«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1 ФРАЗЕООГИЯНЫ САЛЫСТЫРМАЛЫ ҚҰРЫЛЫМДЫ.
ТИПОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ 6
1.1 Фразеология тіл білімінің ерекше саласы 6
1.2 Тілдік және фразеологиялық дүние картинасы 10
1.3 Фразеологияны зерттеуде өрістік көзқарас 14
1.4 Салыстырмалы фразеология 18
1.5 Фразеологиялық универсалилер 28

2 «ОЙЛАУ» ФРАЗЕОСЕМАНТИКАЛЫҚ ӨРІСІНДЕГІ ТІЛАРАЛЫҚ ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ БАЛАМАЛАР ТИПОЛОГИЯСЫ 38
2.1 Ойлау . дүниетаным құралы 38
2.2 «Ойлау» семантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар 43
2.3 Фразеологиялық бірліктердің жасалуының ортақ фразеологиялық
модельдері 47 2.4 Фразеологиялық вариант және синоним 50
ҚОРЫТЫНДЫ 55
ҚЫСҚАРТУЛАР 58
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 59
ҚОСЫМША А «Ойлау» семантикалық өрісіндегі неміс тілі
фразеологиялық бірліктері 63 ҚОСЫМША Б «Ойлау» семантикалық өрісіндегі қазақ тілі
фразеологиялық бірліктері 69
ҚОСЫМША В «Ойлау» семантикалық өрісіндегі орыс тілі
фразеологиялық бірліктері 77
Кіріспе
Лингвистика ғылымының дамуының жаңа кезеңі өзінің жан-жақтылығымен, кең жайылғандығымен, тек тілмен ғана емес, сонымен қатар оның әр түрлі аспектілерімен: құрылымды-жүйелік, қызметтік, лингвомәдени, прагматикалық, коммуникативті, когнитивті, типологиялық аспектілерімен де анықталады. Қазақстан лингвистикасында салыстырмалы бағыт өзекті болып табылады. Әсіресе құрылымдық және генетикалық жағынан туыстас және туыстас емес тілдерді салыстырмалы түрде зерттеуге көп көңіл бөлінеді. Фразеология әр тілде ерекше орын алады. Фразеологизмдерде тек тілдік ерекшеліктер ғана емес, сонымен қатар әр елдің ұлттық ерекшеліктері де айқын көрінеді. Осы ғылымның теориялық негізін қалыптастырған шет ел және өз отанымыздың фразеологтарының еңбектері өте көп. Олар: Виноградов В.В, Архангельский В.Л, Кунин А.В, Чернышева И.И, Копыленко М.М, Райхштейн А.Д, Мокиенко В.М, Молотков А.И, Жуков В.П, Назарян А.Г, Фляйшер В, Бургер Х, Телия В.И, Исабеков Е.Е, Солодуб Ю.П және ғалымдар Успенский В.А, Ярцева В.Н, Гухман М.М, Колшанский Г.В, Добровольский О.Д.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазіргі салыстырмалы фразеологияда тіларалық фразеологиялық эквиваленттер мен сәйкестіктер түрлі тілдердің фразеологиялық жүйелерінің салыстырмалы құрылымдық-типологиялық зерттеулерін жүзеге асыруда және түрлі тілдердегі фразеологиялық концептуалдық, бейнелі ойлаудың әлемдегі фразеологиялық сипатының идиоэтникалығын және әмбебап сипаттарын ашуда едәуір ауқымды материал болып табылады. Зерттеудің өзектілігі қазақ тілінің дербес этнос пен мемлекеттің тілі ретінде зерттелуі, салыстырмалы, құрылымдық- типологиялық зерттеу нысанына әкелуді едәуір дәрежеде қамтамасыз етеді.
Жұмыстың негізгі мақсаты - «ойлау» семантикалық өрісіндегі фразеологиялық бірліктердің когнитивті, семантикалық ерекшеліктерін универсалды лингвистика, типологиялық лингвистика, жалпы және салыстырмалы фразеология ғылымдары тұрғысынан зерттеу. Бұл мақсаттарға жету үшін мынадай міндеттерді шешу қажет:
1.Берілген тілдерде «ойлау» семантикасындағы фразелогизмдердіжинақтау және анализдеу.
2. Салыстырмалы фразеологияның мүмкіндіктері мен мақсаттарын анықтау.
3. Типологиялық және универсалиялар лингвистикасын салыстырмалы түрде қарастыру.
4. Тілдің фразеологиялық жүйесін, тілді зерттеуде өрістік тұрғыдан келу мүмкіндіктері мен мәнін ашу.
5. Зерттелініп отырған ФБ-ң прототиптер жүйесін айқындау және салыстыру.
6. Зерттелініп отырған тілдердің фразеологиялық универсалиялар типологиясын, тіларалық фразеологиялық баламалар (ТФБ) типологиясын қалыптастыру.
7. Осы тілдердің ФБ-ң фразеологиялық семантикасы үрдісіндегі когнитивті және семантикалық ерекшеліктерін айқындау.
Зерттеу пәні – аталған тілдердің фразеологиялық бірліктерінің универсалды және ұлттық-мәдени өзгешілігі, тіл әлеміндегі ерекшеліктерін анықтау.
Зерттеу жұмысының нысаны - неміс, орыс және қазақ тілдеріндегі «ойлау» семантикалық өрісіндегі фразеологиялық бірліктер, яғни фразеологизмдер.
Жұмыстың материалдары – неміс, орыс және қазақ тілдеріндегі әр түрлі фразеологиялық синонимдер, түсіндірмелер мен екі тілдік сөздіктерден, жұмыстық зерттеулерден, ғылыми мақалалардан, көркем әдебиеттен, ақпарат құралдарынан жаппай теру әдісімен жинақталған 1000-нан астам фразеологиялық бірліктер болып табылады.
Зерттеуде белгіленген негізгі мақсат пен міндеттер толық орындалуы үшін, жұмыста ілеспе бейнелеу, салыстыру, құрылымды-семантикалық және фразеологиялық бірліктерді деривациялық тұрғыдан зерттеу, тілдік актілер теориясына негізделген тұтастай талдау әдісі қолданылған.
Зерттеудің теориялық құндылығы – тіл теориясына одан әрі дамытуға, туыстас және туыстас емес тілдердің фразеологиялық бірліктерін когнитивті, семантикалық, деривациялық, типологиялық тұрғыдан зерттеуге, типологиялық лингвистиканы ғылыми тұрғыдан толықтыруға үлес қосуында.
Зерттеудің материалдары мен нәтижесін, әлеуметтік тіл білімі, елтану, мәдениеттану, мәдениетаралық қарым-қатынас, салыстырмалы типология курстарынан оқылатын дәрістер мен семинарлар, сол сияқты шет тілін оқыту сабақтарында пайдалану – жұмыстың практикалық маңыздылығын арттырады.
Жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған әдебиеттердің тізімінен, қосымшалардан тұрады.
Зерттеудің «Әр түрлі тілдердің фразеологияларын зерттеудегі салыстырмалы құрылымды-типологиялық көзқарас» деп аталатын бірінші бөлімінде фразеология ғылымының тіл білімінде алатын орны, тіл және фразеология әлемі, фразеологиялық өріс, салыстырмалы фразеологияның даму сатылары және фразеология саласындағы типологиялық зерттеулер, лексика-семантикалық универсалиялар сипатталады.
Екінші бөлім «Ойлау» семантикасының неміс, ағылшын, орыс және қазақ тілдеріндегі фразеологиялық тіл аралық баламалар типологиясы» деп аталады. Аталған бөлімде «ойлау» семантикалық өрісіндегі неміс, орыс және қазақ тілдеріндегі фразеологиялық бірліктердің сапалық тұрғыдан жақындығы мен ұқсастығы зерттеледі. Фразеологиялық бірліктердің құрылымдық деңгейде ұйымдасуының ерекшеліктері және ұлттық-мәдени өзгешеліктері сипатталады. Туыстас емес тілдердегі фразеологиялық бірліктердің ұлттық-мәдени өзгешелігіндегі айырмашылық, негізінен олардың әртүрлі ұғымдық сападағы пәндік-бейнелік құрылысынан анық көрінеді. Сонымен қатар, осы бөлімде «ойлау» семантикалық өрісінде салыстырылып отырған тілдердің фразеологиялық бірліктерінің жасалуының ортақ фразеологиялық модельдері анықталады.
Жұмыстың қорытындысында зерттеу жұмысының тұжырымдары мен нәтижелері берілген.


"Ойлау" семантикалық өрісіндегі Ф.Б.-ң таралу дәрежесіне қарай зерттелініп отырған үш тілдегі фразеологиялық бірліктерді үш түрге бөлеміз:
Бірінші түр: Барлық үш тілде таралған фразеологиялық бірліктер. Бұл топқа жататын ФБ-ді тіларалық фразеологиялық универсалилер деп атайды.
Мысалы: : Ein Gedanke fährt ihm durch den Kopf- басына бір ой келді-какая-то мысль проноситься у него в голове; sich den Kopf zerbrechen- басын қатырды- ломать себе голову; nicht aus den Gedanken kommen- ойынан кетпеді- не выходить из ума; j-n auf einen Gedanken bringen- біреуге ой салу-подать мысль кому-то; j-d ist in Gedanken vertieft- тұнық ойға батты- кто-то погружен в свои мысли; auf den Gedanken kommen- ойына түсті-прийти на ум.
Екінші топ: Тек екі тілде ғана таралған фразеологиялық бірліктер. Бұларды тіларалық фразеологиялық фреквенталиялар деп атайды.
Мысалы:
Ойлау семантикасындағы тіларалық фразеологиялық баламаларға анализ жасау нәтижесінде олардың арасында қалай ұқсастық болса, солай айырмашылық та болатынын көруге болады. Олардың негізінде ортақ заңдылықтар, ортақ факторлар мен себептер жатыр. Бұл фразеологиялық жүйеде белгілі бір ортақ заңдылықтар мен фразеологиялық универсалиялар болатынын атап өтеді. Әр түрлі тілдердің фразеологиялық жүйесінде семантикалық тең және ұқсас Ф.Б.-ң болуы кездейсоқтық емес, мына себептерге байланысты заңды құбылыс:
а) дүние біреу және онда көп нәрсе ұқсас, бір-бірінен алыс немесе жақын тұратын адамдарда да, өмір сүру формасы, дүниетанымдары, көзқарастары, мәдениеті, салт-дәстүрлері өте ұқсас болып келеді.
б) адам физиологиялық, когнитивті, қоғамдық-әлеуметтік біркелкі
в) Фразеологизацияның когнитивті-семантикалық процестері біркелкі, яғни сөз мағынасының логико-семантикалық өзгерістері, сөздердің образды-ассоциативті байланыстары, ФБ-ң деривациялық базасының образды қайта ойлау механизмдері ұқсас келеді. ФБ-р күрделі тілдік құрылым, бірақ басқа тілдердің ФБ-гі сияқты, оларда өзінің тілдік параметрлері бар, ендеше олар ФБ-ді тиісті параметрлері бойынша тепе-теңдікпен, ұқсастықпен, эквиваленттілікпен қамтамасыз етеді. Сондай ортақ параметрлер тілдік семантика, ФБ мағынасы болып табылады, ал қалғанын ауыспалы деп санауға болады.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1 ФРАЗЕООГИЯНЫ САЛЫСТЫРМАЛЫ ҚҰРЫЛЫМДЫ-
ТИПОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ
6
1.1 Фразеология тіл білімінің ерекше саласы
6
1.2 Тілдік және ... ... ... ... ... ... көзқарас
14
1.4 Салыстырмалы фразеология
18
1.5 Фразеологиялық универсалилер
28
2 ... ... ... ... ... ... ... ...... ... «Ойлау» семантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар
43
2.3 Фразеологиялық бірліктердің жасалуының ортақ фразеологиялық
модельдері
47
2.4 ... және ... ... А ... ... ... неміс тілі
фразеологиялық бірліктері
63
ҚОСЫМША Б «Ойлау» семантикалық ... ... ... ... В «Ойлау» семантикалық өрісіндегі орыс тілі
фразеологиялық бірліктері
77
Кіріспе
Лингвистика ... ... жаңа ... ... жан-жақтылығымен,
кең жайылғандығымен, тек тілмен ғана емес, ... ... оның әр ... ... ... ... ... когнитивті, типологиялық аспектілерімен де ... ... ... ... ... ... табылады.
Әсіресе құрылымдық және генетикалық жағынан туыстас және ... ... ... ... ... көп көңіл бөлінеді. Фразеология әр
тілде ерекше орын алады. Фразеологизмдерде тек ... ... ... ... қатар әр елдің ұлттық ерекшеліктері де айқын көрінеді. Осы
ғылымның теориялық негізін ... шет ел және өз ... ... өте көп. ... Виноградов В.В, Архангельский
В.Л, Кунин А.В, Чернышева И.И, Копыленко М.М, Райхштейн А.Д, ... ... А.И, ... В.П, ... А.Г, ... В, ... Х, Телия В.И,
Исабеков Е.Е, Солодуб Ю.П және ғалымдар Успенский В.А, Ярцева В.Н, Гухман
М.М, ... Г.В, ... ... ... ... Қазіргі салыстырмалы фразеологияда
тіларалық фразеологиялық эквиваленттер мен ... ... ... ... ... құрылымдық-типологиялық
зерттеулерін жүзеге асыруда және ... ... ... ... ... ... ... сипатының
идиоэтникалығын және әмбебап сипаттарын ашуда едәуір ауқымды материал болып
табылады. Зерттеудің өзектілігі ... ... ... ... пен мемлекеттің
тілі ретінде зерттелуі, салыстырмалы, құрылымдық- типологиялық зерттеу
нысанына әкелуді ... ... ... ... негізгі мақсаты - «ойлау» семантикалық өрісіндегі
фразеологиялық ... ... ... ... ... типологиялық лингвистика, жалпы және салыстырмалы
фразеология ғылымдары тұрғысынан зерттеу. Бұл ... жету үшін ... шешу ... ... ... ... және ... Салыстырмалы фразеологияның мүмкіндіктері мен мақсаттарын анықтау.
3. Типологиялық және ... ... ... ... Тілдің фразеологиялық жүйесін, тілді зерттеуде өрістік тұрғыдан
келу мүмкіндіктері мен мәнін ашу.
5. Зерттелініп ... ФБ-ң ... ... айқындау және
салыстыру.
6. Зерттелініп отырған тілдердің ... ... ... фразеологиялық баламалар (ТФБ) ... Осы ... ФБ-ң ... ... ... және семантикалық ерекшеліктерін айқындау.
Зерттеу пәні – ... ... ... ... және ... ... тіл әлеміндегі ерекшеліктерін
анықтау.
Зерттеу жұмысының нысаны - неміс, орыс және ... ... ... өрісіндегі фразеологиялық бірліктер, яғни фразеологизмдер.
Жұмыстың материалдары – неміс, орыс және қазақ тілдеріндегі әр түрлі
фразеологиялық синонимдер, түсіндірмелер мен екі ... ... ... ... ... ... ... ақпарат
құралдарынан жаппай теру әдісімен жинақталған 1000-нан астам фразеологиялық
бірліктер болып табылады.
Зерттеуде белгіленген негізгі мақсат пен ... ... ... ... ... бейнелеу, салыстыру, құрылымды-семантикалық және
фразеологиялық ... ... ... ... тілдік актілер
теориясына негізделген тұтастай талдау әдісі қолданылған.
Зерттеудің теориялық құндылығы – тіл ... одан әрі ... және ... емес ... ... ... ... деривациялық, типологиялық тұрғыдан зерттеуге, типологиялық
лингвистиканы ғылыми тұрғыдан толықтыруға үлес қосуында.
Зерттеудің материалдары мен нәтижесін, әлеуметтік тіл ... ... ... ... ... ... ... дәрістер мен семинарлар, сол сияқты шет тілін ... ...... ... ... ... кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан, қолданылған
әдебиеттердің ... ... ... «Әр түрлі тілдердің фразеологияларын зерттеудегі
салыстырмалы ... ... деп ... ... ... ғылымының тіл білімінде алатын орны, тіл ... ... ... ... ... ... даму
сатылары және фразеология саласындағы типологиялық зерттеулер, лексика-
семантикалық универсалиялар сипатталады.
Екінші ... ... ... ... ... орыс және ... ... тіл аралық баламалар типологиясы» деп аталады.
Аталған бөлімде «ойлау» ... ... ... орыс және ... ... бірліктердің сапалық тұрғыдан жақындығы мен
ұқсастығы зерттеледі. ... ... ... деңгейде
ұйымдасуының ерекшеліктері және ұлттық-мәдени өзгешеліктері сипатталады.
Туыстас емес тілдердегі ... ... ... ... ... олардың әртүрлі ұғымдық сападағы
пәндік-бейнелік құрылысынан анық ... ... ... осы ... ... ... ... отырған тілдердің фразеологиялық
бірліктерінің жасалуының ортақ фразеологиялық модельдері анықталады.
Жұмыстың қорытындысында ... ... ... мен ... ... ... Ф.Б.-ң таралу дәрежесіне қарай зерттелініп
отырған үш тілдегі фразеологиялық бірліктерді үш түрге бөлеміз:
Бірінші түр: Барлық үш ... ... ... ... Бұл
топқа жататын ФБ-ді тіларалық фразеологиялық универсалилер деп атайды.
Мысалы: : Ein Gedanke fährt ihm durch den Kopf- басына бір ой ... ... ... у него в ... sich den Kopf ... ... ломать себе голову; nicht aus den Gedanken kommen- ... ... ... из ума; j-n auf einen Gedanken bringen- ... ой салу-подать
мысль кому-то; j-d ist in Gedanken vertieft- тұнық ойға ... ... в свои ... auf den Gedanken kommen- ... түсті-прийти на ум.
Екінші топ: Тек екі тілде ғана ... ... ... тіларалық фразеологиялық фреквенталиялар деп атайды.
Мысалы:
Ойлау семантикасындағы тіларалық фразеологиялық ... ... ... олардың арасында қалай ұқсастық болса, солай айырмашылық
та болатынын көруге болады. Олардың негізінде ... ... ... мен себептер жатыр. Бұл фразеологиялық жүйеде белгілі бір ортақ
заңдылықтар мен фразеологиялық ... ... атап ... ... ... ... ... семантикалық тең және ұқсас Ф.Б.-ң
болуы кездейсоқтық емес, мына себептерге байланысты заңды құбылыс:
а) дүние біреу және онда көп нәрсе ... ... алыс ... ... ... да, өмір сүру ... ... ... ... өте ұқсас болып келеді.
б) адам физиологиялық, когнитивті, қоғамдық-әлеуметтік біркелкі
в) Фразеологизацияның ... ... ... сөз ... ... өзгерістері, сөздердің образды-
ассоциативті байланыстары, ФБ-ң ... ... ... ... ... ... ... ФБ-р күрделі тілдік құрылым, бірақ басқа
тілдердің ФБ-гі сияқты, оларда ... ... ... бар, ... ... ... ... бойынша тепе-теңдікпен, ұқсастықпен,
эквиваленттілікпен қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ФБ ... ... табылады, ал қалғанын ауыспалы деп санауға
болады.
АННОТАЦИЯ
В выпускной ... на тему ... ... ... поля ... (на ... немецкого, русского, ... ... ... ... ... особенности ФЕ
рассматриваемого типа.
Цель исследования состоит в выявлении, систематизации лингвистических
особенностей семантики, ... ... ... поля « ... с ... ... лингвистики
и межъязыковых фразеологических эквивалентов.
Научная новизна работы заключается в том, что в ... ... ... ФЕ трех ... ... ... могут использовать студенты и преподаватели,
специализирующиеся в области лингвистики.
АННОТАЦИЯ
«Ойлау» ... ... ... ... ( ... орыс және қазақ тілдерінде) фразеологиялық бірліктердің
лингвистикалық және фразеологиялық ерекшеліктерін зерттеуге ... ... ... ... ... ... құрамын, лингвистикалық ерекшеліктерін ашып ... ... ... ... ... туыс және туыс
емес тілдерді алғаш рет салыстырмалы зерттеуге арналған. ... ... ... ... ... үш ... ... Ресей және Батыс елдерінде фразеология мәселесіне
арналған еңбектерді оқып таныстық. Бұл ... ... мен ... ... ... ... пайдалана алады. Практикалық ... ... ... ... үш ... және ... ... сабақтарында қолдануға болады.
ANNOTATION
In der Diplomarbeit “Interlinguale phraseologische ... Felds das ... (auf Grund der ... russischen
und kasachischen Sprachen)” werden die phraseologischen Besonderheiten ... ... Feldes ... Ziel der ... ist die ... der ... der Semantik und der Struktur der ... Feldes der ... vom ... der ... und der interlingualen phraseologischen Äquivalenten.
Die wissenschaftliche Neuartigkeit der Arbeit liegt in der ... ... ... zwischen ... der ... ... kann von Studenten und Professoren, die sich mit
Linguistik beschäftigen, gebraucht werden.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ... ... және ... ... ... ... ОРЫС ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ТІЛДЕРІНДЕГІ «ОЙЛАУ» ... ... ... ... дамуының жаңа кезеңі өзінің жан-жақтылығымен,
кең жайылғандығымен, тек ... ғана ... ... қатар оның әр түрлі
аспектілерімен: құрылымды-жүйелік, қызметтік, лингвомәдени, прагматикалық,
коммуникативті, когнитивті, типологиялық ... де ... ... ... ... өзекті болып табылады.
Әсіресе құрылымдық және генетикалық жағынан туыстас және ... ... ... ... зерттеуге көп көңіл бөлінеді. Фразеология әр
тілде ерекше орын алады. Фразеологизмдерде тек ... ... ... ... қатар әр елдің ұлттық ерекшеліктері де айқын көрінеді. ... ... ... ... шет ел және өз ... ... өте көп. ... Виноградов В.В, Архангельский
В.Л, Кунин А.В, ... И.И, ... Т.І, ... А.Ы, Исабеков С.Е,
Сабитова М.Т, Копыленко М.М, Райхштейн А.Д, Мокиенко В.М, Молотков ... В.П, ... А.Г, ... В, ... Х, ... В.И, Исабеков Е.Е,
Солодуб Ю.П және ғалымдар Успенский В.А, Ярцева В.Н, Гухман М.М, ... ... ... жұмысының өзектілігі. Қазіргі салыстырмалы фразеологияда
тіларалық фразеологиялық эквиваленттер мен сәйкестіктер ... ... ... ... ... ... асыруда және түрлі тілдердегі фразеологиялық
концептуалдық, ... ... ... ... ... және ... ... ашуда едәуір ауқымды материал болып
табылады. Зерттеудің өзектілігі қазақ тілінің дербес этнос пен мемлекеттің
тілі ретінде зерттелуі, ... ... ... ... ... едәуір дәрежеде қамтамасыз етеді.
Жұмыстың негізгі мақсаты - «ойлау» ... ... ... ... ... ... ... типологиялық лингвистика, жалпы және салыстырмалы
фразеология ғылымдары тұрғысынан зерттеу. Бұл мақсаттарға жету үшін мынадай
міндеттерді шешу ... ... ... ... және ... салыстырмалы фразеологияның мүмкіндіктері мен мақсаттарын анықтау;
3) типологиялық және универсалиялар лингвистикасын ... ... ... ... ... ... ... өрістік тұрғыдан
келу мүмкіндіктері мен мәнін ашу;
5) ... ... ФБ-ң ... ... ... және
салыстыру;
6) ерттелініп отырған тілдердің фразеологиялық универсалиялар
типологиясын, тіларалық ... ... (ТФБ) ... осы ... ФБ-ң ... ... ... және семантикалық ерекшеліктерін айқындау.
Зерттеу пәні – ... ... ... ... және ... ... тіл ... ерекшеліктерін
анықтау.
Зерттеу жұмысының нысаны - неміс, орыс және қазақ тілдеріндегі «ойлау»
семантикалық өрісіндегі фразеологиялық бірліктер, яғни ... ...... орыс және қазақ тілдеріндегі әр түрлі
фразеологиялық синонимдік , түсіндірмелік пен екі тілдік ... ... ... ... ... ... ... жаппай теру әдісімен жинақталған 1000-н астам фразеологиялық
бірліктер болып табылады.
Зерттеуде белгіленген негізгі мақсат пен міндеттер ... ... ... ... ... ... құрылымды-семантикалық және
фразеологиялық бірліктерді деривациялық ... ... ... актілер
теориясына негізделген тұтастай талдау әдісі қолданылған.
Зерттеудің теориялық құндылығы – тіл ... одан әрі ... және ... емес ... ... бірліктерін когнитивті,
семантикалық, деривациялық, типологиялық тұрғыдан зерттеуге, типологиялық
лингвистиканы ... ... ... үлес қосуында.
Зерттеудің материалдары мен нәтижесін, әлеуметтік тіл білімі, елтану,
мәдениеттану, мәдениетаралық қарым-қатынас, ... ... ... ... мен ... сол сияқты шет тілін оқыту
сабақтарында пайдалану – жұмыстың практикалық маңыздылығын арттырады.
Жұмыс ... екі ... ... ... ... ... тұрады.
Зерттеудің «Фразеологияны салыстырмалы ... деп ... ... ... фразеология ғылымының тіл білімінде
алатын орны, тіл және фразеология әлемі, фразеологиялық өріс, салыстырмалы
фразеологияның даму сатылары және ... ... ... ... универсалиялар сипатталады.
Екінші бөлім «Ойлау» фразеосемантика ... ... ... ... деп ... ... ... «ойлау»
семантикалық өрісіндегі неміс, орыс және қазақ тілдеріндегі фразеологиялық
бірліктердің ... ... ... мен ... ... бірліктердің құрылымдық деңгейде ұйымдасуының ерекшеліктері
және ұлттық-мәдени өзгешеліктері ... ... емес ... ... ... өзгешелігіндегі айырмашылық,
негізінен олардың әртүрлі ұғымдық сападағы пәндік-бейнелік құрылысынан анық
көрінеді. ... ... осы ... ... ... ... ... тілдердің фразеологиялық бірліктерінің жасалуының
ортақ фразеологиялық ... ... ... САЛЫСТЫРМАЛЫ ҚҰРЫЛЫМДЫ- ТИПОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ
1.1 Фразеология тіл білімінің ерекше саласы
Фразеология- бұл тілдің ерекше ... ... ... ... ... әр ... ... семантикасын, қызметін зерттейтін тіл
білімінің жаңа бір саласы. ... ... ... тұрақты
сөздік комплекстер, фразеологиялық бірліктер деп атайды. Бұлар осы немесе
басқа тілдегі нақты сөз ... ... олар ... ... ... құрылым
ретінде өмір сүріп, осы дайын күйінде сөйлеуде ... ... ... олар ... ... ... ортақ белгісімен, сонымен қатар фразеологиялық ... ... ... өзіндік даму тарихы бар. Онда оның дамуын 3
этапқа бөледі:
1) классикалық (Ш. Балли, Виноградов В.В, ... И.И, ... ... (Аволиани Ю.Ю, Молотков А.И, Копыленко М.М, Райхштейн
А.Д);
3) жаңа заман фразеологиясы (Телия В.И, Исабеков Е.Е, Добровольский ... ... мен пәні ... 3 ... ... ... ... түсіну және лексикалық құрылым терминдерінде оны анықтау.
Фразеологизмдер құрылысы, семантикалық жағынан да, ... ... да ... ... сондықтан әр тілдің фразеологиялық жүйесінде
құрылымды-семантикалық жағынанда әр ... ... ... ... ... біркелкілік, фразеологиялық құрылым,
экспрессивті және экспрессивті емес бірліктер, қос және ... ... ... ... ... ... предикативті тұрақты
сөздік комплекстер.
ФБ әр түрлі көзқарастар бойынша, ... ... ... ... ... номинативті,
когнитивті және әлем картинасы позициясы жағынан ... ... өз ... ... ... идентификациялау,
констектологиялық, дистрибутивті, формальді-семантикалық. ... ... ... ... белгілі бір айырмашылықтары бар. Ол
өзінің гносеологиялық бағыныштылығымен, номинативті кең таралғандығымен,
тілдегі қызметімен және өмірді ... ... ... ... салыстырғанда гносеологиялық яғни танымдық
құндылығы әлдеқайда төмен. Ол объективті ... ... мен ... ... ... ... Ол көбінесе адам, адамаралық адамгершілікті
қатынастарды, эмоцияны бағалауды айқындайды.
Фразеология жеке лингвистикалық пән ретінде ХХ ... 40 ... ... тіл ... ... Фразеологияның дамуына француз
лингвисті Ш. ... ... әсер ... Батыс Европа мен Америка тіл
білімінде фразеология лингвистиканың жеке бір саласы ... ... ... ... ... сөз ... ұқсастығы мен айырмашылығы
жайындағы сұрақтарға басты назар аударған. 60-70 жылдар фразеологияның
дамуында оның ... ... ... ... ... болуымен
ерекшеленеді. Мұнда фразеологизмдердің семантикасына, оның номинативті
аспектісіне, фраза ... ... ... ... Фразеологияның
категориялық белгілерін зерттеу фразеологияның пәні болып табылады. Осының
арқасында фразеологияның ... ... ... фразеологизмдердің
тілдің ерекше бірлігі ретінде қалыптасу процесі мен олардың тілде ... ... ... ... ... фразеологизмдерді зерттеудің нақты екі
бағыты белгіленген.
Бірінші бағыт бойынша фразеологизм- бұл ... ... ... яғни ... сөз ... ... табылады. Кейбір
ғалымдардың айтуынша, фразеологияның нысаны деп белгілі бір тілде мүмкін
болатын ... сөз ... ... ... былай дейді: « Фразеология
барлығын қамтиды... белгілі бір тілдегі ... ... ... ... деп ... сөз ... бағыт бойынша фразеологизмдер бұл сөз ... ... де, ... Ол ... ... тұрмайды,
керісінше нақты лексикалық мағынасы бар тілдік бірліктер болып ... ... ... ... ... мен
мағынасы негізгі емес, нақты формаға құрамға және сөйлеуде қолданыс тапқан
тілдік бірлік ретіндегі біртұтас фразеологизмдер негізгі ... ... ... ... сөз ... ... ... қалыптасады.
Бірінші жағдайда жақын мағынаға ие ... ... ... ... – бейнелік немесе бейнелік емес болуы мүмкін
және олардың лексикалық ... ... ... ... ... ... ... на смех, отлегло от сердца.
Екінші де, қайта ... ... ... бір ... ... ... тіркесе жүзеге асуға қабілетті фразеологиялық байланысқан мағына
қалыптасады. Бұл аналитикалық мағыналы тұрақты ... ... алып ... ойға келу – ... к ... сән жалшысы– раб
моды [47, б.160]. Омонимдік еркін сөз ... ... ... жоқ.
Н.М.Шанский фразеологизмдердің 4-ші түрін айқындайды – фразеологиялық
сөйлемшелер. Бұлар тек ... ... қана ... ... қатар
түгел еркін мағыналы сөздерден тұратын, құрамымен қолданысында да тұрақты
фразеологиялық тіркестер. ... ... ... ... ... ... сөздердің жоқтығымен
ерекшеленеді: махабат жасқа қарамайды (любви все возрасты покорны, ... лес не ... ... пошел). Бұларды құрайтын сөздерде
синонимдері болуы мүмкін емес. Олардың ерекше ...... ... фразеологтардың ойы бойынша, тек кейбір тұрақты ... ... ... бір ақ ... ... ... сөзден
құралған мен фразеологиялық біркелкілік фразеологияны зерттеу пәні бола
алады. Бұл жағдайда фразеологияның пәні мен ... ... тар ... ... ... ... ... фразеологизмдердің сөзге қатысты
семантикалық эквиваленттік принципті есепке алмай тұрақты сөз тіркестерінің
типін ұлғайтуды ұсынады. ... ... ... ... Шанский)
ойынша, тұрақты сөз тіркестерінің барлық түрі фразеологиялның нысаны болып
табылады. ... мен ... ... ... ... Олар екі немесе одан да көп лексикаларды фразалық
тіркес деп қарастыруды ұсынады.
Тіл мен ... ... ... ... және ... ... ... қарастыру мынадай маңызды ... ... ... халық өзі өмір сүрген уақыт аралығында өзі
жасағанының бәрі ... ал жеке ... ... ... ... коммуникативтік мақсаттары үшін дайын тілдік бірліктерді,
тілде қалай өмір ... тіл ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері фразеологияның ... ... ... ... және ... ... ... сапалары мен
белгілері фразеологияның классикалық даму кезеңінде белгіленген [5, ... ... ... мен ... ... ... ... енетін
элементтер бір-бірімен байланысқан және осы тұрақтылық семантикалық,
морфологиялық, синтаксистік және ... ... да ... ... ... ие ... ... ерекше құрылысы сөз етілетінін
фразеологтар атап өтті. Тұрақтылық ФБ дайын күйінде ... ... Осы ... ... ... ... ... белгілі бір
жетістігі бола отырып ұрпақан-ұрпаққа беріліп келеді. А.Д.Райхштейннің атап
өтуі бойынша нысанды жан-жақты аспектілері арқылы ... ... ... ... ... Фразеологияға қатысты бұл специфика
оны басқа тілдік бірліктерден бөліп тұратын ... ... ... жүйенің басқа тілдік жүйелер ішіндегі ерекше ... ... ... ... жаңа кезеңінде, бұл ғылым жаңаша
жарықтандырылады, жаңа концепциялар қолданылады, когнитивті лингвистиканың
көзқарасымен, ұлттық мәдени құндылықтарды есепке ала ... ... ... ... әр ... сайын көптеген қиыншылықтар
шешіліп отырған. ... ... ... жаңа даму ... ... болып қалады және тұрақты ... ... ... мен ... оны зерттеу пәні болып қалады.
Көп жоспарлы өмір картинасында сөздер мен ФБ қоғам өмірін,
халық өмірін ... ... ... ... белгіленген номинациясының
төрт түрін іске асыру ФБ сөзге жататын ортақ ... ... ... ... ... ... және ... ... ... және ... ... картинасы
Дүние картинасы ұғымы қазіргі заман лингвистикасында негізгі ұғым
болып табылады. Бұл адамның ... ... ... ... оны ... ... Адам өміріне бақылаулар жасау нәтижесінде олардың бір-
бірімен қарым-қатынасы туралы, жалпы ... ... орны ... ... Өмір туралы мұндай көзқарастар жиынтығын ғылымда
дүниенің картинасы деп атайды.
Адамдар дүние жүзінің әр түрлі ... әр ... ... өмір ... ... олардың өмір туралы көзқарастары мен
білімдері өздері тұратын және жұмыс істейтін жерлер туралы ғана ... ... ... және ... өз өмір сүру түрі, мүмкіндіктері ббар екендігімен
түсіндіріледі. Мысалы: солтүстікте тұратын адамдар үшін ... ... ... ... қардың сапасы мен құрамы арқылы танылады. Ал тауда, шөлді
аймақтарда, өзен жағасында тұратын ... үшін ... ... ... ... ... деп ... бір кезеңдегі адамның халықтың
сана-сезіміндегі, ойындағы көзқарастар мен білімдер жиынтығы. Адам ... ... ... яғни адам ... ... ... дұрыс, объективті,
адекватты көзқарастар мен білімдер ... онда ... ... ... ... ... ... Неғұрлым адамдарда
дүние туралы, оның ... ... ... ... ... қатынастары туралы білімдері мен көзқаратары объективті,
адекватты, нақты ... ... олар оны ... бір ... үшін өз өмірінде қолдана алады. Объективті дүние негізінен
өзінің ерекшеліктері жағынан бір ғана ... ... ... ... ... ... ... тауларды, ормандарды, жануарларды көреді.
Барлық жерде адамға тамақ, ... ... және ... ... қажет.
Адамдарда барлық табиғат құбылыстары ... ... ... әр ... әр ... адамдары сөйлескен кезде бір-бірін
жақсы түсінеді. «Дүние ... ... әр ... ... ... ... ... картинасы әр текті. Мынадай үш себепке байланысты:
а) объективті дүние әр түрлі және оның ... ... ... әр ... ... ... ... жағдайда өмір сүреді
және бұл олардың дүние картинасында бейнеленеді;
в) әр ғылым өз әлемін, ... ... ал ... да әр ... ... ... ... олар объективті өмірдің әр түрлі саласын бейнелейді
және әр түрлі дүние картинасын қалыптастырады.
Мысалы: физиктер, химиктер, ... ... ... әр түрлі дүниені әр түрлі формада бейнелейді және әр ... ... ... ... ... қатар тағы бір ұғым ... ... ... немесе оны концептуалды деп атайды. Сонымен, екі
түрлі универсалды ... ... ... ... және ... ... ... «объективті өмір – ойлау( адам)- тіл» атты
атақты треаданың негізгі зерттеу пәні ... ... [42, ... ... ... ойлау арқылы танып біледі және ол адам санасында
көрініс табады. Адамның шындық болмысты танып білуі ой арқылы ... ...... ... ... ... ... құралы ретінде қызмет
етеді. Бұл – жалпыға ортақ таным үлгісі. ... ... ... ... ... ... ... қызметі де, оның механизмдері де ортақ
құбылыс екені мәлім. Қандай да тіл ... ... ... ... тілдік
үлгілері жағынан әр түрлі болғанымен, шындық болмысты түсінуге келгенде
ортақ танымдық ... ... Бұл ... келгенде, жоғарыда айтылған
таным түсініктің тіл арқылы ... ми, ... ... ... ... ... Демек, дүние картинасы дегеніміз- концептуалды (логикалық)
және тілдіқ үлгілер формасымен берілетін санамен ... ... ... білімдер жиынтығы.
Дүние картинасы екі түрлі жағдайда қалыптасады:
1) танымдық қызмет – дүние туралы ұғым мен білімді қалыптастыру.
2) дүние ... жаңа ... ... ... объективті дүниені шындық болмыстағы ... ... ... ... мен ... объективт, нақты, адекватты
болуы тиіс. Екінші жағдайда адам жасаған ... ... ... сөз
етіледі. Дүние картинасының тек өзінің табиғаты ғана емес, сонымен қатар
өзіне тән функционалдық ... бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ғана емес, және де қоғам мен
индивидтің дүниені тану компоненті. Мысалы: мифологиялық, ... ... ... ... ... мен дүниені тану ұғымдары бір-біріне жақын
ұғымдар. Дүниені тану мынадай негізгі екі ... ...... ... регулятивті (дүниенің бағдары, адам қызметіне ... ... ... дүние картинасы да атқарады.
Дүние картинасынсыз адамдардың қарым-қатынасы мен ... ... ... еді. Ол адам дүниетанымының басты компоненті бола отыра,
қоғамдағы адамның ... ... ... ... Дүние картинасы адамның өмірге, табиғатқа, басқа адамдарға, өзіне
деген қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... картинасы – ең бастысы адамның ойындағы,
санасындағы өмір бейнесі. Ол әр түрлі мәдениетті ... адам ... ... ... ... деген қажеттілік дүниені көру
мен түсіну біркелкілігіне жету үмітімен түсіндіріледі. Әрбір картинамен
өмірді ... ... ... бір логикасы дүниетаным ... ... ... ... ... ... ғана емес,
сонымен қатар олардың құндылықтар жүйесімен ... ... ... емес, сондықтан ол топтастырылып кетеді. ... ... ... ... ... ... ... болады: дүниенің
ересектер, балалар картинасы, үйреншікті картина, ғылыми, ... ... ... ... ... картинасы.
Дүние картинасының басты бір сәті: адам ойының, санасының нәтижесі
тілде, әсіресе ... емс тіл ... ... сөз
тіркестерінде ФБ бекітіледі. Осылар дүниенің тілдік картинасының негізін
құрайды. Дүниенің тілдік картинасы мен ... ... ... ... да, ... байланысы туралы әр түрлі көзқарастар көп. Солардың
бірі А.П Комаровтың ойы: ... және ... ... ... әр ... позиция жоқ, тілде жоқ нәрсе, санада жоқ және керісінші
[21, б.53]. ... ... ... бұл екі ... ... ... ойынша, ойлау мен тіл сияқылды ... да екі ... ... ... ... " жай ... картинасы мен бірдей ... ... ... ... теңестіруге болмайды.
"Дүниенің тілдік картинасы" терминологиялық тіркес ретінде тілдің
шындықпен байланысының арқасында ... ... ... та тіл мен шындықтың
арасында сондайлықты байланыс жоқ. ... ... ... ... ал тілде мұндай қабілеті жоқ. Тіл – бұл ... ... ... ... ерекше құрылған материалды формасы. Тіл өзі
ғана шындықты бейнелей алмайды, бұл тек миға ғана ... ... ... тек ... ... ғана байланысады. Дүние картинасы – бұл ... ... мен ... ... түсіну – ой арқылы тілдің
көмегімен жүзеге асады. Тіл - ойлаудың біріңғай және ... ... ... Адам тілінің осы қасиеттері әр ... ... ... ... ... ... [1, б.157]. Адам ... заңдары
универсалды және біркелкі. Барлық ... ... ... іс ... Фразеологияны зерттеуде өрістік көзқарас
Жүйелі құрылымдық біртұтас ретінде ұйымдасқан тіл ... ... және тіл ... ... тығыз байланысты,
өйткені құрылымдық, семантикалық, функционалдық, ... ... ... тіл ... ... ғана тән ... мен қабілеттері
бар. Осы жағынан Ф.Б ерекше орын алады, өйткені ... ... ... ФБ- ден ... ... ... Сөздер, лексика жүйесіндегі
бірліктер сөйлеу ... ... ... ... ... фразеологиялық жүйесі – бұл ... ... ... ... зерттеудің жүйелеу желісі .
Нақты өмірде жазбаша және ауызша сөйлеу бар, олай ... ... ... ФБ де бар. ... ... жүйе мен тілдің
фразеологиялық жүйесі ұғымдарының арасында тура ... бар. ... ... ... ... деңгей бірліктері, парадигматикалық,
синтаниотикалық, иерархиялық, деривациялық қатынас түрлері ... ... [15, б.5-7 ] және осы ... құрамдар мен қатынастар
фразеологиялық жүйеге де тән .
ФБ- р өзінің өмір ... бір ... ғана ... ... ... ... Адам өз ... өзге тілде қарым –
қатынас жасау үшін тіл виртуалды болуы тиіс [ 23, б.711 ], ... ... ... ... адам өз ... шет ... сөйлегенде ФБ - ді
қолданбауына да ... ... ... ... сөз тіркестерін қолданады.
Бұған себеп, әр тілдің қалыптасу және даму ... ... етіп ... ... ... фразеологизмдері бар .
Бұлар тек өздеріне ғана тән қызмет атқара алады, сондықтан тіл
фразеологизмсыз ... тиіс ... ФБ-ң ... ... ... ... тіл білімінің ерекше бір ... ... [43, ... адам ... ... әр ... ... ұғым мағына ретінде
өмір сүріп, қызмет етеді.Өрістік подкор . негізіне, тілдің зерттеу ... ... ... ... ... ... өріс деп, біріншіден бір
семантикалық аумаққа бір мағыналы кеңістікке ... тек бір ... ... ... айтады.Сондай лексикалық өрістің біріне
туыстық өріс ... ... ... ... ... ... пен ...
қатынас түрлері қарастырылады. Осы өрістің көмегімен тіл тек бір ғана
көзқараста ашылады. Жалғыз сөз ... жеке ... ие ... ол тек
осы өрісте ғана мағыналы болады. Сөздің мағынасы оны қандай сөздер қоршап
тұрғандығына байлаысты [18, б.115-127 ... ... ... ... және ... әр ... ... Біріншіден, өрісті бөлетін және өрісті құрайтын мүшелердің
бірігуіне негіз ... не ... Бұл ... ... ... ... керек. Бірақ өрісті болу мен оның құрамын
қалыптастыру ономасиологиялық жағынан анализдеумен ... ... әлі ... ... ... ... барлық мүшелер арасындағы
семантикалық қатынасымен байланысын қалыптастыру жатады. Біз ... ... ... ... ... ... және өрістегі басқа бірліктердің семантикалық ерекшеліктерін
және байланыстарын зерттей бастаймыз. ... өріс ... ... ... лингвистикада – парадигматикалық байланыстар мен қатынастар
деп ... [27, б.26 ... ... ... өз ... ... ортасы, перифериясы болады.
Өрістің ортасында семантиканың кеңейтілген мағынасына ие болған ... ... олар ... да бір ... және ... ... ... қозғағанда, адамның басына бірінші болып келеді.
Мысалы "ойлану, ойлау" деген семантикалық аумақты алсақ, адамның басына
бірінші болып: ... ... dencen, ... ... орыс ...
ойға келу деген сөздер келеді.бұлар кеңейтілген түрде және өте ... ... ... ... және ... үш ... де осы ... байланысты көптеген сөздер мен сөз тіркестері, тұрақты ФБ бар.
Бұлардың мағыналары кеңейтілген емес, олар қосымша семантикалық,
экспрессивті, стилистикалық, ... ... ... ... ... ... ... неміс тіліндегі, gruebeln, knobeln, tueffeln, sich Gedanken machen,
sich den Kopf ... орыс ...... ... ... ... гадать на кофейной гуще, қазақ тіліндегі – қарастыру, толғану,
ақыл таразысына салу, ойға бату ... ... мен сөз ... ... б.299 ]. ... олар "ойлау" семантикалық өрісінің ортасында емес,
периферияда, немесе өрістің белгілі бірліктерінің маңайында орналасады,
себебі олар ... және өріс ... ... ... ... өрістер әр қилы болуы мүмкін. Өйткені осы таныған өмір, оның
аймақтары дифференциялық және ... ... ойша ... тарихында тілді ономасиологиялық тұрғыдан зерттеу оның әр түрлі
аумақтарында жүзеге асады: Номинация ... ... ... ... ... ... ... құралдарды және идеографиялық
сөздіктерді құрастырудағы қажеттілігінде жүзеге асады.
Тарихи тұрғыдан өрістің теориялық идеясы мынаған алып ... ойша ... ... ... ... ... және тілде бірінші
қалыптасады. Сондықтан біздің өз тілімізде не ... сол ... да ... болады. Дүние картинасы мен оны тіл құралдарымен
бейнелеу арасында параллелизм бар. Әр тілде адам өмір ... ... ... ... ... бірақ әр тілде әр қалай, себебі әр тіл өмірді
өзінше түсінеді, бөледі.
Тілдік өріс, яғни тіл ... осы ... ... ... ... ... ұғым аумағын тануымен айқындауын қамтиды [35, б.17-22 ... өріс ... ... ... ... ... лингвистиканың айналысқан тілдік өрістерінің бірі
лексика -семантикалық ... ... ... Олар ... ... ... ... айқындауға және тілдің лексико-
семантикалық жүйесінің картинасын қалыптастыруға әсер етті. Бұл ... өріс деп ... ... ... ... ... бір ... "бөлікті" білдіреді. Бірақ бұл адамның санасында,
ойында, тілінде айқын көрінетін нақты шындықтың "бөлігі". Әр ... ... ... туралы "бөліктері" әр қилы, сондықтан олардың өмір шындығы
туралы "бөлік" туралы ... де ... Бұл тіл ... де
қатысты. Олар да әр тілде бір-біріне ұқсамайды. Белгілі бір тілдің лексико-
семантикалық жүйесіндегі лексико-семантикалық өріс саны ... ... ... ... мағынадағы сөздермен тығыз байланысты.
Лексикалық және лексико-семантикалық өріс ... ... бөлу ... әр түрлі идеялары, тәсілдері мен әдістері құрастырылған. Сосын
олар адам тілінің әртүрлі аумағына таралды және ... ... ... ... ... өрістік тұрғыдан зерттеу кең қоданыла
бастады. ... ... ... ... ... ... зерттелуіне байланысты
морфосемантикалық, грамматикалық, ... ... ... лингвистикада кең тарала бастады. Фразеологияда бұл
өріс әдістемесінен шеткері қалған жоқ, ... ... да оның ... бірліктері шындық өмірді және оның аумақтарын ... Бұл ... ... және ... ... ерекшеленеді. Олар өзінің
фразеоматикалық өрісін құрады және лексимо-фразеологиялық және функционалды
семантикалық өрісіне ... ... өріс ... сөз ... ... белгілі бір тілде білгілі бір ұғым немее ... ФБ- ді ... ... ... ... ... тек адамға, адамның деятельности қатысты ... сөз ... ФБ ... ... аuf den Gedanken kommen, eine Idee ... den Hopf zerbrechen.
Ғылыми- лингвистикалық тұрғыдан алғанда әртүрлі, туыстас ... емес ... ... ... ... ... ... саналады. Себебі, олар әр тілдің фразеосемантикалық жүйесінің ... ... ... ... ... бір аумағын зерттейді,
әсіресе номинацияның лексикалық (сөздер ) ... ... ... сөз ... және ... ... сөз ... ФБ )
құралдары ретіндегі тұрақты сөз ... ... Олар үш ... жүзеге асырады : кеңейтілген, түрленген және ... және ...... ... : mantel, ... , der rofe Mantel.
Бірінші және екінші түр тек сөздерді және тұрақты сөз тіркестерін немесе ФБ
айқындай ... ... ... мен ФБ бір ... - ... ... енуі, соған байланысты әртүрлі лексико-фразеологиялық
өрістер ажыратылады [45, б.34-42 ... ... өте аз ... ... ... ... ... өрісі ретінде де әсіресе
тілдік өрістің түрлерінде салыстырмалы түрде де аз зерттелінген.
1.4 Салыстырмалы фразеология
Лингвистика жеке ғылым болып ХIХ ... ... ... ... ғылым ретінде оның негізгі міндеті- тілдерді салыстыру.
Бұл тек бір бағытта- ... ... ... ... тіл ... бағыт салыстырмалы тарихи тіл білімі ретінде белгілі.Бұл ғылымның
негізін салған ғалымдар Ф.Бопп, ... ... Адам ... ... ... тіл ... ... мақсаттары мен міндеттері болды
және осыған ... ... ... ... Осы ... ... ... міндеттер мыналар:
а) тарихи перспективасы жағынан тілдік ұқсастықтарды зерттеу ... ... ... ... ... ... ... тілдерінің пратілдерін құрастыру және әрі қарай
дамуындадағы кейбір герман тілдерінің одан ауытқуын байқау;
в) ... ... және ... ... ... ... ... әр түрлі кезеңдерінде бір тілдегі тарихи өзгерістердің
заңдылықтарын қалыптастыру.
Тарихи перспективада герман тілдерінің лексикасын зерттеу әлі ... ... ... ... этимологиялық сөздіктердің пайда
болуына алып ... [37, б. 185 ... ... зерттеу тек тарихи жағынан яғни диахронияда ғана
емес, сонымен қатар синхронияда, яғни туыстас ... ... емес ... ... сай ... ... ... Тілді синхронды және жүйелі
зерттеуді ғылымға енгізген швейцария ғалымы Ф.Де Соссюр болды. Оның ... және ... ... ... ... ... олар адам ... басты ерекшелігі және олар тілді бір-біріне ұқсамайтын екі жақтан
қарастырады.
Синхронияда ... ... ... емес ... ... ... үш типі ... салыстырмалы лингвистика және оның негізгі мақсаты туыстас және туыстас
емес тілдердің ұқсастықтарын ... ... ... Оның ... ... ... тіл ... тек
айырмашылықтарды, яғни тек бір тілде ғана бар ... мен ... ... ... ... ... белгілі. Оның құрамына осы айтылған
екі лингвистика ... Ол әр ... ... ... мен
айырмашылықтарын айқындайды [25, б. 4-10 ].
Фразеологиялық бірліктер, яғни тұрақты сөз тіркестері ... бар, ... олар ... ... ... ... Себебі
оларды дүние жүзіндегі әр түрлі тілдерден кездестіруге болады.
Фразеологияның басқа ғылымдар сияқты өзінің зетттеу нысаны мен ... ... бар. ... осы ... басқа тілдердегі тұрақты сөз
тіркестері немесе ФБ туралы ғылым. Тіл- бұл ... ... ... бар терең құбылыс. Тілдік бірліктерге фонемалар, морфемалар,
сөздер, сөз тіркестері, ... ... ... ... ... ... мен ... жағынан сөз ... және ... ... ... ... сөз тіркестері мен сөйлемдерді ФБ ... ... ... бірліктер деп санауға болмайды. Осыған
байланысты әр тілде сөз тіркестері мен сөйлемдердің екі түрі ... ... ... ... ... ... сөз ... фразеологияға жатпайды, өйткені оларды белгілі бір ... ... ... ойын және жеке ... сөйлемде немесе сөз
тіркестерінде біріктіру ережесіне байланысты өзі ... ... сөз ... жиі ... ... ... олардың
мүмкіндіктері шексіз. Бұл адамның не айтқысы келгеніне байланысты. Мұндай
сөз ... біз оның ... ... және ... оның құрылымын өзгерте аламыз. ФБ құрылымы жағынан сөз тіркестері мен
сөйлемдер болса да, оларды өзгерту немесе басқаша айту мүмкін ... ... тек ... ғана тән ... ... ... бар, осы ... немесе өзгермелі сөз тіркестерінен ажыратылады. ФБ ең бір ... бұл ... ... ұлттық-мәдени бейнеленгендігі олардың
сөйлеуге, соның ішінде тілдің фразеологиялық жүйесіне жататындығы. Олар өз
табиғатынан ... ... Сөз ... ... ... ... біреумен
жасалынған тілдік бірліктер. Құрылымы ... сөз ... ... ... сол ... алып ... қолданады.
Мысалы: jmdn auf den Arm nehmen. Бұл сөз тіркесі еркін сөз тіркесі ретінде
қолданылған: Der Vater nahm das Kind ... auf den Arm und hielt ... paar Minuten, және ФБ ... jmdn auf den Arm nehmen- jmdn ... über jmdn. Lustig machen. ... сөйлеу, сөйлеу қызметі сияқты
лингвистика ғылымдарында ... ... ... сөз ... ... ... қарастырылса, ФБ тек фразеологияда зерттелінеді.
Фразеология- бұл ХХ ғасырдың ортасында ... пән ... тіл ... жаңа бір ... ... ... тіл ... ХХ
ғасырдың 40 жылдарында жеке лингвистикалық пән ... ... ... ... әлі ... ... жоғалған жоқ. Көптеген
өзекті сұрақтардың шешілгендігіне қарамастан немесе әлі ... ... ... табылатын сұрақтар әр түрлі тілдердің ... ... ... ... ... ... категорияларын және басқа да тілдік
құбылыстарын ... ... қою, ... ... ... қатар әр тілдің арасындағы формалық және мағыналық
байланыстарын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... салыстырудың басты элементі- тілдің салыстырмалы
деректерінің тепе-теңдік және ажыратылатын белгілерін айқындап шығару [32,
б.495 ]. ... ... ... ... мен айырмашылықтарды
айқындауға мүмкіндік ... ... ... салыстырмалы фразеологияның
проблемалары әдебиеттерде кең тарала бастады.
Бірінші болып сөз тіркестерінің жүйесінде ерекше ... ... ... ... сөз ... ретінде белгілеген, ФБ ұғымын енгізген,
оларды ... ... ... ... Ш.Балли болды.
Бірақ жеке өзіндік лингвистикалық пән ... ... ... ... Виноградов В.В болды. Ол ФБ-ді классификациялаудың семантикалық
теориясын құрастырды [13, б.311 ].
Фразеологияның жаңа теориясында фразеологияның тар және кең ... ... ... ... ... ... Бұл
морфология мен синтаксис лексикаға қалай қатысты болса, ... ... ... қатысты деген Е.Д Поливанованың идеясымен сай келеді. Бұл идея
одан әрі М.М ... мен З.Д ... ... дами бастады
[29, б. 283; 2, б.315 ].
Тіл білімінің ерекше бір аумағы ... ... ... үш кезең ажыратылады: классикалық, постклассикалық және жаңа
заманға сай кезеңдер және бұлардың әрқайсысына ... ... ... ... ... Салыстырмалы фразеологияны зерттеу классикалық
кезеңде де қарастырылған, бірақ сол кезде ол ... ... ... және ... ... ғана ... [43, б.438; 47, б. ... салыстырмалы зерттеуіне көптеген факторлар алып келді
салыстыру мен ... ... ... бірі ... ... ... жүзіндегі әр ұлттың тілдерінің даму заңдылықтарын, өзгерістерін,
бір-біріне әсерін, яғни адам ... ... ... айқындайды. Сонымен
қатар әр тілдің фразеологиялық жүйесіне қатысты да өзекті ... ... ... және ... ... ... ... болады.
Бұлар шет ел тілдерін оқыту және оқу, аударманың теориясы мен тәжірибесі,
срның ішінде ... ойша ... және ... ... ... [22, ... фактордың әсерінен фразеологияны салыстыра зерттеу анализі арқылы,
салыстырмалы фразеология, құрылымды-типологиялық және ареалды ... ... ... ... ... туыстас және туыстас емес
тілдерді салыстыра зерттеу болып ... ... ... ... ... орын ... ... айналысатын басты міндеттері,
фразеологияның табиғатымен, құрылымымен және ерекшеліктерімен байланысты.
Ал ФБ-ді ареалды ... ... ... ... белгілері
бойынша біріктіреді.
Фразеологияның дамуының қарқындылығы оның зерттеу пәнінің, зерттеу
әдістерінің дифференциацияымен және ... ... ... ... жаңа ... айқындалады. Әр түрлі тілдерді салыстыра анализ
жасау арқылы жаңа ... ... ... ... фразеология. Тілдегі ФБ-
нің ерекшелігі оларды тек басқа тілдің ... ... ғана ... сонымен
қатар лексемалармен, сөздердің бірқалыпты тіркесуімен, ... ... ... айтқанда басқа деңгейдегі құрылымдармен
салыстыру болып табылады. Райхштейннің ойынша, тілдердің ... ... ... ... ... атқару қажет: салыстыру базаларының,
белгілі ... ... ... және бұларда көбінде
салыстыратын нысандардың жеке ұқсастықтарына қарай қарастырылса, ... да ... ... қатар салыстыратын нысандарды
бейнелеуде біркелкі әдіс, бірдей теория және ... ... ... ... қажет. Осы аумақтағы жүргізілген зерттеу
жұмыстарының арқасында әрі қарай жұмыс ... ... мен ... да көптеген қиыншылықтар артта қалды.
Салыстырмалы зерттеу аумағында жетістікке ... ... бірі ... еңбектері. Ол өз еңбегінде фразеологияны салыстыра зерттеудің
негізгі бағыттарын бірінші тәжірибелік ... ... ... ... ... ... тілдердің санына байланысты;
б) салыстыратын ФБ-ң мінездемесі бойынша;
в) салдыстыратын құбылыстарға байланысты.
Бұл бағыттардағы жұмыстарды критикалық ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
ашуға мүмкіндік береді. Бұл зерттеулерге ФБ-ң ... ... ... ... ... ... және ... салыстыру және де ФБ-ң формальді,
формальді-мағыналы, семантикалық мінездемелерін ... ... ... ... және ... ... және туыстас емес фразеологиянық ... ... ... ... фразеологиялық нысандары
пайда болды. Бұлар фразеологияның аумағында ... ... ... ФБ-р [11, б. 656 ... ... атап ... бұл біріншіден тілдердің жеке топтарына,
қос-қостан болуына,сонымен қатар тілдің барлық фразеологиялық ... ... ... әр ... ... топтардың, ФБ-ң дәрежелерінің,
жеке ... ... мен ... ... бірақ бұл
түгелдей фразеологиялық ... ... жоқ. А.Д ... осы ... ... ... зерттеудегі осы ... ... ... ... ... етіп қойды. Ол фразеологияны
салыстыра зерттеудегі бұл ... ... ... ... ... келесі
сұрақтардан тұрады:
а) екі немесе одан да көп тілдердің фразеологиялық жүйесінің ... және ... ... мен ... неден
тұрады;
б) олар тілдің функционалды,семантикалық, формалы-мағыналы және құрылымдық
сияқты негізгі аспектілерінде қалай ... олар ... ... және ... факторлармен шартталған
[31, б.73 ].
А.Д Райхштейнің еңбегінде фразеологияны салыстыра зерттеу үш деңгейде
өтеді: 1) ... ФБ, 2) ... ... 3) ... ... ... ұлтаралық тілдік ұқсастықтар туралы сұрақтарға басты
назр аударылады. Тіл қалыптасуындағы әр түлі ... яғни ... ... және ... ... ... және салыстырмалы прагматикалық) ФБ-ң ... ... мен ... ... ... нысанына екі тілдегі жеке, нақты ФБ емес,керісінше ФБ-ң топтары,
парадигматикалық бірігулер, әсіресе ортақ мағынаға ие болған фразеологиялық
реттер, ... ... ... жатады. Бұл салыстырмалы анализдеудің
басты мақсаты ФБ прототиптерінің арасындағы бір-бірімен ... мен ... ... ... және ... ашу және ... моделдерді синхронияда қалай айқындаса диахронияда да солай
айқындау.
Үшінші деңгейде екі ... ... ... ... ... ... ... қарастырылыды. А.Д
Райхштейн зерттеудің ортақ тілдік жүйесіндегі фразеологияның ... ... ... және ... ... ФБ-ң ... және ... сөз бен сөз тіркестері арасынан орын ... ... көп ... ... ... фразеологиясында сол тілдің лексикасы мен грамматикасындағы
ерекшеліктер айқын ... Бір ... ... бір ... бар, ал ... ... олар ... жоқ. Әр түрлі фразеологиялық
жүйелерді салыстырғанда тіл жүйесінде тілдің ұқсас ... ... ... да ... ... ... болады. Зерттеген кезде
ұқсастық деп тапқан нәрсе айырмашылық ... ... ... ... А.Д
Райхштейн көптеген неміс тіліндегі баяндауыштардың sein, haben,machen,
bringen жиі қолданылатындығын және ... ... ... ... айтады.
Біз А.Д Райхштейннің жұмыстарына әдейі толығырақ тоқталып өттік.
Себебі ол тек неміс тілінің басқа ... мен ғана ... ... ... ... тілдер комбинациясының салыстырмалы анализдеуіндегі негізгі бағыттары
мен қиындықтарын анықтады.
Мысалы: Ю.О. ... ... als object ... атты докторлық зерттеу монографиясы тек тілдік
әмбебаптар мен ... ... ... ... ... ... А.Д.Райхштейннің фразеологияның дамуына қосқан идеялары мен
теориялық білімдерін ортақ ... ... ... ... ... ... ... әмбебаптар, ФБ
фразеологиялық байланысы, олардың құрылымдық, ... ... ФБ ... ... ... ... қиындықтармен
қатысты жұмыс атқарады. Ортақ, жеке және салыстырмалы ... ... ... ... ... "Қазақ және
неміс фразеологиясының негіздері" атты еңбегін ... ... ... ... ... ... үлгі
ете отырып, бұл ... ... ... ... ... тілі
фразеологиясында өте жақсы анализ жүргізген. Бұлар оның еңбегінде тек неміс
және қазақ фразеологиясында ... қана ... әрі ... ... тұрақтандырылып отырады [34, б.183].
Салыстырмалы фразеологияның құрамына фразеологиялық байланыстар ... ... ... енеді. Әр түрлі тілдерден
фразеологияларды салыстыра зерттеу шет ел ... ... ... ... болып фразеологияда бұл бағытқа жол салғандар бұрынғы ГДР-
ң ғалым-лингвисттері болды. Мұндағы ортақ жол бұл ... және ... ... ... ... мен ... ... б. 240], бірақта сонымен қатар неміс тілінің фразеологиясын
француз, польша тілдерінің фразеологиясымен салыстырған.
Шығыс және ... ... ... фразеологияның дамуына Ресей және
бұрынғы СССР мемлекеттерінің ... ... ... тигізді.
Фразеологияны салыстырмалы зерттеу кеңістігіне Шығыс және Батыс Европаның
көптеген тілдері де жинақтала бастады. Бұған Европаның әр ... ... ... бола алады [17, б. 240] сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... бола ... Соңғы жылдары салыстырмалы фразеологияның
ішінде контрастивті фразеологияға ерекше көңіл бөліне бастады. Ол әр ... ... ... зерттеуіндегі үш әртиптіліктің
біреуін құрайды.
Қазіргі заман тіл білімінде ... ... ... ... ... ... лингвистика, контрастивті грамматика,
контрастивті лексикология, контрастивті фразеология. Бұл ... ... ... ... ... ... қамтиды. Бұл бір-
біріне әртүрлі құрылымды-генетикалық жағынан алғанда өте жақын және жақын
емес ... ... ... ... емес және ... ... ... тілдер. Бірақ басты болып табылатын бұл контрастивті ... ... ... отырған тілдердің контрастивті, ұқсас емес
белгілерін айқындау [28, б.134-135].
Контрастивті фразеология контрастивті ... ... ... Бұл ... ... ерекше бір бөлімі.
Оның алдына қойған негізгі мақсаты қарама-қарсы ... ... әр ... ... ФБ ... және ... ... айтсақ Ф.Б-
ң бейнелік жағынан айырмашылықтарын зерттейді [39, б.389 ]. ... ... ФБ-ң ... деривациясы мен семантикасын анықтайтын ... ФБ-ң ... ... ... – семантикалық мағынаға, ал ФБ –
кеңейтілген, бейнелі, түгелдей ... ие ... ... бейне әр
тілде тепе-тең, бір-біріне жақын немесе қарама-қарсы болуы мүмкін. ... ... ФБ-ң ... ... көп ... ... ... мен
баламалары бар. Мысалы: украин – біла ... ...... ... – бела врана, чехия – lila vrana, ағылшын – white crow, неміс –
weisser Robe, ... – ақ ... Бұл ФБ ... ... ... мінездемесі жағынан ұқсас келеді. Осы ... ... ... ... ақ" ... ішкі ... ... бұған қарама-қарсы фразеологиялық бірліктер де бар.
Мысалы: ... ... ... ... ағылшын тілінде – black swan (қара
аққу) – ұзақ уақыт белгілі болмаған аққулардың бір түрі, болгар ... ... ... ... ... ... және ... жағдайдағы ФБ мен
фразеологиялық бейнелер арасындағы қатынас тек ... ... ... мен ғана ... ... ... аққу және ... жақсы құстарды қара түспен ... де ... ФБ-ң ... салыстырмалы фразеологияда қарастырылмайды, себебі олар әр тілдегі
ФБ-ң ұқсастықтарын зерттеумен айналысады, ал типологиялық ... ... мен ... ... ФБ-ң ... ... ... болғандықтан оларды тек контрастивті фразеологияда ғана
зерттелінеді.
Контрастивті фразеология ФБ-ң ... ... ... Сонымен, әр түрлі тілдердің ФБ-н, фразеологиялық жүйелерін
салыстыру қажеттілік ... ... ... ... ... ... зерттеудің 3 түрін атап ... ... ... және ... ... Олар әр ... жүйелерді және ФБ-ң ұқсастықтары мен айырмашылықтарын
зерттеуде және ғылыми ... ... ... ... теориясын
қалыптастыруда үлкен үлес қосты.
1.5 Фразеологиялық универсалилер
Олар барлық тілдерге тән ... ... ... яғни ... фиксация және мағынаны бекіте түсу ұғымы болып
табылады. Атап айтқанда ... ... бір ... және ... ... мен ... ... ие, өйткені бұл ерекшелік ұғымды-
семантикалық универсалилерге тән. Ал бұл ... ... тән ... ... ... ... да, ... жоспары бар, яғни
олар билатеральді. Полисемия - ... ... ... ол ... тілде бар және барлық тілде сөз көп мағынаға ие болады.
Синонимия – лексико-семантикалық ... ... ... сөз ... ... ие болуға талпынады. Бұл да барлық тілдерде орын алған
лексико-семантикалық ... екі ... ... және ... мен ... жоспары арасында байланыс пен тәуелділік болады,
сондықтан олар тілдің ... ... ... және оларды ұғымды-
семантикалық универсалилермен теңестіруге болмайды. Соған сәйкес олар
адамның ... ... ... ... ... принциптерді, тілдігі ақпаратты
бекіту, жүйелеу, сақтауды көрсетеді.
Типологиялық және универсалилер лингвистикасы бірінші ... ... ... ... және ... ... ... мен мағынасы
арасындағы қатынастарды есепке алады. М.М.Гухман көрсеткендей ұғымды-
семантикалық универсалилерге, ... ... ... ... олардың
құрылымына назар аудару олардың типологиялық белгіленуін бұзады. Шынымен
тілдік белгілердің мазмұны – ... ... ал ... ... ... ... ... шындық.
Фразеологиялық универсалилер екі түрге бөлінеді:
а) лексико-фразеологиялық (мысалы, лексикалық та, фразеологиялық та жүйеге
тән синонимия мен полисемия);
б) жеке фразеологиялық универсалилер, олар тек ... ... ... универсалилер 3 топқа бөлінеді:
1) тілдік емес ... ... ... ... ... ... лексико-фразеологиялық универсалилер;
3) жеке фразеологиялық универсалилер.
Фразеологиялық универсалилердің әрбір ... ... үшін әр ... ... ... фразеологиялық универсалилерді зерттеу тіл мен
ойлау қарым-қатынасындағы негізгі бір қиындық болып табылады. Бұларға ... ... ... ... ... ... ... әдістері
қолданылады. Бірақ ең тиімді әдіс ономасиологиялық зерттеу жолы. Тілдік
емес образ арқылы шартталған ... ... ... ... ... ойлау, логикалық категориялар және абстрактілі түсініктер, адамның
іс-әрекеті мен көңіл-күйіне дейінгі категориялар ... ... ... ... яғни ... ... ... көрінісі. Осы
мәселелермен айналысатын Е.М.Солодухо әр түрлі тілдердің фразеологиясында
көрінетін түсініктер көп жағдайда универсалды болып келеді ... ... [41, б. 143 ... ... ... ... ... Оларды
зерттеуде лексикологияда қалыптасқан барлық әдістер кең қолданылады. Бұл
жерде семасиологиялық тәсіл ... ... ... ... ... ... ... келеді. Зерттеу кезінде лексика
мен фразеологияның жеке-жеке салалар емес, ... бір ... ... ... ... ... және ... бір-бірімен
байланыстылығы ортақ заңдылықтарды анықтайтындығы ... ... ... ... универсалилерге лексикаға да,
фразеологияға да тән семантикалық категориялар, яғни ... ... ... ... Бұлар жеке тілдік категориялар, бірақ жеке
фразеологиялық феномендер емес. Оларды фразеологиялық материалдарда зерттеу
олардың ... ... үшін ... сондай-ақ лексикамен
салыстырғанда, фразеологияның сандық ерекшелігін анықтау үшін қажет. Арнайы
әдебиеттерде фразеологияға қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... сирек кездеседі.
Фразеологиялық сөздікте полисемия кездессе де, бұл ФБ кең ... ... [44, б. ... j-m die Zunge losen ... кең ... j-m durch ... gekalt Alkohol, ... Anteilnahme zum Reden bringen
полисемантикалық ФБ ретінде беріледі.
Жеке фразеологиялық ... ... ... ... ... әдісті пайдалану ... Жеке ... ... үш ... ... болады. Бірінші кезеңде
фразеологиялық универсалилердің үш тобымен шектелеміз. Бұл тапсырманы екі
кезеңде шешу ... ... жүйе ... ... ... ... емес, сырттай
шартталған фразеологиялық универсалилерден бөлу.
2) жеке ... ... ... ... ... тапсырманы орындау үшін, лексико-
семантикалық универсалилерге фразеологиялық ... ... ... беретінін ашып алу қажет. Лексико-семантикалық ...... ... тиесілі тілдік номинацияның ... ... ... ... ... (белгілеу) [6, б. 105-128].
Бұл жерде фразеологиялық жүйедегі форма мен мағына арасындағы байланыс
сөз болады. Екінші мәселені шешу үшін жеке ... ... алу ... Жеке ... ... ... ... саласы. Сондықтан осы салаға мысал ... ... ... қиынға соғады.
Жеке фразеологиялық универсалилерге қатысты мәселелер лингвистикадан
тыс сырттай шартталмаған және ... ... ... ерекшеленеді. Лексико-фразеологиялық универсалилердің
басты мәселесі синхрония мен ... ... ... ... ойластыру. Бұл барлық тілдердің фразеологиясын зерттеуде анықталған
материалдардың ... ... ... ... ... Ал жеке
фразеологиялық универсалилерде мәселе басқаша шешіледі. Бұл сала толығымен
зерттелмегендіктен, онда түгендейтін ештеңе жоқ. ... тек ... ... және ... ... монографиясында неміс
және орыс фразеологиясының конфронтативті талдауы бойынша зерттеуі бар.
Фразеологиялық ... ... ... ... үш ... ... болады. Біріншіден бұл топтардың арасындағы
шекара анық емес, қажет ... ... ... бір ... ... ретінде
қарастыруға болады. Екіншіден, фразеологиялық универсалилердің әрбір
тобында синхронды және ... ... ... ... ... ... ... ғалымдармен зерттелген, мысалы, Чернышева,
Гвоздарев, Кунин. Диахрониялық универсалилер ... ... ... болады. А.В Кунин барлық ФБ өз дамуында белгілі
кезеңдерден өтетіндігін ... [14, б.448 ]. А.Г ... ... диахронды процесстер ФБ-ң ... ... ... ... өмір сүреді. ФБ-ң деривациялық базасының, ... ... де ... ... универсалилерге жатқызылуы
мүмкін. Сондай-ақ осыған ... ... ... ... ... кіргізуге болады.
Фразеологизмнің семантикасы «кең» болған сайын, оның полисемиялығы
аз болып келеді. Ал ... ... ... ... ... Мысалы: alles ueber einen Leisten schlagen, alles ueber einen
Kamm scheren, alles in einen Topf werfen – alles gleich ... und ... ... nicht beachten [46, б.199]. ... дамуы Goerner [Leipzig,1980] фразеологиялық сөздігінің
алдыңғы қатарлы ... ... ... ... семантикалық
топтағы ФБ –р Prahlerei - grosse Bogen spucken, grosse ... das Maul ... das Maul ... auf ... hauen, maechtig ins Korn stossen, Wind machen, sich in die ... eine Nummer ... eine Schau ... антонимияны зерттеу үлкен қызығушылық ... ... мен ... ... арасында да
ерекшеліктер бар. Лексикада антонимия ретінде көбінде сын ... ... ... ... ... ретінде вербальды ФБ келеді.
Мысалы: sich ins Zeug legen – sich ... eine ruhige Kugel schieben ... nicht ... das Pulver nicht erfunden haben – dumm sein; ... gestern sein – j-m unter die Arme greifen, j-n in einem ... j-n im Stich lassen - j-m in Notfall die ... [47, ... ... ... кең ... ФБ және ... ... ФБ жатады. Кең семантикалы ФБ-ге көп жағдайда
мынадай ФБ жатады: vor Anker gehen – irgendwo aus ... ... den ... zu etwas legen - den Anfang von etwas bilden; ... voll haben – es sehr satt haben; ... aus dem Wege gehen – j-
n/etwas als unangenehm Empfundenes meiden; die Angel ...... ... zu bekommen.Күрделі денотативті – ... ие ... ФБ ... жатады: den Bock zum Gaertner betreuen;
Perlen vor die Saeue werfen- ... Dinge ... ... j-m der nicht ... ... zu bieten; das Kind mit ... ... – schlechtes ablehnen/kritisieren/strafen und dabei so
weit gehen, dass man auch gutes ... ... мен ... арасында белгілі тенденция,
корреляцияға тартылыс бар. Мысалы, кең ... ... ФБ ... ... ... немесе Фляйшердің айтуы бойынша
базисті конситуенттерден тұрады. Мысалы: im Eimer sein- ruiniert, ... ... ... sein; etwas ueber Knie brechen – ... ... ... auf etwas geeicht sein – eingeuebt,
spezialisiert sein, ich auf etwas ... gut ... j-m den ... - j-n durch etwas zum ... bringen; Anstoss an etwas
nehmen - durch etwas beleidigt oder gekraenkt warden.
Денотативті – ... ... ФБ-р үш не одан да көп ... ... ... ... Мысалы: gute Miene zum boesen Spiel
machen – seinen Aerger/Zorn nicht zeigen, so tun, ais Waere ... mit dem Kopf durch die Wand wollen – seine ... ... ... durchfueren wollen, starrkoepfig sein,
vom Regen in die Traufe kommen – aus einer unangenehmen, ... ... eine noch ... greaten; mit dem Schinken noch der Wurst werfen ... ... um ... zu gewinnen; mit der Tuer ins ... – ohne lange Vorrede sagen, was man moechte, was man auf dem ... ... ФБ мен ... ... жоғарыда жүйелілік
қатаң тәртіпте емес, сондықтан осында әр түрлі ... ... ФБ ... ... ... тілдік емес факторлармен
шартталған. Келесі тұрақты тіркестер көңіл-күй ... ... ... ...... және ... ... осыған орай
керісінше das schwarze Schaf екі компонентті сөзден ... ... ...... ... ... ... ие болып келеді - өз ... ... іс- ... ... ... ... мүшесі, щсы отбасылық
дәстүрінен шеттетіледі. Осыдан фразеологиялық ... ... ... ... қатар, бұл тұрғыда фразеологизмнің семантикалық
дәлелдемесін және олардың түрлерін есепке алу қажет. Мысалы, ФБ-ң ... ... ... деп аталатын фразеологиялық делелдемелер
бар. Ол «конституативті» дәлелдеме негізінде қалыптасады. Конституативті
дәлелдемеге ... ... ... сөздерді жатқызуға болады. Осыған
байланысты А.Д ... ... ... дене ... ... бір ... байланысты екендігін айтады. Мысалы: бас ақылмен,
жүрек көңіл-күймен, ауыз ... және ... қол ... ... ... ситуативті дәлелдемелері келесідей ... die Kirche im Dorf lassen – nicht ... in ... bleiben. Бұл мысалдардағы ең басты мәселе, фразеологиялық ... ... ... ... ... ... яғни ... барлық мәндері арқылы дәлелденген. Барлық мәселе, ... ... ... ... ... ... ойластыруға ұшырайды,
нәтижесінде маңызды фразеологиялық мағына қалыптасады. Яғни ... ... ... ойластыру кезінде пайда болады.
Фразеологиялық жүйе лексикалық жүйеге қарағанда шағын және ... ... ... ... ... ... мұнда жеке
тілдік белгілер емес, жалпы тілдік заңдылықтар қарастырылады. Жүйелік
корреляция бір жағынан ... ... ие, ... ... тек ... ... ... тілдер тобына жатқызылуы мүмкін. Жүйелік корреляция әр ... ... ... ... ... заңдылықты білдіреді.
Лексикалық семантика теориясында ортақ заңдылықтарды арнайы зерттеудің
тағы бір ... ... мен ... ... тек ... ... ... Талдауға жатқызылатын құбылыстар абстрактілі болған
сайын, универсалилердің қатысуы көбірек немесе ... әр ұлт ... ... ... ... ... ... көрініс табады.
Яғни жеке тілдердің ішінде универсалилерді ... ... жоқ. ... ... ... ... емес, макролингвистикалық болады. Әр түрлі тілдерден
бірдей образды ... ие ... ФБ ... ... ... бірдей
сәйкестіктерді көрсетеді. Барлық ... ... ішкі ... ... ... ... Орыс ... осындай ішкі формаға,
фразеологиялық образға ие болған ФБ жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... Бір ... барлық тілдердің ФБ салыстырып, зерттей алмайды. Сондай-ақ әр
түрлі тілдердегі жеке ФБ ... ... ... ... ... Олар ... жақындығы немесе
ареалдық жақындықпен тікелей не жанама ауыстырумен, калькалаумен, ойлау
заңдылығының жан-жақтылығымен ... ... ... ... ... ... тілдік мағына және тілдік форма немесе мазмұн жоспарымен
сөйлемше жоспары арасындағы ... ... ... пәні болып
табылатыны анықталды.
Осылай лексико- семантикалық универсалилер номинативті бірліктердің
формасы мен мағынасы ... ... ... ... ... ... номинацияның имманентті механизмі болып табылады. Осы және басқа ... ... ... ішкі ... ... де ... ... диахрония – бұл фразеологиялық қайта ойланудың өзгеруі
және өзгеру тарихы [10, б. 9-10]. Осыған ұқсас пікірді Чернышева көрсетеді.
Фразеологиялық ... ... жеке бір топ ... ... ... ... ... атағанда
интерлингвистикалық фразеологиялық универсалилерді бөліп көрсетуге болады.
1. Абсолютті балмалар. Бұл түрге салыстырмалы ... ... ... ... ... және ... ... изоморфизміне ие
болған ФБ жатады. Мысалы: нем in seinem Element sein – голланд.: in ... zijn- ... to be in one`s ... sich die Finger
verbrennen-голланд.: vingers branden –англ.: burn one`s ... ... ... өз ... ... фразеологиялық варианттарға
және құрылымды-семантикалық ұқсастық немесе тек ... ... ... әр ... ... ... Мысалы: нем.: j-n
grun und blau schlagen – голланд.:iem bont en blauk slaan – ... beat ... and blue; нем.: weder sinn noch verst and hoben – ... slot ... heben – ... be without rhyme or reason; нем.:sich in sehneckenhous
zuruck zilhen – голланд.: in zijn ...... to draw in ... ... ... ... ... роман, словян тілдерінен
Е.М.Солодухо. Бөлшекті баламалық фразеологиялық бірліктерде бір ... ... ... ... Ф.Б.-ң құрылымы күрделі болса,
соғұрлым олардың арасындағы формальді айырмашылықтар көп болады [50, б.296-
300].
3. Әр түрлі ... ФБ ... ... ... ... ... ... баламалықтың негізгі түрлері ... ... ... ... ... ФБ-ң ... зерттеу жасау нәтижесінде Райхштейн екі универсалды квантитативті
заңдылықтарды белгілйді: а) ... ... ... ... ... баламалар көбірек
кездеседі [24, б.150 ].
Осы ... ... ... ... және ... ... мұнда әр түрлі зерттеу міндеттерінің барын
көрсетеді.Фразеологиялық универсалилерді классификациялау жаңарып ... ... ... ... ... осы ... негізінде
жатқан ортақ принцип – универсалды және идиоэтникалық қатынастардың тілдегі
диалектикасы. Осы принципке сай тілдің барлық құбылыстарында йниверсалдылық
элементтері ... ... ... ашу ... ... ... жалпы міндеті.
2 «ОЙЛАУ» ФРАЗЕОСЕМАНТИКАЛЫҚ ӨРІСІНДЕГІ ТІЛАРАЛЫҚ
ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ БАЛАМАЛАР ТИПОЛОГИЯСЫ
2.1 Ойлау – дүниетаным құралы
Логика зерттейтін сала – ... ... ... ... адамның ойы –
ғылымдардың зерттеу объектісі болып табылады.
Логика – адам ойын, оның ... ... ... ету ... ... Бұл ... ... логика деп атайды. Формальды
логиканың объектісі – ... ... ... ... үш ... ... ой-
пікір, ой қорыту. Ойлаудың мәні, сан қырлы қасиеттері, ... ... ... процесі – логиканың зертеу мақсаты.
Ең алдымен ойлаудың құрылымдық ... ... ... ... -
әлемді, адамдардың өзара қатынасын танып-білудің, оның үстіне, тәрбиелік
ықпалдың аса маңызды, негізгі құралы.
Дұрыс ойлау ... ... ... ... де ... оның ... арқылы қалыптасқан болатын.
Бірақ осындай ұлы жетістікті көп жағдайда ... ... ... ... ... пайдалану орын алады. Бұндай болмас үшін
ойлау табиғатын, оның ерекшеліктерін, қасиеттерін ... ... ... ... ғылымы көмек береді.
Логика адамның ойлау процесін жан-жақты түбегейлі ... ... ой ... ой қорыту үрдістері өте күрделі мәселе. Оны көптеген ғылыми
салалар өз тұрғысынан қарап, зерттеп жатады. Мысалы, философия, психология
сияқты ... ... ... ойлау процесін зерттесе, медицина,
математика, физика, ... ... ... ... ұстай
отырып, өз ғылымын үдете дамытуға жігер алады.
Логика ойлау ... ... ... ... ... ... ортаны, заттар мен құбылыстарды адамға қалай ... ... ... ... ... және ... ... айқындайтын
ғылым. Логика дұрыс ойлау заңдары туралы жүйелі де ... ... ... талаптар туралы ғылым. Логика ғылымы - өз ... ... ... бар ... бір ... ... сала.
Логиканың ішкі әлеміне ену, оның ішкі ... мен ... ... ... ... оңай емес [8, б.224].
Анықтама, жіктеп-саралау, дәлелдеме, бекерлеу, ... ... ... әрбір адам өзінің ойлау қызметінде ұдайы қолданып
отырады.
Ойлау қабілеті адамға тек ... ... ... бірге пайда болады. Ақыл – қоғамның адамға тартқан сыйы. ... адам өз ... ... ... игеру барысында қалыптасып,
жетіле түседі деп көрсеткен көрнекті орыс философ ғалымы Э.В.Ильенков.
Логикалық ... ... да ... ... дамытуда, қоғамда болып
жатқан өзгерістерді пайымдауға шешуші түрде ықпал етеді. ... ... ... ... ғылымының орны ерекше зор. Логика төмендегідей
жіктеледі:
а) ... ... ... ... диалектикалық логика.
Ойлау мен болмыс заңдары мазмұны жағынан бір-бірімен қайшылықта немесе
үйлесімді келеді, диалектикалық қатынаста болады. Ойлау болмыстың ... ... ... материалдық қарым-қатынас диалектикасы ... ... да, оның ... заңдылық қасиеті субъективтік диалектика
арқылы көрінеді. Болмысқа материя, материалдық қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... қиял ... немесе диалектикалық логика - ойлау мазмұны, мәні туралы, таным
процесінде пайдаланылатын ең ... және ... ... ұғымдар
категориялары туралы ғылымдар, диалектикалық логика мен формальдық логика
ойлауды түрліше тұрғыдан ... ... ... зерттегенде ойдың бір даяр формаларынан
басқа да жолдармен қалай туатынын зерттейтін заңдарды тұжырымдап ... ... ...... ... бен түсініктеріміздің
қалыптасуын және дамуын қарастырады, олардың ... ... ... ... жер ... пайда бола бастағаннан бастап өмір сүріп
отырған табиғи ортаны өзінің сезім мүшелері ... ... одан әрі ... ... ... сараптап, жүйелейтін жағдайға көтерілген де, болып жатқан
құбылыстардағы белгілі бір ... ... ... сақтап,
логикалық ой қорытындылар жасауға дейін жетілген.
Ойлау деңгейіндегі образдар, ... ... ... ... ... іске асып, жалпыламалық сипат алады. Тіл мен ой ... ... Орыс ... ... ... ... ... «Ойдағы оқиға - тіліңде»
(«Что на языке, то на уме»). Тек қана тіл ... ойды ... ... ой ... пікір таластырып қана шындыққа жетуге болады.
Көне Грек, Ертедегі Рим философтары, софистері ойды ортаға салып,
шәкірттерімен пікір ... ... ... ашуға тырысқан. Қазақ
халқының өткен ғасырларындағы ғұлама ... ... Қожа ... ... Хайдар Дулати ой қорыту, пікір алмасу процесін де тіл
арқылы, жазба қағидалар ... ... ... мәлім.
Ой мен тіл тікелей байланысты. Ойдың тіл мен ... ... ... жеткізерлік әдісі жоқ деуге болады. Ойдағы бір ... ... де сол ... ... іске ... осылайша ойды сыртқа шығаратын адам мен адам ... пен ... ой ... ... ... тіл, ой дамыту, адамзат ... ... Тіл мен ... бір ... адамдардың қарым-қатынас
қажеттілігінен туған.Оның ... өмір ... ... ... ... және сол өндірісті дамыту процесіндегі адамдар ... Тіл даму ... ... ... ... ... ... сана-сезім жетілуіне тікелей байланысты.
Ұшқыр қиялмен қорытылған ойды материалдандыру ... ... ... ... Бұл ... логикада белгілі бір субъективтік ... деп ... да ... Мысалы Абай ағамыздың айтқан «Көңілдегі
ажарлы ой ауыздан шыққанда өңі қашады» пікірі ... ... Ой ... ... ... және анатілін терең біліп, дамуына баға жетпес үлес
қосқан Абай ағаның осы қағидасы тіл мен ойдың ... ... ... ... Сергей Есенин де адамның ой-қиялын өрбітіп, ... оның ... мен ... ... ... «кіндіктен тіспен тістегендей
болса» деп тұжырымдаған.
Сонымен ойлаудың сыртқа шығатын материалдық белгісі тіл ... ... ... ... ... оның ... мен мәні, логикасы бірінен бірі
айырғысыз, қабысып, біте қайнасқан болуы ... ...... ... заттар мен құбылыстар.
Заттардың жан-жақты, мағыналы қарым-қатынасын ой негізінен ... ... ... тек ... бір ... ... ... да, сөзде,
сөйлемдерде оның семантикалық жағын айқындайды.
Әр адамда оның ақыл- қабілетіне орай өзіндік ойлай ... Осы ... әр ... ақыл ... ... ... ... "ойлау"түсінігінен кеңірек келеді, себебі ақылдылық
интелект сияқты тек ойлау қабілетінен ... ... да ... ... ... байқалады. Кей адамдар ойлауда көрнекі
бейнелерді көбірек пайдаланса, басқалар теориялық тұжырымдарды негізінен
алып, ой ... Ой ... ... ... адам ... оның ... ... мен еңбек, тұрмыс тәжірибесіне де, ... ... ... де тәуелді келеді [33, б.73 ].
Ойлау процесінің жеке ... ... ... әрқандай ой
әрекетінің міндет, мақсат белгілеу, яғни, бастапқы кезеңдегі ... ... ... ... ... мен ... көрінетінін
байқаймыз. Тұлғаның ойлау дербестігі оның жаңа мәселелер мен ... ... ... тың ... шеше ... ал бұл ... өз ... белсенділігімен, яғни, кезіккен міндеттер мен мәселелерді өз
бетінше ... ... ... ... ... жолдары мен құралдарын
барластыра алумен байланысты. Ойлаудың мұндай ерекшелігі, әсіресе, мектеп
алды ... ... көп ... ... ... болған 3-4 жастағы
сәбилер үлкендерге "неге олай?", "неге бұлай?" деген сұрақтарды жиі қояды.
Мәселе шешуге орай ... ... ... ... ... ... ауқымдығы, яғни, қойылған проблеманы тұтастай көре біліп,
оған байланысты болмыс сырларын көптен қамтып, өткенді, ... мен ... ... пайдалана білу үлкен мәнге ие. Мұндай адамдарды
көбіне "өрісі кең" деп ... ... ... ойға ... ... ... не ... жалаң құптай салмай, терең сын талдауына келтіріп, "оң" не
"қарсы" ... ... ... етеді. Сындарлы ақыл сипаты адамның
объективті жағдайлар мен өз іс-әрекетіне ... баға беру ... ... ... алға ... ... жан-жақты өлшеп, оларды
тексеру нәтижелерін объективті бағалай ... ... ... ой
дамуының негізі әрбір тұлғаның терең білімділігі мен тәжірибесінде. Балалық
шақтан көрі жас ұлғайған сайын ... ... ... ... ... барысында және оның нәтижелерін
практикаға ендіруде ойлау икемділігі үлкен ... ие. Ой ... ... ... да ... ... ... қалған көрсетпелер мен
бұрыннан қалыптасқан әдістердің құрсауында ... ... ... орай ... да жаңа ... келе алуын көрсетеді. Бұрыннан
қабылданған ойлау және әрекет стереотиптерінен құтылу өте күрделі, салмақ
түсіретін, ... ... ... ... ... Бұл ... ой
еркіндігіне, жаңашыл ойлауға арнайы тәрбиелеуді керек етеді.
Ойлаудың жеке дара ... ... ... келесі жәйтті
естен шығаруға болмайды: ой толғайтын мидың өзі емес, ... ... ... ... ... пайдасыз болжам деңгейінде қалып жатқанының
куәсіміз, сондықтан ... ... ... жасампаз, белсенді әрекетпен
ұштасқаны, әр адамның өз дарынды қызметін пайдалы, ... ... ... жөн.
2.2 "Ойлау" семантикалық өрісіндегі фразеологиялық тіл аралық
баламалар.
Фразеологиялық ... әр ... ... ... әр ... өмір ... ... типологиялық ұқсастықтары әр түрлі халықтың
логикалық және ... ... ... ... ортақтығына
негізделген. ФБ-ның фразеологиялық мағынасы болжаулы ... ... ... ... ... тура ... образды-ассоциативті. Алдын
ала болжау мен болжай ... жеке ала ... ФБ-ң ... ... ... ... ... барлық адамдарға ортақ жағдайларға негізделген, сондықтан
бір-біріне байланыссыз әр түрлі ... ... және ... ... ... деривациялық базамен қалыптасуы
мүмкін.
Екіншісі, ережеге сай, халықтың тарихи, ... ... және ... даму ... байланысты, сондықтан туыс емес тілдерде
ұқсастықтары жоқ.
Бұлай болу ... ... ... баламалардың барына немесе
жоқтығына байланысты, және ол тіларалық фразеологиялық баламаларының тілдік
факторы ретінде қарастырылуы ... ... осы ... ... атап өтуі ... тілдік туыстығы мен әлеуметтік-
тарихи ортақтығында аса ... ... жоқ. Бұл ... ... мәдени
жақындықтың туыс емес немесе алыс туыс тілдердің ... ... ... ... Оларда кеңістіктік ортақтық болуы мүмкін.
Мұндай әр түрлі ... ... ... ... жақын өмір
сүруі мүмкін, яғни ареалды жақындық болады. Олардың кейбір ... ... ... ... ... мемлекеттік
құрылымының, әскерінің, салт-дәстүрінің формасы бір-біріне сай ... ... ... ... ... ... яғни
фразеологиялық баламаның болу мүмкіндігіне алып келеді. ... ... тура ... мен ... ... арасындағы
байланыс белгілі жағдайдағы тек ареалды немесе ... ғана ... ... ... қатар А.Д.Райхштейннің ойынша
ауыспалы ... ... ... ... ... ... Бұл ... құрудың семантикалық механизмі міндеттілік шамасымен
ерекшеленеді. Бұнымен осы ... ... С.К. ... ... ... Осы ... ... болған сайын, кездейсоқтық төмен, және
осы тілдерде құрылымды-эквиваленттік ФБ-ң қатар қалыптасу мүмкіндігі жоғары
[40, б.264 ].
"Ойлау" ... ... ... отырған үш тілде тіларалық
фразеологиялық баламалардың мұндай құрылымды-типологиялық түрлігі бар.
Тіл аралық фразеологиялық баламалардың ... ... әр ... салыстырып отырған тілдердегі ФБ-ң деривациялық
базасының толық сәйкестігінің ... яғни ... және ... ... ... ... келуі.
Мысалы: Ein Gedanke fährt ihm durch den Kopf- басына бір ой келді-какая-то
мысль проноситься у него в ... sich den Kopf ... ... қатырды-
ломать себе голову; nicht aus den Gedanken kommen- ... ... из ума; j-n auf einen Gedanken bringen- ... ой салу-подать
мысль кому-то; j-d ist in Gedanken vertieft- тұнық ойға ... ... в свои ... auf den Gedanken kommen- ... ... на ... аралық фразеологиялық баламалардың ұқсастықтарының II дәрәжесі,
бұл осы берілген ... ... ... ... ... ... j-d hat einen dicken Kopf -голова пухнет от ... ... ... aus den Gedächtnis schwinden-вылететь из головы-ойынан шығып кетті;
j-n auf andere Gedanken bringen -отвлечь мысли в другую сторону -ойы ... ... sich D etwas hinter die Ohren ... ... себе на носу
-ойына тоқу/түю;
Тіларалық фразеологиялық баламалардың ұқсастықтарының III ... ... ... ФБ-ң ... деңгейдегі деривациялық базасының толық
ұқсастығының болмауымен ерекшеленеді, яғни грамматикасы мүлдем басқа.
Мысалы: keinen Gedanken mehr an j-n ... ... ... ... j-m etwas in den Kopf setzen ... кому-либо голову - біреудің
басына әлек салу; es will mir nicht in den Kopf -мне это в ... не ... ... ... қонбады; ein guter Gedanke kommt nie spät-хорошая мысль
всегда к месту -жақсы ой әрқашан орынды;
Ең кең ... және ... ... бұл ... IV ... СК-прототиптерінің толық ұқсастықтары жоқ. ФБ-ң лексикалық та,
грамматикалық та мүлдем ұқсамауымен ... nicht auf den Kopf gefallen sein ... ... - басы ... seinen Gedanken ... ... ... - санасын сан-
саққа жүгіртті; sich D etwas hinter den Spiegel stecken - намотать себе на
ус - ... ... sich etwas im Kopf ... lassen - ... ... басына іс түсті;sein Kőpfchen anstrengen- раскинуть умом
- басын шарға салу;
"Ойлау" семантикалық өрісіндегі ФБ-ң ... ... ... ... үш ... ... ... үш түрге
бөлеміз:
Бірінші түр: Барлық үш тілде таралған фразеологиялық ... ... ... ... тіларалық фразеологиялық универсалилер деп атайды.
Мысалы: : Ein Gedanke fährt ihm durch den Kopf- ... бір ой ... ... ... у него в ... sich den Kopf ... басын
қатырды- ломать себе голову; nicht aus den Gedanken kommen- ойынан ... ... из ума; j-n auf einen Gedanken bringen- ... ой ... ... j-d ist in Gedanken ... тұнық ойға батты- кто-то
погружен в свои мысли; auf den Gedanken kommen- ойына түсті-прийти на ум.
Екінші түр: Тек екі ... ғана ... ... ... тіларалық фразеологиялық фреквенталиялар деп атайды.
Мысалы: j-m schwirrt der Kopf - у кого-либо каша в ... Gedanken ... - ... пошлинами не облагаются; Der Wunsch ist der Vater ...... так ... что хочу так; bei j-m wächst der Kopf durch
die Haare – у ... уже ... в ... viele Kőpfe, viele Sinne ... ... ... умов; еinen klaren Kopf haben - ... ... Knall haben - быть не ... ... түр: Тек бір ғана ... ... фразеологиялық бірліктер.
Бұларды фразеологиялық уникалиялар деп ... ... осы ... ... ... тек біреуіне ғана ... ... ... ... ... нем.: j-d hat nur Flausen im Kopf; das ist ein Gedanke ... j-m ist ein ... schwer von Kapee sein; қаз.:
Байтал түгіл бас қайғы; Ақылы к...інен ... ... миын ... ... сөзі ... құса ... ... шалыну;
Ойлау семантикасындағы тіларалық фразеологиялық баламаларға ... ... ... ... қалай ұқсастық болса, солай айырмашылық
та болатынын көруге болады. Олардың негізінде ортақ заңдылықтар, ... мен ... ... Бұл ... ... белгілі бір ортақ
заңдылықтар мен фразеологиялық универсалиялар ... атап ... ... ... ... ... ... тең және ұқсас ФБ-ң
болуы кездейсоқтық емес, мына себептерге байланысты заңды құбылыс:
а) дүние біреу және онда көп ... ... ... алыс ... ... ... да, өмір сүру ... дүниетанымдары,
көзқарастары, мәдениеті, салт-дәстүрлері өте ұқсас болып келеді;
б) адам физиологиялық, когнитивті, қоғамдық-әлеуметтік біркелкі;
в) ... ... ... ... сөз ... ... ... сөздердің образды-
ассоциативті байланыстары, ФБ-ң деривациялық базасының образды қайта ойлау
механизмдері ... ... ФБ-р ... ... ... бірақ басқа
тілдердің ФБ-гі сияқты, ... ... ... ... бар, ендеше олар
ФБ-ді тиісті параметрлері ... ... ... қамтамасыз етеді. Сондай ортақ параметрлер тілдік
семантика, ФБ ... ... ... ал ... ауыспалы деп санауға
болады.
2.3 Фразеологиялық бірліктердің жасалуының ортақ фразеологиялық
модельдері
Фразеологиялық модель ұғымын тұрақты тіркестердің ... ... ... нобайлап бейнелейтін құрылымды семантикалық
инвариантты атаймыз. Фразеологияда модельдеу ... ... ... белгілі. Бұларға А.Д Райхштейннің, Д.О Добровольскийдің, В.И
Мокиенконың, Е.В Михайлованың, және Д.О ... ... ... ... фразеологиялық модель фразеологизмнің мағынасын ашу тәсілі
ретінде белгіленіп, ... ... ... және бір ... ... ... бірліктердің инварианты ретінде танылады.
Жалпы, жеке және салыстырмалы фразеологияда ... ... ... ... құрайды. Негізінен фразеологиялық ... үш ... атап ... ... ... фразеологиялық дамудың классикалық кезеңіне тән. Онда
ФБ деп формасы тұрақты, әмбебап, деривациялық негізі және ұлттық-мәдени
бейнеленуді ... жан- ... ... ... құрылым аталған. Сол
себептен фразеологиялық дамудың бұл ... ФБ-р ... және ... ... ... ... ... В.В, Кунин А.В, Молотков А.И, Жуков В.П).
Екінші көзқарас фразеологиялық ... ... ... ... ... ... фразеологиялық модель фразеологиялық мағынаның
түрленбеу себебін тууы мүмкін ... тек әр ... ... фразеологиясын
зерттеудегі салыстырмалы- типологиялық көзқарастың әсерімен түсіндірілуі
мүмкін.( ... Ю.А, ... В.М, ... А.Д, ... А.Г). ... ... ... қабілеті мен себепкерлік қасиетін
ажыратады. Көптеген фразеологиялық ... ... әр ... ... ... сөз тіркесінен ... ... ... ... ... ... модель бойынша қалыптасқан әр
түрлі тілдердегі фразеологизмдер ... ... « ... ... ... - қаз.: сақадай сай болу, орыс.: сидеть на чемоданах, нем.: sein
Buendelchen schnuren, die Koffer packen [48, ... да ... ... ... ... ... ... фраза құрушылық құндылыққа ие. Фразеологиялық модельдер – фраза
құру процесінің негізі. Фразеологизациялаудың екінші негізгі моменті бұл ФБ-
ң ... ... ... ... ... ... ... семантикалық механизмі мен фраза құру процесі.
Мұндай механизмдерді ... ... ... ... себебі олар адам ойының әмбебаптығының әр түрлілігін, жеке адамның
логикалық және тілдік сана ... ... ... ФБ, фразеологиялық
модельдер құрайды.
Сонымен модель, ... ... ... ... ... ... ... Осы жоғарыда айтылғандарды пайдалана ... ... ... ... орыс және қазақ тіліндегі
баламаларды модельге бөлдім. Аталған тілдердегі ... ... әр ... дене ... бейнелейді. Мысалы: көп тілде ойлау
баспен, мимен байланысты. ... ... ... ... ... ... «ойлау» семантикалық өрісіндегі салыстырып отырған үш
тілденгі фразеологиялық бірліктерінің жасалуының ... ... ... Олар ... 5 ... –адам ойының дамып, жетілетін орны. Соған байланысты
мынадай ... ... j-m etwas in den Kopf setzen; sich etwas im ... lassen; j-d hat einen dicken ... ... своя ... на ... голова варит; ломать себе голову;
голова пухнет от забот;
Қазақ тілінде: басы ... басы ... ... басы ... басымен әлек болды; басына іс түсу;
2. Ой-мысль-Gedanke
Неміс тілінде: seinen Gedanken ... ein guter Gedanke kommt ... sich bei dem Gedanken ... ... ... всегда к месту; предаваться мрачным мыслям;
мысли пошлинами не облагаются;
Қазақ тілінде: ой түкпірін ақтарды; ойына кіріп ... ойы ... ... ... ... тон ... Ми - ... Das Hirn адамның тек ойын ғана емес, бүкіл іс-қимылына жауап
беретін басты мүше.
Неміс ... sich das Hirn ... mit ... тілінде: вправить мозги кому-либо, у него кажется на ... к-л ... ... ... ... миы ... ... миғұла болды, миына қонбады.
4.Ес/жады- память- Das Gedächtnis.
Бұл модель бойынша:
Неміс тілінде: aus dem ... ... sich D etwas ... ... ... у к-л ... в памяти, Куринная память.
Қазақ тілінде: есіне түсті, есінен шығып кетті.
Ең соңғы модель:
5. Ақыл- ум- Vernünft/ Verstand
Неміс тілінде: vernünftig sein.
Орыс тілінде: ум за ... ... ... ум, ума ... браться за
ум.
Қазақ тілінде: ақылдан шайнам жоқ, ақылы Аплатондай, ақылдан адасты,
ақылы алпыс жаққа жүгірді.
2.4 Фразеологиялық вариант және ... ...... тіл біліміндегі келелі мәселелерді
бірі. ... ... мен сөз ... ... «ескі» мен
«жаңаның» қатар өмір сүруі десек оның өзі тіл білімінде тілдің белгілі ... ... мен ... ... ... ... мен ... жағдайында
қарастырылатыны белгілі [44, б. 5-30]. Зерттеушілер ... ... ... өмір сүруін, ең алдымен, синхронды және диахронды ... ... ... ... ... ... айтады Сөздің
варианттылығы тілдің табиғи ерекшеліктерінен туған лексика-грамматикалық
құбылыс.
Варианттылық – тілдің тарихи дамуының жемісі. ... да ... ... ... ... дейін уақытша да өмір сүруі мүмкін.Тілдік
норма жағынан алсақ, сөйлеу тілінің нормасына қатысты. Ең соңында ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің еркіне қарай, саналы түрде емес, автоматты
түрде (дағдылы) таңдалады және синонимдер сияқты ... ... ... ... ... ... ... екі немесе одан да көп кездесе
береді. Фразеологизмдер құрамында да варианттылық қатар жиі ұшырасады.
Мысалдар: ... ... салу / түсу /, ... ... түсу / салу /; ... ... мағына бірлігінде ешқандай өзгешілік жоқ, ... ... ... ... келген түрлері фразеологиялық варианттар деп
аталады. Фразеологиялық варианттар екі ... ... ... ... лексикалық вариант.
Фонетикалық вариантқа тұрақты сөз тіркесінің құрамына енген кейбір
сөздердің бірде жуан, бірде жіңішке, ... ... ... ... ... ... ай ... ажа жоқ, қой дейтін қожа жоқ дегенді әй дейтін
әже жоқ, қой дейтін қожа жоқ деп те айта ... ... ай мен әй, ажа ... ... ... ... ... есептеледі. Бұлардың екі түрлі
болып өзгеріп отыруынан ... ... ... ... ... ешбір
зиян жоқ. Сол сияқты адыра (адырам) қал, әдіре (әдірем) қал деп те ... ... ... ... ... жіңішке, кейде толық (адырам-әдірем), кейде
ықшамдалып, қысқарып (адыра-әдіре) айтылып тұрғанымен, тұрақты тіркестің
мағынасын өзгертуге ешқандай ... бола ... ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан да бұлар әр басқа фразеологизм емес,
бір тұрақты тіркестің екі түрде түрленіп айтылуы деп ... ... бір ... өз ... де ... ... ... мүмкін. Мәселен, ұнжырғасы түсті деген фразеологизм ұнжорға,
үнжорға, енжорға, өнжорға болып та ... ... ... ... ... ... ... мағынасы ойсырамайды.
Лексикалық варианттар фразеологизмдердің арасынан өте жиі ұшырасады.
Мысалы: ағама жеғгем сай – ... ... сай; аға ... іні мұра – аға ... ... ақылы ауысты – есі ауысты; ала кеуім – ала көлеңке; ...... ... ... басты - әбілет басты – қара басты; ... ...... жан ... ... ... сәл ... да ерекшелігі
байқалады. Сондықтан ... ... ... ... деп те ... болады.
Тұрақты тіркестер жеке сөздің орнына жұмсалып қана қоймайды,
сонымен қатар мән-мағынасы жағынан үйлес ... ... ... бірі балама
болып та қолданыла береді. Мұндай құбылыс тіл ... ... деп ... Қазақ тілі лексикалық синонимдерге қандай бай
болса, фразеологиялық синонимдерге де соншалықты бай. Бірақ олар ... ... ... сақтап отырады. Мәселен, алғаны ас
болмады, алғаны көзінен ... ... ... ... ... желкесінен шықты,
ішкен-жегені мұрнынан шықты дегендер де ... бір ... ... ... жан-жақты сипаттап тұрғанымен, стильдік мәні жағынан бірдей ... ... ... ... ... болғанымен
тілдік қолдану аясында компоненттер құрамы әр ... ... ... ... ... ... сөз тіркесінің құрамы кейде
тұрақты ... ... ... ... ... келеді. Тіркестегі
ауыспалы компоненттер нәтижесінде фразеологизмдерге вариант ... ... ... ... пен ... ұғымдары екеуі
екі басқа түсінік. Синонимдес фразеологизмдерге ... ... ... өте ... ... ... ... тілінде мынадай синоним
фразеологизмдермен жеткізуге болады: он ... ... ... ... ... бит терісінен (қабынан) биялай тоқыған. Бұл келтірілген мысалдардың
әр іркестерінде (фразеологиялық) ортақ немесе ұқсас ... ... ... ... ... ... және ... саны әр түрлі,
бәрі жиылып бір мағынаны білдіреді және жоғарыда келтірілген ... ... реңк әр ... ... ... мен ... әр түрлі.
Фразеологиялық синонимдер мен лексикалық синонимдер эквивалентті
емес. Фразеологиялық синонимдер кейде мағына ... ... ... тіпті
абсолюттік синонимдер деуге болатын мысалдар қазақ ... ... ... өте ... тез ... ... ... «қас
пен көздің арасында – көзді ашып ... – қас ... – қас ... ... дем арасында» деген тіркестердің қайсысы болса да, өте жылдам, тез
дегенді ... ... ... ... синоним мен фразеологиялық
синонимдер арасында семантикалық, лексика-грамматикалық және ... бар. ... ... семантикалық реңк, стильдік бояу,
қолдану өрісі тағы басқаша болып жіктелсе, қазақ ... ... ... ... және ең ... – образдылық құрылымға
негізделеді. Өзара синонимдес фразеологизмдерге ұқсас, ... ... ... сөз ... ... қарағанда,
варианттылық, күрделі және дәлелдеуді көбірек қажет ететін тілдік құбылыс.
Мәселен, орыс тіл ... ... ... пен ... ... шек ... назар аударатын пікір таластары болған: ... ... ... ... ... кездейсоқ
құбылыс деп танылған. Мәселен Н.А.Кирсанова «фразеологизмдерде ... бар ... ... және ... бар» деп ... тіл ... фразеологияның варианттары туралы А.В.Кунин,
Г.И.Крааренко, В.Н.Телия, Е.И.Диброва т.б. ғалымдар кезінде фразеологизмнің
варианттылығы туралы келелі мәселелер ... ... ... ... одақ ... тек фразеологиялық тұрақтылықтың варианттылық
мәселесіне ғана ... ... ... ... ... ... Енді жеке авторлардың арнайы пікірлеріне ... ... ... Орыс ... ... ... авторы А.И.Молотков
фразеологияның варианттылығы фразеологизмдер үшін ерекшелік екенін айтады.
Сонымен, ... ойды дәл, ... ... үшін ... әрі ... ... сипатпен, сол ойға,
жағдайға байланысты кейбір өзгерістермен қолданудың қажеттілігі туады. Бұл
құбылыс тілдің ішкі өз ... ... да ... ... басы ... ... жатқызуға болмайды, ол тілдің
ішкі заңдылықтарына қайшы келетін немесе сол ... ... ... ... қайта тілді байыта түсетін, ойды мәнерлеп, әр түрлі
стильдік ... ... етіп ... ... ... тілдің ең бір қызықты да қиын құрамын
жасайды. Фразеологиялық жүйе мен ... ... ... тура ... неғұрлым тіл дамыған болса, соғұрлым оның ... бай ... ... ... объективті шартталған ұғымды ойлауға қарағанда,
образды-көру ойлауы адам санасының жоғарғы деңгейі және ойлаудың ең ... ... ... ... шет ... ... ... ең бір
күрделі элемент болып табылады. Көбінде бұл ФБ ... ... ... ... сай ... және ... қасиеттер
мыналар: көп компоненттілік, сөз тіркесі формасы, ... ... ... ... барлық аспектілері жағынан фразеологиялық
тұрақтылық, тілге, тілдік фразеологиялық жүйегеқатыстығы және ... ... ... істесе, солай оларды жадыдан немесе фразеологиялық
сөздіктерден даяр күйінде алуға болады.
Фразеологияға сай ... ФБ-ң ... ... ... ... ... ... бірінші жүйесі тілді коммуникация мен танымның әмбебап
құралы, білім қоры етеді. Бұған байланысты бірінші ... ... ... екі ... ... лексикалық және синтаксистік. Негізінен ... ... ... ... ... асырады: номинативті,
гнесеологиялық, коммуникативті, прагматикалық, деривациялық. Осы ... ... ... үшін екі ... ... ... жаңа ... сөйлеу бірліктерін қалыптастыратын мүмкіндіктер мен ережелер
– сөз тіркесі, сөздер, сөйлем, ... ... ... ... ... Сөз ... қажеттілігін қамтамасыз ететін ең ыңғайлы,
қарапайым және пайдалы тілдік формула.
Әр ... ... ... салыстырмалы зерттеуінің жаңа
кезеңінде көптеген туыстас және туыстас емес тілдердің фразеологиялық
жүйесін ... ... ... ... болашағы зор. Осы
зерттеуде лингвистикалық ... ... ... ... өткізуге
болады. Бұл тілдік, фразеологиялық жекеліктен ауытқып, әр түрлі ... ... ... ... мен фразеологиялық универсалилерге
көңіл аудартады.
«Ойлау» адамның ... ... және әр ... ... ... ... себебі адам бір ойды әр тілде басқаша
айтады. Осыған берілген ... ... ... үш ... ... ... бола алады. «Ойлау» фразеосемантикалық
өрісіндегі ФБ, салыстырып отырған әр ... ... ... орын алады. Олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарына салыстырмалы
құрылымды-типологиялық анализ сол берілген фразеосемантикалық өріс пен ... ... ... ... фразеологиялық баламаларға қатысты
заңдылықтарды анықтады. Бұл ең біріншіден, ФБ-ң осы үш ... ... ... модель мен образдарының типологиясына қатысты.
Ой мен тіл тікелей байланысты. Ойдың тіл мен ... ... ... ... ... жоқ ... болады. Ойдағы бір жиынтық образдар
тілде де сол күйінде ... іске ... ... ойды ... ... адам мен адам ... пен ... ой алмасу құралы.
Ойдың негізі – объективтік дүниедегі заттар мен құбылыстар. Заттардың
жан-жақты, мағыналы қарым-қатынасын ой негізінен ... ... ... тек ... бір ... ... қорытады да, сөзде, сөйлемдерде
оның семантикалық жағын айқындайды.
Ойлау деңгейіндегі образдар, оқиғалар келбеті, олардың ... ... іске ... ... ... ... жеке дара ерекшеліктерін әңгімелей отырып, келесі жәйтті
естен шығаруға болмайды: ой толғайтын мидың өзі емес, ... ... ... ... ... ... болжам деңгейінде қалып ... ... ... ... ... жасампаз, белсенді әрекетпен
ұштасқаны, әр адамның өз ... ... ... ... ... ... ... барлық айтылғандарды қорытындылай келе ой, ... ... ... ... ... ... ... зерттелініп отырған ФБ барлық үш тілде
бар, яғни кейбірі барлық үш тілде, енді бірі екі тілде, үшіншісі тек ... ғана ... және ең бір ... ... ... ойлау
фразеологизмдері адамның дене мүшелері, соның ішінде бас пен мидың қатысуы.
Қаншалықты адамдардың ойлауы, оларға дене мүшелерінің қатысы ... ... ... ... да, ... де белгілі ерекшеліктер байқалады. Бірінші
бұл осы немесе басқа ұлттың тұратын жеріндегі қоршаған орта, менталитет,
ұлттың ... ... ... ... ... ұғымдар мен
көзқарастар осы ... ... ... ... ... ... бәрі
адамдардың ойлауына бірталай әсер етеді.
ҚЫСҚАРТУЛАР
ФБ – фразеологиялық бірлік
ТФБ – ... ... ... – сөздік комплекс
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. М.Х. Абилгалиева. Сопоставительный анализ семантической
фразеологии
казахского и ... ... ... М.Х. ... -
Алматы: 1992 -157 б.
2. В.Л.Архангельский. Устойчивые фразы в ... ... ... ... на ... ... ... гос. Университета:
1964- 315с.
3.Р.К. Атаханова. Туыс емес тілдердегі мақал-мәтелдердің ... ... және ... ... ... Р.К. Атаханова.- АКД, Алматы:
2005 - 34б.
4. О.С Ахманова. ... ... ... О.С ...... ... З.К. ... Сопоставительное исследование лексики тюркских
(казахских, киргизских, ... и ... ... дисс.к.ф.н.-/ З.К.
Ахметжанова. – Алма-Ата: 1981 ... З.Л ... ... ... поля ... ... языков./ З.Л Ахметжанова.- Алматы: Наука – 1989 с.105-128
7. Т.Т. Аяпова. Сөйлеу әрекетінің онтогенезі: синтаксистік ... Т.Т. ... ... ... 2003 – 54 ... Ж.Ж. ... Ой әлемінен сөз./ Ж.Ж. Әбділдин.- Алматы: 2002 -224б.
9. Е.А. Балк. Леменев М.М. 1500 самых ... ... ... ... Е.А. ... М.М. Леменев.- М: Изд.НУ.ЭНАС, 2006 – 272с.
10. З.А. Божеева. О ... ... ... ... типа с семантикой сравнения в немецком, казахском языках./
З.А. Божеева. –Алматы: 1989 ... Ә. ... ... тілінің лексикологиясы./ Ә. Болганбаев.- Алма-
Ата: Мектеп, 1988 -148б
12. ... ... ... словарь./ Л.Э.Винович.
Гришин Н.Н.- М: изд. 2-ое, 1975 – ... ... ... ... ... как ... // В.В. ... Избранные труды:
Лексикология и лексикография. – М.: 1977 – 311с
14. Ю.А. ... ... ... ... ... ... //
Ю.А. Гвоздарев. Образование и функционирование ... ... ... на ... 1981 ... М.М. ... Понятийные категорий, языковые универсалий и типология //.
М.М. Гухман. Вопросы языкознания № 3, 1985 –С. 5-7
16. Д.О. Добровольский. Национально-культурная ... во ... ... Вопросы языкознания: 1997, № 6- С ... ... ... ... ... ... языков./
А.Л.Зеленецкий. П.Ф. Монахов – М: 1983 -240с.
18. С.Е. Исабеков. Некоторые вопросы ... ... ... ... 1том Материалы международной научно-практической
конференций, посвященнной ... ... ... ... М.М.
Копыленко-Алматы: 2005- С. 115-127
19. С.Е. Исабеков. Особенности ... ... мира // ... международной конференций КазГУ им. Аль-Фараби.
Психолингвистика и социолингвистика: состояние и ... ... С.Е. ... ... ... в номинативной системе языка./
С.Е. Исабеков. – Алматы: 1992 – 299с.
21.Ислам Айбарша. Ұлттық мәдениет ... ... ... ... Айбарша.- ААД, Алматы: 2004 -53б.
22.Г.К. Капышева. Межъязыковые фразеологические эквиваленты ... « ... в ... ... ... ... дисс. на соискание
уч.ст.к.ф.н./ Г.К. Капышева.- Алматы: Қазақ Университеті, 2006 ... Т.І ... ... тілінің фразеологиялық сөздігі./ Т.І Кеңесбаев.-
Алматы: Ғылым, 1977 – 711б.
24. А.А. Кияшева. Семантическое поле глаголов эмоций в ... ... ... ... ... А.А. Кияшева. – Алма-Ата: ... М.М. ... ... ... эквивалентов фразеосочетаниям
русского языка// М.М. Копыленко.- Известия АН КазССР. ... ... № 3- С. ... Х.Қ. ... Жайсақова Р.Е., Қожақметова Ш.О. Қазақша-орысша
фразеологиялық сөздік./ Х.Қ. ... Р.Е., ... Ш.О ... ... 1988 -224б. ... Ж.К. Қурманбаев. Түрік және ... ... ... ... ... Ж.К. Қурманбаев.-АКД, Алматы: 1999
-26 б.
28. В.М. Мокиенко. Фразообразование и ... ... // ... - ... М.: 1979- С. ... А.И. Молотков. Основы фразеологии русского языка./ А.И. Молотков. ... 1977- ... ... Фразеологический словарь русского языка. 4000 ... М: ... 1986 – ... А.Д ... ... ... по ... современного немецкого
языка. Вопросы фразеологической семантики./ А.Д .Райхштейн. – М: 1981 ... А.Д. ... ... ... ... и ... А.Д. Райхштейн. – М.: Высшая школа, 1980- 495с.
33. М.Т. ... ... және ... тілдерінің салыстырмалы фразеолоиясы./
М.Т. Сабитова. - Алматы: 1991 -162 ... М.Т. ... ... ... и казахской сопоставительной
фразеологий./ М.Т. Сабитова. –Алматы, 1999. – 183с.
35. М.Т Сабитова. Национально-культурный ... ... ... ... ... М.Т ... Изв. АН Каз.ССР, Серия
филологическая, №4, 1989 – ... Г. ... ... ... ... Г.- ... ... 2002. -192б.
37.Смагулова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени ... Г.- ... ... Г. ... ... ... Г. - ... құралы- Алматы: Санат, 1996 -128б.
39. Ю.П. Солодуб. Русская ... как ... ... ... дисс.д.ф.н./ Ю.П. Солодуб. – М: 1985-389с.
40. Ю.П. ... ... ... ... ... и фразеология
современного русского литературного языка./ Ю.П. Солодуб. Ф.Б. Альбрехт -
М.: изд. ... ... 2002. – ... Э.М Солодухо. Проблемы интернационализации фразеологии./ Э.М Солодухо.
– Казань: 1977- 143с.
42. Э.Д. Сулейменова. Казахский и ... ... ... ... Э.Д. ... -2-ое изд. Алматы: Демеу, 1996 -356с.
43. В.Н. Телия. Русская фразеология. Семантический, ... ... ... В.Н. ... – М.: 1996 ... Б.А. ... Проблема универсалии в языкознании// Б.А. Успенский.-
Новое в ... выпV. - M.: 1970, ... И.И. ... ... ... фразеологий // И.И. Чернышева. -
Вопросы ... М: 1977, № 5 –С. ... И.И ... ... ... ... языка./ И.И.
Чернышева.М: изд. Высшая школа, 1970. -199с.
47. Н.М. Шанский. Фразеология современного русского языка./ Н.М.Шанский.-
М.:Высшая школа, ... ... Duden. – ... 1970- ... Hesse. Unterm Rad./ Herman H.- Suhrkamp ... Verlag: ... 165s
50.Klappenbach R. Wőrterbuch der deutschen Gegenwartssprache/ W.Steinitz.
Bd3 – Berlin: Akademie – Verlag, 1967- ... Ödőn von Horvath. Jugend ohne Gott. / Ödőn von ... 1983 ... ... ... өрісіндегі неміс тілі фразеологиялық бірліктері
Ein Gedanke fährt ihm durch den ... den Gedanken ... ist in Gedanken ... aus den Gedanken kommen
j-n auf einen Gedanken bringen
sich (D) den Kopf zerbrechen
aus den Gedächtnis schwinden/ entfalten
j-m etwas in den Kopf ... Gedanken mehr an j-n ... will mir nicht in den ... guter Gedanke kommt nie ... Gedanken ... ... anstrengen
sich (D) etwas im Kopf herumgehen lassen
nicht auf den Kopf gefallen sein
seinen Gedanken nachhängen
j-d hat einen dicken ... auf andere Gedanken ... (D) etwas hinter den Spiegel ... (D) etwas hinter die Ohren ... ist ein ... Köpfe sind besser als ... den Kopf/die Kappe waschen
sich (D) etwas aus den Gedanken ... bei dem Gedanken ... man nicht im Kopf hat, das muss man in den Beinen ... Gedanken ... j-m ist eine Schraube ... heißen Kopf ... hat einen Klaps
sich (D) etwas durch den Kopf gehen ... verwirrt ... brummt der ... sind ... klaren Kopf ... im Kopf ... Köpf viele ... dickem Kopf dasitzen
Viel Kopfzerbrechen machen
Den Kopf oben behalten
Schwer von Begriff sein
solange ich denken kann
bei j-m wächst der Kopf durch die ... hat Grütze im ... ist mir zu ... dir pieps es ... hat noch frisch im ... von Kapee ... engen Horizont ... Kopfüber in etwas stürzen
sein Licht leuchten lassen
etwas aus dem Effeff ... ihm ist es wohl nicht ganz richtig im ... ist ... Wunsch ist der Vater des ... Seelen und ein ... bleibt nur ... besten Gedanken kommen immer hinterher
Auf unrechte Gedanken kommen
j-d hat nur Flausen im Kopf
mir stieg der Gedanke auf
Ein Gedanke schoss mir durch den ... Brett vor dem Kopf ... ... dass ihm der Kopf ... gibt j-m zu ... Kopf gestört ... leichte Ader haben
dumm wie Bohnenstroh
wie kommt er darauf?
Das lässt tief blicken
Einen Stich haben
Mit den Gedanken umgehen
Sich Gedanken machen
j-m die ... ... Dunkeln ... im Kopf nicht ... mit dem Gedanken ... ... Knall ... Kopf verdrehen
j-d weißt nicht mehr, wo ihm der Kopf steht
j-n aus dem Konzept bringen
etwas auf den Kopf/Kapp hauen
j-m zu Kopf ... im Kopf ... nicht aus dem Kopf gehen ... kann man sich nur an den Kopf greifen/ ... den ... Kopf voll ... raucht der Kopf
sich (D) den Kopf verkeilen
j-m durch den Kopf ... den Kopf ... im Kopf ... D keinen Kopf ... nicht in den Kopf ... hat/trägt das kurz auf der Zunge
j-m zu denken geben
in Gedanken ... schwebt der Gedanke ... will der Gedanke nicht aus dem ... dem Gedanken ... in Gedanken ... das Hirn ... mit etwas
j-n blauen Dunst vormachen
der erste Gedanke ist nicht immer der beste
davon verstehst du einen Quark?
Das ist ein Gedanke von ... j-s Gedanken ... klug aus j-m/aus etwas D ... D etwas ... ... du dir denken
j-m den Kopf warm machen
nicht Gutes im Schilde fűhren
j-d hat nicht den Kopf für ... steht der Kopf nicht nach ... D über etwas Schädel ... war er der Kopf ... bin ja kein ... schwirrt der Kopf
seine Gedanken nicht beisammen haben
Auf blöde Gedanken kommen
Böse Gedanken zeugen böse Taten
Da ist der Wunsch der Vater des ... wird er nicht auf dumme Gedanken ... wird dir deine dummen Gedanken ... Wert eines ... hängt nicht von der ... dessen ab, der ... Wunsch war der Vater des ... Gedanken sind frei
Diese Gedankengänge sind ihm fremd
einem Gedankengang folgen
einen Gedanken ausbreiten
einen Gedanken beiseite ... ... ... ... ... muss meine Gedanken beisammen haben
in Gedanken versunken sein
in Gedanken vertieft
in tiefen Gedanken
jemanden auf andere Gedanken ... auf Gedanken ... dir keine ... Sie sich deswegen keine ... schauderte es bei dem Gedanken...
mit den Gedanken ganz woanders sein
Mit diesem Gedanken im ... einem Gedanken ... Gedanken ... ... Gedanken ... Gedanken ... Gedankengänge durcheinander bringen
seinen Gedanken freien Lauf lassen
sich über etwas keine Gedanken machen
sich auf einen Gedanken einlassen
sich bei ... Gedanken ... in Gedanken ... sind ... Anhänger des Gedankens der Gewinnbeteiligung
Nicht alle Tassen im Schrank haben
Einen Vogel haben
Von allen guten Geistern ... ... wilden Affen gebissen ... Sinn noch Verstand ... ist mir zu ... geht über meinen Horizont
Das lässt tief blicken
Bei dir piept’s wohl!
Er hat/trägt das Herz auf
Einen Stich haben
Davon verstehst du einen Quark?
Bist dy des ... ganz bei trost ... ... hinter den Ohren ... engen Horizont haben
Қосымша Б
«Ойлау» семантикалық өрісіндегі қазақ тілі ... ... ... ... ... таппады
Ақыл көзбен қарады
Миы қатты
Сау басына сақина тіледі
Зейін қою
Ақымақ санады
Ой басты
Ой маза ... ... – ақ ... ... ... ... балықтай болу
Ес білді
Дегбір таппады
Шыдамы жетпеді
Тынышы ... ... ... ... қонымды
Ақылы келте
Ес білдірді
Көңілі күпті болды
Санамен сарғайды
Санда бар да, санатта жоқ
Сап ете қалды
Ес жиды
Ішкен асы ... ... ... түгіл бас қайғы
Ақыл таразысына салды
Еске алды
Ақылға сыймады
Ақылы к..інен аспады
Ақылы там
Ес қалмады
Ес қатты
Сананың көзі ... ... ... ... ... ... шомыды (батты)
Ес таптырмады
Ой түкпірін ақтарды
Ойда дым жоқ
Есте ... ... тон ... әлек салды
Уайым түсті
Басы қатты
Еске келді
Еске түсірді
Басы әңкі-тәңкі ... ... басы ... ... азуы ... ... ... көрді
Ес кірді
Ойы онға, санасы санға бөлінді
Ой тоқтатты
Ойына кіріп шықпады
Ойы басқа
Ақыл тапты
Басы шардай ... ... ... құса ... ... ... дал болды
Есектің миын жеген
Басы шырғалаңға түсу
Есте тұтты
Ақылдан кенде болды
Біреуге ой салу
Ес таптырмады
Миғұла ... ... ... ... ... істеу
Есі бар
Тауықтың миындай ми жоқ
Ақылдан шайнам жоқ
Есі бүтін
Есі дұрыс
Тұнық ойға ... ... ... ... бір ой ... ой ... ... түсті
Көкейіне сақтау
Басы жұмыс істейді
Есі жарым
Есі кіргелі-шыққалы
Санасын сан саққа жүгіртті
Басына іс түсті
Есінен тастамады
Басын шарға салу
Жадына алды
Көңілі алаң болды
Есін шашты
Есінен ... ... ... ... шықты
Сары уайымға салыну
Ойына тоқу/ түю
Ойынан шығып кетті
Есі қатты
Жадына сақтады
Жақсы ой әрқашан орынды
Алаң болмады
Бұл менің миыма ... ... әлек ... азық сөзі ... ... ... Балқаш, ашуы дүлей
Дал, даң болды
Ақыл құсы адаспай аспандаса
Жанын қоймады
Өзін қоярға жер таппады
Қаннен ... ... ... ... ... ... аузын көрсету
Бас десе, құлақ деу
Ақпа құлақ
Шарадай басы шақшадай болды
Миы ашыды
Ақылға келмеген
Ақылды байлама
Ойы бұзылды
Күндіз күлкіден түнде ұйқыдан айырылды
Есі кетті
Шер ... ... ... ... ... ... жан ... дегенде
Құсаға шалыну
Шатаққа іліну
Есті қашырды
Құлағының тесігі бар
Айтқан сөз құлағынан ағып кету
Айтудай-ақ айту
Ес таптырмады
Жаны жай ... ... ... ... ... иісі ... ... елің тап
Ақылы Аплатондай
Ақыл тоқтатқан
Ақылын шашты
Ақылы алқымынан аспаған
Ес ... ... ... етек ... ... ... ... соққан балықтай болу
Сау басына сақина тілеу
Жадына түйді
Жадында қалды
Ақылы көзінде
Табылған ақыл
Ақыл тарту
Кеудесінде оты бар
Ақылы кіру
Есі кіру
Діңкесі ... ... ... ... ... ... ауысу
Үнжорғасы түсу
Тілі күрмелу
Жан алқымында
Басымен әлек болу
Жан-тәнін салу
Зықымын кетіру
Ой таразысы
Шымбайына бату
Өгіздей ... ... ... ... отқа айдасаң
Қосымша В
«Ойлау» семантикалық өрісіндегі орыс тілі ... ... в ... ... ... ... ум
Болеть душой
Браться за ум
Лезть в голову
Блеснуть умом
Голова еловая
Выбить себе ч-л из головы
Намылить голову к-л
Крыша едет
Окунаться с головой во ... ... ... хорошо а два лучше
Ума палата
Без ума
Уложить в голове
С царем в голове
Пошевелить ... ... ... на ... бе ни ме
Ума не приложить
Дать голову на отсечение
В ус не дуть
Разгадать ч-л мысли
Ум за разум заходит
Вскружить голову
Схватывать на лету
Вбить в ... ... ... ... не ... ... к-л каша в голове
Погружен в свои мысли
С головой
Набраться ума
Сколько голов столько умов
У него кажется ... ... ... на ... же ... хотел сказать, какое совпадение
Думаю так, потому что хочу так
Светлая голова
Выжить из ума
Быть на голову выше
Не раскусить ... себе ... ... ума ... к-л уже ... в ... ... к-л свежо в памяти
Дубовая голова
В голове у меня промелькнула мысль
Лелеять мысль
Какая-то мысль проноситься у него в ... ... в свои ... ... ... из ... ... идет кругом
Вылететь из головы
Не выходить из ума
Хорошая мысль всегда к месту
Недумать больше
Мне это в голову не ... к-л ... в ... ... как пробка
Болеть душой
Быть ненормальным
Работать до одурения
Подумать дурное
Приходить к мысли
Винтика не хватает
Одна дурь в голове
Голова сквозь волосы проросла
Быть не в ... ... с ... ... в ... ... что- либо
Задумать что-либо
Заморочить к.-л. голову
Иметь ясный ум
Предаваться мрачным мыслям
Мысли пошлинами не облагаются
Быть рассеянным
Голова соломой набита
Не давать покоя
Тупо сказано - не ... ... ... не ... голова на плечах
Голова варит
Обмозговать к-л дело
Прийти на ум
Иметь ясный ум
Пустая голова
Не терять головы
Стойко держаться
Не понимать
Куринная память
Забивать голову всякими глупостями
И голова его ... ... не ... него не все ... ... уму-разуму
Замышлять ч-л
Знать на зубок
Быть докой
Иметь узкий кругозор
Мало знать
Медленно сооброжать
Это выше моего ... тебя все в ... с ... ... в этом ни черта не смыслишь
Быть себе на уме
Капышева Г.К, Нуриманова А.Т
Неміс, орыс және қазақ тілдеріндегі «ойлау» семантикалық ... ... ... ... жаңа ... өзінің жан-жақтылығымен,
кең жайылғандығымен, тек тілмен ғана емес, ... ... оның әр ... құрылымды-жүйелік, қызметтік, лингвомәдени, прагматикалық,
коммуникативті, когнитивті, ... ... де ... ... ... бағыт өзекті болып табылады.
Әсіресе құрылымдық және генетикалық жағынан туыстас және ... ... ... ... зерттеуге көп көңіл бөлінеді. Фразеология әр
тілде ерекше орын алады. Фразеологизмдерде тек ... ... ... ... ... әр елдің ұлттық ерекшеліктері де айқын көрінеді. ... ... ... қалыптастырған шет ел және өз ... ... өте көп. ... Виноградов В.В, Архангельский
В.Л, Кунин А.В, Чернышева И.И, Копыленко М.М, Райхштейн А.Д, ... ... ... ең ... фразеология дегеніміз не? Фразеология- бұл
тілдің ерекше ... ... ... ... сөз ... әр түрлі
құрылымын, семантикасын, қызметін зерттейтін тіл білімінің жаңа бір ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Бұлар осы немесе басқа тілдегі нақты
сөз құрылымдары. Бірақ олар тілде дайын тілдік құрылым ... өмір ... ... ... сөйлеуде қолданылатындығымен ерекшеленеді. Басқаша
айтқанда, олар ... ... ... сияқты ортақ белгісімен,
сонымен қатар фразеологиялық тілдік жүйеге жататындығымен ерекшеленеді.
Фразеологияның өзіндік даму тарихы бар. Онда оның ... ... ... 1. Классикалық ( Ш. Балли, В.В Виноградов, И.И ... ... т.б); ... (Ю.Ю ... ... А.И ... ... А.Д); Жаңа заман фразеологиясы (Телия В.И, Исабеков Е.Е,
Добровольский О.Д).
Фразеолдогияның көлемі мен пәні ... 3 ... ... ... ... ... және ... құрылым терминдерінде оны анықтау.
Фразеологизмдер құрылысы, семантикалық жағынан да, функционалдық ... да ... ... ... әр ... ... жүйесінде
құрылымды-семантикалық жағынанда әр түрлі ... ... ... ... ... құрылым, экспрессивті
және экспрессивті емес бірліктер, қос және ... ... ... ... ... ... предикативті тұрақты сөздік
комплекстер.
Фразеология жеке ... пән ... ХХ ... 40 жылдарында
Совет үкіметі тіл білімінде ... ... ... ... Ш. ... ... әсер ... Батыс Европа мен Америка тіл
білімінде фразеология лингвистиканың жеке бір ... ... ... ... ... ... сөз ... ұқсастығы мен айырмашылығы
жайындағы сұрақтарға ... ... ... жылдар фразеологияның
дамуында оның нысанын зерттейтін фразеологиялық әдістердің пайда ... ... ... ... оның номинативті
аспектісіне, фраза құруға басты назар аударылады.
Қазіргі заман лингвистикасында фразеологизмдерді зерттеудің нақты 2
бағыты ... ... ... ... ... бұл ... тұратын
сөздік бірліктер, яғни табиғатынан сөз тіркестері болып табылады. Кейбір
ғалымдардың айтуынша, фразеологияның нысаны деп ... бір ... ... ... сөз ... ... Екінші бағыт бойынша фразеологизмдер
бұл сөз тіркестері емес( формасымен де, құрылымыменде). Ол ... ... ... ... лексикалық мағынасы бар тілдік
бірліктер болып табылады.
Негізінен лингвистика жеке ғылым болып ХХ ғ. Ортасында қалыптасты және
тілдерді ... ... ... оның ... міндеті- тілдерді
салыстыру.Тілдерді салыстыра зерттеу тек тарихи жағынан яғни диахронияда
ғана емес, ... ... ... яғни ... немесе туыстас емес
тілдердің қазіргі заманға сай ... ... ... ... тілдерді зерттегенде лингвистиканың 3 типі ажыратылады:
1. Салыстырмалы лингвистика және оның ... ... ... және ... ... ... ... Контрастивті лингвистика. Оның алдына қойған мақсаты тіл арасындағы т ек
айырмашылықтарды табу.
3. Типологиялық лингвистика деген атпен белгілі. Оның құрамына осы ... ... ... Ол әр ... ... ... ... айқындайды.
Негізінен әр тілдің фразеологиясында сол тілдің ... ... ... ... ... Бір ... белгілі
грамматикалық құбылыстар бар, ал басқа ... олар ... жоқ. ... мен ... бұл ... осы ... ... үш тілдегі
фразеологиялық баламалардың ұқсастықтарының 4 дәрежесін қарастырдым.
Ең ... бұл тіл ... ... ... ... ... берілген тілдердегі фразеологиялық бірліктер грамматикалық
және лексикалық жағынан толық ұқсас ... ... ... ... ... мынадай баламалар:
Ein Gedanke fährt ihm durch den Kopf- басына бір ой келді-какая-то мысль
проноситься у него в ... sich den Kopf ... ... ... ... nicht aus den Gedanken kommen- ... ... выходить из
ума; j-n auf einen Gedanken bringen- біреуге ой салу-подать мысль ... ist in Gedanken ... ... ойға батты- кто-то погружен в ... auf den Gedanken kommen- ... ... на ... аралық фразеологиялық баламалардың ұқсастықтарының (ТФБII) II
дәрәжесі, бұл осы берілген тілдердің деривациялық ... ... ... ... j-d hat einen dicken Kopf -голова пухнет от забот -сары уайымға
салыну; aus den ... ... из ... ... ... auf andere Gedanken bringen ... мысли в другую сторону -ойы басқа
жаққа ауды; sich D etwas hinter die Ohren ... ... себе на ... тоқу/түю;
Тіл аралық фразеологиялық баламалардың ұқсастықтарының (ТФБIII) III
дәрежесінде әр түрлі тілдердің грамматикасы мүлдем ұқсамайды.
Мысалы: keinen Gedanken mehr an j-n ... ... ... ... etwas in den Kopf setzen ... кому-либо голову - біреудің
басына әлек салу; es will mir nicht in den Kopf -мне это в ... не ... ... ... ... ein guter Gedanke kommt nie ... ... к месту -жақсы ой әрқашан орынды;
Ең кең таралған және соңғы ұқсастық бұл ... IV ... ... ... та, ... та мүлдем ұқсамайтындығымен, тіл аралық
фразеологиялық баламалардың ұқсастықтарының II және III ... ... ... ... ... nicht auf den Kopf gefallen sein ... варит - басы жұмыс
істейді; seinen Gedanken nachhängen- предоваться размышлениям - санасын сан-
саққа жүгіртті; sich D etwas hinter den Spiegel stecken - ... себе ... - ... ... sich etwas im Kopf ... lassen - ... ... басына іс түсті;sien Kőpfchen anstrengen- раскинуть умом
- басын шарға салу;
Сонымен қатар «ойлау» ... ... ... ... ... ... ... жасалуының ортақ фразеологиялық
модельдері анықталды. Олар ... 5 ... ... ... ... ... ... Соған байланысты
мынадай фразеологизмдер:
Неміс тілінде: j-m etwas in den Kopf setzen; sich etwas im Kopf ... j-d hat einen dicken ... ... своя ... на плечах; голова варит; ... себе ... ... от ... ... басы қату; басы даңғарадай болды; басы шырғалаңға түсті;
басымен әлек болды; басына іс түсу;
2. Ой-мысль-Gedanke
Неміс ... seinen Gedanken ... ein guter Gedanke kommt ... sich bei dem Gedanken ... тілінде:удачные мысли всегда к месту; предаваться мрачным мыслям;
мысли пошлинами не ... ... ой ... ... ... ... ... ойы онға,
санасы санға жүгірді; оймен тон пішті;
3. Ми - мозг- Das Hirn адамның тек ойын ғана ... ... ... ... басты мүше.
Неміс тілінде: sich das Hirn zergrübeln/zermattern mit etwas
Орыс тілінде: вправить мозги кому-либо, у него ... на ... к-л ... ... ... ... миы қатты ашыды, миғұла болды, миына қонбады.
4.Ес/жады- память- Das Gedächtnis.
Бұл модель бойынша:
Неміс тілінде: aus dem Gedächtnis schwinden, sich D etwas ins ... ... у к-л ... в ... ... ... ... есіне түсті, есінен шығып кетті.
Ең соңғы модель:
5. Ақыл- ум- Vernünft/ Verstand
Неміс тілінде: vernünftig sein.
Орыс тілінде: ум за ... ... ... ум, ума ... браться за ум.
Қазақ тілінде: ақылдан шайнам жоқ, ақылы Аплатондай, ақылдан адасты, ақылы
алпыс жаққа жүгірді.
Сонымен қорытындылай ... ... ... « ... ... ... орыс және ... тілдерінің фразеологиялық бірліктерінің
сапалық тұрғыдан жақындығы мен ұқсастықтары ... ... ... ... ұйымдасуының ерекшеліктері мен ұлттық
мәдени өзгешеліктері сипатталынады.
Негізен әр ... ... ... ... ... сай даму ... ... немесе тыстас емес тілдерді құрылымды-
типологиялық көзқарастар жағынан зерттеуге көп көңіл бөлініп келеді.
Қазіргі салыстырмалы ... тіл ... ... мен сәйкестіктер түрлі тілдердің фразеологиялық жүйелерінің
салыстырмалы, құрылымды-типологиялық зерттеулерін ... ... және ... ... концептуалдық, бейнелі ойлаудың әлемдегі
фразеологиялық ... ... және ... ... ашуда
едәуір ауқымды материал болып табылады.
Әдебиеттер:
1. Ахметжанова З.К Фунционально-семантические поля русского и казахского
языков. Наука, Алматы, 1989
2. Райхштейн А.Д ... ... ... и ... ... ... ... 1980
3. Мокиенко В.М Фразообразование и семантика фразеологизмов.
Словообразование, Москва, 1979
4. ... Т.І ... ... ... сөздігі Алматы, Ғылым,
1977
5. Сабитова М.Г Қазақ және неміс тілдерінің салыстырмалы фразеологиясы.
Алматы, 1991
6. Kluge Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. Berlin, 1999

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет
Ақша қаражаттары мен оның баламалары7 бет
Радикал арқылы шешілетін теңдеулер26 бет
Тіларалық коммуникация19 бет
Әр түрлі геометриялық пішіндегі конденсаторлардың сиымдылығы3 бет
Адам болмысы мен ойлауының жалпы формалары29 бет
Айгүл Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ойлау30 бет
Айман - шолпан жырының типологиясы34 бет
Ана тілі сабақтарында сын тұрғысынан ойлау жобасын қолдану арқылы оқушылардың тілін дамыту55 бет
Ана тілі сабақтарында сын тұрғысынан ойлау жобасын қолдану арқылы оқушылардың тілін дамытудың әдістемелік негізі43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь