінде жүзеге асырылуы тиіс.
Мына сызба бойынша нақты координацияны жүзеге асыру керек: отбасы – бала бақша – мектеп – жоғары білім беру – мамандарды қайта дайындау – халыққа жаппай экологиялық білім беру.
1. Аймағамбетова, Қазына. Бастауыш сыныптарда дүниетануды оқытудың теориялық негізі.- Алматы: Балауса, 2003.- 144 б.
2. Аманбаева, М.Б., Ходжашева, М.Р. Табиғатты аялау-ата салтымыз, тәрбиеге мән берген дана халқымыз [Мәтін]: Экологиялық тәрбие// Экологическое образование в Казахстане.- 2007.- № 1.- 30-31 б.
3. Бекішов, Қайыржан. Табиғатты аялауға тәрбиелей білейік: [5 маусым - қоршаған ортаны қорғаудың бүкілдүниежүзілік күні ]// Орталық Қазақстан.- 2005.- 4 маусым.- 5 б.
4. Бекмағамбетова, Райса. Табиғат - адам тәрбиешісі: [Ұстаз талғамы]// Жас өркен - Қостанай.- 2005.- № 4.- 20-22 б.
5. Бекмағамбетова, Светлана. Тал бесігім-табиғат (экологиялық сайыс турнирін өткізу жобасы) : [Экологиялыќ білім]// Атамекен.- 2006.- 24 мамыр.- 5 б
6. Жұбанов, Н. Табиғатты тек қана аялау керек :Қоршаған орта: нәтиже,проблема // Атамекен.- 2007.- 5желтоқсан.- 3 б
7. Елеусізов, Мэлс. "Табиғат" табиғат тазалығы үшін күресе береді: [Қоршаған ортақ іс, нәтиже, проблема]// Атамекен.- 2005.- 15 шілде.- 2б.
8. Материалы региональной студенческой научно-практической конференции на тему: Экологическое состояние Семиречья: проблемы и пути ред. кол.: Е. У. Медеуов [и др.].- Талдықорған: І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік ун-т, 2004.- 137 с.: таб.
9. Молдасанова, Н. Экологиялық білім және табиғат // Экологическое образование в Казахстане.- 2006.- №3.- 19-20 б.
10. Сүйербаев, Р. Х. Қоршаған ортаны қорғау - басты назарда : Экология// - Тропинка.- 2007.- № 2(9).- 2-4 б.
11. Тіршіліктану: Жалпы білім беретін мектептің 10-11-сыныптарына арналған оқулық / Т. Ќасымбаева, Л. Аманжолова, Ж. Әкімов, Р. Сәтімбекұлы.- 6-бас.- Алматы: Мектеп, 2003.- 320 б.: сур.
12. Тасатарова, Қарлығаш. Экологиялық білім-көп сатылы үрдіс: [Экологиялық білім беру]// Қазақстан мектебі.- 2005.- № 7.- 14-16
13. Өтетілеуов Е. “Әдептілік - әдемілік” Алматы 1976 ж.
14. Серікбаева “Адам болам десеңіз” Сынып жетекшісі 2003 ж. №3
15. Сәрсембаева А. “Адамгершілік, отансүйгіштікке тәрбиелеу” Отбасы және балабақша 1999 №3-4
16. Савин “Педагогика” Алматы 1975 ж.
17. Төлекова З. “Балаларды адамгершілікке тәрбиелеу негізі” Ұлт тағлымы 2001 ж. №1
18. Табылдиев Ә. “Әдеп әліппесі” Алматы 2006 ж.
19. Төреқұлұлы Н. “Қазақтың би - шешендері” Алматы 1995 ж.
20. Тәлім – тәрбие тұжырымдамасы “Қазақстан мұғалімі” 1993 ж.
21. Үркембаева “Асыл қасиет” Алматы 1987 ж.
22. Шотамбекова А. “Азаматтану сабағында” Қазақстан тарихы 1997ж.
23. Ж.Әлиев, С.Бабаев, А.Құдиярова «Педагогика» Алматы 2004 ж.
24. И.В.Гребенников «Семья өміріндегі әдеп және психология» Алматы «Мектеп» 1986 ж.
25. Тілеуова С.С. «Этнопедагогика» Шымкент 2003 ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе
І тарау. Бастауыш мектеп оқушыларына экологиялық білім және тәрбие беру
мазмұны.
1.1. ... ... ... мен ... ... ... мен
міндеттері.
1.2. Экологиялық білім мен тәрбие берудің маңыздылығы. 
1.3. Экологиялық ... мен ... ... ... ... факторлар.
1.4. Экологиялық білім мен тәрбие беруге қажетті іскерліктер мен ... ... ... ... ... ... мен тәрбие берудің әдіс-
тәсілдері.
2.1. Бастауыш мектеп ... ... ... мен ... берудің
деңгейлері.
2.2. Бастауыш мектеп оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие беруді
ұйымдастыру формалары.
2.3 Пән ... ... ... ... ... – тәжірибелік зерттеу жұмыстары 
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Қосымша
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестілігі ХХІ ғасырға адамзат ... ... ... яғни ... өмір ... ... ... төніп отыр. Сондықтан
жастарда экологиялық мәдениетті ... өте ... осы ... болашақ әлемнің экологиялық қауіпсіздігінің негізін қалау мәселесі
қойылып отыр.
Қазір экологиялық білім мен тәрбие беру маңызды мәселе ... ... ... ... ... білім мен тәрбие берудің
біртұтас ұлттық жүйесі жасалуда.
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау ... ... (12 ... ... ... және ... ... жағдайлар туралы» заңына, «Қазақстан
Республикасының экологиялық қауіпсіздік концепциясына», «ҚР жоғары ... ... ... (3 бап ( ... ... ... ... мен
тәрбие беруді дамытудың ұлттық стратегиясы жасалды /1, 2, 3/.
Қазір Қазақстан Республикасының экологиялық ... мен ... ... ... – «Тұрақты даму үшін қоршаған ортаны қорғаудың
ұлттық жұмыс жоспары», «ХХІ ғасырдың ... күн ... және ... дағдарыстың негізгі себебі тек тиімсіз технологиялар,
табиғат қорғау ... және ... ... ғана емес ... ... ... төмендеуінде болып табылады.
Экологиялық мәдениет дегеніміз – бұл экологиялық ... ... ... және ... ... іс ... ... тәрбие үш жақты міндет түрінде қарастырылуы тиіс:
1) Адамның табиғатпен қарым-қатынасын анықтау;
2) Қазіргі және ... ... ... ... ... үшін азаматтық
жауапкершілік сезімін қалыптастыру;
3) Табиғат ресурстарын тиімді пайдалану мәселелерін дұрыс шешуге үйрету.
Экологиялық тәрбие беру жаңа адамды ... ... ... ... қажет. Халыққа экологиялық білім беру ... ... ... ... ... ... ... ерекше
қорғауға алынған территорияларды тиімді пайдаланудың комплексті ... ... ... туып отыр.
Экологиялық білім беру базалық ... ... ... ... түсіну қажет. Экологиялық білім беру процесі адамның ... ... ... және одан тыс ... ... ... берудің барлық
түрлері мен деңгейлерінде жүзеге асырылуы тиіс.
Мына сызба бойынша ... ... ... ... керек: отбасы –
бала бақша – мектеп – жоғары білім беру – ... ... ...
халыққа жаппай экологиялық білім беру.
Үздіксіз экологиялық ... беру ... ... ... ... білімдердің біртұтастығы, табиғатқа оң эмоционалды – бағалық
қатынас және қоршаған табиғи ... ... ... негізінде
экологиялық мәдениетті қалыптастыру болып табылады.
Қоршаған ортаны қорғау саласындағы үздіксіз білім беру жүйесіне жаңа
экологиялық ойлауды, өмір ... жаңа ... ... ... ... және ... тұрақты даму, сондай-ақ түбегейлі жаңа
технологиялық ... ... ... ... ... потенциалын арттыру құралы ретінде қарау қажет .
«Қазақстан Республикасының 2015 ... ... ... ... дамыту
Тұжырымдамасы» отандық білім саласында ... ... ... ... да көптеген мәселелерді түбегейлі шешуге бағытталған, олардың нақты
ұстанымдары мен ... ... ... ... ... ... Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің «Қазақстан
– 2030» жолдауында халықтың денсаулығын ... ... ... ... таза (сау) ... ... ... байланыстырады. Ұлттың болашағы болып
табылатын спортпен айналысатын, есірткі заттар, ішімдік, ... ... ... өмір ... ... және сау табиғи ортада өмір
сүретін жас ұрпаққа үміт артады.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі тарихи қысқа ... ... ... ... ... ... ... арқа сүйей отырып,
кешенді реформалар жүргізу үстінде. Сөйтіп ... ... ... ... ... елдердің алдыңғы қатарынан көріне бастады. Бүгінгі
таңда ... ... ... перспективалары нақты
айқындалып, арнаулы бағдарламалар қабылдануда.
Сондықтан, ең көп халықты қамтитын білім беру сатысы – ... ... ... ... ... және ... өмір сүріп, жержегі
барлық тіршілік түрлері үшін ... ... және ... ... ... ... планетаның толық қанды азаматын тәрбиелеу болып
табылады. Аталған проблемаларға байланысты біз ... ... ... ... ... ... ... оқушыларын экологиялық мәдениетін
қалыптастырушы фактор ретінде қала жағдайындағы экологиялық білім ... ... ... ... міндеттері: Экологиялық тәрбиенің қазіргі кездегі ... мен ... ... жұмысының нысаны: Қала мектептеріндегі экологиялық білім мен
тәрбие ... ... а) ... әдістемелік әдебиеттерді оқып
танысу, талдау;
ә) Озат іс-тәжірибелерді жинақтау, талдау;
б) Бақылау, анкета, әңгіме.
Зерттеу ... ... екі ... ... ... ... тізімнен тұрады.
Кіріспеде жұмыстың мақсат-міндеттері айқындалды, зерттеу ... ... ... ... пәні ... ... ... білім мен тәрбие берудің принциптері мен
міндеттері, педагогикалық тұрғыдан жан-жақты сипатталды.
Екінші тарауда ... ... ... ... ... ... беруді жүзеге асырудың ... ... ... ... ... ... ... МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА ... ЖӘНЕ ... БЕРУ ... ... ... мен ... ... принциптері мен міндеттері
Қазіргі кезеңде қоғам мен табиғаттың өзара қарым-қатынасындағы
қайшылықтар бастауыш ... пен ... ... ... ... ... отыр. Оларды шешу қазір мектепте оқып жүрген ұрпаққа,
табиғатқа деген ... ... ... және ... бұл ... ... бұруда нақты талап бере алады.
Классикалық педагогика табиғат туралы ғылыми ... ... ашу ... ... тану процесінде көзқарасты қалыптастыру,
бастауыш мектеп оқушысын табиғаттың әсерімен ... ... ... ... ... оған білім беру
жүйесіндегі орны мен маңызы ... ... ... ... ... гуманистік сезімдерді бекітудің педагогикалық ... ... ... ... Ф.А.Дистерверг ерекше атап
көрсеткен /5, 6, 7/.
Табиғатты және онымен ... тек сөз ... тар ... утилитаризм шеңберінде зерттеуге қарсы орыс ... ... ... ... Н.Г.Чернышевский
қарсы болды. Олар мектепте табиғат туралы толыққанды білімдерді енгізуді
талап етті. Олар аталған білімдердің жеке ... ... ... қалыптасуына, баланың табиғаттағы мінез-құлқын анықтайтынын
атап көрсетті.
Ұлы орыс ... ... ... ... ара ... табиғаттың тәрбиелеушілік әсерінің педагогикада төмен ... ... ... ... ... ... беру ... пен қоғамның
біртұтастығы туралы, олардың ... ... ... ... ... әлеуметтік себептілігі туралы ілім әдістемесі негізінде
құрылған.
Қоғам мен табиғаттың өзара әсерінің ... ... ... ... ... ... және ... қағидалар
экологиялық білім берудің төменгі принциптерін бөліп ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға
пәнаралық тұрғыдан қарау, әр пәннің ... ... ... ... ... ... ... анықтау мен оларды
қамтамасыз етуді талап етеді. Экологиялық білім берудегі ... ... әр ... оқу ... ... ... әр ... деңгейлеріндегі қоғам мен табиғаттың ... ... ... мен ... заңдарын ашу әдістері мен
олардың мазмұнының өзара үйлесімділігін қажет етеді. Сонымен ... да бір оқу ... ... ... ... мен ... ... экологикалық идеялар мен ұғымдарды ... ... ... керек.
2) Кіші мектеп жасындағы ... ... ... оқытудың
жүйелілігі мен үздіксіздігі.
Қоршаған орта мәселелері бойынша білім берудің мақсаты ... ... ... ... оқу-тәрбие процесінің әдістерімен
ұйымдастыру түрлерін жасауды талап етеді. Осы тұрғыдан қарау кіші ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастардың әр алуан түрлерінің белгілі ... және ... ... ... ... ... биологиялық жүйелердің әр түрлі деңгейлеріндегі динамикасын
оқушыға көрсету мүмкіндік береді. Жүйелеу принципі экологиялық білім беруді
алуан түрлі білім беру ... мен ... ... ... ... ... ... Қоршаған табиғи ортаны зерттеу мен сауықтыруға бағытталған оқушының
әрекетіндегі интеллектуалды және сезімдік-қаржылық негіздердің ... ... мен ... ... бұл принципі табиғатпен тікелей
қатынасы есепке ала отырып рационалды танымды көркемдік-образдық ... ... ... Бұл ... ... не таза ... ... негізделген практизмге әкелуі мүмкін.
Практикалық қызметтегі, рационалдық пен эмоционалдықтың арасындағы
байланыс динамикалық және көпжақты болып табылады. Егер ... тірі және ... ... ... ... ... ... экологиялық
жүйелердегі үйлесімдіктің әсемдігін сезіне білсе, онда оның ... ... ... оны бұзылудан қорғауға бағытталады.
4) Оқу процесінде экологиялық мәселелердің ғаламдық, ұлттық және өлкетану
байланыстарының ашылуы.
Қазақстан ... ... ... мен ... ... ... стратегиясында ортаны қорғауда жергілікті (өлкетану),
аймақтық, ұлттық және ... ... ... ... ... ... ... Бұл дегеніміз, мысалы, белгілі ... ... ... ... ... ... оң және ... болса да,
осы әсердің нәтижелерін бағалау жалпы мемлекеттік тұрғыдан ... ... ... көзқарасының жүйесінде қоршаған орта
мәселелерінің мемлекеттік шекарасы болмайтындығы және ... ...... ... келмейтіндігі себепті ғаламдық сипат
алатыны туралы ұғым қалыптасады. Сондықтан ... ... ... тек халықаралық бірлескен іс-әрекеттер жолымен ғана тиімді
шешуге болады .
Экологиялық білім беру принциптері мектептердің практикасында ... шешу ... ... асырылады:
1) Адамның табиғатқа әсерінің оның заңдарына сәйкестігін анықтайтын
ілімдер, негізгі ұғымдар мен ... ... ... ... ... мен ... ... материалдық және рухани күшінің көзі ретінде
табиғаттың көпжақты бағалылығын түсіну:
3) ... ... ... ... ... ... ... іскерліктерді меңгеру. Оның жағдайын жақсартуда дұрыс
шешімдер қабылдай білу, өзінің іс-әрекетінің мүмкін болатын салдарын
болжау және еңбек қызметінде ... ... ... ... Табиғат пен қарым-қатынасқа деген ... ... ... ...... ... бірлікте қарастыруға
талпыну;
5) Табиғатта өзін ұстау ережелерін саналы түрде сақтау арқылы табиғатқа
зиян келтірмеу, ластамау не қоршаған ортаны бұзбау;
6) ... ... және ... ортаны сауықтыруға бағытталған іс-
әрекетті активтендіру, қазіргі заманғы табиғат ... ... ... ... ... мен ... ... дамытудың ұлттық
стратегиясында тұжырымдалған мақсат, принцип пен міндеттер оқушыларға білім
мен тәрбие беру процесімен байланысты процестерді ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарады .
1.2. Экологиялық білім мен тәрбие берудің маңыздылығы
Қазіргі уақытта жас ұрпақтың жеке ... ... ... ... ... ұстанымдарына негізделген үздіксіз экологиялық ... ... ... оның ... ... ... ... бірі болып саналады. Табиғатпен таныстыру – балалардың танымын
дамытудың басты құралдардың бірі. Мұнда балалардың қоршаған орта ... ... ... ... және ... ... мәліметтер алуының
маңызы зор. Табиғатпен таныстыру барысында «Табиғат – бүкіл тіршілік
атаулының ... ... тал ... ... ... ... жөнінде нақты
түсініктер беріледі. Бастауыш сынып балаларының тірі және өлі табиғатқа
деген ... ... ... ... ... яғни табиғатты қорғау – экологиялық тәрбие мен білім беру
жұмыстары жүргізіледі. 
Экологиялық тәрбие жаңа ... ол ... ... және ... ... ... Ал классикалық экологиядағы негізгі
түсініктер мыналар: а) жеке алынған ... ... өмір сүру ... ие
болған бір аймақтағы экожүйелердің қызметі; ә) өмір сүретін тірі ... және ... ... ... ... ... екі ұғым ... сынып оқушыларының қоршаған орта, табиғат ... ... ... ... ... ... береді.
Қоршаған ортаға деген жағымды қарым-қатынасты айқындаудың бір формасы
баланың ... ... ... ... тәрбие үрдісінде көрініс
табатын іс-әрекеттің мынадай түрлерін атауға болады: 
- табиғаттағы әр түрлі оқиғаларды бейнелейтін ... ... ... ... ... әңгімелер; 
- мектеп алаңында (табиғаттағы еңбек) тіршілік объектілері үшін ... ... ... ... ... ... қайта өңдеу
(кітаптарды және т.б. жөндеу) іс-әрекеті; 
- ... ... ... және ... ... іс-әрекеттері
негізінде бейнелеу өнерінің туындыларын жасау; 
- табиғатпен тілдесу, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің ... ... ... ...... оларды зерттеу, күтіп-баптау іс-
әрекеті, қолға үйрету мен ... ... ... үйретуді қамтитын
кешенді іс-әрекет; 
- тәжірибе жасау – бақылау ... өз ... ... ... іс жүзіндегі танымдық іс-әрекет; 
- сұрақтар, хабарламалар, әңгіме, сурет салу, хат жазу; 
- табиғатқа байланысты ... ... мен ... да ... ... ... ... әңгімелесу арқылы табиғат жайындағы түсініктерін
айқындау; 
- бақылау - өз бетінше дамытумен ... ... ... және ... ... ... мәліметтерді алуды қамтамасыз ету; 
- табиғат жайлы мазмұндағы телехабарларды, суреттерді көріп тамашалау,
шағын шығармалар оқу балалардың ... ... ... ... және жаңа ... ... ... түрлері. 
Баланың табиғаттан алған әсерін әңгімелеп, суреттеп беруі оның қиялына
қанат бітіріп, ... ... ... ... ... тигізеді.
Табиғаттағы әдемілікті сезініп, қабылдау дағдысы өзінен-өзі келе қоймайды,
оны дамыту, жағымды іс-әрекет ... ... ... ... ... ... ... Демек, оларды өз бетінше әрекет
жасауын бақылау, оның ... ... ... жеке басы ерекшеліктерінің
экологиялық тәрбиелілігінің деңгейін анықтауғы мүмкіндік береді. Мұндай іс-
әрекет түрлері арқылы ... жеке ... ... дамуын оның экологиялық
тәрбиесімен тікелей сабақтастықта байланысты руға болады. 
Балалармен экологиялық бағыттағы ... ... ... нақты
нәтижелерге қол жеткізу ... ... ... ... ... ... ... тиімді әдіс-тәсілдерді игеруін қамтамасыз етеді. Сол
себепті балалардың экологиялық тәрбиелілігінң ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға болатын мынадай
әдіс түрлерін ұсынамыз. 
«Тіршілік иелерінің өміріне қажетті түғызу және қолдау ... ... ... ... ... әдіс түрі болып саналады. Ол балалардың
тәжірибе жасау ... ... ... ... ... - өсіп-өндірудің нәтижелері қалыптаса ... ... ... ... және ... сипаттама беруді қамтамасыз
етеді. Экологиялық тәрбиеде жақсы нәтижеге жету – осы әдіс ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ,
заттарды күтіп-баптауда, оларды жөндеуде және жаңартуға қатысу балаларға
қажетті ... ... ... септігін тигізеді. 
Бақылау - табиғаттағы сезімдік тұрғыда тану әдісі, мақсатқа ... ... мен ... ... көрінетін танымдық күрделі үрдіс.
Ол табиғатпен, ... ... ... ... ... ... ... етеді. Табиғи объектілер мен табиғат құбылыстарын
бақылауды ұйымдастыру балаларды ... ... ... ... ... Ұзақ ... ... ұйымдастыру - өсімдіктер мен
жануарлардың өмір сүру ... ... ... ... ... сол
ортаға деген бейімділігін танудың алғы ... ... ... ... ... түсініктерді меңгертіп, ойлау қабілетін, тілін дамытады.
Өсімдіктерді, ... ... ... ... бала ... тап ... Ал жүйелі бақылау баланың жеке ... ... ... ... ... дүниетанымы кеңейіп,
қоршаған ортаға деген өзіндік көзқарасы пайда ... ... ... ... ... ... әдісі – экологиылқ тәрбие жүйесіндегі өзіндік орны бар
әдіс түрі. Мұнда ... ... ... ... шеберлер дайындаған
көркемдік суреттерді, музыкалық және әдеби шығармаларды тамашалап, табиғат
күнтізбесімен ... ... ... өнері туындыларымен таныса алады.
Табиғатпен тікелей байланыста алынған халқымыздың ұлттық тұмыс бұйымдары
балалардың ол ... ... ... ... ... ... береді. Сондай-ақ, бұл әдіс түрі арқылы табиғат адамдарға жоғары
дәрежедегі ... ... ... ... ... ... ... ету арқылы әсемдікті сақтай білуге итермелейтіні жөнінде ұғым
қалыптастырады. 
Тіл дамыту ... ... ... ... ... «табиғатты бейнелеу
әдісінен» «сөздік әдеби әдісін» өз бетінше бөліп қарауға болады. ... бір ... және ... кез ... ... ... және ол
экологиялық тәрбиеде үш маңызды қызмет атқарады. Мәселен, «диалог» түрінде
(әңгіме де, пікір алмасуда) үлкен мен ... ... ... және ... адамдардың іс-әрекеті туралы түсініктердің ... ... ... ... ... әңгімесі, кітап оқуы)
балалар білімінің жаңа саласына енеді. 
Жоғарыдағы әдістерді саралай келіп, ... ... ... мен ... ... ... ... дамыту мақсатында
жүргізілетін мынадай жұмыс түрін ұсынамын: 
- мектептің, туған ... ... ... ... ... көмегімен
желімдеу; 
- теңіздер мен мұхиттар жөнінде түсініктер беру; 
- өздеріне таныс қалаларды ... ... ... ... таза емес ... ... желімдеу. 
Картамен жүргізілетін мұндай жұмыс түрлері балалардың алғашқы географиялық
танымдарын қалыптастырып және оқу ... ... ... ... өз ... ... экологиялық жағдайларын танып білуге мүмкіндік
береді. Осы бағыттағы ... ... ... ... ... ... атқарады және ересектердің түсіндіргенін, құрдастарының жауаптарын
тыңдап, ұжымдық әңгімеде, қорытынды жасауға белсенді түрде қатыса алады. 
Өнер туындыларынан ... ... ... ... әсем ... ... жеткізе білуі олардың сезімдік талғамын, әдемілікке
ұмтылу қабілеттерін дамытады. Кішігірім ... ... ... ... ... ... ... білу баланың тұлға болып
қалыптасуына ... ... ... ... ... ... отырып ұйымдастырылатын жақын жердегі орманға, жорықтарға ... ... ... ... ... ...... сауықтыру
мәні бар өте маңызды жұмыстар. Бұдан балалар таза ауада демалып, табиғат
әсемдігінен талғамдық ләззат алады, ... мен ... ... ... олардың қимыл қозғалыстарын бақылайды. Тіпті тірі табиғатпен
осылаша өзара ... ... ... ... ... ... сақтап, мәдениетті демалу.
1.3 Экологиялық білім мен тәрбие берудің мазмұнын анықтаушы факторлар
Экологиялық білім берудің ... ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Бұл құрылымды сараптау «оқушы – табиғи орта» жүйесінің ... ... ... көрсетуге мүмкіндік береді:
1. Бастауыш сынып оқушысы табиғи ортамен тікелей қарым-қатынаста
болады. Экологиялық білімнің ... ... ... ... бірлікті мына сызбанұсқа түрінде көрсетуге болады (сызбанұсқа 1).
Берілген жағдайда экологиялық білім берудің ... ... ... оның қоғамдық өмірге қажетті жеке басының мінездемесі;
2) Табиғи орта;
3) Қоғамдық қажеттілікті қамтамасыз ететін оқушы мен ... ... ... ... ... жеке ... ... анықтауда,
«оқушы – табиғи орта» жүйесіндегі біржақты ... ... ... орта – ... ... немесе табиғи орта оқушыға не береді,
табиғатты оқушы қалай пайдаланады. Бұл байланысты сипаттай келе, ... ... ... сауықтыру аспектісі – табиғатты өзінің денсаулығын жақсартуда пайдалану;
б) рухани аспектісі – ... ... ... ... үшін ... ... ... – саңырауқұлақтар, ... ... ... азық ... және ... ... байланысты көрсететін оқушының жеке басының
сапаларын табиғатты адамның материалдық интеллектуалдық және ... ... ... мен нығайту мақсатында қолдануға дайындық ретінде
сипаттауға болады.
«Оқушы – табиғи орта» байланысы немесе оқушының табиғи ... ... ... ... ... ... ... нейтралды;
б) орта жағдайын жақсарту не сақтауға бағытталған;
в) орта ... ... ... болуы мүмкін.
Қоғамдық қажеттілік тұрғысынан аталған саладағы оқушының жеке басының
мінездемесін – табиғи ортаны ... мен ... ... ... ... дайындық түрінде анықтауға болады /6/.
Автотранспорттың санының артуы, қала ортасының ... мен ... ... ... және ... ластану факторлары қоршаған табиғи
ортаны бұзып, қоршаған ортаға экологиялық қысым түсіреді.
Мұндай жағдайда дені сау ұрпақ өсіру мүмкін емес.
Оқушылар ... ... алу ... ... ең жиі ... түріне жатады (70% астам) әсіресе ОРЗ, ангина, ларингит, тұмау,
отит, аллергиялық аурулар. Аурулардың жалпы ... 20% ... ... ... ... ... ... диатез және т.б. Ең
жиі кездесетіндер ветрянка ... ... 80%). Зәр – ... ... ... 10% ... ... білім беретін мектептердің негізгі міндеті оқушыларды
табиғатты қорғау қызметіне ... ... ... ... ... Қала жағдайында демалыс бақтарын есептемегенде іс-
жүзінде таза ... орта жоқ ... ... ... ... ... ... мен тәрбие беру мазмұнын анықтауда балалардың
қала сыртына, табиғатқа жорықтары міндетті түрде жоспарлануы тиіс.
Шет елдерде балалардың, ... ... әр ... қала ... ... ... қойылған. Бұл табиғаттың күшті ... ... ... ... ... нығайтуына мүмкіндік береді.
2. Оқушы арқылы ... ... ... қарым-қатынаста болады.
Өзара қатынастың бұл формасы маңызды болып табылады, себебі ол ... ... ... ... ... Өзара қарым-
қатынастың осы формасының тиімділігін арттыру табиғи ортаның сапасын
жақсарту мен оны ... үлес ... ... жүйе тек ... қана ... ... болады. Білім беру
мазмұны тұрғысынан қарағанда бұл бірлікті ... 2 ... ... ... ... ... ... білім мазмұнын қалыптастырушы факторлар
мыналар:
1) Мұғалім, оған қажетті жеке басының мінездемесі;
2) «Оқушылар – ... ... жүйе ... ...... ... жүйе ... қоғам қажеттіліктерін
қамтамасыз ететін мұғаліммен өзара қатынасының сипаты.
Бұл жүйеде ... ...... ... жүйе ... ... сипаттайтын байланыс қызықтырады. Берілген жағдайда мұғалімнің
қызметі болашақ табиғатты пайдаланушыларда, ... ... ... ... дайындықты қамтамасыз ететін сапаларды
қалыптастыру. Мұндай ... ... – бұл ... ... ... ... табылады /8/.
Бастауыш сыныпта экологиялық білім мен тәрбие беруді жүзеге асыру
үшін, мұғалімнің өзінің табиғатпен қатынасы білікті ... ... ... ... ... ... ... қажеттілікпен
байланысты факторларды сараптау ... ... ... ... ... ... ... әкеледі: бұл мазмұн оқушыларға
тиімді экологиялық тәрбие беру мұғалімнің білімнің ... және ... ... өзара қарым-қатынас арқылы бағытталуы тиіс .
Бастауыш сыныпта оқушылардың экологиялық білім мен ... ... зор әсер ... ... ... ... тәрбиесі – балаларда
туған ... ... ... ... ... ... Әр ... ересек мүшелері баланың алғашқы
тәрбиелеушілері болып табылады. Ана сүтімен, ... ... ... ... ... бөбектің өміріне, жақындарына, үй-ішіне,
қаласына, табиғаттың элементтеріне деген алғашқы ... ... Осы ... ... ... ... ... қорғау жұмысының
негізі болып табылады. ... ... ... ... үйінің
босағасында қалыптасады. Мұнда ата-аналар ең маңызды рөл атқарады /10/.
Республикамызда осы бағытта бір ... ... ... ... ... ... бойынша материалдар жиналып,
сарапталуда.
Республикада отбасылық ... ... ... ... мына жұмыстар
жоспарланып отыр:
1) Балаларға берілетін отбасылық табиғат қорғау тәрбиесінің бағдарламасын
әзірлеу;
2) ... ... ... табиғаты туралы» кітабын баспадан шығару.
3) Отбасылық ... ... ... ... алдыңғы қатарлы
педагогикалық тәжірибені одан әрі зерттеу және тарату.
4) Ата-аналарға арналған ... ... ... ... мен ... фильмдер жасау.
5) Ата-аналарға арналған «Табиғат қорғау» университетін ұйымдастыру.
Жоғарыда қарастырылған факторлардың барлығы экологиялық білім мен ... ... ... .
3. ... оқушыларының мәдениетіне, оларға ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ортасы әсер етеді. Ол белгілі бір
дәрежеде адамның экологиялық мәдениетін анықтайды.
Оқушы табиғатпен басқа адамдар, «әлеуметтік топтар арқылы ... ... ... ... адамдар қоғамының қоршаған табиғи ортамен байланысы
оқушыға, оның ... ... ... мен ... құлқының
қалыптасуына әсер етеді.
Екінші жағынан бұл ... ... ... ... мен ... беру
мазмұнын анықтайды. Ал білімнің мазмұны өз кезегінде оқушының экологиялық
дүниеге көзқарасына, оқушы мен қоғамның ... әсер ... ... оның ... біліміне әсер етуге дайын болуы тиіс .
Жоғарыда аталған фаторлар мұғалім, білім мазмұны, қоршаған ... ... тең ... ... экологиялық білім мен тәрбиесіне әсер
етеді және оны анықтайды .
1.4 Экологиялық ... мен ... ... ... ... мен
дағдылар
Мектеп оқушыларды табиғатты қалай зерттеу мен қорғауға, оның ... ... ... ... ... және ... ... үйрету тиіс.
Оқушыларда табиғатты қорғау саласындағы ... ... ... ... тәрбиелеу керек. Осы қызметке қажетті ... ... ... ... ... ... ... бөлігі
болуы тиіс.
Оқушыларға экологиялық білім берудің мақсаттарының бірі-әр түлекте әр
түрлі іс-әрекетте қоршаған табиғи ортада саналы түрде ... ... ... сақтауға деген қажеттілікті тәрбиелеу ... ... ... ... мектептің түлегінің экологиялық сипаттағы білімі
мен іскерлігіне қойылатын талаптарды есепке ала отырып, негізгі іскерліктер
мен оны құрайтын ... ... ... беру ... ... ең ... нәрсе оқушының
қоршаған орта жағдайын бағалай білуі болып табылады. Ал бұл ... және ...... ... ... оқу ... іскерліктер мен дағдыларын қаншалықты дәрежеде дұрыс қолдана
алуына байланысты.
Іскерліктер мен дағдылардың ... ... өз ... ... ... ... ... және эмоционалдық бастамаларының
өзара байланысы күшейеді. Нәтижеде жеке адамның ... ...... ол оқушының жеке тәжірибесіне негізделеді.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ... пайда
болған бағалық ойлар контекстіне кірген білімдер ... ... ... ... ... ... қоршаған табиғи ортадағы мінез-құлқының
адамгершілік және құқықтық негіздерін ... тез ... ... орта нәтижелі тәрбие құралы болуы үшін, педагог ... орта ... ... ... бір ... ... ... отыруы тиіс. Оқушы табиғат оъектілерін тиімді ... ... ... олар ... үшін еңбек және қамқорлық көрсету заты
болады да, ал осы объектілерге қатысты құқықтық және ... ...... ... ... ... ... маңызды әскерлікке қоршаған табиғи ортаны ластану мен
бұзылудан қорғау ... ... үш ... іскерліктердің маңызы зор.
Іскерліктердің бірінші түрі – жеке мінез-құлқындағы мәдениеттілік
(мысалы, ... ... ... ... ... ... ... қалдықтармен ластамау, шуламау және т.б.).
Екіншісі, басқа адамдардың іс-әрекеті нәтижесінде табиғи ортада пайда
болған ... ... ... алу не жоюға бағытталған. ... ... ... ұстау ережелерін бұзуға қарсылық жасау.
Мұндай іскерліктер белгілі бір сезімдік-жігерлілік сапаларды тәрбиелеуді,
адамдармен ... ... ... ... ... ... ... пайда болған теріс, жағымсыз құбылыстарды
еңбек іс-әрекеті нәтижесінде жою. Мысалы, басталып келе жатқан өртті ... ... ... ... ... ... жинау,
балықтардың жас шабақтарын және т.б. жануарларды қорғау.
Экология мен табиғат қорғаудың қазіргі ... ... мен ... ... ... ... беруін
қорытындылайды. Себебі, оларды жүзеге асыру тіршілік жағдайларында орта
және оны қорғауға кең теориялық ... ... ... ... ... экологиялық білімдерді халық арасына тартудағы ... ... тек ... ... аз, ... ... өзінің көзқарастарын
қорғауға эмоционалдың – мотивациялық дайындық, белгілі бір ... ... ... ... ... және ... ... қажет. Оқушы алуан түрлі ақпарат көздерін пайдалана білуі керек, өз
ойын айтудың ... мен ... ... үшін тиімді жолмен
ақпаратты жеткізу.
ІІ тарау. Бастауыш мектепте экологиялық білім мен ... ... ... ... ... оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие
берудің ... ... ... ... экологиялық білім деңгейін
анықтау мақсатында №25 және №26 мектеп гимназияларда сауалнама жүргізілді.
Сауалнамаға жалпы – 70 адам ... ... ... ... ... әр мектептің бастауыш сынып оқушыларынан 50 адам қатысты.
Сауалнамаға оқушылардың жалпы ... ... ... 10
сұрақ енді. Алынған мәліметтер 3 кестеде көрсетілген.
Кесте
3
| № | ... ... ... ... |№25 және №26 |
| ... сұрақтары |жауаптар % ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | №25 | №26 | |
| | ... ... | |
|1 ... ... не? | 31 | 23 | 8 |
|2 ... ... | | | |
| ... ... |38 |18 |20 |
|3 ... сіздің өміріңізде| | | |
| ... орын ... |45 |34 |11 |
|4 ... ... ... | | | |
| ... ... бе? |46 |14 |32 |
| ... ... ... | | | |
| |ба? | | | |
|5 ... қаламыз бен оның | | | |
| ... ... |48 |41 |7 |
| ... ... ... | | | |
| ... ма? | | | |
|6 ... қаласында | | | |
| ... орта ... | | | |
| |не әсер ... деп |42 |25 |17 |
| ... | | | |
|7 ... ... | | | |
| ... орта жағдайына |41 |40 |1 |
| ... ма? | | | ... ... ... ... ... жауап берген №26
гимназия ... ... №25 ... ... ... экологиялық білімдерінің
деңгейі жоғары. ... ... ... ... ... ... арнайы
пәнінің оқытылуы себепті, аталған сұрақтардың тереңірек талқыланылатынымен
түсіндірді. Ал №25 ... ... ... ... ... ... пәні тек 7-8 сыныптарда факультативті
курс ретінде ғана жүргізілгендіктен оқушылардың білімі төмен 47,7 % ... ... №25 ... ... табиғатта өзін қалай ұстау
керек, ... ... ... керектігі туралы білмейтіндігі анықталды.
Ал №26 гимназия оқушылары табиғатқа жиі шығып Машат, ... ... ... ... ... олар өзін ... ... ұстау
керектігі туралы ережелермен танысады.
Сауалнама нәтижелері бойынша төмендегі қорытындыны жасауға ... ... ... ... экологиялық білімдері мен экологиялық
мәдениеті №25 мектеп гимназиясымен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ... пәнінің оқытылуымен, мектепте
табиғат қорғау саясатының белсенді түрде ... әр ... ... байқаулардың ұйымдастырылуымен түсінуге болады.
Аталғандардың барлығы мектеп оқушыларында экологиялық мәдениетті ... ... ... ... ... ... Бастауыш мектеп оқушыларына экологиялық білім мен ... ... ... ... ... үздіксіз экологиялық білім беру жүйесін
жаңаша құру және оны өміршең ету ... ... ... ... ... Оның ... жалпы білім беретін
мектептерді 12 жылдық оқу жүйесіне көшіру қалыптасқан оқу үрдісіне көптеген
өзгерістер әкелері сөзсіз. Осы ... ... ... ... ... бастап оқыту көзделіп отыр. Сондықтан оның оқу ... ... ... ... ... ... ... жылдары бастауыш
сыныптарда «Дүниетану» пәні оқытылады. Бұл пәннің жасөспірімдердің
дүниетанымын ... рөлі зор. ... ... ... берудің
біртұтастық, жүйелендіріп кіріктіре оқыту ұстамдарының бірізділігін жүзеге
асырады. Тағы бір жағдай ... ... ... ... ... ... ... барысында кейбір бастауыш мектептерде экология курсы енгізіле
бастады. Көптеген мұғалімдер өзінің авторлық бағдарламалары бойынша сабақ
жүргізеді. ... ... ... ... оқу ... ... ... міндетті тұр.
Бастауыш сынып экологиясы бүгінгі талапқа сай «Дүниетану» курстарына
қосымша білім беруге бағытталған. Алдына қойған негізгі мақсаттары:
1. ... ... ... ... адам ... ... білім беру.
2. Жасөспірімдерге қоршаған ортаның бір-бірімен үнемі байланыста
болатынын ... ... ... экологиялық ұғымдарды қалыптастыру және
табиғатқа деген жауапкершілік ой-өрісін дамыту.
Жоғарыда аталған мәселелерді шешу үшін ... ... ... ... ... ... жиынтығы былайша топталған. Мәселен, ... ... орта мен ... арасындағы қарым-қатынастар, табиғи
ортаның біртұтастығы және бір-бірімен қатынас ... ... ... мен жануарлар туралы алғашқы оң және теріс көзқарастар туралы
білім беріледі.
Екінші ... ...... табиғатқа деген сұранысы мен
қамқорлығы, туған өлке мен ... ... ... оның ... ... ... мекені мен оның құрауыштарының қажеттілігі туралы
ой-өрістер дамытылады.
Үшінші сыныпта – адамның табиғатты ... ... ... іс-
әрекеттерін көрсету арқылы олардың табиғатқа деген қамқорлығын, аяушылық
сезімдерін ояту, өсімдік пен ... ... ... қажет екеніне
толық көздерін жеткізу, үй және ... ... ... ... элементтерін бойларына дарыту.
Төртінші сыныпта оқушыларда өсімдіктер мен ... әр ... ... ... ... ... ... туралы
қызығушылықтары мен ынтасын арттыру көзделеді.
Алғаш рет тірі организмдерді ... ... ... ... ... ұғындыру. Сол сияқты оқушылардың қоршаған ортаның сапасы,
ластану және адамның денсаулығы арасындағы байланыстарды ажырату деңгейіне
дейін білімдері ... ... ... ... шығу ... ... ... және көргендерін қолымен ұстап түйсініп, табиғаттың әр түрлі
құбылыстарынан ләззат алады. Туған ... ... ... ... сезімі
оянады.
Оқушылардың білім мен біліктілігіне қойылатын негізгі талаптар (І-ІV
сыныптар).
І сынып бойынша оқушылар:
- айнала қоршаған ортаны ... ... ... өсімдіктер мен жануарларды;
- ауа, су, топырақты ажыратып олардың адам үшін қажеттілігін;
- адамның табиғаттағы ... ... ... ... ... табиғаттағы заттарды (өлі және тірі заттар) ажырата білу;
- ауа, су, топырақты ажырату және олардың пайдасы туралы ... ... ... пен ... ... ... адам үшін ... іс
жүзінде білу.
ІІ сынып бойынша оқушылар:
- өзінің тұрған ... ... ... жеке ... ... ірі ... ... түрлер мектеп т.б. мекемелер туралы;
- тұрған мекенінің айналасындағы ... ... азық ... ... мен көше ... ... үй және жабайы жануарларды ажыратып, олардың адам өміріндегі
маңызын білулері тиіс.
Оқушылардың ... ... ... көше , үй ... және ... жеке ... сақтауды;
- ірі ғимараттар мен ... ... жол ... ... ... сапасын ажырату, үй және түздегі жануарлармен
қамқорлық қарым-қатынас жасау және сақтану шараларын;
- өсімдік пен ... ... ... ... ... ажырата
алады.
ІІІ сынып бойынша оқушылар:
- табиғаттағы заттардың бір-бірімен байланысы, адамның табиғатты
пайдалану себептерін;
- ... ... ... мәдени өсімдіктер мен орманның
ерекшеліктерін;
- бау-бақша, ... ... ... ... оны ... олардың
пайдасы мен зияны туралы мәселелерді білулері тиіс.
Оқушының біліктілігі:
- табиғаттағы заттарды атап, оның не үшін керектігін;
- ... мен ... ... ... ... ... пайдалы мен зиянды организмдердің бірнешеуін атап, олардың адам
үшін маңызын айтып ... ... ... бойынша оқушылар:
- адамның табиғат байлықтарын дұрыс пайдалануы немесе пайдаланбауы;
- өсімдік пен жануарлардың мәңгі еместігі, олардың ... ... ... ... тірі ... өмір ... және ... адамға
тәуелділігі;
- қызыл кітаптың маңызы және кейбір сирек аң мен құстар жайлы және
оларды қорғау;
- өзен мен ... және ... ... білу мен олардың ластануының
себептері;
- ауаның сапасы және адам ... ... ... ... ... байлықтардың бірнешеуін атап, олардың қорын, ... ... баға ... ... ... мен ... ... түрлерін атап және
кездесетін жерлерін білу, оларды қорғау жолдарын;
- ... ... ... оның ... ... және өз ... ... алуды;
- өзен мен көлдер, ормандарда тіршілік ететін аң мен ... ... ... ... ... ... ауа мен судың сапасы және тазалығын ... ... ... ... ... жасауды игереді.
ЭКОЛОГИЯ
(І-ІV – сыныптарға арналған бағдарламалар)
Экология (1-сынып)
| ... ... | ... |
| ... | |
| 1 | 2| 3 |
| І. ... | 2| ... Адам және ... орта туралы түсінік | 1| ... Адам және ... ... байланыс | 1| |
| ІІ. ... орта және адам | 8| ... ... ... біз ... ... | 1| ... ... ... және ... | 1| ... Айнала қоршаған ортаны байқау | | |
| |1 | ... ... ... ... білу | 1| ... ... заттардың түсін ажырату | 1| ... ... ... заттарды ажырату | 1| ... ... ... ... ... | 1| ... ... ... ... білу | 1| |
| ІІІ. ... ... көптүрлілігі | 20| ... ... ... әр ... түсіндіру | 1| ... Үй ... және оның ... | 1| ... Тірі және өлі ... ажырата білу | 1| ... ... ... ... ... | 1| ... Ауаның қасиеттері | 1| ... ... адам үшін ... | 1| ... ... ... және ... | 1| ... Суды ... | 1| ... Топырақ және оның қасиеттері | 2| ... ... ... және | 2| ... үшін ... | | ... Өсімдіктер туралы түсінік | 1| ... ... ... ... ... білу | 2| ... ... туралы түсініктер | 1| ... ... ... түрлерін ажырата білу | 2| ... ... мен ... ... | 2| ... | | |
| ІV. ... ... | 4| ... Адам – ... ... | 1| ... ... ... | 1| ... Адамның табиғаттағы орны, рөлі | 2| ... ... | | 2 |
| | 34| ... | | ... (2- ... І. ... | 2 | ... табиғатқа қамқорлығы | 1 | ... ... ... құраушылары | 1 | |
| ІІ. ... | | ... ... ... ... | 2 | ... ... елді ... ... ... | 2 | ... | | ... Атамекендердегі ірі құрылыстар | 2 | ... ... өзен мен ... ажырата | 2 | ... | | ... ... табиғатта немен айналысады | 2 | ... ... ірі ... мен | 4 | ... | | ... Елді ... ... | 1 | ... ... түрлері | 1 | ... ... өту ... | 2 | |
| ІV. ... ... | 4 | ... Тұрғын үйлер туралы | 1 | ... ... ... | 1 | ... ... ... | 1 | ... Мәдени орындар | 1 | |
| V. ... ... | 10 | ... Өз үйіңнің тұрған жері, адресі | 1 | ... Өз ... ... | 1 | ... ... ... оның ... | 2 | ... ... ... | 1 | ... ... ... | 1 | ... ... ... | 2 | ... ... ... және ... ... | 2 | |
| VІ. ... табиғаты | 6 | ... ... ... | 2 | ... Үй және ... жануарлар | 2 | ... Үй және ... ... | 2 | ... ... экскурсия | | 2 |
| | 34 | ... | | ... ... І. ... | 2 | ... ... ... бір-бірімен | 1 | ... | | ... ... табиғатпен байланысы | 1 | |
| ІІ. ... ... | 10 | ... ... табиғатты өзгертуі | 2 | ... ... ... оның ... | 2 | ... ... өсімдік бірлестіктері туралы| 1 | ... ... ... ... | 1 | ... | | ... ... бірлестіктер | 1 | ... ... тірі ... ... | 2 | ... Адам мен ... бірлестіктері | 1 | |
| ІІІ. ... және адам | 8 | ... ...... ... | 2 | ... Ормандағы табиғи бірлестіктер | 2 | ... ... ... | 2 | ... | | ... ... ... | 2 | |
| ІV. ... және ... | 8 | ... ... ... | 2 | ... Бау-бақшадағы тірі организмдер | 2 | ... ... ... ... | 1 | ... Өсімдік гүлдері туралы | 1 | ... ... ... мен ... ... | 2 | ... | | |
| V. ... іс-әрекеті | 4 | ... ... ... іс-әрекеті | 2 | ... Адам және ... ... | 2 | ... ... саяхат | 2 | |
| | 34 | ... | | ... ... І. ... | 2 | ... ... ... бірлестіктердегі | 1 | ... | | ... Дала және ... | 1 | |
| ІІ. Дала ... тіршілік | 6 | ... ... ... ... | 1 | ... ... ... | 1 | ... мен ... | 1 | ... | | ... ... ... қоректенеді? | 1 | ... ... ... ... | 1 | |
| ІІІ. ... табиғаттағы жауапкершілігі | 6 | ... ... ... қорғауы | 1 | ... ... ... ... | 1 | ... Табиғатты қорғау туралы салт-дәстүр | 1 | ... ... ... туралы | 1 | ... ... ... | 1 | ... ... ... | 1 | |
| ІV. Өзен мен ... ... | 6 | ... Өзендер, оның маңызы | 1 | ... ... ... | 1 | ... Өзен мен ... ... | 1 | ... Өзен мен ... суы таза ма? | 1 | ... ... сапасы туралы | 1 | ... Өзен мен ... ... | 1 | |
| V. ... орта ... | 6 | ... ... ластануы туралы түсініктер | 2 | ... ... ... ... ... | 2 | ... ... ластануы туралы түсінік | 2 | |
| VІ. ... орта және адам ... | 6 | ... ... неге ауырады? | 1 | ... ... ... таза ... | 1 | ... Суды ... ... | 1 | ... ... ... алу ... | 1 | ... Таза орта – ... ... | 1 | ... ... ... ... ... | 1 | ... | | ... ... ... | | 2 |
| | 34 | ... | | ... ... Суды ... мақсаттары: 1) білімділігі: су экологиясы туралы түсінік
беру; судың ластану жолдары туралы тоқталып өту; ... ... ... ... ... 2) ... ... сөздік
қорын кеңейту, ойлауын, көз алдына елестету ... және ... ... ... ... ... 3) Тәрбиелігі: табиғатты қорғай білуге,
аялауға баулу.
Сабақтың түрі: Жаңа тақырыпты меңгеру сабағы.
Сабақтың көрнектілігі: Балқаш ... Арал ...... ... ... Арал және ... ... жазылған
рефераттар, бейнекассета; синтетикалық жуғыш «заттар».
Сабақтың ұйымдастыру түрі:
І. Ұйымдастыру.
ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.
а) Қазақстандағы ... мен ... ата; ә) ... ірі ... ... тап; б) Адам тіршілігі үшін өзен мен ... ... ... ... Көл суының қасиеттері, Қазақстанда кездесетін көлдер.
ІІІ. Қорыту. «Өзен» өлеңімен таныстыра отырып, сабағымды қорытындылап
өткіземін.
ІV. Жаңа ... Суды ... Суды ... ... ... суды тазарту жолдары;
в) Арал тағдыры – адамзат қасіреті;
г) Балқаш көлінің ластануы, таяздануы
д) «Су» ... ... ... ... ... ... ... қарағанда қаланың бір адамы алуан түрлі қажеттігін өтеу
үшін тәулігіне 700 ... ... суды ... ... су ... айналады. Ол – ластанған су.
Суға құйылатын ластаушы заттар көп. Олар: өнеркәсіптің, шахтаның, кен
орындарының, мұнай өнеркәсібінің, су, ... жол және ... т.б. ... Шайындылар арқылы судағы тірі ... ... ... қырылады немесе ауру таратады. Шаруашылыққа
орны толмас аса үлкен зиян ... ... лас суды ... ... ... орнату
қажеттілігі туды.
Мұхиттар мен теңіздердің суы да үздіксіз ластануда. Оларға орасан көп
мөлшерде ... және ... ... ... ... ғасырлар бойы табиғатты пайдалануды ғана білді. Ірі-ірі
құрылыстар салды. Өзендерге бөгеттер жасады. Суды ... тыс ... ... ... өзен ... азайды. Оны тартылып қалған Арал
теңізі мен ... ... анық ... ... ... Қорыту: а) тірек схемасы; ә) нақыл сөздер; б) су ... Үйге ... а) ... оқу; ә) су ... ... наным
түсініктерді, табиғат туралы түсініктермен байытып жазып келу.
VІІІ. Бағалау.
Шет елдердегі ... ... ... ... мен мазмұнына
қоршаған ортаның ластануы, табиғат қорғау қозғалыстары және ... ... ... әсер ... ... табиғатты қорғаудың қоғамдық ... ... ... күш ала бастады. 19 ғасырдың аяғында
Европаны романтизм идеялары жаулап ала ... ... және ... ... ... көп ... ... ерекше маңызға ие
бола бастады. Өткен ғасырдың аяғында Германияда үш негізгі ... ... ... ... ... ... «Табиғат ескерткіштерін
қорғау», «Ландшафттар экологиясы және көгалдандыру ... ... ... ... дәстүрінің негізі қаланды /21/.
Германияның мемлекеттік экологиялық саясатының қалыптасуына
халықаралық тәжірибе әсер етті. ... аяғы мен ... ... және ... ... заңдар мен оларды орындау механизмдері жасалды.
1971 ж. ФРГ ... ... ... орта ... ... ... мемлекеттің экологиялық саясатын жасаудағы маңызы зор болды.
Білім беру жүйесінің барлық сатыларында қоршаған ортаның және ... ... ... ... ... ... танылды.
Бағдарламада экологиялық білім беруді мақсат ететін жеке ... ... ... ... ... ... оқу ... оқулықтардың мазмұнына енгізу қажеттілігі көрсетілген.
Оқу бағдарламаларына ... ... (1-4 ... және ... берудің бірінші сатысында (5-10 сыныптар) «Қоршаған дүниедегі ... және оны ... ... ашып ... ал орта ... ... екінші сатысында (11-13 сыныптар)
қоғамдық ғылымдар циклінің шеңберінде (тарих, қоғамтану, саясат) ... ... ... ... ... ... орта мен ... мәселелері бойынша
ақпараттық-түсіндіру жұмыстары жүргізілген. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... мәселелер негізіндегі конфликт ... ... ... бір ... бойынша және қандай да бір конфликттерді шешу
үшін мамандар шақырылып отырды.
Германиядағы экологиялық білім беру ... ... мен ... беру ... ... Ол ... азаматын тәрбиелеудің бөлінбес
бөлігі. 70-жылдардың соңында қоршаған ортаны қорғау жалпыхалықтық сипат
алды. ... ... ... ... мәселені шешуге әрбір
адамның қатысуының ... ... ... ... ... ... білім мен ... ... ... ... мен ... ... ... шектен тыс әуестену сынға ұшырады. «Судың ластануы», «Ауаның
ластануы», «Ормандардың жойылуы» және т.б. тақырыптарды оқытуда ... ... ... ... адам ... ... туралы күнделікті айтып
отыру жастар мен ересектерде қорқыныш сезімін ... ... ... ... ... ... ... мен әдістері, мақсаты мен ... ... ... орын ... ... ... оқу ... Европа
елдері мен АҚШ-тағы экологиялық білім беруді оқытудың альтернативтік
әдістері, ... ... ... мен ... ... сынақтан өткізу
жұмыстары жүргізіле бастады. Қосымша ... беру ... ... беру ... ... және т.б. ашылды. Егер 80-жылдардың
басында Батыс Германияда қоршаған орта туралы ... беру ... ... 10 экологиялық орталық жұмыс істесе, 1989 ж -110, 1993 ж – ... ж – 330 ... ... ... ... оқу ... беру мекемелерінің қызметкерлері әр ... ... ... мен ... ... ... ал ересектер үшін
біліктілікті арттыру курстарын жүргізеді. ... оқу ... ... беру ... ... жерде (өлкетанымдық) жүргізуге
бағытталған.
Экологиялық білім беруге мемлекеттік мекемелерде ... ... ... ... ... жерінің мәдениет және білім беру
Министрлігі мектеп оқушылары үшін дидактикалық құралдар, арнайы ... орта ... ... ... орта ... «Қоршаған орта және табиғат», ... ... және т.б. ... отырды.
Зерттеу процесінде бізді, әсіресе Германиядағы экологиялық білім
беруде жобалар әдісі қызықтырды. ... ... ... әр түрлі
коллективтік жұмыстарға негізделген пәнаралық оқыту. Жобаны дайындау мен
өткізу ... ... ... ... ... мұқият
жоспарлап, тапсыруды талап етеді. Жобаны өткізу ... ... ... ... ... ... ... және шығармашылықпен
жүргізу өте маңызды. Жобаның негізінде іс-әрекетте зерттеу принципі жатыр.
Ол еңбек дағдыларын бекіту ... ... ... әдеби және т.б. іс-
әрекеттерді меңгеруге бағытталған .
Қоршаған ортаны қорғаудың саяси аспектісінің құрам бөлігі ... ... мен ... беру ... ... Қоршаған ортаның көптеген
мәселелерінің күрделілігі мен ... ... ... берудің
жеткіліксіздігіне байланысты кешенді іс-шараларды қолдануды талап етеді.
Арнайы мамандар дайындау, сондай-ақ әр ... ... ... ... ... ... шешудің жаңа әдістерін үнемі үйретіп отыру
қажет.
Конструктивті оқытудың принциптері:
1. Балалардың бойында бар ... ... ... ... деңгейдегі) және соның негізінде ғылыми білімдердің жүйесін
жасау;
2. ... ... ... ... ... ... ... жұмылдыру;
3. Оқушыларды олар үшін күнделікті тұрмыста ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жұмысқа және олардың ғылыми мәліметтерді пайдалану
мүмкіндігін бағалауға жұмылдыру;
5. Оқулықта келтірілген қағидалардың ... ғана ... ... ... дағдыларды қалыптастыратын
зертханалық жұмыстарды ұйымдастыру;
6. Материалды оқытушының айтып түсіндіруінен оқушылардың бастамасымен
жүргізетін ... ... ... Оқытушының ролін өзгерту. Ол білім көзі ретінде, жауаптың дұрыстығын
бағалаушы авторитет ... ... ... ... ұйымдастырушы
болып табылады. Дискуссиялар кезінде оқушылардың әр ... мен ... ... ... ... оқушылардың
мақсатқа жету жолындағы бірлесіп жұмыс істеуге деген қажеттілігінің
пайда ... ... Бір ... ... ... интеграциялау (биология, химия,
география, физика);
9. Пәндерді оқыту барысында әр ... ... ... ... ... ... табиғаты туралы).
Саналы түрде оқыту жүйесі ... ... ... және қоғамдағының барлығы бір-бірімен байланысты, әсіресе
экономика мен ... орта ... ... ... ... негізгі міндеттерінің бірі – оқушыларды
экожүйенің элементтері, ... ... ... ... және антропогенді
факторлардың әсерінен өзгеруі туралы ... ... ... ... ... беру стандарты жасалған. Бұл
құжатта төмендегі талаптар ... ... мен ... ... ... ... жалпы білім беретін
мектептердегі дайындықтың негізгі мазмұнына;
- ... оқу ... ... ... ... ... міндетті экологиялық дайындығының деңгейіне.
Стандарт мақсатқа жетудің төмендегі кезеңдерін ұсынады:
Жалпы бастауыш білім беру (1-4 сыныптар):
- адам мен қоршаған ортаның негізгі өзара ... мен ... ... ... ... (5-9 ... ... ортаның экожүйелік ұйымдасуы, оның ресурстық пайдаланылуы,
оның тіршілік сапаларының жоғалу ... ... ... ... ... ... салауатты өмір сүруі, тиімді пайдалану, оқушылар орындай ... ... ... ... ... игеруге дағдыларын
бекіту;
- табиғаттағы адам мен қоғам арасындағы экологиялық қарым-қатынастар,
қазіргі заманғы экологиялық ... және ... ... ... және ... ... ... даму туралы
білімдер жүйесін меңгеру;
- айналадағы экологиялық ... шешу ... ... ... (10-12 ... ... ... сыныптарда экологиялық процесстердің мәні,
планетадағы ... ... ... тұру және ... ... ... ... бірге өмір сүруін анықтайтын
факторлар ... ... ... ... ... ... ... экологиялық мәдениет, экологиялық
ойлау мен практикалық іс-әрекетті қалыптастыру жалғастырылады;
- салауатты өмір ... ... ... қалыптастыру;
- жердің әлеуметтік-табиғи жүйесінде өзінің орнын философиялық
тұрғыдан түсіндіруге дайындау.
Қазақстан ... ... ... туралы» заңының 3 бабында
жоғарғы ... беру ... ... саясаттың принциптері
көрсетілген:
1. ... ... ... ... ... бірізділігін
қамтамасыз ету;
2. Жоғарғы білім берудің ғылыми сипаты, құқықтық және экономикалық
бағыттылығы .
Қазақстан Республикасының «Қоршаған ... ... ... заңда 12
бөлім (63-65 бет) экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесіне арналған.
Олар жалпыға бірдей, ... мен ... ... ... .
Қазақстан Республикасының тұрақты даму моделіне өтуі жағдайында
экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ие ... ... ... мен ... берудің біртұтас ұлттық үздіксіз жүйесін
дамыту мәселесі қойылып отыр (ЭБТ).
ЭБТ жүйесінің біртұтастығында, бұл ... ... ... ... ... ... ... отыр. Себебі – оқу-тәрбие процесін
бағдарламалық-әдістемелік қамтамасыз етуде жүйелік ... ... ЭБТ ... дамытудың ұлттық стратегиясында жас ... ... ... ... ... ... ... төрт
сатысы жасалған:
1. танысу сатысы (барлық мектепке дейінгі және ... ... ... сыныптары);
2. белсенді білімдердің төменгі сатысы (нақты қолданылатын, қарапайым
моделдердің жиынтығы, алгоритмдер мен оларды шешу бағдарламалары);
3. белсенді ... ... ... ... ... ... ... емес мәселелерді шешуге қажетті білімдерді
меңгеруге, ... ... мен ... кадрлар жағдайында
жобаланатын объектілердің экологиялық ... ... ... ... ... ... жоғарғы сатысы (арнайы экологиялық білім
беру, барлық сала ... ... ... және ... ... экологиялық дайындылығы).
Таныстыру және білім берудің төменгі сатыларындағы экологиялық ... ... ... ... ең жалпы звеносы – жалпы білім беретін мектептердегі
экологиялық білім мен тәрбие берудің мақсаты:
- оқу процесімен ... ... ... ... барысында
оқушылардың танымдық және әлеуметтік белсенділігін қалыптастыру;
- балаларда бағалылық экологиялық бағдарлауы мен табиғатқа ... ... ... ... балалар мен жеткіншектерде альтернативті оқыту ... ... ... ... ... адам мен ... ... ғылыми экологиялық және биологиялық ұғымдарды
қалыптастыру.
Міндеттері:
- үздіксіз экологиялық ... беру ... ... ... бақшадан бастап – бүкіл өмірінің барысында);
- әр түрлі техникалық оқыту құралдарын, соның ішінде компьютерлік,
ойын бағдарламаларын ... ... ... ... ... ақпараттық-ойындық моделінің жүйесін жасау;
- мектепке дейінгі тәрбие беру мекемелері мен жалпы білім беретін
мектептерге ерте ... ... беру ... ...... ересек топтары мен жалпы білім беретін мектептердің
бастауыш сыныптарынан бастап жағдай жасау;
- жоғарғы оқу ... ... ... мектептің базалық оқытуымен
қатар экология негіздерін жаратылыстану-ғылыми пәндерімен қоса
қосымша ... ... және ... ... ... ... ... оқушыларға кәсіптік бағдар беру.
Бұл қызметтің қорытынды нәтижесі:
- балалар мен жеткіншектерде табиғатқа деген жауапкершілік көзқарасты
қалыптастыру;
- өзінің болашағын анықтау мен ... ... ... ... ... ... ... төменгі сатысы табиғатқа әсер етудегі стандартты
міндеттерді стандартты әдістермен шеше алуға ... ... ... болып табылады.
Белсенді білімдердің төменгі сатысы – бұл нақты жағдайларда
қолданылатын ең ... ... ... мен ... шешуге қажетті
алгоритмдер, бағдарламалардың жиынтығы. Бұл білімдер нақты бір ... ... ... ... ... ... ... тауып, оны
анологиялық жолымен шешу үшін жеткілікті болуы тиіс.
Төменгі сатыда қарапайым сандық моделдер қолданылады. Бұл ... ... ... ... имитацияланып, нәтижелері графиктер,
ластаушы заттардың таралу картасы түрінде көрсетілуі мүмкін.
ҚР-да экологиялық білім мен тәрбие (ЭБТ) ... ... ... төрт ... ... ... берумен қатар жоғарғы орта
орнынан кейінгі және мектеп оқушылары мен ... да ... ... ... ... беру ... ... саладағы іс-шаралардың негізгі бағыты халықтың әр ... ... ... ... және экологиялық саясатта
белсенді әлеуметтік позицияны ... ... жету үшін ... нәрселер:
- өзекті экологиялық білімдерді қоғамдық ұйымдар мен ... ... ... ... ... ... және формалды емес экологиялық ... ... ... ... ... табиғи орта туралы білімдерді насихаттаудың жаңа тиімді
әдістерін іздеу;
- ақпарат құралдарында мамандардың экологиялық дайындығын жақсарту.
Жүзеге асыру үшін ... ... ... ... және формалды емес экологиялық білім берудің ... ... ... ... ... ... ... формалды емес білім берудің тыңдаушылары арасында ... ... ... ... ... ... берудің жаңа түрлерін жасау мен іздестіру;
- экологиялық білімдерді таратуда бүкілхалықтық ақпарат құралдарының
жұмыстарына қатысу.
ҚР ЭБТ дамытудың ... ... ... ... ... ... ресурстық қамтамасыз ету мәселесін қолға алады:
экологиялық ... мен ... ... ақпараттық қамтамасыз етілуі;
экологиялық білім беру бағдарламаларын қаржыландыру; экологиялық ... мен ... ... ... ... ... білім мен тәрбие беруді қамтамасыз етудің тиімді инфрақұрылымын
жасауға бағытталған ұйымдастыру ... ... Пән ... ... ... ... өзі ... ұғымды береді: экос-қоғам, табиғат; логос-
ілім, ал осы ұғым тылсым дүниенің бір үлгісі ... ... адам ... ... туған қоғам тазалығы, қоршаған дүние тазалығы адамзат
экологиясы деп аталады, яғни адам ... ... ... ... ... немесе жасанды зияндықтардан шылым, ішімдік, нашақорлық, ... ... яғни ... ... ... ... ... адамзат баласының дұрыс өсіп жетілуі үшін айналаны
қоршаған табиғат және онда өмір ... ... ... дами ... ... адамзатқа тигізетін жағымды әсерлерін сақтау.
Міне, осы айтылған проблемалар қоғамды ізгілендіру, табиғат пен ... ... ... ... алмай ұстау және қалпына
келтіру.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... отырып, қоғамның дамуы процесін тығыз байланыстыра қарастыру үлкен
педагогикалық проблема ... ... Бұл ... жеке адамның жалпы дүние
танымының негізгі орталығы болып табылады.
Экология – дүниетаным процесінің негізгі компоненті. 
Экологиялық терең білімді мектепте ... ... ... ... алу ... Оқу ... география курсынан:
табиғатты қорғау, оны дұрыс ... ... ... пайдалы
қазбалары жөнінде мәліметтерді қарастырады. Осының нәтижесінде географиялық
білім арқылы экологиялық тәрбие беру және тәрбиелеу үшін ... да ... ... ... ... ... сақтау жастардың экологиялық
тәрбие алуына ... ... ...... ... ... ... көз-қарасынан қалыптасады. Әрбір адамзат
баласының табиғатты ... және оған ... ... ... ... ... беретін мектептерде экология саласы бойынша ойлаудың
дүниетанымдық тұтасы әлі қалыптасып жетілмеген. Ал оның ... ... ... беру мен ... ең ... міндеттері. Әрбір оқу жылында оның
үздіксіздігі сақталып байланыса ... ... ... ... ... мен ... ... қалыптастыруда биология пәні
де негізгі орын алады. Биология пәнінің мұғалімдерінің алдында- табиғат пен
қоғамның өзара ... ... ... түсіну негізінде, өскен ұрпақты
еліміздің табиғи байлығына саналы түрде қарауға тәрбиелеу жөніндегі ... ... ... ... ... да, қиын міндеттер тұр.
Табиғаттану пәні бойынша экологиялық білім беру сабақтарында жүйелі
түрде жұмыс жүргізу ... ... ... мәні ... ... ... түсінуіне мүмкіндік береді, адамзаттың ойлау қабілетін
сезіммен қалыптастырады, табиғатты ластау мен құрып ... ... ... ... ... ескертуі оқушылардың экология
саласында білім алу мен ... ... ... ... ... да ... түседі. Міне, сондықтан да биология,
география және басқа пәндердің сабақ бергенде ... ... ... ... аша ... ... ... байланыстың
ерекшелігіне, оқушылардың айналадағы орта мен қорғау жөніндегі пәнді
жұмыстардың бағыт ... ... ... ... ... ... кезінде оқушыларға экологиялық көзқарас қалыптастыру
үшін, әр бала ... ... ... бәрі ... ... ... орта табиғаттан алып отырғанын естен шығармауы керек.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... өсуі бәрімізді де қуанышқа ... ... өсуі ... олар ... сән ... біздің айналамызда көріктендіре
түседі... деп түсінуге қажет. Бірақ олардың көбі ... ... ... ... ... ... ... сол жасыл желектен
жасалғанын біле ... Бұл ... ... экологиялық көзқарасы дұрыс
қалыптастыру, әрине мұғалімге байланысты. Табиғатты сүю, аялау, ... алу ... ... ... ... ... негізделуі
қажет. Дүниетаным адам санасының арнайы формасы, оны қоршаған дүниеге, яғни
қоғамдық өмірге, табиғатқа, өзіне көзқарасы және сенімі. ... ... ... ... және ... құбылыстарын түсіндіру туралы пайымдауы, ой
тұжырымы.
Атақты ағылшын ... ... ... ... ... ... ... себептерін материалистік негізде түсіндіріп
мистикалық ... ... ... ... ... ... ... дамуында және мінез-қылығында дүниетанымның ролін баса айта келіп,
А.С.Макаренко «біз мектептерімізден әр уақытта, өз өмірінің әрбір ... ... үшін ... дұрыс өлшем табатын, жігерлі, қоғам
мүшелерін бітіртуіміз ...... ... ... ... ... ... процестің барлық салаларына енуі керек.
Сонымен, оқыту және тәрбие жұмыстарының әртүрлі құралдарын ... ... ... ... нәтижесінде оқушылардың ғылыми
көзқарастары, сенімі және ... ... ... ... үшін ... мен оқу ... ... табиғат пен
қоғамның заңдарын ашатын және дәлелдейтін көп ... ... ... ... жаратылыстану, математика ғылымдары
табиғаттың құбылыстары мен ... және ... ... белгілі ұғым
жүйесін қалыптастырады.
Дүниетану курсынан мектептің оқу-тәрбие учаскелерінде жұмыс істей
жүріп, ... даму ... адам ... толық меңгере
алатындығына көзі жетеді.
Табиғаттың ... ... ... ... жүйелі мағлұматтар
болмағандықтан, бірен-саран зерттеулерге ... ... ... ... ... деп баға беру қиын. Ыстық пен суық, желмен желсіс, жаңбыр ... ... ... көпшілікке табиғат құбылыстарынан басқа біз білмейтін
немесе ескертпейтін факторлар да бар. Мысалы, күн ... дақ ... ... ... жер бетінде түсетін күн сәулесі де өсіп,
климатта, биосфера, өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ... дені сау, ... ұзақ болса бұл қоғамның ... ... ... ... тек ... ортаны зерттеу
қолайлы және қолайсыз ортаның адамдар ... ... ... жайларды
нақтылы шараларын да зерттейді. Үй, мектеп ауласындағы ағаштарды ... ... ... ... ... ... әрекеттері оқушылардың
қоршаған ортаны қолайлы етіп жасауға ұмтылыстарын көрсетеді. Ауаны, суды,
топырағын таза ... ... ... өсіп өнуіне қамқорлық
жасау адамдардың алдымен өз қамдарын ойлаудан туатын жақсылықтар.
Төменгі ... ... ... ... ... төрт ... көріністері өзгеріп отыратындығын өсімдіктермен жануарлардың адам
күшінің маңызын қарастырады. Бейнелеу ... ... ... ... өсіп тұрған ағаштар, өсімдіктер, сылдырлап ағып жатқан
өзен, көлдер, көгілдір биік ... ... ... ... күн ... ... елестерден оқушылар мазмұнды таңғажайып көріністерді
бейнелейді.
Мектеп қабырғасында өнер ... ... ... және ... ... бар оқушылар да бар. Олар сайраған құстар үшін жайқалып
өсіп тұрған ақ, көк ... көл ... ... ... ... қосып
тамаша табиғатты суреттеп, өлеңдер жазады. Осындай қиял, елестердің өзі
қоршаған ортадан туады.
Экология мен таза ... ... ... ... ... әр ... ... сақтап қалу үшін күреске шақыру қажет.
Олар экологиялық жәрмеңке суреттер ... ... ... ... мен ... қойылымдар конкурсына қатысу қажет.
Сынып жетекшісінің негізгі міндеті, қоршаған ортаны тазарту, қазіргі
кездерде ауыр ... ... ... ... үйірмелер құру.
Онда жылдық жоспар жасап, сол бойынша әрбір тақырыпқа байланысты әңгімелер,
топ өткізу керек.
Апта немесе ай ... ... ... ... ... газет арқылы оқушылар күкірт, азот, көміртегі ... ... ... Осы ... жеке ... енгізген дұрыс. Мысалы,
өндірістен бөлінетін әртүрлі газдар ауада су тамшыларымен ... ... ... түсетінін атап көрсету ... Жеке ... ... ... ластануы және оны жою үшін ... ... ... ... ... ... негізін осы
сыныптарда салған жөн. Ал кейін осы білімдерді ... және ... ... ... дамытады. Оқушылардың осы кезеңде сабаққа деген
ынтасы төмендейтіндіктен, сабаққа ... ... және ... ... әр ... ... ойындар: КВН, Бақытты сәт,
Жұлдызды сағат, Не? Қашан ? Қалай ?, ... ... ... ... атты
ойындарды әр түрлі рольді қойылымдар, пресс - конференция ... ... ... ... міндеті-сан алуан. Сол себепті ол жүргізетін
тәрбие жұмысы өзінің ... ... ... өте күрделі әрі көп
ізденісті талап етеді.
Сынып жетекшісінің экологиялық жұмыстарды ... ... ... ... ... ... тілектері мен мүдделерін және олардың жеке
басының ерекшеліктерін ... ... ... ... ... не нәрсеге бейімділігін анықтап оларды ынтымағы
жарасқан белсенді, сапалы ұжымға ұйымдастыру
3. Сыныптағы пән мұғалімері мен ... ... және ... ... ... ... ... оқушыларға қоятын педагогикалық
талаптарының бірлігін қамтамасыз ... ... ... ... жанұя мен жұртшылықтың тығыз қарым-қатынасын
қамтамасыз ету.
5. Оқушылардың ата-аналарымен үнемі ... ... ... бала
тәрбиесіне байланысты педагогикалық оқу, насихат жұмыстарын ... ... ... ... тыс әр ... ... тәрбие
жұмыстарын ұйымдастыру
7. Тәрбие мен өзін-өзі тәрбиелеудің бірлігін ... ... ... ... ... ... ... шаралардың бірлігін
қамтамасыз ету.
9. Тәрбиенің негізгі ... ... ... ... ... ... бірі ретінде қарастыру т.б.
Адамгершілік тәрбиесінің басты мақсаттарының бірі де ... ... ... сүйе ... оны ...... тәрбиелеу болып
табылады. Ал ол – ұлттық тіл, ... ... ... ... ... ... байлығы саналатын аң – құстарды жақсылықтың жаршысы деп
бағалаған дана халқымыз оларға тамаша туындылар да ... ... ... ... ... ... (инстинкт) оятып, табиғат
сұлулығын сезіне білу қасиетін арттыруда экология тақырыбы таптырмайтын
құрал. ... ... өзен – көл, тау – тас, ... ... ... сайраған дауысы – осылардың бәрі ... ой – ... көре білу ... ... ... қалыптастырады. Мысалы,
ежелгі грек аңыздарында ... ... ... ... ... ұя салғандықтан, ол соғысқа аттануды кейінге қалдырған көрінеді.
Ықылым заманнан бері ... де ... құс – ... ... ... ... ... – аққу, ұлар, ал қарлығаш – бақыттың бастамасы,
игіліктің иесі ... ... ... жан ... байытады. Бұл
тақырыпқа қалам тартпаған ақын – ... ... ... – кем. ... ... ... ... бала жанының тазалығын
тәрбиелеу мен жан дүниесін дамытуда үлкен орын ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеге тірек ету –
педагогтың басты міндеті.Бастауыш мектептерде экологиялық ... ... ... ... ... - ... ... білімін
кеңейтіп, толықтыра түседі және оқушылардың жеке қабілетін дамыта түседі.
Оқушылардың сабақ ... және ... тыс ... ... орта ... біртұтас түсінік қалыптастыруға, теориямен практика
арасында байланысты қамтамасыз етуге, оқу - ... ... және ... ... үйлесімдікке жетуге, ... мен ... ... ... ... мұғалімдер мен
оқушылыр арасындағы ынтымақтастықтың дамуына ықпал етеді.
Бастауыш мектептерде оқу мен тәрбиенің кіріктірілуі мына ... ... ... асады:
- базалық кәсіпорындарда, табиғат аясында, мұражайларда, ... тыс ... ... ... гимназияларда, лицейлерде оқыту үшін әртүрлі жастағы дарынды
балалар топтарын құру;
- таңдауы ... ... ... оқу ... ... ... жүргізу;
- кәсіптік бағдар бойынша соған сәйкес оқу бағдарламаларын оқыту кезінде
арнаулы сабақтар өткізіу;
- ... ... оқу ... ... ... үстіндегі және сыныптан тыс әрекеттерін кіріктіру
біріңғай педагогикалық жүйе құруға бағытталған, онда әрбір тәрбиелік ... ... ... ... ... ... ... басшыларынан, мұғалімдерден кәсіби
икемділіктерімен шығармашылық қызметте, басқаруда, ақпаратты қамтамасыуз
ету, ... ... ... ... біліктілікті талап етеді.
Яғни, ауылдық мектеп жағдайында егер мұғалімдер оқушылардың қызығушылықтары
мен ... ... ... ... онда ... ... оқу пәндері мен сабақтан тыс экологиялық жұмыстың мазмұынын мақсат
міндеттерін кіріктіре алатын болады. Бұған мектеп ұжымының және ... оқу ... ... құру мүмкіндігі, қоршаған ортамен неғұрлым терең
байланыстар септік етеді.
Оқушылардың сыныптан тыс ... ... оқу мен ... кіріктіруді жүзеге асырудың шарттары:
- ұлттық және жергілікті дәстүрлерді ескере ... ... ... ауыл ... ауыл тіршілігімен байланыстырылуын (мектеп пен
ауылдың мерекелерді бірлесіп ... ... ... ... және оған
қамқорлық жасау) қамтамасыз ету;
- оқушылардың қызығушылықтары мен ... ... ... ... ... ... ... мектепте демалыс уақытын (шығармашылық байқаулар, ... ... ... көңілділер мен тапқырлар ... ... және т.б.) ... оқушылардың клубтық бірлестіктерін, үлкендер мен балалардың шығармашылық
ұжымдарын ұйымдастыру үшін ... ... мен ... ... ... ... түрде кәсіп таңдауға экономикалық білімдерді, ауылдағы
өндірістік технологияларды меңгеруге дайындау;
- оқушылар ... ... ... ... ... ... ... мен кішкене оқушылардың ынтымақтастық қатынастарына негізделетін
әртүрлі ... ... ... ... ... ... қабілетті,
үздіктерді анықтау;
- мектептің қоршаған ортамен байланысын кеңейту, ауыл оқушыларының қарым
қатынасқа ... ... ... тыс уақыттағы ақыл - ой, танымдық сипаттағы
әрекеттерін ... - ... ... ... ... ... оқушылардың ғылыми қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Жалпы алғанда, сабақтан тыс ... ... ... жан- ... ізденулеріне мүмкіндік жасайды, өзіндік таным ... ... ... және сыныптан тыс экологиялық жұмыстар
арқылы балалар тылсым дүниенің әртүрлі сырларын ... ... - ... сана - ... және ... ... ... ықпал етудің сан - салалы процесі. Тек мектеп қана
емес, сондай- ақ жанұя, қоғам, баспасөз, ... ... ... ... да қандай формада болса да мектеп оқушыларына ықпал етеді, ... және ... ... көзі ... саналады. Сабақ шеңбері баланың
рухани дүниесіне мұғалімнің үңіліп, баланы шыңдап, қызығып, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туғыза алмайды.
Сабақтан тыс уақыт оқушылар өмірінде едәуір орын алады. Сабақтар
соңынан мектеп оқушыларының ... ... ... ... қиын мәселелерді шешуге, сабақтарды дайындауға, өзі ... ... бір ... ... ... ... ... шаруашылық жағынан көмектесуге және т.б. тура келеді. Осының бәрі
одан қандай да ... ... ... ерік ... қажырлы еңбекті
шеберлік пен дағдыларды талап етеді. Бұл істе оған ... ... ... ... ... тыс уақыттағы іс- әрекетін нақтылы жүйемен
ұйымдастырудың қажеттілігі де осында. Алайда, бұл ... ... ... ... ... ... мектептерде сыныптан тыс экологиялық
жұмыстар нашар ... мен ... ... бірқалыпты оқуына
кедергі келтіреді деп есептеледі. Іс ... орын ... ... ... үлгеріп жүргендерді ғана қабылдау керек деген тұжырымның кең ... ... ... «2» деген баға алса болды- оны тез үйірмеден шығарады,
олимпиадаға, конкурсқа, спартакиадаға қатысудан шеттетеді.
Мектептегі әрбір ... ... ... ... ... ... ... мүше болып, мектептегі түрлі істер мен ойындарды
ұйымдастыруы және оған ... ... ... - ... ... ... ... орындай отырып, тәжірибе мен техникалық
шығарма мен шұғылданып, өлке тану жорықтарына, спорт ... ... ... қатыса отырып, балалар білімге, кітапқа жаңаша қызығатын
болады, өзінің ... ... ... мен ... ... түседі.
Экологиялық жұмыстар белгілі бір мақсатқа сай жүйелі де нәтижелі
болуы керек. ... ... ... пен сыныптан тыс экологиялық
жұмыстардың өзара ... ... ... ... ... жеке ... ... құштарлығын дамыту, сондай-ақ оларды қоғамдық
пайдалы ... ... ... ... белгілі бір кәсіптік
мамандықты ... ... ... ... ... оқу ... ... етіп, әсерлі баяндауы, тәжірибелерді
шеберлікпен, көрнекі көрсетіп, сабаққа ... ойын ... ... ... ... қызығушылығын арттырып, қиялын қозғауға әсер
етеді. Мұғалім сыныптан тыс экологиялық жұмыстарды жеке ... ғана ... ... көпшілік оқушыларды қызықтыратындай етіп ұйымдастыруы тиіс.
Оқушылардың пәнге деген ықыласы ... ... арта ... ... ... ... ... тереңдей түседі. Қазіргі ... ... мен оны ... негізгі әдістері оқушылардың өз
беттерінше танымдық іс-әрекеттерін дамытатындай, әрбір нақты ... ... ... ... жөн. Осы ... ... жасы мен жеке ... ... ... ... етеді.
Экологиялық жұмыстар оқушылардың білімін ғана ... ... ... ... де ... ... ... оқушы өзінің
еріктілігімен қатар, өз бетінше жеке-дара жұмыс ... де ... ... ... ... керек. Сыныптан тыс экологиялық
жұмыстардың жоспарын жасаған кезде ... ... ... жеке ... көрсетіледі. Бұл үйірме мүшелерінің арасында ұжымдық сезімді тудырады.
Ұжымдық жұмыстардың нәтижесі сан ... ... ... ... ... жеке ... ұжымдық тапсырмаға ұластырып, қоғамдық
пайдалы жұмыстарды атқарып отырады.
Оқушылардың сабақтан бос уақытын пайдалы істерге жұмсауда ... де бір ... ... ... ... негізде құруға болмайды.
Бұл істе кездейсоқтыққа, жоспарсыздыққа, немқұрайлыққа жол бермеген жөн.
Бос уақыт ... ... ... ... Бұл ... –(оқушылар
үшін шынында да бос болғанымен) ... ... ... ... ... ... бос ... қалай ұйымдастыру керек? Оларды қайткенде
пәнге (дүниетану) қызықтырып, бос ... ... ... ... пәнге қызығушылығын оқу бағдарламасы шеңберінде
қанағаттандандыру ... ... ... ... тыс әр түрлі
экологиялық жұмыстар ... ... ... ... сапасын арттыруға
септігін тигізіп, кәсіптік бағдар беріп, мамандықты еркін ... ... ... ... тыс ... пәндік жұмыстардың
негізгі мақсаты әр-түрлі үйірмелермен қамтылған оқушылардың қоғамдық және
шығармашылық белсенділігін көтермелеуге тиіс. Оқушы өз күші ... ... ... ... үйірмедегі немесе бірлестіктегі ісі жемісті
болады. Сыныптан тыс ... ... ... оқушылардың ықыласы
мен қабылетін арттырып қана қоймай, мектептегі оқу-тәрбие жұмысын жоғары
деңгейге ... ... Ең ... оқушылардың өздігінен ... ... ... ... мен ... ... ... бір-біріне үйрететін болуға тиіс.
Жастарды қоғамның жан-жақты жетілген ... ... етіп ... ... ... ... ... қазіргі өмір талабына сай
оқытумен қатар, ... ... ... тәрбиелік және одан әрі дамыту
міндеттерін жүзеге асыруда сыныптан тыс жұмыстардың ... ... ... түсу көзделеді.
Оқу жоспарынан тыс, оқушылардың қалауы бойынша ұйымдастырылатын оқу-
тәрбие жұмысын сыныптан тыс жұмыстар деп атайды.
Сабаққа байланысты ... ... ... ... бір ... ... сабақтан тыс экологиялық жұмыстар бар. ... ... ... және ... жұмыстармен байланысып
жатады. Осы жұмыстарды орындағы үшін оқушыларға сынып ... ... ... тыс ... ... ... үйге ... шешіп, жаттығуларды орындауларында т.б.
Сыныптан тыс экологиялық жұмыстар ... ... ... өз ... ... ... ... арқылы жүргізіледі. Бұл
оқу бағдарламасынан өзгеше танымдық, іскерлік пен ... ... өз ... ... ... ... атқаруын көздейі. Оған
қатысатын оқушылардың білім дәрежесі, сыныбы, жас ерекшелігі бірдей болмауы
мүмкін, ... орай ... ... да әртүрлі болады. Сыныптан тыс
экологиялық жұмыстардың мазмұнына қарай көп түрі ... ... ... ... (диспут)
Пікірталас-оқушыларда қоғам және адамдар өміріндегі оқиғалар мен күнделікті
тыныс-тіршілік жайлы олардың көзқарастары мен ... ... ... ... ... ... ... құралы. Пікірталас барысында оқушылар қоғамдағы құбылыстар мен
оқиғаларды, олардың себептерін ... ... ... ... адамдардардың әрекеттерін терең сезініп, ұғынуға үйренеді.
Пікірталастың әңгіме тәсілінен ерекшелігі, онда ... ... ... ... адамгершілік мәселелерін айқын меңгеруде.
Соңынан, ол оқушылардың адамгершілік ... ... ... бола ... ... ... кезінде оқушылардың көзқарастары
кеңейіп, тіпті жай тыңдаушылар қатарында ... ... ... ... өз ... ... ... дәлелдей блуге, өз жолдастарының ойын
салмақтылықпен пайымдауға ... ... ... ... ... ... ... оқушылар алдында көтере отырып, қаралып ... ... ... олардың анық аңғара, талдай білуіне, оның себебін
анықтап, қорытындылай ... ... ... барысында талқыланып отырған мәселе: төңірегінде оқушылардың
ойларын дамытып, көзқарастарын қалыптастыру қажет. ... ... ... әртүрлі қарама-қайшылықтар пайда болады. Ендігі жерде
сынып жетекшісінің ролі олардың пікір ... ... ... ... ... дайын қорытындылар бермей, дұрыс шешімді
өздігінен табуға көмектасу.
Пікірталастың мақсаты-оқушыларды ұжым болып ... ... өз ... ... ... ... ең негізгісі өз ... ... ... ... ... ... шарты алдын-ала дайындық
жұмыстарының дұрыс ұйымдастырылуына үлкен мән ... ... ... Ол үшін ... ... құрылып, оның тақырыбы
айқындалады және өткізілетін күні ... ... ... пікірталастың
негізгі сұрақтарын ойластыратын топ немесе жекелеген оқушыларға тапсырмалар
беріледі. Олар онымен қоса пікірталасты өткізу ... ... ... ... ... іріктеп алады да, оларды оқушыларға оқуға ұсынады
және көрме ұйымдастырады. ... ... ... және ... еңбектерінен тақырыпқа сай нақыл сөздерді жазып іледі.
Кейбір жағдайда ... ... ... олардың қорытындысын талдап,
диспут барысында оларды пайдаланады.
Пікіталас жүргізуші адамды тағайындауға да үлкен мән беру ... адам ... ... екеу болғаны жөн. Олар өздерін оқушылар алдында
еркін ұстай білетін, таза және тілі ... ... ... ... ... ... ... сұрақтарын дайындау барысында оның санына емес,
сапасына, тәрбиелік маңызына көңіл болу ... Олар әрі ... болу ... ... ... таратып, не болмаса іліп қою міндетті.
Тақырыпқа сай ... ... ... де ... оқушыларға
беріледі.
Пікірталасты өткізу барысында баяндама жасалмайды. ... ... оған ... ... көңілін қалдырмай
дөрекі жауап бермей, әркімнің өз ... ... ... ... ... сөз ... оның ... түсіндіреді, одан әрі
қарай пікір алмасу басталады. Пікір талас кезінде сөйлеген адамдарға ... ... ... ... ... ... жүргізуші, сынып жетекшісі,
қатысқан мұғалімдер тарапынан қорытынды жасалып, дұрыс және теріс пікір
қайшылықтарын көрсетеді. Сонымен ... ... ... бір ... ... қабылданады.
Пікірталасты өткізу кезінде ескерілетін негізгі мәселе, ... ... ... ... ... ... Оқушылардың белсене
қатысуы, адалдықпен сөйлеуі.
Әңгіме
Әңгіме жүргізу негізінен экологиялық тақырыптарға арналады. Ол көбінесе 4-5
сынып ... ... ... ... ... ... өз ... табиғаты;
- өзі өмір сүріп отырған қоғамның бүгінгі экологиясы;
- табиғатқа көзқарасы;
- қайырымдылығы, қарапайымдылығы, адалдығы;
- саналы тәртіп пен мінез-құлық ... ... ... ... ... ... ... ауаның пайдасын білуі;
- еңбекке, еңбек адамдарына және халық мүлкіне ізгілікті қарым-қатынасы.
Жоғарыда көрсетілген әрбір бағыттың ... ... ... ... ... Олардың көлемі, мазмұнның сапасы сыныптың
өсуіне, оқушыларды жас ерекшеліктеріне ... ... ... ... қаралған тақырыпта оқушылардың табиғатқа деген ... ... жаңа ... этикалық нормалармен байытып,
адамдардың бойында, іс-әрекеттерінде, ... ... ... болу ... мәні ашып ... әдісін өткізуге дайындық барысында оның тақырыбын, мақсатын,
ең ... ... ... анықтап, соған сәйкес жоспарын құрады.
Тақырыптың сұрақтары оның ... ... ... ... ... тағы бір жауапкершілігі мол, қиын кезең, ол ... ... сай ... ... тапсырмалардың көлемін,
сипатын, бағытын және оларды бөлуде оқушылардың қабілетін, ықыласын анықтау
болып табылады. Осыған ... олар ... ... ... ... ... ... болу керек, өз тәжірибесінде нені еске түсіру қажет
екендігі алдын-ала ... ... ... ... ... сай ... олардың шығармашылық өсуін қамтамасыз ету қажет.
Мұғалім экологиялық әңгіме өткізу оқушыларға ... ... ... ... еске түсіруге, адамдар арасындағы қарым-қатынастарға
қатысты өздеріне белгілі бір оқиғаны өзіне алып, оған баға ... ... Егер ... ... ... өтсе және оқушылар өздерінің
пікірлерін қысылмай-қымтырылмай айтатын болса, онда бұл пікірлердің қарама-
қарсы ... ... ... Қате пікір талқыға салынатын болсын, оқушыны
қателігі үшін жазғыруға болмайды, оны да, ... ... да ... ... бағыттау керек. Бірақ мұғалім балаларға дайын қорытынды
ұсынуға тиісті емес.
Әңгіме өткізілгеннен кейін ... оның ... ... ... күнделікті өмірде оқуда, жолдастарымен қарым-
қатынастағы нәтижесінің сапасын ... ... ... ... ... тағы да ... нендей шаралар ұйымдастырылуы қажеттігіне көңіл
бөлу керек.
Газетпен жұмыс жасай білу 
Сенің ең ... ...... ... ... ... ... біріншіден
оқушыларды барлық оқиғаларға қатынастыра ... ... ... ... ... ... ... жаңа
тақырыптарға түрткі, қызықты істер ұйымдастыруға ... ... ... ... ... апат ... алдын алатын, жедел табиғатты
қорғау жұмыстарын жүргізу ... ... бірі ... тұр.
Балаларды кішкентайынан осы оқиғаларға назар салып, оның ... ... ... ... мәні ... зор. ... газеті оларға өз
елінің, жерінің табиғатын жеткізе ... ... өте ... ... бір ... ... алады.
Балалар газеттен алған әсерлері мен ой ... өз ... ... ... ... ... ... істерін қабылдап, өздері
жайлы немесе көкейде жүрген ойларын айтып, газетке үн қосатын болсын. Мұның
маңызы өте зор. ... ... ... ... ... жерлерінің
экологиясымен танысып, олармен қалай күрес ... ... ... ... ... бірінші топ, Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... апаттарын айтады.
Балалар неғұрлым ересек болған сайын соғұрлым ... ... ... ... пайдаланады. Оқушылар ол
информацияларды сабақ алдында немесе үлкен үзілісте, немесе ... ... ... тиімді уақытта тыңдайтын болады. Топ-топ болып жарысқа
түседі. Кімнің информациясы әрі толық, әрі айқын, қызық болса жеңіске ... ... ... ... оқиғалармен үзбей танысып отырса, ... ... бір ... ... ... ... ... өзара пікір таластырады. Бұл арада ... ... ... ... ... ... оқушыларына ұжым болып газет оқыған тиімді. ... ... ... ... ... ... жоқ. Арасынан қызық
қажетті материалдарды таңдап алып, ... ... ... ... ... ... Ал, 4-5 ... оқушылары газетті өз
беттерінше-ақ оқи ... Тек ... ... ... өзі ... ... ... көмектсу қажет. Балалар газетті ... ... ... ... міндетті түрде газеттің тұрақты рубрикаларын,
қай бөлімде қандай мақала, очерк, ... ... ... ... ... мен ... ... оқушылардың сабақта, газет, журнал, радио, ... ... ... ... мен көзқарастарын кеңейтуге, шыңдауға көмектесу.
Экологиялық үйірмелер мен клубтар әдетте ... ... ... ... ... ... формалары мен тәсілдері әр алуан.
Мұнда лекциялар мен баяндамалар ... ... ... ... Оның ... оқушылармен қатар мектеп мұғалімдері және
қоғамдық негіздегі лекторлар қатысады.
Экологиялық үйірмелер мен клуб ... ... ... ... ... тыңдаушылардың құрамына байланысты тақырыпты таңдау және
олардың білім дәрежесін анықтау қажет.
Оның ... ... ... және алыс шет ... ... ағымдағы
оқиғалар, ондағы адамдардың өмірі мен тыныс ... ... ... және ... ... ... жатқан мәліметтерді оқып білуі, оған
оқушылардың баға ... ... ... ... ... ... жұмысты, әдетте оқушылардың мәліметтер жинауы, оған қысқа
түрде ... ... ... ... ... ... ... үйірмелер мен клуб жұмыстарын ұйымдастыру
баяндамалармен қатар, әңгімелесу түрінде де ... Ол үшін ... ... алдын-ала сұрақтар әзірлеп, дайындық жұмыстары жүргізіледі.
Ұсынылатын тақырыптың бағыты мен күрделілігіне ... ... ... ... тақырыпты әзірлеу мен өткізу барысында жауапты
оқушыларға оның тақырыбын таңдап алуға, ... ... ... ... ... анықтауға, талқыланатын сұрақтардың негізгісі мен
қосалқсын ажырата білге көмектеседі, бағыт-бағдар ... ... ... ... оқушылар ұсынылған әдебиеттерді оқып-үйренеді
және құрбылары алдында өз ойын айтуға, ағымдағы оқиғаларға баға ... ... ... ... ... ... тыс кездерінде қызықты
әдеби-көркем шығармалары мен ғылыми-көпшілік әдебиеттерін ... ... ... аса ... ... ... ... ең көп тараған немесе ... ... ... ... жатқызуға болады. Әдетте, ол
белгілі жазушылардың еңбектерін оқып, танысуға бағытталады, соның негізінде
жастардың ... ... ... ... ... ... алдындағы
борышын өтеуге, туысқандық пен достық ... ... әрі ... ... ... сүйіспеншілікке, шынайы махаббатқа
тәрбиелеудің тамаша бір ... ... ... негізгі мақсаты кітап жайлы оқушылардың ... ойын ... ... ... ... мен сенімдерін қалыптастыру,
көркем-әдеби шығармаларын оқуға және оны білуге дағдыландыру.
Конференцияның міндеті: оқылған кітаптарды ұжым ... ... ... ... ойын ... ... тәрбиелеу, жеткіншектерді сөйлей
және ойлай білуге үйрету.
Әдеби-көркемөнер шығармаларын ... ... ... ұжымының
берік қалыптасуына, сана сезімдерінің дамуына, кітаппен жұмыс ... ... ... өзара пікір алмасу қажеттілігінің пайда болуына
ықпал етеді.
Дұрыс ұйымдастырылған ... ... ... ... теориялық
мәселелерді талдай білуге, оқыған кітаптарының кемшілігімен жетістігін өз
бетінше бағалай білуге ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, рухани қажеттілігін, жалпы эстетикалық
мәдениет ... ... ... ... ... білуге
мүмкіндік туғызады.
Конференция тәрбие жұмысын ұйымдастыру формасының бірі ретінде ... ... әрі ... ... ... етеді, оны аяқасты өткізуге
болмайды. Себебі, тәрбие жұмысында қолданылатын әңгіме, лекция, ... ... ... ... ... жақын уақыт аралығында
өткізуге болады, ол ... ... оған ... ... ... көпшілік болып, тыңғылықты ұйымдастыруын қажет етеді.
Конференцияның ... ... ... бір шарты, оның дайындық
кезеңінің қаншалықты іскерлікпен ұйымдастырылуына ... ... ... ... ... оның ... пен тәрбиелік
маңызына ғана көңіл бөлумен шектелмей, оны ұйымдастыру мен өткізу барысында
кездесетін кейбір ... ... де ... көңіл бөліп отыруы
қажет. Мұндай кемшіліктер конференцияның ... ... оның ... әлсіретуге, оқушылардың белсенділігін төмендетуге кері әсерін
тигізеді. Олар шамамен төмендегідей:
1. Конференция ... ... ... ... ... ... ... орнының үйлесімсіздігі.
3. Конференцияны өткізу және оған дайындық барысында оқушыларды белсенді
немесе ... емес деп ... ... Конференция немесе оның тақырыбын талқылау барысында белсенді ... ... ... ... ... онда ... ... мәселелер
оқушылардың күнделікті өмірінен алшақ болуы
6. Конференцияларды ұйымдастыру барысында оның ... ... ... сан ... басымдылығы т.б.
Дайындық барысында оқушылардың өзара пікір алмасуы, жазба жұмыстарын
жүргізуінің өзі-конференцияның бастамасы, ал оны ... ... ... Сынып жетекшісінің дұрыс бағыт беру басшылығы арқасында
оқушылардың тек қана ... ... өз ... ... конференция
жұмысына олардың белсенді қатынасуы, ... ... ... ... ... білуіне көмектеседі.
Дайындық барысының жауапты кезеңі, ол оқылатын кітап, оның авторы
анықталып, оқушыларға ... ... ... ... жайлы, оның
өмірі, шығармашылық жұмыстары туралы мәлімет жинаттыру; авторға қатысты
кітап ... ... ... ... ... ... ... конференцияның өткізу орнын безендендіру, ... ... ... ... пәні мұғалімі мен кітапхана жетекшісін, тұрғылықты
жердегі көркем-әдеби шығармаларын оқуды жақсы көретн немесе өлең ... ... ... ... сынып жетекшісі кіріспе сөз сөйлеп,
оның ... ... Онда ... ... ... ... оның мақсаты,
маңыздылығын айта келе, қатынасып отырған ... ... ... ... ... ... ... оны талқылауға бағыт-бағдар
береді. Ең негізгісі, оқушылардың ... ... ... ... бүкпей еркін айтуға, пікір алмасу барысында өзара ... ... ... ... ... қол ... ... әдетте 2 немесе 3 оқушыны алдын ала дайындап, ақыл-кеңес беріп
қояды. Конференция жұмысын бұлай ұйымдастыру, ... ... ... оның ... нәтижелі ұйымдастыруға оң ықпалын тигізеді.
Конференция соңында сынып ... ... сөз ... оның
жұмысына баға береді. Кейбір көлеңкелі тұсқа өзінің көзқарасын ... ... тек ... ... ... ... ... аулақ болған
жөн. Оның дұрыс не болмаса дұрыс еместігін келесі кезекте, соған ... ... ... ... ... ... ... барысында
дәлелдеп, түсіндірген жөн.
Қызықты кездесулер 
Тәрбие мен ... ... ... ... ... тығыз
байланыстыру-мектептегі тәрбие жұмысының өзекті мәселесі. Осы тұрғыдан
алғанда, мектеп оқушыларының ... ... ... етіп ... кездесуі тәрбиенің маңызды да қажетті саласы.
Мұндай қызықты кездесулер барысында оқушылардың табиғат пен орман,
жер, су, ауа, ... ... ... ... ... ... ... адамдарына деген сүйіспеншілігін
тәрбиелеуге солардың негізінде түрлі мамандық адамдарымен ... ... ... ... арасында оған алдын-ала дайындық
жұмыстарын жүргізудің маңызы ерекше. Ол үшін, сынып жетекшісі, кездесудің
нақтылы мақсатының белгіленуі және ... ... ... ... ... мәселені дұрыс шешіп алған жөн. Одан кейін конақты шақыруға ... ... Бұл ... ... ... ... ... олардың ықыластарын оятуға көмектеседі.
Дайындықтың маңызды бір саласы сынып жетекшісінің шақырылатын
қонақтармен ... ... ... ... ... Онда ... олардың жас шамасы дара ерекшеліктерімен бірге, ... ... ... ... Осы ... ... ... кеңес беруіне болады. Кездесуді бұлай ұйымдастыру шақырылған
қонақ сөзінің шашырамай, нақтылы мәселе төңірегінде айтылуына көмектеседі.
Кездесудің болатын уақытын алдын-ала дұрыс ... оның ... ... оң ... ... таңда мектеп ... ... ол ... ... ... ... өткізу. Бұл тиімсіз
әдіс. Өйткені, бес-алты сабақтан шаршап шыққан ... көп ... онша ... бола ... ... ... да ... белгілеп алған жоқ. Еліміздің
көптеген мектептерінде оқу екі ... ... ... тыс
уақыттарында оқушылармен тәрбие сағатын өткізуде сынып ... ... ... ... ... атқаруда оқушылардың
орын іздеп, сендей соғылуына душар етеді.
Осыған қарамастан аталмыш тәрбиелік шараларды ... ... ... шарт ... оған ... қатынасуы міндетті. Осының
нәтижесінде, атқарылған шаралардың тәрбиелік мәні жойылып, оған ... ... ... үшін ... ... ... ... таңдаған жөн болар еді. Атап
айтсақ, еңбек ардагерлеімен кездесу өндіріс ... ... және ... ... ... ал өнер ... ... клубтары,
не болмаса мәдени бөлмелерінде өткізген жөн болар еді.
Ал ... ... ... апта ... сенбі күндері өткізу
мұғалімдерге де, ... да, ... ... ... ... Тәрбие жұмысын бұлай ұйымдастыруда сабақтың тиімділігі ... ... іске ... ... ... болар еді, әрі оның
нәтижесі оқу үшінде тәрбие жұмысында нәтижелі болмақ.
Кездесуге оқушылардың өздерін ... да ... ... ... ескеру қажет. Ол үшін сынып жетекшісі оқушыларға кездесудің
кіммен болатынын, оның уақыты мен өткізу ... ... ... ... оқушыларға тапсырмалар беріп, олардың ықыласын оятады. Кездесуге
арналып ... ... ... кездесу орнын безендіреді, ән-би,
тақпақ, көрме секілді оқушылардың өздерінің өнер туындылары әзірленеді.
4. Эксперименттік – тәжірибелік ... ... ... ... мақсаты – қазақтың ырым
–тыйымдарының экологиялық тәрбие берудегі ролін көрсету және ... ... ... ... ... ... түсініктерін айқындау.
Зерттеуге бастауыш сыныптың 25 ... және ... ата ... ... ... ... оқушылармен ата аналарының
экологиялық ... ... ... ... түсінік деңгейін анықтау
жұмыстары жүргізілді. Осы мақсатта сауалнама ... ... ... ... дегенді қалай түсінесің?
2.Табиғатты қорғауда өз көмегіңді тигізесіңдер ме?
3. «Ағын суға түкірме», «Көк ... ... ... ... ... ... ... нәтижелер әр түрлі болды. ... ... ... ... және жас ата ... ... анықталды.
Эксперименттік топтағы оқушылармен ата-аналарын түсініктері бойынша
үш деңгейге бөлдік: 
Жоғары деңгей – табиғатты қорғау жұмыстарының мазмұнын түсінеді, ойын
еркін ... ... ... ... жанрын табиғаттың әсем көрінісін
эмоционалдық сезіммен, қызығушылықпен ... ... ... ... байланысты меңгерген білімін іс әрекетте белсенді
пайдаланады, табиғатты қорғау туралы қазақтың ... ... ... біледі және өз көзқарастарын дәлелдей біледі.
Орташа деңгей –табиғатты қорғау жұмыстарыныың мазмұнын ... ... ... қорғауға байланысты ырым, тыйымдардың мағынасын
дәл түсіндіре алмайды.
Төменгі деңгей – табиғатты қорғау жұмыстарының мазмұнынан түсінігі
нашар, ... ... ... ... ... байланысты
жүргізілетін мәселелерге талдау жасай алмайды.
Оқушылармен ата ... ... ... және ... ... ... ... түсіндіру мақсатында түрлі шаралар
ұйымдастырылды.
Мынандай қазақ ырымдарымен тыйымдарының мәнін ... ... ... жаңа ... көк ... ... Ағаш бүрлерін үзбейді.
Көк шыбықты сындырмайды. ... жас ... бәрі ... бастамасы,
барлық тірліктің қайнар көзі. Көк жұлсаң – ... ... ... атады
деп ырымдалады.
Қазақ баласы бастау басына, бұлақтың қасына дәретке отырмайды. Барлық
тірліктің атасы да, жан ... ... да сол ... ... ... оның ... атады, қарғысы тиеді. Тазаны арамдасаң –арың кірленеді
абыройын төгіледі деп ырымдайды.
Қазақ жапан даладағы жалғыз ағашты ... ... ... ... ... ... Олай ... сол ағаштай сопиып жалғыз
қаласың, дүниеде жалғыздықтан өткен ... жоқ. ... ... ... жоқ. ... ағашты жамандық тілеп тұрған жауыздықтың нысаны ... ... ... ... ... ағашты кеспейді. Олай істегенде
қосағыңнан айырыласын, қанатыңнан ... ... ... ... ... ... әзізден жаралған. Егіздің сыңарын ... ... ... ... ... ... ... өтеді деп ырымдайды.
Осыдан кейін ата аналармен оқушылардың өз ... ... - ... - экологиялық, әдеби-музыкалық кеш. 
(3-4 сынып) 
Бұл кеш негізінен 3-бөлімнен тұрады.
1-бөлімінде «Табиғатты ...... ... ... сөз, ... ... сөздері;
2-бөлімде «Сүйейік, табиғатты аялайық» тақырыбына баяндама, «Табиғатым -
тағдырым» әдеби монтажын жасау;
3-бөлімінде оқушылар өнерінің байқауы ... ... ... табиғат қорғау саласында еңбек етіп ... ... ... шақырылады.
К.Ахметова. «Жер тағдыры».
Ақын: - Жер – Ана!
Адамдарға бар не тілегің?
Жер: - Қан төгіп соғыспаңдар,
Өтінемін!
Куәсі едім ... ... ... екен еш ... ... күнге.
Ақылынан адамның азап тауып,
Алмағайып тұрмайтын қыл үстінде.
О, адамдар!
Мезгілден сыр күткендер.
Бейбіт күнде жерде пір тұтты елдер.
Бабалардың ертегін шектемеңдер,
Маралдарды ... ... үшін ... ... ... ойнамайтын ғұрыпты аңғар,
Таза ауаны түтінмен құртпаңдар-
Есерліктің есігін құлыптаңдар!
Хиросимо тағдырын ... ... ... ... ... ... қия шыңдар:
Қару алмай,
Қастаспай, достасып-ақ
Барлығың да төсіме сиясыңдар.
1-Басташы:
- Табиғат, Жер-Ана, ... ... жер, ... ... ... жылы естіліп,
жүрекке шаттық сезім ұялататын ұлы да қасиетті, бір-бірімен ... бай ... ... өзі ... пен ... ... Табиғат
пе Жер-Ананы сүйе білу, оны аялау - ад–мның азаматтық борышы.
1-оқушы. Жер-Ана мен өз анаң егіз екен.
Мейірімдері ... ... ... туды ... ... өзім өмірге негіз етем. (Н.Бәрменбаева)
2-оқушы. Жаратылыс – жан ана,
Қарық қып суға, ауаға.
Топытағыңмен асырап,
Сәулесін құйған санаға. ... ...... ... ... ... ұясы және аялы бесігі, құтты
қонысы мен өсіп-өнер мекені.
3-оқушы. Адамдар, Жер – ... ... ... жер ... ... сен ... есігін.
Онымен кіндіктес жаның да, қаның да,
Жер-жаһанды аялап тұр алақаның да…
Жұлдыздар аспаннан құласа жамырап,
Күн де ұлы сәулесін төгеді жадырап.
Бар тірлік тұрады бұл ... ... ... жер – қара ... ... ... сенсің, тас төбемде тұрса түн,
Анам сенсің жолдан тайсам ұрсатын.
Саған қарай ұшып келем, туған жер,
Көктем шықса құстар солай ұшатын
Сенде көктем, сенде алма ағаш гүлі ... ... ... жыры ... ... қанша биіік ұшса да,
Саған келер, саған келіп жығылар. (Т.Молдағалиев)
5-оқушы. Армысың, ... ... ... топырағың, тасың бөтен,
Бабалар бақыт іздеп кезуші еді.
Білмепті бақыттары қасында екен.
Ғасырлар сілемімен басулы екен. (М.Мақатаев)
«Атамекен» әні (Әні ... сөзі ... ... – адам бойына шабыт, көңіліне қуат, сезіміне сұлулық пен ... Адам ... ... қасиеттерді қалыптастыратын мол тәрбие
көзі.
6-оқушы. Табиғат әсемдік төркінісің,
Ән саламын бір сенің көркің ... ... бір ... алып ... бар ... ... О, ... жер, қадіріңді кім білген,
Мен қырыңнан теруші едім бүлдірген
Сенде ... ... екен бір ... ... той ... мың ... жүрсем ойлап сені жүремін 
Сүйікті елім, момын елім, ұлы елім
Саған ғана арқамды мен сүйедім
Саған ғана ... ... ... ... күйі ... Табиғаттың басты байлығы – жер. Адамдар, ... мен ... ... осы қара жерден алады. «Жер байдың – елі бай», «Күте ... ... ... ... ... жер, топырақ деген ұғымдар бір ... Қол ... ... ... ... ... жоймауға.
Жердің халі бала ойнаған шармен тең,
Жер шарымен хақымыз жоқ ойнауға?
Жетістіктің жетер жері – нендей сын?
Көр ... ... ... құласаң, жерге барып бөлендің,
Жер құласа жерді қайда ... (Қ. ... Бұл қара жер ... ... кең мекен,
Кең мекенге қауіп төнді!
Білсең, оны,
Төбе шашың тік тұрар,
Бейшараның көрмегені кемде-кең.
10-оқушы Сөне жаздап, сөне ... ... рет ... қансырап.
Сондай кезде,
Сондай кезде қол созып
Қай құдірет келіпті одан хал сұрапі
11-оқушы ... ... ... көп,
Жетеді.
Ол жыласа,
Жасқа толар етегі
Аяғаннан,
Алдыма алып сәбидей,
Айдарынан сипағым кеп кетеді! (Қ.Мырзалиев)
1-Бастаушы:
- Адам өмір сүру үшін табиғат байлықтары ... ... ... ... қоры өте мол. Олар ... өркендеуіне қажетті шикізат
қорлары болып табылады.
12-оқушы Кен айтады ел мен ... ... ... ... пен мол ... бар ма? Жоқ ... , егер жарлысың
Кенің болса келешегің зор сенің. (Т.Есімжанов)
2-Бастаушы:
- ... ... бір ... жер бетінің сәулеті, еліміздің дәулеті –
жасыл әлем. ... адам ... ... зор. Ол әр ... тамақтық
өнімдердің, техникалық және дәрілік шикізаттың, құрылыс материалдарын
өндірудің негізгі ... ... ... өмір өзегі деп аялап, одан
қамқорлығын еш уақытта аямаған. «Әкеңнен мал ... тал ... ... сөз ... ... Ну орман жасыл орман, мынау орман,
Далаға қорған болып тұра ... ... ... ... ... бір ... (Т.Молдағалиев)
14-оқушы Хош иіс гүлдер орап атырабымды,
Жайыпсың жапан түзге жапырағыңды.
О,сұлу, шын дос ... ... ... ... ... бе топырағыңды. (Т.Молдағалиев)
1-Бастаушы:
- Біздің еліміізде табиғат байлықтарының бірі – ... ... ... ... ... километр жерді алап жатқан Қазақстан аймағының орманы
мен кең байтақ жазық даласында, өзен-көлдерінде ... ... ... тамақ,
дәрі-дәрмектік шикізат беретін жан-жануарлардың көптеген түрлері тіршілік
етеді. Халқымыз ежелден-ақ көптеген жануарларды көзінің ... ... ... ... жақсылықтың жаршысы, бақыттың ... ... деп ... киік» әні (сөзі: Қ.Салықовтікі, әні: Ж.Сейіловтікі) орындалады.
16-оқушы. Тағдыры қимағанмен артық пішін,
Тағдыры бермегенмен артық күшін
Ынтымақты-ау, тырналар, ынтымақты-ау,
Қарашы шіркіндердің тәртіптісін. (М.Мақатаев)
17-оқушы. ... бара ... ... енді, қош болыңдар, гәкку-наздар!
Кеудемде күңіренген дастан қалды,
Киелі қанатымен аққу жазған.
Аққулар, алданыш па ең, ... ба ... ... ... жоқ ... ... ... жылап қалды-ау менің,
Суларым жетімсіреп қалды-ау менің! (М. Мақатаев)
«Аққуым менің» әні (сөзі: С.Жиенбаевтікі, әні: Л.Хамидидікі), содан ... ... биі ... ... ... ұқыпты пайдалану, қорғау және ... ... ... ... табиғат заңдарымен үйлесімді ... ... ... пен тазалық бар айтарым,
Жаным аңсап сезінді талай тәнім
Адамдарға ақыл бер ... ... ... ... төк, арай ... ... ең ізгі ... соң нәр алып түз даладан
Жалбарына бастады табиғатқа
Табиғаттың заңдарын бұзған адам. (Қ.Ахметова)
19-оқушы. Айдын көл кемеріне соғатындай,
Аққу, қаз ... жаға ... ... ... ... жерде бомба түсіп, оқ атылмай,
Жарқырап сонда заңғар ... жел ... қана ... ... ... ... төгер…
Бірақ,
Адамдар бәрін қайта бүлдірмесе! (Қ. Ахметова)
«Туған жер ... ... әні ... ... әні: С.
Лұқпановтікі), Тәттімбеттің «Саржайлау» күйі орындалады.
Кеш бастаушының оқыған ... ... ... ... ... кезіміз,
Елемей келдік сені біз,
Жер – Ана!
Толқымақ қайта көгіміз,
Сеніңіз бізге сеніңіз,
Жер – ... ... ... ... та, ... те мәні зор. ... ... жерін, табиғатын сүюге үйренеді.
Ойын-сабағы.(Табиғатты қорғау) 
Сабақтың мақсаты 
: Дәстүрлі емес түрде оқушылардың білім деңгейлерін арттыру. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... Ойынға
дайындалар кезде оқушылар қосымша көп әдебиеттерін қарастырады, бұл ... ... ... ... ... нақыл сөздер, суреттер.
Ойынға қатысушылар: 
бас сот, хатшы, айыптаушылар, адвокаттар, қайғырулы.
Ойын барысы: Тұрыңдар! Сот келеді!- Хатшы.
Бас сот: Ашық ... ... ... ... және ... ... туралы іс тыңдалады. Кінә, екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде-
табиғат қоғам мен ... ... ... өліп бара ... ... тірілтетін күш ретінде қоғам қарастырылады.
Сот ескереді:- Сіз тек шындықтан басқа екі ... ... ... ... үшін ... ... ... Табиғат шақырылады.
Табиғат:- Жерде адамның пайда болғанына 1миллион жылдан асты. ... ... ... өзін ... патшам ретінде сезінді.
Хатшы:- Қоғам шақырылады.
Қоғам:- Өмірден жоғарғы ұйым – қоғам. Ерте ... адам ... ... ... ... ... ... болды. Техниканың
дамуына байланысты адамдар күшейіп алды. Табиғатты ... ... Енді ... мен ... ... ... шақырамын.
Жер:- Табиғаттану, киіну үшін адам жер, су ресурстарын қолданады. Топырақты
бұзды, бұл ... ... ... ... ... ... Жыл сайын адам жер қыртысынан ... ... ... кендер,
жағар және құрылыс материалдарын алады.Қазба байлықтарының өндірісі жердің
релфінің ... ... ... ... жоғарғы қабатында
шұңқырлардың түзілуіне әкеледі.
Сот:- Адам денсаулығына ... кері әсер ... ... бар ... ... ... нитраттармен нитрит мөлшерінің артуы адамның
көптеген ауруларға шалдығуына әкеледі.
Сот:- Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... аурулардың көбеюіне жол бермеу үшін адам ... ... ... ... мемлекеттерде : США, Франция, ... ... ... ... толығымен тоқтатып жатыр.
Хатшы:- Куәгер Атмосфера шақырылады!
Атмосфера:- Атмосфераның ластаудың ... ... қара және ... ... жылу, электростанциялары, автомобильді транспорт және
т.б. Атмосфераға әртүрлі газдар мен шаңдар шығарады. ... ... ... он есе ... Жыл сайын атмосфераға 200 млн тоннадан
артық көмірқышқыл, күкірт, азот окситтері түседі. ... ... 500 ... ... ... ... бар. ... улы заттардың 60%
автомобильдерден бөлінеді. Оның газдарында зиян ететін 200 ... бар. ... СО2, NО2, SО2, ... ... ... және т.б.
Атмосфераны ластайтын көздерге ядролық жарылыс және атом ... ... ... ... ... ... ... Куәгер Гидросфера шақырылады!
Гидросфера:- Өндірістің дамуына және қалалардың өсуіне ... ... ... ... ... қажеттілігі үшін әр адамға күніне 300-
500л су ... ... ... жер ... ... шайылға
минералды тыңайтқыштар үлкен зиян келтіреді. Суды ластайтын заттарға: теңіз
және өзен ... ... ... ... ауыл ... жатады.
Сот:- Адам өз қажеттіліктерін мойындады ма!
Адвокат:- Иә, адам өз ... ... ... ... ... егуде. Кейбір өсімдіктермен жануарлардың
түрлерін сақтауға қорықтар, ұлттық парктер құруда отын ... ... ... элементтер қолдануда.Осы сияқты әртүрлі шараларды
жүзеге асыруда. Қалдықсыз технологияны іске асыруда.
Бас сот:- Сот өз ... ... ... деп жариялайды.
Сабақтың тақырыбы: 
Қазақстан туған өлкем!
Сабақтың мақсаты: 
а) Оқушыларға туған өлке, оның байлығы, алуан түрлі табиғаты туралы ... ... ... ... ... ... отырып, экологиялық нашар
аймақтармен таныстыру.
в) Табиғатты қорғай білуге, аялауға үйрету.
Сабақтың көрнекілігі: 
1.Қазақстанның ... ... ... ... ... ... суреттер. 4. Альбомдар: Менің Қазақстаным,
қазақстанның жануарлары. 5. Табиғат туралы ... ... ... ... 2. ... ... 3. ... мәтелдер, жұмбақтар
Сабақты бекіту: Мұғалімің қорытынды ... ... орны ... ... ... теңізі мен Жайық,Еділ жағалауынан батыстағы
Алтай ... ... ... Орал ... ... тау атанған Тянь-
Шань тауларына дейін ұлан- ғайыр жерді алып жатқан, тұнып тұрған табиғаты
бар Қазақстан Республикасы.
1-оқушы: Қазақстан- ... ... көпе ... көркем.
Көрсін деп күллі әлемге,
Жалауыңды желге желпем.
2-оқушы: Көз алдымда көгілдір тау мұнартып,
Аспанымда ... әні ... бір ... ... ... көк ... ... балқып.
3-оқушы: Тасып жатқан өзендер жағасынан,
Сары белде сағымдар арасынан.
Тарайды дән ... бар ... ... ... ... Туған жер, өскен ел- жүрекке жылы сөздердің бәрі де ... ... ... ... ... ... табиғаты көз тартар
аса көркем, бар сұлулықты өн бойына жинап алған өлке.
4- оқушы:
Кең дала көремісің сонау ... ... ... бетін жапқан.
Асқар тау, айдын шалқар көл мен өзен,
Әне, сол анам еді мені туған.
5- оқушы:
Сұлу дала ! ... ... ... ... ... ... ... қазақ болып туғаным,
О, туған жер! тамашасың, көркемсің
(С.Сейфулин).
2- ... ... адам ... ... ... ... бар
махаббат мейірімін, күн шуағын жүрегімізге ұялатқан аяулы Ана.
6- оқушы:
Туған жер – алтын бесік, ... ... ... ... – дағы ұлың едім өзің тектес,
Алысқа несібесі шашыраған.
2- бастаушы: Табиғат адамның бойына қуат, ... ... ... ... ... ... ... әлем. Табиғатп адам денсаулығының
сақшысы, жанға дауа шипагер.
Мұғалім сөзі: ... ... ... ... өте көп. ... елі бай деп ... ... Көмір, мыс, алтынның қоры ... ... ... қара ... ... халық,
Күн көрген осы жерден біраз алып.
Жер анадан үзіліп кете алмаған,
Кемеңгер небір дана, небір алып.
1- бастаушы: ... ... ... жер. ... млн га ... алып жатыр, 222 млн га ауыл шаруашылығына жарамды ... ... – жер ... ... ... дана сөздері бекер айтылмаған.
8- оқушы: Топырақтан өмір исі шығады,
Оны денең тиіп кетсе ұғады.
Еңбегіңді есесінен беретін,
Жақсылықта топырақтан ... : ... ... ... ... ... бір тобы жер бетінің сәулеті. ...... ... ... ... шөп, түкті кілемдей көмкерген
даласы бар, жайлауы бар біздің ел.
Мұғалімнің сөзі: ( суреттер көрсетіледі, қазақстан туралы ... ... ... ... ... ... ... орманды дала, шөл мен
шөлейт жерлермен қатар әдемі, көрікті ... ... ... : ... ... т.б. Осы ... төрт түлік мал, қазақтың киіз үйі, жайылым
туралы айту.
9-оқушы : ... ... бұлт ... ... ... нұр ойнайды.
Астанадан алыстау демесеңіз,
Алатаудан Баяның бір аумайды.
Хор : Алатау
1- бастаушы: Тіршілік ... ... ... ... – таза ... Бола алмас аспан ұя зауалына,
Жауларды тартар уақыт жауабына.
Бомбасын жер мен суда ... жол ... ... ... ... 1949 ... ... Павлодар, Қарағанды, Семей даласында ядролық қару
жарылып, сынақ жүргізіліп келді. Жарылыс кезінде бөлінген әр ... ... ... сол ... дем ... соң ... ... ауруларға
ұшырады. Олжас ағаларың ұйымдастырған Невада- Семей ... ... осы ... ... 1991 жылы ... тиым ... әні ... бастаушы: Табиғаттың көркін ... ... ... ... ... көзі су.
Мұғалім сөзі: Қазақстан Республикасында мол сулы өзендер, ... ... ... да ... бар ... ... Осы мол суды ... мөлшерден көп
жұмсау – судың азаюына әкеп соғады. ... Арал ... ... ... су әкеп қоректендіріп отырады, кейінгі уақытта өзен суын ... ... ... үшін ... ... өсіруде пайдаланды.Өзеннің теңізге
апарар суы азайып, соның ... Арал ... суы ... ... ... су ... тұзы шығып кеуіп ұшып ауа құрамына ... ... дем ... адамдар ауруға ұшырап, зардап шегуде. Арал аймағының
экологиясының осындай жағдайға жетуі Қазақстанда үлкен проблема болып ... ... шешу үшін ... ... Аралға араша атты қор
ұйымдастырылды.
Аралым әні орындалады.
Ата-аналар ... ... ... ... ... ... адамзат алдында ең күрделі екі мәселе тұр: бірі әлемді алапат
соғыстан аман алып қалу ... ... ... ... ... ... биосфераны келешек ұрпаққа бүлдірмей, ластамай,
көркейтіп, көріктендіріп жеткізу, ... ... ... сыртқы
ортамен байланысты.
Қазіргі кезде дүние жүзінде ғылыми-техникалық жетістіктің қауырт өсуі
зиянды ... ... ... ... ... ортаға және ондағы
тіршілікке көп зиян ... ... ... көптеген заңдылықтарын
білмей оңай олжа табуға бағытталған өндіріс ... ... ... Ел ... ... ... ... табиғат
ресурстарымыз орасан зор байлық, ... ... ... ... ... оны ... ... кедей елдер қатарынан шыға алмай қалғаны »
туралы айтқан.
Жалпы айтқанда, біздің бүгінгі күн мен болашағымыз, ... ... ... өлке ... ... тарту еткен тамаша ғажайыбы
орман-тоғай, өзен-көл, оны ... ... ... бәрі де халық
қазынасы. Табиғатты қорғау мәселесі күні ... ғана ... ... ... ... ... ... шабындықтар көлемі азайып, жан-жануарлардың
құрып бара жатқандығы белгілі. Сондықтан да ... ... ... ... ... деп айта алмаймыз.
Оңтүстік аймақтың экологиялық мәселелері негізінен су ... ... ... ... ... және ... ... мәселелермен тығыз байланысты. Соның ішінде экологиялық
дағдарыс аймағы – ... ... ... ... оның ... көрінісі
болып отыр.
Семей өңірінің елі мен жерін емін-еркін улап, тіршілігін тұл ... ... ... әлем хабардар.
Радиоактивті тозаң жер қыртысын, топырақты, өсімдіктерді, су көздерін
ластады. Сынақтар өткізілген кезеңнің зиянды ... ... ... ... ... өткен соң адамдардың екінші және үшінші ұрпақтарына ауыр
зардабын тигізуде.
Семей өңіріндегі Абай, Абыралы, Бесқарағай, ... және тағы ... елді ... ... ... ... ішінде ересектер мен жас
балалар өлімі күрт ... ... Бұл ... ... түрлі рак
ауруларына шалдығуы, әдеттегіден тыс әлсіздіктен адам организмнің ... ... қан ... ... ... ... ... және
тыныс жолдары ауруларына ұшырау жағдайлары жиі байқалады. Психикалық ауруы,
өзіне-өзі қол жұмсаушылық жалпы одақтық деңгейден 1,5- 2 есе артып ... ... ... ... ... ... етіп ... жағдай –
қарағайлы орманымыздың азайып бара жатқандығы. Қазақстан Республикасы
ауылшаруашылығы министрлігі ... ... ... ... ... ... назар аударуға тұрарлықтай шешім қабылдады. Солардың ... ... ... ... ағаш ... ... ... және Республика
бойынша жаңа жыл шыршаларын дайындауға салынған тиымдар. Кең ... ... ... ... қабылданбағаны белгілі. Бұл
шешімдердің артында еліміздің табиғи байлығына төнген ... ... жыл ... ... бара ... ... желек қорларын қорғауға
орай батыл ұмтылыс ... ... ... ... ... бар. ... ... тым жиілеп кетуі, түрлі мақсаттарға ағаштардың аяусыз
кесілуі, табиғат байлығын қалпына келтіру жұмыстарының сол ... ... ... ... көз алдымызда құрып бара жатқандай болып
еді. Орман қорларымызды ортайтып отырған тек қана өрт емес, оның ... да ... ... ... Саналы түрде түрлі бригадалар ұйымдастырып,
ағашты «өртенген ағаш » деген ... бас ... ... ... ... ... құнды ағаштар отынға, тұрмыстық және өндірістік
мақсаттарға рұқсатсыз кесілді. Міне, осындай себептерден ... ... ... ... ... бірге ойсырап қалды. Орманшы мамандардың
айтуына қарағанда, бір ... ... ... үшін 20-25 жылға дейін мерзім
қажет болса, бір қарағай өсіру үшін 80-100 жыл ... ең ... сан ... ... мен құстар, басқа да жәндіктер және
жүздеген тірі организмдер үшін тіршілік ортасы. Ендеше орманның ... ... осы ... аңдар мен құстардың, басқа да жәндіктердің азаюына
алып келеді. Табиғат-ырыс пен мол қазынаның қайнар көзі, адам ... ... ... байлығы - ортақ байлық, ата-бабалардан кейінгі
ұрпаққа мұра ... ... ... ... өлке ... аялау бүгінде
жалпыхалықтық іске айналып отыр. Өзімізді қоршаған табиғат байлығын қалыпты
жағдайда ұстау- ... ... ... жұмыстар қорытындысы мынандай нәтижелер көрсетті: 
|Компоненттер  |Деңгейлер  ... ... |
| | | | |
| | ... ... |
| | |БТ  |ЭТ  |БТ  |ЭТ  ... ... |56,7% |54,7% |58,3% |88,3% |
| ... |31,6% |33,6% |28,4% |8,3% |
| ... |11,7% |11,7% |13,3% |3,4% ... ... |68,0% |67,0% |72,5% |90,0% |
| ... |22,0% |20,0% |23,4% |8,0% |
| ... |10,0% |13,0% |5,1% |2,0% ... ... |22,2% |21,2% |24,5% |63,6% |
| | | | | | ... | | | | | |
| ... |41,4% |40,4% |45,45 |25,9% |
| ... |36,4% |38,4% |31,1% |10,5% ... ... ... ... ... ... іс әрекет дағдыларының қалыптасуы.
Мотивациялық компонент 
- балалардың табиғатпен қарым –қатынасындағы түрткілер жиынтығы, ырымдармен
тыйымдардың ықпалымен табиғатқа деген жағымды ... ... ... ... ... және оның обьектілеріне деген қызығушылықтың артуы, табиғат
аясындағы мінез ... ... ... өзектілігі, болашақ және қазіргі ұрпақтардың
өмір сүруіне қажетті қолайлы жағдайларды қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға экологиялық
білім мен тәрбие берудің жаңа міндеттерін қойып ... ... ... ... ... ... процесі оның көпжақты бағалығы – эстетикалық, ... ... ... ... ... ... ортада жауапкершілікпен әрекет етуге дайындық пен
қабілеттілік және ... ... ... және ... ... тығыз байланысты. Оқушылардың қоршаған табиғтқа ... ... ... тек ... ... ғана ... ... бір
дағдылар, іскерліктер, әдептердің қалыптасуымен байланысты. Қазіргі заманғы
экологиялық білімдері меңгерудің әдістемелік негізі ...... ... ... ... ... ... табылады. Бұл білімдердің
комплексті пән аралық ... бар және оған ... ... ... ... экономикалық, технико-технологиялық және адамгершілік-
эстетикалық ұғымдар енеді де, олар дүниетанымдық ... ие ... ... ... ... ... үш салада көрінеді: жеке
мінез-құлықының мәдениетінде, қоршаған табиғи ортаны жақсарту, оны ... ... ... орындауға белсенді қатысуда; табиғат
қорғаудың қазіргі заманғы идеяларын кеңінен насихаттауда.
Олай болса, оқушылардың ... ... ... ... ... ... білімдердің органикалық бірлігі нәтижесінде, оны
қорғауға іс жүзінде қатысудың қажеттілігін ... ... ... ... ... табиғи ортаға жауапкершілік қатынастың жеке
адамның ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуын атап өту қажет.
Экологиялық білім мен тәрбие берудің міндеттерін жүзеге асыруда
интегралдық сипаты бар ... ... ... принципиалдық маңызы
бар.
Жаратылыстану ғылыми циклдің пәндерін оқыту табиғаттың әр түрлі
ұйымдасу ... ... ... ... мен ... байланысы
туралы білімдерді оқушылардың меңгеруіне мүмкіндік береді. Осының негізінде
табиғатты пайдалану және адамның қызметінің биосфералық прцесстердің жаңа
факторы ... рөлі ашып ... және ... ... ... оқушылардың назарын
қоршаған табиғи ортаға жеке және қоғамдық қатынастың ... ... ... ... берудегі табиғаттың орны
мен рөлін ашып ... ... ... ... ... ... ... аспектіні бағаламауға ... ... ... қатысты іс-әрекеттерін бағалау, оның мотивтерін сараптау
қажет.
Зерттеу жұмыстарының нәтижелері бойынша ... ... ... ... мен ... ... ... жалпы білім
беретін мектепте экобілім мен тәрбие берудің өзінің принциптері ... ... ... ... қорғау мен зерттеудің іскерліктері мен
дағдыларының, сонымен қатар экологиялық білім мен ... беру ... ... ... бар екендігін көрсетті.
2. Қалада оқушылардың ... ... мен ... мына
факторлар әсер етеді: мұғалімнің жеке басы, білім мазмұны, отбасы, қоғам,
қоршаған ... ... ... ... ... ... білімдерінің деңгейін анықтау үшін
жүргізілген сауалнаманың нәтижелері «Экологиялық» арнайы курсы оқытылатын
№26 гимназияда, №25 ... ... ... ... деңгейде.
Экологиялық білім мен тәрбие саласындағы әр түрлі бағдарламалар мен
оқулықтардың ... ... ... мен тәрбие беру төмендегі
жолдармен ... ... ... ... көрсетті:
- оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға пәнаралық байланыс
тұрғысынан қарау;
- «Экология» арнайы курсында ... емес ... ... ... ... ... сынып сағаттарын өткізу;
- Комплексті экологиялық танымжорық ұйымдастыру;
- Адамзаттың ғаламдық мәселелері ... ... тыс ... ... Аймағамбетова, Қазына. Бастауыш сыныптарда дүниетануды оқытудың
теориялық негізі.- ... ... 2003.- 144 ... ... М.Б., ... М.Р. ... аялау-ата салтымыз,
тәрбиеге мән берген дана халқымыз [Мәтін]: ... ... ... в ... 2007.- № 1.- 30-31 ... Бекішов, Қайыржан. Табиғатты аялауға тәрбиелей білейік: [5 маусым -
қоршаған ортаны қорғаудың ... күні ]// ... 2005.- 4 ... 5 ... Бекмағамбетова, Райса. Табиғат - адам тәрбиешісі: [Ұстаз талғамы]//
Жас өркен - Қостанай.- 2005.- № 4.- 20-22 ... ... ... Тал ... (экологиялық сайыс
турнирін өткізу жобасы) : [Экологиялыќ білім]// Атамекен.- 2006.- 24
мамыр.- 5 б
6. ... Н. ... тек қана ... ... ... ... // ... 2007.- 5желтоқсан.- 3 б
7. Елеусізов, Мэлс. ... ... ... үшін ... ... ортақ іс, нәтиже, проблема]// Атамекен.- 2005.- 15 шілде.-
2б.
8. Материалы региональной студенческой научно-практической конференции на
тему: Экологическое состояние Семиречья: проблемы и пути ред. кол.: ... ... [и др.].- ... ... ... ... ун-т, 2004.- 137 с.: таб.
9. Молдасанова, Н. Экологиялық білім және ... // ... в ... 2006.- №3.- 19-20 ... Сүйербаев, Р. Х. Қоршаған ортаны қорғау - басты назарда : Экология// -
Тропинка.- 2007.- № 2(9).- 2-4 ... ... ... ... ... ... 10-11-сыныптарына арналған
оқулық / Т. Ќасымбаева, Л. Аманжолова, Ж. Әкімов, Р. Сәтімбекұлы.- 6-
бас.- ... ... 2003.- 320 б.: ... ... ... ... ... сатылы үрдіс: [Экологиялық
білім беру]// Қазақстан мектебі.- 2005.- № 7.- ... ... Е. ... - ... ... 1976 ... ... “Адам болам десеңіз” Сынып жетекшісі 2003 ж. №3
15. Сәрсембаева А. “Адамгершілік, отансүйгіштікке тәрбиелеу” Отбасы және
балабақша 1999 ... ... ... ... 1975 ... ... З. ... адамгершілікке тәрбиелеу негізі” Ұлт тағлымы
2001 ж. №1
18. ... Ә. ... ... ... 2006 ... Төреқұлұлы Н. “Қазақтың би - шешендері” Алматы 1995 ж.
20. Тәлім – тәрбие тұжырымдамасы “Қазақстан мұғалімі” 1993 ... ... ... ... ... 1987 ... Шотамбекова А. “Азаматтану сабағында” Қазақстан тарихы 1997ж.
23. Ж.Әлиев, ... ... ... ... 2004 ... ... ... өміріндегі әдеп және психология» Алматы
«Мектеп» 1986 ж.
25. Тілеуова С.С. ... ... 2003 ... ... 1. ... дүниетану пәнінен алған білімдерін жүйелеу.
2. Табиғатты қорғау, экологиялық тәрбие іздерін қалыптастыру.
3. Оқушылардың ... ... ... ... ... әдісі: Сын тұрғысынан ойлауды дамыту.
Сабақ түрі: Саяхат сабақ.
Сабақ көрнектілігі: Саяхаттың картасы, баспа, бейнетаспа ... ... ... ... ... 1. ... 2. Табиғат аясына саяхат: а) Табиғат
тарихынан. ә) Табиғат – ... ... 3. ... ... ... 4. ... ... аралы. 5. «Сынақ» түбегі. 6. «Ойшылдар» аралы. 7.
Мақал-мәтелдер мен ырым-тыйымдар. 8. Белгісіз арал. 9. Экологиялық тұжырым.
Сабақ барысы: Біз ... ... ... ... шыға отырып, әр
түрлі аралдардан, тосқауылдардан ... ... ... ... ... өту үшін ... ... мағлұмат алуымыз керек. Өте ерте заманда
жер шарының көп бөлігін су ... ... Ол ... ... ... әлемі пайда болмаған. Суларда тек түйіршік тәрізді ... ... ... жер ... сулар азайыңқырап, құрғақ жерлер
көбейе бастады. Бұрын суда өсіп ... ... ... жерлерге өсуге
бейімделіп, жапырақты өсімдіктер, шөптер, ағаштар пайда бола бастайды.
Кейінірек ... ... ... суда да ... де ... бақа сияқты
қосмекенділер пайда болған. Ұзақ уақыт өте келе ауа райы ... суық ... Бұл ... өсімдіктер мен жануарларға қатты әсер етіп, көбі
өзгеріске ұшырап жаңа ауа райына бейімделеді.
Уақыт өте келе жер беті ... ... ... ... ... ... ... Тереңірек үңіліп қарасақ табиғат деген сөздің өзі тіршіліктегі
өмір үшін, ондағы адамдар үшін нағыз сұлулықтың, оны ... сүйе ... ... ... ... осы табиғат сұлулығын көре біліп, жан
жүрегімізбен сезініп, оған ынталанып, ... ... өзі ... өмірге
деген көзқарасымызды қалыптастырып, талғамымызды оятады екен. Жалпы халық
ұғымында табиғат деген сөз ... ... жер, ... ... ... ұрпақтарына табиғатты аялауды әрқашан әдеппен аңғартып
отырған. ... ... оның ... қызығын көре білген, халқымыздың
заңдылықтарын және сиқырлы сырларын ... ... «Ай ... туса ... шаруаға жайсыз», «Аю оң айланса, көктем жылы ... деп ... ... осы ... ... ... көз алдымызға не елестейді?
Халық арасындағы туған жер туралы, табиғат ... ... ... ... пір тұтқанын дәлелдейді. Соның бір көрінісі Төле би
туралы аңыз.
ә) Табиғат ... бұл ... ... ... ... адам табиғатсыз
өмір сүре алмайды. Ендеше, осы табиғи тепе-теңдік ... ... ... ... ... ... есепсіз пайдаланып, экологиялық ойсырауға
ұшырады. Туған өлкеміздің өзін ғана алып ... ... ауыл ... ... ... бұлақ көздерімен өзендердің ластануы,
- қоқыс үйінділерінің көбеюі,
- кейбір аңдар мен құстардың ... ... – бұл ... ... ... ... жүзіп өттік. Келесі аралымыз
«Байланысшылар» аралы. Бұл аралда «Пошта» ойынын ойнаймыз.
1-хат. Адам өміріне не ... ... ауа, су, ... ... Адам ... ... ... қайдан алады? (табиғаттан)
3-хат. Судың қасиеті. (мөлдір, сұйық, түссіз, иіссіз)
4-хат. Тірі табиғатты ата.( адам, өсімдік, жануар, құстар)
5-хат. ... қой, ... ... түйе, тауық, қаз, үйрек. (үй
жануарлары)
6-хат. Өсімдік өсуі үшін не ... ... су, ауа, ... ... ... ... ... Тақтада жауабы
жазылған үйлер тұрады. Оқушылар сәйкес «хаттарды» үйлерге таратуы ... ... ... кітап» аралы.
Сирек кездесетін әрі жойылып кетуі ... бар ... ... ... ... 1974 жылы ... «Қызыл кітап» шықты.
Оның беті алуан түрлі болады. Қызыл парақтарында – жойылып кету ... ... ... Ақ ... – саны ... ... мен өсімдіктер
енеді. Жасыл парағында – қайтадан ... ... ... ... ... ... үшін елімізде әр түрлі қорықтар бар.
1-оқушы. 1997 жылы көктемде Алматы қаласында «Құс ... ... Бұл – ... кездесетін құстарды және әдемі құстарды сақтаумен
және өсірумен айналысатын ... ... ... зерттеу, қорғау бөлімдері
бар. Құсты сүйетін және ол туралы көп білгісі келетін кез келген адам ... мүше бола ... ... ... ... ... ... тіршілігі көрсетіледі.
2-оқушы. Даламызда, тауларымызда топ-тобымен, үйірмен жүретін арқар,
бұғы, қарақұйрық, орман сусары ақтырна, құндыз, дуадақ т.б. ... табу ... ... ... жер ... ... ауамызды,
сусындайтын мөлдір суымызды, желкілдеген жасыл желегімізді қорғамасақ,
экологиялық апатқа ұшырайды.
Болжамдар бойынша біз ... өмір ... ... деп ... еш ... ... ... Осыған біз ... ... ... 1. ... бірнеше жылдар өткен соң біздің ауыл табиғатын
қалай ... 2. ... ... ... ... ... не істер едің?
Тапсырма 3. Ішіндегі шырыны біткен пластмасса ыдысты ... ... ... пайдалануға болады?
- су ішетін ыдыс ретінде
- су құйғыш ретінде
- заттар салып қоюға
- бірнеше тесіктер ... су ... ... ... ... аралы.
Бұл аралда кішкентай ғалымдар тұрады екен. Олар «туған жер табиғатын
қорғау керек пе, жоқ па» ... екі ... ... ... ... ой-пікірлерін тыңдыйық!
Экологиялық тұжырым. Қазақстанның кең байтақ жерінде асқар тауда, ұшы-
қиыры жоқ жазық дала, тұзы шығы.. жатқан сортаң да бар. ... бәрі ... сан ... ... Республикасының Конститутциясында
«Қазақстан Республикасының әрбір азаматы табиғатты қорғауға және сақтауға
міндетті» ... ... ... атамекен жерімізді аялай білейік,
қадір тұтайық!
Сабақ соңында «Отан» әні ... ... ... ... ... 1) ... Қазақстан табиғаты туралы түсінік беру, ой-
өрісін дамыту;
2) Оқушылардың ... ... ... ... ... беру. Оқушыларды табиғатқа ұқыпты қарауға,
мейірімділікпен қарауға тәрбиелеу.
1. Кіріспе. «Табиғатым» әні ... ... сөз жоқ, ... ... ... ... ол ... әншілердің қиялына қанат бітірген. Ол – аңыз-әңгімелер өлкесі, ән
өлкесі. Бүгінгі тәрбие ... ... ... Қазақстан табиғаты».
2. Қазақстан – ол байтақ даланы алып жатыр, өзіне тән климаты, ... бар. ... ... жайылым, сарқылмайтын су көздері, таулар
кездеседі. Қазақстан таулары – ... ... ... ... ... – қоршаған орта - өлі, тірі болып бөлінеді.
Орталықтар бойынша жұмыс жүргіземіз
1. Өсімдік
2. Жануар
3. Құстар
4. ... ... ... ... ... – ақ қайың,
Бір жағымда – көк терек.
Қайсысына тоқтайсың,
Гүл атқан бәрі көкке ... ... ... ... бай және сан ... орманында мынандай ағаш кездеседі: қарағай, арша, итмұрын,
ақ қайың ағаштарының суреттерін тақтаға ... олар ... ... ... ... толықтырулары: 1. Итмұрын – барлық жерде көп ... ... ... ... және ... ... кездеседі.
Итмұрынның жемісін емге қолданады.
Жылғалардың, бастаулар мен өзендердің жағасында талды кездестіруге
болады. Бұл ... ... зор. ... шыбықтары корзинка тоқуға
жұмсалады.
Қазақстан ормандарында қарақат, таңқурай, бүлдіргенді кездестіруге
болады. Ал ... ... ... ... Жануар орталығы. Қазақстанның жануар әлемі.
Қазақстан ормандарында марал, қабан, аю, ... ... ... ... да ... ... Қазір олар жойылып кетті.
Маралдардың тамаша терісі үшін ғана ... ең ... жас ... ... үшін ... олар ... ... отырды. Тіпті құйрықтары, ... ... ... ... қолданылады.
3. Құстар орталығы. Қазақстан ... ... ... құстарды
кездестіруге болады? Тоқылдақ, сауысқан, ... ... ... ... ... құстардың суреттері тақтаға ілініп, оқушылардың
дайындаған мәліметтерін тыңдау. Қазіргі күндерде ... ... ... ... ... ... Дуадақ бұрынғыдай
Қазақстан далаларының көркін кіргізбейді, ... ... ... құрлар
шалғай жерлерде мекендейді.
4. Ертегі орталығы. «Үй жануарлары мен жабайы жануар» ... ... ... ... ... ... ... 1977 жылы Қызыл кітап шықты. Қызыл кітаптың ... ... түс нені ... ... ... ... ... Қызыл кітапқа енгізді? Сирек кездесетін әрі жойылып кету ... ... мен ... Өнер ... Үш топқа бөлініп жұмыс жасаймыз.
1 топ - Ермексаздан Қазақстан орманын мүсіндеу.
2 топ - Қазақстан орманын ... топ - ... ... ... ... ... ... топтың тапсырмасын тексеру.
6. Қорытынды. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... және табиғат
байлықтарын ұқыпты қарауға міндетті».
«Менің Қазақстаным» әні орындалады.
-----------------------
ТАБИҒАТ

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Мамандыққа кіріспе» пәнінен дәрістер121 бет
Бастауыш сынып оқушыларының зерттеушілік құзыреттілігін қалыптастыру40 бет
Педагогика пәні бойынша әдістемелік құрал69 бет
Бастауыш мектептің математика сабақтарында ұлттық және дидактикалық мазмұнды ойын есептерін қолдану арқылы оқушылардың ой-өрісін дамыту27 бет
Бастауыш мектепте математикада оқыту мазмұнының құрылымы пен принциптері30 бет
Математиканың білім мазмұнындағы мектептің бастауыш және орта сатысындағы сабақтастығы20 бет
"Құтты білік" дастаны50 бет
12 жылдық жалпы орта мектептің базалық білім мазмұнын анықтау әдістері55 бет
«БІЗ МЕКТЕПКЕ БАРАМЫЗ» БАҒДАРЛАМАCЫ78 бет
Азаматтық қоғамның саяси жүйесіндегі мемлекет24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь