Тілдің аумақтық өзгешеліктері

1. Қазақ тілінің диалектілері, аумақтық өзгешеліктері
2. Диалектілердің пайда болуы.
3. Шетелдік нұсқалары
Қазақ тілінің диалектілері — белгілі бір аймақтарда таралған қазақ тілінің түрлері. Тілтанушылардың арасында кең таралған пікір бойынша, қазақ тілі батыс, оңтүстік және солтүстік-шығыс деген үш диалектіден тұрады. Әдеби қазақ тілі Абай Құнанбайұлы мен Ыбырай Алтынсарин өз шығармаларын жазған солтүстік-шығыс диалектісінің негізінде қалыптасқан.
Қазақ тілінің таң қалдырарлық біркелкілігінің кесірінен ұзақ уақыт бойы оның диалектілерге бөлінген-бөлінбегендігі даулы мәселе болып келді. Қазақ тілінде диалектілердің жоқтығы туралы В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, Н. И. Ильминский, А. М. Позднеев, С. Е. Малов және тағы да басқа зерттеушілер жазған болатын.
Аймақтык тіл білімі, немесе ареалдық лингвистика (лат. area алан, кеністік)— тіл құбылыстарының кеністік көлемінде және тіларалық (диалектаралық) қарым-қатынаста таралуын лингвистикалық география әдісімен, яғни географиялық карталарға түсіру арқылы зерттейтін тіл білімінін бір саласы. Аймақтык тіл білімі герминіналғаш рет қолданған М. Дж. Бартоли мен Дж. Видосси (1943, Италия). Аймақтық тіл білімінін — негізгі мақсаты тіл ерекшеліктерінің тараған аймақтық көлемін анықтау. Аймақтық тіл білімі тілде анықталған тілдік құбылыстар негізінде туады, диалектологиямен тікелей байланысты. Жергілікті тіл ерекшеліктерін тілдік аймақтар бойынша картаға түсіріп, жүйелі түрде зерттеп шығу қазақ диалектологиясында әлі жете анықталмаған өзекті мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Дегенмен, диалектология мен аймақтык тіл білімінін міндеттері мен зерттеу объектілері бірдей емес. Диалектологиянын қарастыратыны диалектілер, олардын қазіргі күйі, изоглосса сызықтардың таралу шегі болса, ал аймақтык тіл білімі тілдік кұбылыстардың географиялық таралу аймақтарын, олардын өзара байланысын, таралу жолдарын, тіл құбылыстарынын негізгі орталықтарын, сөйтіп тілдік одактардын аймағын (Батыс түркі қағанаты, ортаазиялык тілдер, қыпшақ тілдері т.б.) анықтау болып табылады. Аймақтык тіл білімі тек диалектілік емес, жеке ұлттық тілдер мен туыс тілдер тобындағы айырым және ортақ тіл құбылыстарын айқындауға мүмкіндік береді. Аймақтык тіл білімінін түркологиядағы алғашқы үлгісі Орта Азия түркі тілдері мен диалектілерінің фонетикасы мен морфологиясы негізінде жазылған Н.3.Гаджиеванын "Проблемы тюркской ареальной лингвистики" (М., 1975) енбегінде берілген.
Ғ. Қалиев, Ш. Сарыбаев. “Қазақдиалектологиясы” 1967ж.
Ә. Нұрмағамбетов. “Қазақговорларыныңграмматикасы” А. 1986ж
Ш. Сарыбаев, Ә, Нұрмағамбетов, Ғ. Қалиев. “Қазақтіліндегіаймақтықерекшеліктер” А.1999ж. 41-58 беттер.
Ғ. Қалиев, Ш. Сарыбаев. “Қазақдиалектологиясы” А. 1967. 5-9 беттер.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫБІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІСЕМЕЙ қаласының ШӘКӘРІМ атындағыМЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
СӨЖ
Тақырыбы: Тілдің аумақтық ... ... шет ... нұсқалары)
Топ: Қ - 319 ... ... ... ... 2015 ... ... шет ... терминология
Жоспар:
1. Қазақ тілінің диалектілері, аумақтық өзгешеліктері
2. ... ... ...
3. ... нұсқалары
Қазақ тілінің диалектілері -- белгілі бір аймақтарда таралған қазақ тілінің түрлері. Тілтанушылардың арасында кең ... ... ... ... тілі ... ... және солтүстік-шығыс деген үш диалектіден тұрады. Әдеби қазақ тілі Абай ... мен ... ... өз ... ... ... диалектісінің негізінде қалыптасқан.
Қазақ тілінің таң қалдырарлық біркелкілігінің кесірінен ұзақ уақыт бойы оның диалектілерге бөлінген-бөлінбегендігі ... ... ... ... Қазақ тілінде диалектілердің жоқтығы туралы В. В. Радлов, П. М. Мелиоранский, Н. И. Ильминский, А. М. Позднеев, С. Е. ... және тағы да ... ... ... ... тіл ... немесе ареалдық лингвистика (лат. area алан, кеністік) -- тіл ... ... ... және ... ... қарым-қатынаста таралуын лингвистикалық география әдісімен, яғни географиялық карталарға түсіру арқылы зерттейтін тіл білімінін бір ... ... тіл ... ... рет қолданған М. Дж. Бартоли мен Дж. Видосси (1943, Италия). Аймақтық тіл білімінін -- ... ... тіл ... ... ... көлемін анықтау. Аймақтық тіл білімі тілде анықталған тілдік құбылыстар негізінде туады, диалектологиямен тікелей байланысты. Жергілікті тіл ... ... ... ... картаға түсіріп, жүйелі түрде зерттеп шығу қазақ диалектологиясында әлі жете ... ... ... ... ... ... ... диалектология мен аймақтык тіл білімінін міндеттері мен зерттеу объектілері бірдей емес. Диалектологиянын қарастыратыны диалектілер, олардын ... ... ... ... ... шегі ... ал ... тіл білімі тілдік кұбылыстардың географиялық таралу аймақтарын, олардын өзара байланысын, таралу жолдарын, тіл құбылыстарынын негізгі орталықтарын, сөйтіп тілдік ... ... ... ... қағанаты, ортаазиялык тілдер, қыпшақ тілдері т.б.) анықтау болып табылады. Аймақтык тіл білімі тек диалектілік емес, жеке ұлттық ... мен туыс ... ... ... және ... тіл ... айқындауға мүмкіндік береді. Аймақтык тіл білімінін түркологиядағы алғашқы үлгісі Орта Азия түркі ... мен ... ... мен ... ... жазылған Н.3.Гаджиеванын "Проблемы тюркской ареальной лингвистики" (М., 1975) енбегінде берілген.
Қазақ халқының ауызекі сөйлеу тілінде ... ... ... бар. Бұлардың көпшілігі фонетика мен граммтикадан гөрі лексика саласында жиірек ұшырасады. Қазақ тіліндегі сөз ... ... ... де ... ... ... Бірақ бір сөз табы (зат есім, етістік, сын есімде) диалектілік сөздерге өте-мөте бай, ал қалған сөз таптарында олар ... көп емес ... ... ... тілдегі сөз айырмашылықтарын жинап - теріп, жеке сөздік етіп шығару далпы халық тілінің сөз байлығын жете білуге үлкен ... ... тіл ... ... ... ... ... Ара-тұра әдеби тілдің сөз қорын көбейтуге де болгілі мөлшерде қолғабыс жасайтындығы даусыз. Тіліміздегі диалектикалық ... ... көне ... тілдерінің қалықтары болса, екінші жағынан басқа тілдерең ауысқан ... ... ... ... 1937 ... бастап, қазақ тіліндегі диалектілік реекшеліктерді жинау қолға алынды. Сол экспидияциялық матери алдардың негізінде Ж.Досқараевті атты тұңғыш сөздігі 1955 жылы ... ... ... алға ... ... (3 бет) еді. ... ... тілінің 1521 жергілікті ерекшеліктері ендірілген. Сөздікте әр сөздің мағынасы бірде әдеби тілдегі баламаларымен, бірде сипаттама түрінде түсіндіріліп, ... ... ... ... ... әрбір жергілікті диалектизм өзге түрік тілдеріндегі, атап айтқанда, қырғыз, қарақалпақ, өзбек, ұйғыр, татар және монғол тілдерінің ескілі-жаңалы материалдарымен салыстырылып көрсетілуі ... ... ... ... ... ... ... жеке сөздермен қатар жергілікті халықтың ауызекі тіліндегі бірқыдыру сөз тіркестері де ... ... да ... түсініктер берілген. Мысалы: жамбар тарту, ауыздап жіберу, бала ... бірі шек ... ... ... орам болу, сұрам беру, жоқ ету, қайырма беріс, т.б. Сонымен бірге жалпы халыққа өте-мөте танымал белгілі сөздердің де орынсыз сөздікке еніп ... ... ... ... ауу ... ... ... дарбаза, долы (қатты дауыл), жасауыл, желек, жер шығып кету, жылым, зығыр, кездік, ... ... ... семіру, т.б.
Қазақ тілтанушыларының тарабынан да қолдау тапқан қазақ тілінің диалектсіздігі туралы пікір 1937 -- 1938 жылдары қазақ тілі ... ... ... ... экспедициялар құрылғанға дейін басым болып келді. Ұзақ уақыт бойы бұл мағлұматтар өңделмеген қалпында қала ... Тек 1946 жылы ... ... ... ... ... пен Сәрсен Аманжолов жазған алғашқы мақалалар пайда болды. Ұлы Отан соғысынан кейін Сәрсен Аманжоловтың тақырабы ... ... ... ... 1951 жылы шағын диалектологиялық жинақ жарыққа шықты, 1954 жылы Жұмат Досқараевтың деген жұмысы баспаға тапсырылды, 1953 -- 1954 ... ... ) ... ... пен ... ... туралы мақалалары шықты.
1952 жылдың наурыз айында Николай Маррдың күл-талқанын шығару науқанына байланысты ... ... ... пікірталасы ұйымдастырылды. 1953 жылы КСРО ғылым Академиясының түркі тілдері секторының атынан журналының беттерінде Эрванд Севортян (1901 -- 1978) ... ... ... ... ... ... ... алды. Қазақ тілтанушыларының қате пікірлерінің арасында қазақ тілінде диалектілердің бар ... ... ... мен ... ... деп квалификациялау аталды.
Қазақ тілінің туралы тақырыпты алғаш ... ... -- ... Аймауытов (1889 -- 1931) газетінде 1926 жылы шыққан мақаласында Аймауытов , -- деп ... ... Әрі ... ол Бөкей Ордасы қазақтарының тілінде татардың, арабтың, парсының, орыстың әсері, Жетісу менСырдария қазақтарында өзбектің, ... ... ... ... ... Ақмола қазақтарында да араб, орыс тілдерінің әсері бар екенін тұжырымдаған.
Қазақ тілінде диалектілердің пайда болу себебін Сәрсен ... осы ... ... ... ... ... ру-тайпалармен байланыстырады. Алайда, академик Нығмет Сауранбаевтың айтуынша, диалектілерді жүздің не рудың тілінен пайда болған деу қате ... олар XV ... ... тілі қалыптасқаннан кейін, халық өміріндегі қоғамдық-әлеуметтік, шаруашылық-мәдени өзгерістердің себебінен пайда болған құбылыс екен.
Қазақ тілінде негізгі үш диалекті бар (бұл пікірді ... ... ... ... бірі Сәрсен Аманжолов ұстанған) -- батыс, оңтүстік және ... ... Бұл ... түрікмен тілідиалектілері сияқты ру-тайпалық құрылым бойынша емес, қарақалпақ және ... ... ... ... ... ... бойынша анықталады. Кейбір зерттеушілер қазақ тіліне өте жақын саналатын қарақалпақ тілін қазақ тілінің бір диалекті ретінде қарастырады. ... ... тілі ... ... ... ... ... диалектісі мен құрамалықтардың тілі де жатқызылады.
Жұмат Досқараев пен Нығмет Сауранбаев қазақ тілі оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс деп ... екі ... ... деп ... Шора ... ... Аманжоловтың пікірімен келісіп, бірақ солтүстік-шығыс диалектіні солтүстік және шығыс деп екі субдиалекті ретінде қарастырған. Қазіргі кезде қазақ тілінде батыс, оңтүстік, ... және ... ... төрт ... бар деген пікір таралған.
Қытай мен Моңғолия қазақтарының тіліне біршама ерекшеліктер тән[19]. ... ... тілі ... тілінің (мандарин) аз ғана әсеріне ұшыраған[11], сонымен ... ... мен ... ... ... көп ... бойы оқшау өмір сүруінің кесірінен кей терминдердің ... ... ... Мысалға, Қазақстанда таралған дәрігер сөзінің орнына Қытай қазақтары шипагер ... ... 1982 ... ... ... Қытайда 830 мың қазақ солтүстік-шығыс диалектісінде сөйлесе, 70 мыңы оңтүстік диалектіде сөйлеген екен.
Қазақтардың қарақалпақтармен бірге ұзақ уақыт бойы бірге тұруының ... ... тілі ... ... ... ... ... мен грамматикасына әсер еткен. Өз кезегінде қазақ тілінің себебінен қарақалпақтардың тілінде дәл осындай өзгерістер орын алған[28]. Қарақалпақ ... ... ... ... ... ... ... тілінің байырғы сөздерімен бірге қолданылады. Кейбір әдеби қазақ тілінің сөздері бұл ... ... ... ... ие ... ... ... жүргізілген зерттеулерге сәйкес, қазақ тілін оқып-үйреніге жағдай жасалған қазақтар тілінің қазіргі заманғы нормативті қазақ тілінен еш ... жоқ ... ал ... ... еткен қазақтардың тілі бөгде тілдердің әсеріне ұшыраған. Жеке сөздердің шығу төркінің (этимологиясын) әртүрлі жолмен анықтап, оларды документациялауда бір ... ... ... бірі ... енді бірі өте ... ... екінші рет профессор С.Аманжолов 1959 жылы шығарды. Бұған 4000-нан астам жергілікті тіл ерекшеліктері енген. Автор қазақ тілі ... әр ... ... алған экспидициялық материалдарын молынан пайдалана отырып, сонымен қоса аудандық және облыстық газеттерден, халықтың ауыз әдебиеті мұралары мен ... ... ... бай материалдар жинап, солардың негізінде жазғандығы байқалады. Мұнда әрбір реестрге алынған сөзге екі тілде (қазақша-орысша) ... ... ... ... Мүмкіндігіне қарай алынған диалектілік сөз Қазақстанның қай жерінде кезедесетіндігі және ... ... ... ... ... бұл еңбегін тұңғыш рет жазылған екі тілді (аударма) диалектологиялық сөздік деп те атауға болады.
Ж.Досқараев пен С.Аманжоловтардың сөздіктерінің біреуінде кездескен сөз ... де ... ... ... ... ... ... түсінік көп ретте бірін-бірі толықтырып отырғанымен, кей жағдайда өзара алалықтар да тудырып ... ... ... албар деген сөзге Досқараевтың сөздігінде қора (ашық қора) деп түсіндірілсе, Аманжоловтың сөздігінде ат қора (конюшня) делінген. Аяқкиіз - ... ... ... ... ұстайтын, ішіне төсейтін киіз (Д.); тұскиіз (А.)1. Зерен - зерлі аяқ (Д.); көздей, тостағанның ең ... (А.). ... - ... ... жөн ... (Д.); ... (А.) ... - сөгіс, ұрыс, сөгу, ұрысу (Д.); ... ... (А.), ... - жазы ... ... ... салатын нәрсе (Д.); қом, шом, жазы (А.) т.б.
Бірлі-жарым ұсақ-түйек кемшіліктері болғанымен, түптеп келгенде бұл екі ... ... ... ... тік тұрғызып, етек алып дамытуға үлкен үлес қосты. Онан кейін де ... ... ... ... ... ... ... Солардың нәтижесінде бірсыпыра адамдар ғылыми диссертациялар қорғап, ғылым кандидаты немесе ғылым докторы деген дәрежеге ие болды. Сонымен ... ... ... жаңа сөздік шығаратын да уақыт жетті. Солардың негізінде 1969 жылы ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тіліндегі ерекшеліктерді іріктеп екшей отырып, 6000-ға жуық сөздерді бір том етіп шығарған. Яғни бұл ... ... пен ... ... негізінде жасалған. Сөздіктің жалпы құрылысымен құрылымды - реестрге ... ... ... ... мен мысалдарды беру тәртібі жағынан сүйенген. Бұл сөздікке негізінен өз республикамыздағы тіл ерекшеліктері енген болса, сонымен ... ... ... Қошағаш қазақтарының тіл ерекшеліктері де қамтылған. Ал өзге елдерде тұратын қазақтардың тіл ерекшеліктері күні бүгінге дейін жөнді зерттелінбегендіктен, ... ... ... орын ала алмаған. Еңбекте ана тіліміздегі жергілікті сөз айырмашылықтарының басын қосып, салыстырып зерттеу арқылы, бірсыпыра сөздерге дұрыс талдау ... ... ... ... олқылықтары да жоқ емес. Сөздікті жасаушылар сөздікке тек қана диалектизмдерге жататын сөздерді таңдап ... ... көп ... таза ... ... ... талғаусыз ендіре бергендігі байқалады. Мысалы: астау, атықтыру, әнтек, бапкер, баспа, ... ... ... ... далда, дембе-дем, елі, жадағай, жарыс қазан, жасымық, ... ... ... ... ат, ... қоз, мор, ... нәл, самал, оттық, сақпаншы, маймақ, саяқ, саумалау, собық, сулық, сарымсақ, қотару, қыдырмашы, қыршу, майқандау, айырма, алмалау, түйе табан, үреген түктеу, уық қап, ұрт, т.б. Сөз ... ... ... ... та жиі ... ... Аржа деген сөзге жаңқа, жіңішке жұқа жәшік деп ... ... ... сөздігіндегі анықтаманы сөзбе-сөз көшіре салған. Бұған жұқа тақтайша, фанера деп анықтау жөн еді. Құмыр - суды көп ... ауру ... ... ... ... ... ... синонимін ғана келтіру керек. Доқа деген сөзді де жарғақ деп түсіндірсе де болушы еді. Ч ... ... ... ... өзі жеткілікті. Сөздікте авторлар көп жағдайда оған иноним іздеп, берілген ... ... ... азын-аулақ кемшіліктеріне қарамастан, бұл сөздік бүгінгі күндегі ... ... ... ... жөні түзу ... ... ... әдебиеттер:
Ғ. Қалиев, Ш. Сарыбаев. "Қазақдиалектологиясы" 1967ж.
Ә. Нұрмағамбетов. ... А. ... ... Ә, ... Ғ. ... ... ... 41-58 беттер.
Ғ. Қалиев, Ш. Сарыбаев. "Қазақдиалектологиясы" А. 1967. 5-9 ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)8 бет
Нарықтық экономикадағы қаржының өзекті проблемалары13 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Аймақтардың экономикалық дамуын мемлекеттік реттеу69 бет
Аймақтық дамуды мемлекеттік реттеу28 бет
Атқару құжаттарын қабылдау бойынша талаптар11 бет
Геоақпараттық жүйелерді аумақтық мәселелерді шешу үшін қолдану5 бет
Егде адамдарға әлеуметтік қызмет көрсетулер12 бет
Есеп берудің құрылмы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь