Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс

Көркемдік ойлаудың ұлттық ерекшеліктері негізінде қалыптасқан әр халықтың әдеби дәстүрі – бір кезең, бір дәуір емес, ұзақ ғасырлар тудырған, ұрпақтан ұрпаққа беріліп, үнемі өзгеріп, түлеп, байып, дамып отыратын рухани игілік. Қашанда әдеби дәстүр мен әдеби даму - әдеби қозғалыстың өзара ажырамас, тығыз диалектикалық байланыстағы құрамдас қайнарлары.
Жаңашылдық ізденістерінің арнасы ең алдымен жүйелі дәстүрді игеруде жатыр, табанды қаламгер үйрену, үлгі алу, тәжірибе жинақтау кезеңдерінен өтіп алып барып, соныға тартады. Рас, Мұхтар Әуезов, Михаил Шолохов, Шыңғыс Айтматов сынды жиырманың ішінде классикалық туындылар берген, жаңа көркемдік игіліктермен әлем әдебиетін байытқан шеберлердің шығармашылық эволюциясында, тез толысуында құдіретті өнерпазға тән ерекше заңдылық бар.
Мәдени-көркем мұраны игеруде гуманизм, адамгершілік, прогресс талаптарының маңызы зор.
Революциялық төңкерістер дәуірінде ескі мен жаңа күресі әбден шиеленіседі, осы кезеңде әр түрлі әдеби ағым өкілдері “бұрынғының бәрін қиратып, жаңа өнер жасаймыз” деген әуре-сарсаңға түсіп, дәстүр атаулыны мансұқ етпек болады, түптің түбінде тығырыққа тіреген шиырларға барады.
Әдеби-мәдени ауыс-түйіс, өзара ықпал-әсер хақында оқымыстылар неше түрлі концепциялар ұсынады. Олардың ішінде реакцияшыл, нәсілшілдік, баптық идеологияның отына май құятын тұжырымдар да бар. Батыс пен Шығыс арасында көркемдік-рухани игіліктер алмасу мүмкіндіктерін жоққа шығаратын, оларды өзара қарсы қоятын әдеби шығармалық, ғылыми трактаттар жазылды. Р.Киплинг,
А.Фет белгілі туындыларында болмақ емес деген ойларды ашық айтты.
Неміс философы Освальд Шпенглер “Европаның құлдырауы”, ағылшын социологы Арнольд Тойнби “Тарихты зерттеу” деген еңбектерінде томаға-тұйық, тығырық шеңбер өркениеттер теориясының негіздерін салды. Бұлардың тұжырымы бойынша тектес, тағдырлас, нәсілдес елдер мәдениетінің тұйықталған (локальды) сипаты бар: мұндай цивилизациялар өз шеңберінің ішінде туып, өсіп, дамып барып құлдырайды: өзге мәдениеттерге терең әсер, зор ықпал жасай алмайды. Тіпті әр түрлі мәдениеттер қиысқан күннің өзінде дамыған мәдениет кенже мәдениетті жұтып қояды, оның ұлттық ерекшеліктерін ірітіп жібереді, ассимиляция жасайды.
Бұл пікірлердің түпкі төркінінде кейбір халықтардың биологиялық жаратылыс табиғатын кемсіту, кейбір ұлттардың сүйегінің асылдығын, қанының қасиеттілігін мойындауға апаратын нәсілшілдік, расалық кесепатты пікірлер жатыр.
Дәстүр мен жаңашылдық, ұлттық және интернационалдық сипаттардың тұтастығы туралы концепция қазіргі заман әдебиетінің тәжірибесінде сан тілдегі нақты көркем шығармалар арқылы іске асты. Әлеуметтік сипаты, тарихи мақсаты, негізгі қаһарманы тұрғысынан алғанда адамзат көркемдік дамуында жаңа құбылыс болып табылатын қазіргі әдебиет – көркемдік жүйелерінің байлығы жөнінен классикалық реализм, ілгерішіл романтизмнің жанды жалғасы - өмірді шыншылдықпен, реалистікпен, объективті бейнелейтін кең мүмкіндіктің, келешектің әдебиеті.
1. Қабдолов З. Екі томдық шығармалар .ІІ том.А.,1983.
2. Байтұрсынов А. Шығармалар.А., 1989.
3. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – А.: Ғылым, 1973.
4. Нұрғали Р. Әдебиет теориясы. А., «Фолиант» баспасы, 2003..
5. Тоғжанов Ғ.Әдебиет және сын мәселелері. А.,1929.
6. Қабдолов З. Сөз өнері. - Алматы.-352 бет
7. Нұрғали Рымғали. Сөз өнерінің эстетикасы. Монография.-Астана. 2003.-424бет.
8. "Қазақстан энциклопедиясы"
9. Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. – Аст.: Фолиант, 2002
10. C. Қирабаев, Қ.Мырзалиев Қазақ әдебиеті. Алматы-1998ж. – 270бет.
11. Қаратаев М. Таңдамалы шығармалар. Үш томдық. А., 1974. 2-т. 19-б.
12. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 318 б.
13. Нуржекеева Л.Метонимияның тілдік табиғаты. - Алматы, 1992. -80 б
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым минстрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық ... ... ... курс ... Фи-311 ... Қ.С.,
ф.ғ.к., қазақ тілі мен әдебиеті
кафедрасының доценті.
Семей 2015
Көркемдік ойлаудың ұлттық ерекшеліктері негізінде қалыптасқан ... ... ... – бір ... бір ... ... ұзақ ғасырлар тудырған,
ұрпақтан ұрпаққа беріліп, үнемі өзгеріп, ... ... ... ... ... Қашанда әдеби дәстүр мен әдеби даму - әдеби қозғалыстың
өзара ажырамас, тығыз диалектикалық ... ... ... ... ... ең алдымен жүйелі дәстүрді игеруде
жатыр, табанды қаламгер үйрену, үлгі алу, ... ... ... алып барып, соныға тартады. Рас, Мұхтар Әуезов, Михаил Шолохов, ... ... ... ... классикалық туындылар берген, жаңа
көркемдік игіліктермен әлем әдебиетін байытқан ... ... тез ... ... ... тән ... ... бар.
Мәдени-көркем мұраны игеруде гуманизм, адамгершілік, прогресс
талаптарының ... ... ... ... ескі мен жаңа ... ... осы кезеңде әр түрлі әдеби ағым өкілдері “бұрынғының ... жаңа өнер ... ... ... ... ... атаулыны
мансұқ етпек болады, түптің түбінде тығырыққа тіреген шиырларға ... ... ... ... ... оқымыстылар неше
түрлі концепциялар ұсынады. Олардың ... ... ... ... ... май ... тұжырымдар да бар. Батыс пен Шығыс ... ... ... ... жоққа шығаратын, оларды
өзара қарсы қоятын әдеби шығармалық, ғылыми трактаттар жазылды. Р.Киплинг,
А.Фет белгілі туындыларында болмақ емес ... ... ашық ... ... ... ... “Европаның құлдырауы”, ағылшын социологы
Арнольд ... ... ... деген еңбектерінде томаға-тұйық, тығырық
шеңбер ... ... ... ... ... тұжырымы бойынша
тектес, тағдырлас, нәсілдес елдер мәдениетінің тұйықталған ... бар: ... ... өз ... ... ... ... дамып
барып құлдырайды: өзге мәдениеттерге терең әсер, зор ықпал жасай алмайды.
Тіпті әр ... ... ... ... ... ... мәдениет кенже
мәдениетті жұтып қояды, оның ұлттық ерекшеліктерін ... ... ... пікірлердің түпкі төркінінде кейбір халықтардың биологиялық
жаратылыс табиғатын кемсіту, ... ... ... асылдығын, қанының
қасиеттілігін мойындауға апаратын нәсілшілдік, расалық кесепатты пікірлер
жатыр.
Дәстүр мен жаңашылдық, ... және ... ... ... концепция қазіргі заман әдебиетінің тәжірибесінде ... ... ... ... ... іске ... ... сипаты, тарихи
мақсаты, негізгі қаһарманы тұрғысынан алғанда адамзат көркемдік дамуында
жаңа құбылыс болып ... ... ...... ... ... ... реализм, ілгерішіл романтизмнің жанды жалғасы
- өмірді шыншылдықпен, ... ... ... кең
мүмкіндіктің, келешектің әдебиеті.
Көп жанрлы, сан қырлы ... ... ... ... ... ... байланыстар, бағыттар, мектептер сабақтастығы жөнінде аса
қызықты, ерекше мәнді фактілер мен ... бай. ... ... зерттеу арқылы тарихи-төркіндестік ... ... ... ... ... байланыстар туралы ғылыми
жинақтаулар жасаған филологиялық іргелі еңбектер жазылып келеді.
Әдеби дамудағы ... ... ... ... ... ... келіп, ұлт аралық әдеби байланыстардың сан алуан жолдарын
айта отырып, әдебиетші ғалымдар әр ... ... ... ... ... үлгілер туатынын нақты мысалдармен дәлелдеп берді. ... ... ... ... ... бейнелейтін, қаһарманның күнделікті
тірлігін көрсететін, әлем картинасын кеңейткен қазіргі ... ... ... ... ... ... жинақтаулар жасап, жаңа
эстетикалық игіліктер тудырады.
Үздік үлгілерден үйренуге құмарлық, ... ... ден ... ... ... қол ... - ... барша талантты қаламгерге
ортақ қасиет. Ұлттық дария, әлемдік ... ... – осы ... ... қазына – көркем әдебиет жасалады.
Эстетикалық кіндік проблемалардың бірі – ... ... ... ... ... көне ... бағзы
замандардағы мұраларға назар аударамыз, бүгінгі үлгілерге зер ... ... ... ... ... ғасырлар тереңінде
жатыр. Философ, жазушы һәм ағартушы Жан Жак Руссо бұл төңіректе кейін ... азық ... ... ... ... әлеуметтік тартысты
қарым-қатынастар өнер мен халықтың ... ... ... ... ... бір ... өнер бір төбе ... кетті. Қоғам мен
адам арасы кереғар алшақтап, жатсыну басталды. Сондықтан Жан Жак Руссоның
қоятын талабы - ... ... ... көне ... ... Тек ... ... идеологияға жақын болмақ. Руссо жалғыз өнер ... ... да ел үшін ... жоқ ... ... ұстанды.
Әлеуметтік күреске ХХ ғасырдың басында қазақ топырағында орыс
мектептерінен оқып шыққан бір ... буын ... ... Сол ... ... ... 1918 жылы жазған “Ғылым тілі” мақаласында ... ... ... ... ... ... “ғылымда мән жоқ, пайда жоқ”
деген пікірінің солақайлығын дәлелдеуге тырысады.
Немістің ұлы ақыны Шиллер халық пен ... ... үшін ... биік ... ... ... шарт дейді. Бұл ретте ол Руссо
концепциясына қосылмайды. ... ... ... ... қалған Гегель көркем туындыны, шығармашылықты ... ...... ... деп ... ... ... аз топтың мақсатын
күйттеген өнер - өнер ... ... ... ... ... ... ... бірі - әдебиеттің азаттық күреспен байланысы.
Сыншы В.Белинский жазушы ... ... ... ... ... орыс ... жарасы, дерті деп білді. Шынында ... ... ... шақтардың, салтанатты күндердің жыршысы ғана ... ... ... ... ... ... ... қойған Добролюбов “Орыс әдебиетінің
дамуында халықтың қатыс дәрежесі жайлы” дейтін ... өмір ... ... ... ізімен жүрмейтіндігін, керісінше, әдебиет
өмірге қарап бой түзейтіндігін дәлелдейді. ... ... мен ... ... айрықша назар аударған. Асылы, әдебиет төңірегіндегі
дау-дамай, ұсақ таластарда қалың қауымның ... жоқ. ... ... ... мекен сұлулығын жыр етуде әсерлі, айшықты сөз қолдануды, тұрмыс
салтанатын дәл ... ғана ... шын ... ...... ... Халық кешкен өмір азаптарын кешу. Кітаби оқымыстылықты
тастап, табаныңмен жер басып көру”, - ... ... ... даму ... ... ... ... күннен ат-тонды ала қашып, ескілікке табынды, бір тобы көне
грек әдебиетіндегі формаларға жармасты.
Әдебиеттің халықтық ... ... ... ... бір арна ... өз ... ... перзенттер қолынан туған, халықтық идеологияны
күйттейтін ұжымдық өнер ... ... ... ... ... Ауыз ... сананың балаң кезінде жетекшілік қызмет
атқарса да, кейін ... ... ... ... ілесе алмай қалады. Бұл
ретте есімізге К.Маркстің грек эпосы туралы айтқан сөзі түседі.
Екінші арна – дара шығармашылық ... ... ... ... тілі ... өз халқының өмірін, тұрмысын, психологиясын, рухын
бейнелемек. ... ... ... дара ... ... кіндіктес,
өйткені тіл халықтың қоршаған ортаға, болмысқа қарым-қатынасын ... ... ... ... бір елдің әдеби тілі үшін ... ... ... да айту шарт.
Түркі тілдес әдебиеттердің араб, парсы кітәби тілінен, шағатай тілінен
қашу себебі өнерді туған топыраққа жақындату, өмірді ана ... ... ... ... еді. ... ... ... Германиядағы және Ресейдегі
дворяндардың француз тілінің әсеріне түсіп кеткен ... ... ... қай ... ... туғаны бірден-бір фактор емес. Илья
Эренбург – еврей, ол барлық шығармаларын орыс тілінде ... ... ... ... ... бір ... ... жер ауып кеткен,
Америкада тұрған армян.
Өнерпаз тағдыры қызық: Лермонтов жиырманың ... ... ... ... ...... ... авторы. Ал кейбір жандар маңдайын
тауға тасқа соғып, күрестің басқа түрлерінен ... ... ғана ... ... ... бірі – ... Конрад. Ұлты – поляк, дүниенің төрт
бұрышын аралаған кәрі тарлан, теңізші. Ағылшын тілін жігіт шағында үйреніп,
шығармаларын сол ... ... ... ... – ағылшын жазушысы. Татар Сабыр
Шәріпов өз шығармаларын үш тілде: қазақ, орыс, ... ... ... ... оның ... ... қалған туындылары, оқушының назарын
аударатын еңбектері қазақ тілінде туған, ол – қазақ жазушысы.
Әдебиеттің ... ... – ана ... ... ана тілі – ... ақ
сүті. Өйткені көркем образ, оның әр түрлі сәулелері, бояуы, ... ... ғана ... ... ... ... ... заманындағы ең қиын түйін проблемалар
арқау болған. Лев Толстой эпопеясындағы ... арна – орыс ... ... ... ... ... мәселе көтеріп қана қоймайды,
тартыстың барар жер, байсал табар орайын эстетикалық идеал, авторлық мұрат
тұрғысынан көркем, шебер шешіп ... ... ... ... ... ... ... қан қазаны
кейінгі толқындарға тапсыратын елші – жазушы.
Әр ... сан ... ... ... байланысы жоқ қайықсыз
қалған аралдар сияқты әсер етуі мүмкін. Өркениет, әсіресе, ХХ ... ... ... жүзі ... ... ... ... қарым-
қатынасқа түсірді. Бұрын бір мемлекетті бір мемлекет ... ... тізе ... енді ... ... ... жаулайтын болды.
Әдебиеттегі ықпал, әсер, байланыс мәселелері ... ... ... ... өрлеген, өскен әдебиет кенже әдебиетті көбіне ... ... рас. ... ... ... ... ғана ... ішкі мазмұнды
игеру басталмақ. Халық жан-жағына қарайды, басқада бармен ... ... ... ... ... үшін өзінің өткеніне қарайды.
Сәкен Сейфуллин сынды революционердің ... ... жол, ... ... ... ... ... жазуы, Ілияс Жансүгіровтің
“Даладан” кейін “Құлагерді” жазуы кездейсоқ нәрсе емес, ... ... ... көркем шежіресін жасауды, із-түзсіз ғайып ... ... ... қайта тірілтуді мақсат тұтқан. Коммунистік саясаттан
көңілдері қалған.
Әлихан, Шәкәрім, ... ... ... ... ... ... нар топтың қолынан ұшып түскен қаламды Әуезов көтеріп алып,
қыран қанаты ғана ... ... ... ... ... Қазақ өмірінің
поэтикалық картинасын тудырып, тарихи ерлік жасады.
Қазіргі қазақ жазушыларының өткен күндерге, ... ... ... ... - әлеуметтік ұлттық сананың кемелденгендігінің, азаматтық
марқаюдың белгісі.
Әдебиеттің халықтық сипаты және ... тіл ... ... ... тану ... ... ... пікірлер бар. Әлеуметтік,
қоғамдық жағдайлардың әсерінен Африка ... ... ... ... тілінде жазып жүр. Бірқыдыру үнді жазушыларының
шығармалары ағылшын тілінде туған. Мұндай құбылыс біздің әдебиетте де ... ... ... Бауыржан Момышұлы, Әнуар Әлімжанов және кейбір
Кавказ жазушыларының осы ерекшелігін айтқан еді. ... ой мен ... ... ... ... ... – елінің үні, жұртының ары. Халық батырға, патшаға,
ойшылға сенбейтін сырларын тек ... ғана ... ... Алыс ... ... ... суреткер туған жердің атынан сөйлемек, рас, ... ... хас ... атқанда, қолдары дір етпес: ырысқа
орай, әрбір жаңа буын алдыңғылар ... ... ... ХХ ғасырда
азғантай авардан шыққан Расул Ғамзатов әлемдік ... тау ... ... саны аз ... дүние жүзілік драматургияға әсер еткен Ибсенді
тудырса, бүгін ақ қалпақ ... ... ... ... ... ... келе ... әр шығармасында қоғамдық жаңа проблема көтеріп отырған
Шыңғыс Айтматовты берді.
Империализмнің асқындауынан туған шовинситік ... ... ... категориясын мансұқ етеді. Эстетикада халықтық мәселесі
қоғамдағы қайшылықтармен диалектикалық байланыста қаралуға тиіс.
Рас, алғашқы қауымдық ... ... ... сипат болған жоқ.
Тенденция таптық қоғамдағы өнерге тән, жалпылық мәні бар категория. Бұл
мәселені ... ... ... ... ... пен ... Энгельстің Каутскаяның “Көнелер мен жаңалар” атты романына
байланысты жазған хатында эстетиканың кейінгі ... ... ... ... ... бар. ... ... позициясы яғни тенденциясы жағдайдан,
әрекеттен табиғи тұрғыда шықсын деген ой ... ... ... ... Ерте дәуірдегі Эсхил мен Аристофан, орта ғасырдағы Данте мен
Сервантес, ... ... ... – осы ... әр ... әр түрлі
жазушылардың шығармаларындағы ... ...... ... Бұл ... Лассальға, оның “Франц фон Зикиген” трагедиясы туралы
жазған хатында тереңдей түседі.
Маркс пен Энгельс өнердің бейнелілік табиғатына, ... ... мән ... қаһарман әлеуметтік идеялардың жалаң рупоры болып
кетпеуін ерекше қаузаған. Олар бірталай ақындар мен ... ... ... ... әсер ... ... ... дейтін ақынды теріс
бағытынан айырып, нәрлі шығармалар жаздыру арнасына ... ... ... ... кейін пролетариат өмірін жырлайды. Вейдемейерге 1852
жылы 16 ... ... ... Карл Маркс: “Ақын кім екендігіне
қарамастан құптауды, еркелетуді сүйеді”, - деп ... ... ... – В.И.Ленин шығармаларында жаңа тұжырымға ие
болды. Партиялық ұғымы Ленин еңбектерінде бірнеше мағынада қолданылған:
1. Белгілі бір адамның партияға мүше ... ... ... ... яғни ... ... ... күрес;
3. Жазушының, философтың, идеологтың әлеуметтік, қоғамдық қозғалысқа
өзінің шығармасымен саналы түрде қатысуы.
Әдебиеттің партиялық принципі Лениннің “Новая жизнь” ... ... 13 ... ... 12 ... басылған “Партиялық ұйым және партиялық
әдебиет” атты мақаласында негізделген. Бұл туынды ... ... ... саясатының арнасын жасаған еңбек.
Кейбір оқымыстылар “Партиялық ұйым және партиялық әдебиет” ... ... қана мәні бар ... ... ... ... және әдебиет мәселелері” дейтін зерттеуінде Махтың 1905
жылы Венада шыққан “Таным және ... ... ... ... ... бұл ... ... тек партия мүшелеріне, тек
партиялық публицистерге арналмаған, олар ... ... ... ... ... бір ... әдебиетті партияға бағындырады:
“Әдеби іс жалпы пролетарлық істің бір бөлігі, ... ... ... ... ... қозғалысқа келтіретін біртұтас, ұлы ... ... ... мен ... болуға тиіс. Әдеби іс –
ұйымдасқан, жоспарлы, біріккен социал-демократиялық партиялық ... ... ... ... ... ... 10-том, 31-бет).
Екіншіден басқа пікір айтады:
“Талас жоқ, әдеби іс жай ғана теңгермешілікке, тігісін жатқызушылыққа,
азшылыққа көпшіліктің ... ... онша көп көне ... Талас жоқ,
бұл істе жеке бастың ынта-жігеріне, жеке бастың әуестенушілігіне үлкен
кеңшілік болуын, ... мен ... ... ... мен ... кеңшілік
болуын сөзсіз қамтамасыз ету керек”. Бірақ нақты ... бұл ... ... ... ... саяси талаптар қойды, оған
көнбегендерді ... ... ... ... ... әлем ... пен жауыздық майдандарына бөлінген
дәуірде, күңгірт бояулар ... ақ пен қара ғана ... ... ... ... қас қағымда опат болған заманда, бір елдің сүйікті ұлын ... ... атып ... ... заманда, тасжүректер Ауғанстанды аямай
бомбалап жатқан заманда, суреткер принципі біреу-ақ, ол – адамгершілік
принцип.
Бұл касталық, ... ұғым ... ... күретамыры, объективті
мәні бар ғылыми ұғым. Тұтас әдеби құбылысты, жеке шығармашылықты, күрделі
проблеманы ... ... алар ... ... көркемдік
таразы.
Әрқашан әдебиет пен өнердің жан-жақты дамып, қоғамдық жаңа талаптар,
өмір тілектеріне ... ... үшін ... ... қолданып, үнемі
қамқорлық жасау керек.
Әдебиеттің қазіргі проблемаларын биік эстетика ... ... ... үлгісін көрсету, әдеби-көркем сынның негізгі, түбірлі
кемшіліктерін ашып, ... ... ... ... – зор ... ... қашанда халық өмірінің белді кезеңдерін, дәуір тудырған
әлеуметтік тартыстарды, қоғамдағы ... ... ... ... өтіп кете ... Ерте ме, кеш пе, ... ... өткен оқиғалар өнер тілімен сөйлеп, ұрпақтар талқысына түспек.
Тыйым салынған тақырып, ... ... ... ... ... ... ... жоқтығы өнер тарихымен аз-кем хабардар адамға айдай анық.
Рухани дамудағы сабақтастық, кәмелет талабы күн өткен сайын бұрын ... ... зер ... ... ... ... кезінде, заманында бар
тіршілігі қағаз бетіне, әуез ырғағына, мүсін пішініне, бояу жүзіне түспей
қалған ... ... өз қолы өз ... ... ... ... әр түрлі
ізденістер кең арналы тенденцияға айналуы – заңды ... ... ... даму ... көз ... сан, сапа
жөнінен өсуді, жанрлық формалардың баюын, ... адам ... ... ... ... айту шарт. Халықтың рухани есеюінің ...... өнер ... ... ... ... ... тамырын тереңге жайып келеді. Рас, өмір күресін, ... адам ... ... ... өтпелі заман,
тәуелсіздік нәтижесінде туған жаңа ... ... ... алатын асулары әлі алда. Өмірлік шындық пен ... ... мен ... ... мен қиял ... ашу, өнердегі
әсер-ықпалдарды көрсету, даму заңдылықтарын өсу тенденцияларын айқындау –
бүгінгі таңдағы зерттеулердің берекелі ізденіс бағыттары.
Әлеуметтік ... ... ... ... адам мен ... мен қоғам, адам мен табиғат арасындағы диалектикалық ... ... аясы ... ... көп оқымыстылар ден қояды.
Гегель өнердің дамуын үш үлкен кезеңге бөлген:
а) символикалық кезең. Ол шығыс халықтарының ... тән ... ... ... ... ... мен форма бірлік табады. Мысал
ретінде ертедегі Греция өнері алынады;
б) романтикалық кезең. Мұнда әдебиет ерекше дамыған.
Тұтас ... ... ... ... бұл ... ... жатыр.
ӘДЕБИ БАЙЛАНЫС — белгілі бір ұлт әдебиетінің басқа да әлем  халықтары
әдебиетімен қарым-қатынасы. Әдебиет ... ... ...... әдеби процестің өзіндік заңдылығы. Бүтіндей алғанда, Ә. ... ... ... алатын орны зор. Ұлттық әдебиеттердің даму деңгейі сол
кезеңдегі Ә. б-тың да бағыты мен ... ... ... Оның ... ... көп және бұл процесте аударманың алатын орны өзгеше. Ә. б.
жалпы ұлттық әдеби процеске, онда жаңа ... ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынасының негізгі түрі
ретіндегі Ә. б-қа әдебиеттану ғылымы 18 ғ-дың ақыры мен 19 ғ-дың басында
назар аудара бастады. Сөз өнері ғылымының Ә. б-ты ... ... ... ... ... ... (қ. Салыстырмалы-тарихи
әдебиеттану). Бұл мәселеге И. Г. Гердер, И. В. Гете өз еңбектерінде назар
аударған. Ұлттық әдебиеттердің бір-біріне әсерін, ... ... бір ... ... тарихи поэтикада қарастырылды (қ.
Поэтика). Ресейде А. Н. Веселовский, В. М. Жирмунский, М. П. ... ... ... еңбектерінде бұл құбылыс жан-жақты талданды. Ә. б. ... ... ... ... да назар аударған, арнайы зерттей бастаған
саласы. Қазақ әдебиетінің басқа әлем халықтары әдебиеттерімен өзара
байланыс жасау процесінің кезеңдері, өзгешеліктері бар. Мыс.: ... ... мол үлес ... Наср ... пен ... білді. Ол көптеген шығыс халықтарына ортақ қазына қалдырды.
Қазақ әдебиеті көршілес шығыс, ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста болды. Қырғыз, өзбек, тәжік,
түркімен, әзербайжан, татар халықтарының ортақ ежелгі жазба ескерткіштері
соның айғағы. Шығыстың классикалық поэзиясы, оның ірі ... ... ... Хұсрау, Физули, Жәми, Сағди, Хафиз, Омар һәйям туындылары,
араб халқының ... бір ... үнді ... ... ... ... мен Димна”, “Тотынама” сияқты әлемге әйгілі үлгілерінің кейбір
тараулары қазақ арасында кең тараған, олардың ... ... ... ... ... 18 ... бастап қазақ халқының тыныс-
тіршілігі, рухани өмірі орыс жазушылары мен қоғам қайраткерлерінің назарына
іліге бастады. В. А. ... ... (1830), В. И. ... “Бикей
мен Мәулен” (1831) повестері жарық көрді. Е. И. Пугачев бастаған шаруалар
көтерілісі туралы материал жинау мақсатымен 1833 ж. Орал мен ... ... А. С. ... ... ... — Баян сұлудың” мазмұнын жазып алды,
ақынның “Пугачев оқиғасы” мен ... ... атты ... ... ... ... ... ықпалымен Н.Н. Муравьевтің “Қырғыз
тұтқыны” атты романтикалық поэмасы жарыққа (1828) шықты. Қазақстанда саяси
қуғында Т.Г. Шевченко, Ф.М. ... С.Ф. ... т.б. ... олар ... ... жылы ... ... Л.Н. Толстой Ш. Құдайбердиевпен және
қазақ мұғалімі Р.М. Елікбаевпен хат ... ... ... ... ... ... ... мәні зор. Қазақтың ұлы ғалымы Ш.Ш.
Уәлиханов Омбы, Семей, Санкт-Петербург мекемелерінде, Орыс геогр. қоғамында
қызмет ... орыс ... (П.П. ... ... Достоевскиймен, Дуровпен, А.Н. Бекетовпен, Я.П. Полонскиймен
т.б.) достық қарым-қатынаста болды. ... ... орыс ... ... рет ... жарық көрді, кекйбір еңбектері Батыс
Еуропа елдерінде басылды. Уәлиханов әлемдік мәдениет пен ақыл-ой деңгейіне
көтерілген ғалым ретінде, қазақ, ... ... ... ... сібір тайпалары, моңғол, қытай, орыс, украин, грек, неміс, француз,
ағылшын т.б. халықтардың тарихы, этнографиясы, ... ... ... ... ... Бұл ... ... мәдениетте, әдебиетте,
халық ағарту саласында А. Құнанбаев, Ы. Алтынсарин, Ш. ... ... Ж. ... М. ... М. Жұмабаев т.б. жалғастырды. Абай
А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, И.А. Крылов, Ф. Шиллер, Дж. Г. Байрон, И.В.
Гете, А. ... ... ... қазақ тіліне аударды. Шығыс
аңыздарының сюжеті негізінде “Ескендір”, “Масғұт”, “Әзім” дастандарын,
“Сократ” трактатын жазды, Аристотель, Платон, ... ... ... ... ... Құдайбердиев т.б. ірі аудармалар жасады. Жалпы
қазақ даласының өзге алыс елдермен, оның ішінде Еуропа елдерімен, әдеби
және мәдени байланысының ... ... ... ибн ... (10 ғ.), ... (14 ғ.), ... Поло (13 ғ.), Р.Г. ... (15 ғ.) т.б. шетелдік
саяхатшылар қазақ жері, халқы жөнінде түрлі әдеби шығармалар, ғыл. еңбектер
қалдырды. Г. Зелинский ... ... ... А. ... ... ... кезіндегі күнделіктер мен хаттар”, суретші Б. Залесский
“Қазақ даласының көріністері” атты альбом жазды. ... ... Жюль ... ... ... ... ... суреттейді. Американдық жазушы
Дж. Кеннанның “Сібір және сүргін” кітабында Ертіс маңайының кейбір тіршілік
жайы, Семей ... қоры ... ... ... ... Ал,
кейінгі кеңес дәуірінде әдеби байланыс аса қарқынды дамып, әлем әдебиетінің
ең үздік шығармалары ана тілімізге, қазақ ... ... ... тілдеріне аударылды. Аударма саласында қазақ сөз өнері шеберінің
барлығы еңбек етті. Аударма арқылы келген ірі туындылардың ұлттық әдебиетке
ықпалы мол ... А. ... ... ... ... ... қытай, француз, орыс  т.б. әлем тілдеріне аударылды. Ж. Жабаевтың
шығармалары көптеген тілдерге аударылып, оның суырып салма өнері, айтулы
айтыстары туысқан елдерді ... ... әсер ... ... ... Әуезовтың “Абай жолы” роман-эпопеясы әлемінің 116 тіліне аударылып,
сондай-ақ “Әлем әдебиеті ... (134, 135 ... ірі ... ... ... көрді. Ә. Нұрпейісовтің “Қан мен тер” трилогиясы,
О. Сүлейменовтың поэзиясы және көптеген қазақ сөз зергерлерінің 
шығармалары, сондай-ақ, ... ауыз ... ... ... әлемінің көп тілдерінде аударылды. Ұлттық әдебиетіміздің әлем
әдебиетімен тығыз байланыста дамуына ірі халықар. конференциялар (қ. Азия
және Африка елдері ... ... ... Ұлттық
әдебиетіміздің онкүндіктері т.б.) мен қаламгерлердің және достық қарым-
қатынастары да ықпал ... Қай ... ... өнер ... ... әдеби
байланыстар сол ұлт әдебиетінің өркен жая өсуіне, халықтың рухани ... өмір ... ... халықтардың даму тарихымен ұштастыруға
дәнекер болады. Қазірде қазақ әдебиетінің  ... ... ... ... ... ... пайда болды. Бұл байланыстар жаңа
мазмұн, жаңа түр, рең тауып, соны жолдар мен мүмкіндіктерге  ұласты,
әдебиетіміздің сыр-сипатын айқындай түсті.
Еш ... ... ... ... өнері томаға-тұйық қалыпта, ұлттық
шеңбердің ішінде ғана өсіп ... ... Ана ... ... ... жұрттардың озық, асыл қазыналарынан нәр алып байығанда ғана өркен
жаймақ. Әдебиеттің ... ...... ... ... ... отырып, байлам, тұжырым жасайтын теориялық мәні бар,
күрделі проблема.
Бұл орайда әдеби әсер, ықпал, аударма мәселелерін ... ... Жаңа ... ... ... ... көкейкесті проблемаларын
көтерген реалистік шығармалардың ... ... ... ... да ... ... сипатының кейбір
ерекшеліктерін көруге болады.
Әдебиеттер туыстығының терең тамырлы ... ... ... ... рухы ... ... ... мысалына жүгіну
қызықты ғылыми байламдар жасауға мүмкіндік берері хақ. Татарлар өз асылымыз
деп есептейтін:
“Ел іші – ... ... “Ел ...... сөз ... - ... қаз топтанған қарғаға жем болар”, “Қызым, саған айтам, келінім,
сен тыңда”, “Қап түбінде біз жатпас”, ... ... ауыз ... ... соны ... ... қазан астырма, тоңғанға от жақтырма”, “Бөріден
қорыққан орманға бармас”, ... ... ... шұқымас” тәрізді мақалдар
қазақ, башқұрттардың да жауһар қазынасы.
Фольклорды алыңыз, ұқсас сюжеттер, ортақ ... ... ... ... ... ұғу қиын емес.
Башқұрт әдебиетінің кейбір мысалына назар салып көрейік.
Бұл әдебиеттің бай қазына, ... ...... ... тарихи жыр, тақпақ, ертегі, аңыз, тұрмыс-салт өлеңі, бәйіт, мақал,
мәтел секілді сан алуан түрлері бар, аса ... ... ... ... ... ... бейнесі, ұрпақтар сыры жатыр.
Башқұрт арасында жиі ... ... тар ... ... не пайда”, “Көп жасаған білмес, көп ... ... ... ... ... дос ... “Шешен – дауда, батыр – жауда сыналар”,
“Бір көрген біліс, екі көрген таныс” деген секілді ...... ... ... ауыз ... ... ... форма жағынан ерекше
жетілген жанр – қобайыр деп аталады. Ол қазақ поэзиясындағы толғауға жақын.
Бір мысал:
Илдең нұрлы бұлғаны ... ... ... ... ... ... ... тұрғаны.
Қобайыр өзегі әрқашан әлеуметтік сарын. ... ... ... қара ... ... ... бұл ... тән көсем сөзді,
стильдік әсем өрнектерді, айшықтаудың алуан түрлерін шебер пайдаланған.
“Ақбоз ат”, ... ... – Баян ... ... бей” секілді эпикалық
поэмалар – башқұрт тарихының әр ... ... ... тұрмыс-салт,
наным-сенім, дүниеге көзқарас жайлы ... ... ... ... ғасырларда әуезді, сырлы, шерлі әнмен ... ... ... ... ... ... ... жырлардың,
“Боранбай”, “Биіш” тақылеттес ... ... ... “Шаура”
секілді аңыздардың – бәрінің де әуені бар. ... ... ... фольклорда қысқа күй (тармағы 7-8 буынды), ұзын күй (тармағы 8-14
буынды) боп екіге бөлінеді.
Революцияға дейін башқұрт ... ... ... ... ... дүниәуи және діни бағыттарда. Дүниәуи шығармаларда ғақлия,
білік, өсиет сарыны бой ... ... ... шертіледі. Бұл
арнадағы ақындар көне түрік, шығыс поэзиясындағы сұлу ... ... иек ... ... ... ... шежірелерінің тарихи-әдеби ескерткіш
ретіндегі мәні зор.
Башқұрт әдебиетінің тарихында Салауат ... (1752 жылы ... ... ... есімі мәшһүр бірінші ақын ... ... ... ... жауынгер ақынның ел аузында ... ... орыс ... ... ... тән ...... рухы, әлеуметтік идея,
азаматтық пафос. Ол Махамбетпен тағыдырымен де, шығармашылығымен де туыс.
ХІХ ... ... ... ... ... ағартушылық бағыт
бел алып, өрлей бастады. Осы арнаның көрнекті өкілі Мұхамед Әкім ... – көп ... ... Ол ақын, тілші, фольклорист, этнограф,
тарихшы, педагог, аудармашы, қоғам ... ... 1897 жылы ... ... ғылыми еңбектері, өлеңдері топталған.
Қазақ, татар поэзиясында бедерлі із қалдырған Ақмолла ақын ... ... ... ірі ... ... биографы, оның ел аузындағы көп шығармаларын қағазға
түсіріп, ұрпаққа қалдырған қазақ – Досымайыл қажы ... ұлы. ... ... ... ... ... ... А.Харисов
Ақмолланы ХІХ ғасырдағы татар-башқұрт әдебиетіндегі терең идеялы, ... ... ... прогресшіл бағыттың өкілі деп, өнер тарихында
құрметпен атайды. Башқұрттың үлкен ақыны, ... ... ... ... мен ... күрестері басталған ояну жылдарында, түн қараңғылығы
мен жаңа ғана ... ... таң ... ... ... сайраған бір
сандуғаш болып, жаңа толқынның бір үгітші-жыршысы ... ... ... ... Мифтахеддин Ақмолла келген. Ғалым һәм оқытушы, шайыр һәм
балташы Ақмолла әр уақыт бар ... ... атын ... пен ... тиеген
арбаға жегіп алып, Шиһап Маржани көтерген жаңалықтарды жақтап, мақтап,
фанатик моллалармен соғыса-соғыса, ... ... ... ... – деп ... ... ... іздерін бойлап. Естеліктер”,
Уфа, 1964, 26-27-беттер).
Ұлы татар Тоқай: “Ақмолла ... тек ... исі, ... халық исі
шығып тұрады”, - деген байламды бекерден-бекер, ... ... ... ... ... ... әкесі қазақ десе,
татар, башқұрт оқымыстылары оның тегі башқұрт деп жазады. Зады бұл ... шешу ... ... ... ... үшін ең маңызды нәрсе – Ақмолла
туындылары, оның ... ... көп ... ... ... шалқиды,
Түрлі құстар баурын төсеп қалқиды,
Көкорай шөп көлді ... ... ... ... жас иіс аңқиды, -
деген жолдардың таза қазақылығына ешкім шәк келтірмейді. Ал:
Сүз чығар шаһирлардан хикмет ... күз ... ... ... ... моқәйәд ие моәуәл:
Харам, хеләл – шәһсәнә нисбәт ... ... ... ... мен ... ... Қазақ әдебиетшісі
У.Қалижан Ақмолла туралы арнайы диссертация жазды.
Қашан да әдеби ... ... ... ... ... ... шарт – ... көзқарас болу керек. Бір фактіге ден қояйық.
Башқұрт қобайырынан үзінді:
Бейек таудың ... ... ... ... мен ... ... ... байып барғаны;
Қара жердің үлгәне –
Қар астында қалғаны;
Ир – егеттің үлгәне –
Илен дошпан алғаны...
(А.Харисов, “Башқұрт
халқының әдеби мұрасы”,
Уфа, 1965, 74-бет).
Бұқар ... ... ... ... ... өлгені –
Басын мұнар шалғаны;
Көктегі бұлттың өлгені –
Аса алмай таудан қалғаны;
Ай мен күннің өлгені –
Еңкейіп барып батқаны;
Айдын шалқар өлгені –
Мұз болып ... ... ... ... ... ... ... әдебиет нұсқалары”,
Алматы, 1967, 133-бет).
Екі шығармаға да негіз болған көне үлгі бар ... бе, яки ... ... ... ... ... дейміз бе, әлде ұқсас жағдайлардан
туған ұқсас жырлар дейміз бе? Осы ... ... де жаны ... ... ... ... ... жақындықтан
болар, татар прогресшіл өнерінің түркі тілдес әдебиеттерге жасаған ... бар ... ... ... ... ... ... айдынынан еркін сусындап,
алысқа жүзды. Сұлтанмахмұт Торайғыров, Сәбит Дөнентаев ... ... ... ... сапарында татар әдебиетінің ықпалында болып,
оның жақсы үлгілерінен сабақ алғандығын зерттеушілер дәлелдеп көрсетіп жүр.
Тонның ішкі ... ... ... ... ... ... бойы биік көрінетін әсем дүние – Ғалымжан Ибраһимов туындылары.
Ғалымжан Ибраһимов 1887 жылы ... ... ... жердегі татар шаруасының шаңырағында дүниеге келген.
Ол 1898-1905 жылдары Орынбор, кейін Уфа медреселерінде оқиды. Мәнсіз,
миқата схоластика жаны ... ... ояу, ... ашық ... ол өз бетімен төбеге шығып, оң мен ... ... ... көз ... ... оқу орны ... ... “Ғалия” медресесінен
кеткен Ибраһимов тұрмысының ауырлығына қарамастан, толарсақтан саз ... ... ... ... ... Осы кезде жазылған “Зәки шәкірттің
медреседен қуылуы” деген ... ... дін ... қарсылық
айтады.
Бірінші орыс революциясы Ибраһимовтың жазушылық тағдырына қоғамдық-
әлеуметтік көзқарасының қалыптасуына ерекше әсер ... ... ... (1909) ... реакция кезіндегі татар интеллигенттерінің
басындағы ой толқындары, ізденіс-қиналыстары көрсетіледі.
Ғалымжан ... ... ... ... ... ... даму
эволюциясын кешірді. Өзін қоршаған ортаны місе тұтпайтын ұрт мінезді, өрт
қимылды жандар – оның сүйікті қаһармандары.
“Теңізде”, ...... ... ... ... кейін, Ғалымжан татар әдебиетіндегі алғашқы ... ... ... (1912) ... ... ... ... көптеген суреткер
күрестен шеттеп, жеміс бермес жат ағымдарға түсіп кеткенде, Ғалымжан өзінің
демократтық бағытын ... ... ... ... жалшы” (1912), “Бақташы мал”
(1913) секілді шығармаларында өмірді реалистікпен бейнелеп, маңдай тер,
табан ақысына ... ... ... азапты тірлігін суреттейді. Әр түрлі
тақырыпқа мақала арнады. Қазанда шыққан “Аң” ... 1916 ... ... ... ... ... көне ... шын
сақталған жері деп біледі. Бұл күнгі қазақ халқы өзінің күн көрісі, ... ... ... ... Бұл халықтың рухында зор қуат-күш бар.
Олардың халық әдебиеті ешбір түрік үлгілеріне ұқсамайтын орасан бай. ... ... тілі мен ... ... астына қарату қиялын былай тастап,
қайта өз қазынамызды байыту үшін ... ... ... ... ... - деп ... ... күндерінде Ибраһимов әр ... ... ... ... Одақтық ІІІ съезінің делегаты болды, ВЦИК-тің
құрамына енді.
1920 жылы ... ... ... ... ... ... ... бірінші орыс революциясы тұсындағы ұлттық
интеллигенцияның тағдыры ... ... ... ... ... өмірін
бағыштаған, революция ардагерлерін көрсететін “Жаңа адамдар” пьесасы –
татар драматургиясының ... ... ... ... ... ... суреткер, ойшыл ретінде қалыптасқан Ғ.Ибраһимов Совет
өкіметі орнаған соң әр бағытта білек сыбанып, бел ... ... ... ... ... ... ... қақтығыс татар
әдебиетінде алғаш “Терең тамырлар” (1928) романында ... ... көп ... ... өмірінде Ибраһимов қалам тартпаған тақырып кем де кем. ... ауыр ... ... ... ... Соның ішінде “Татар қызының
тағдыры” романының жөні бөлек.
Ибраһимов өнерге қатал талап қойған ... оның ... ... рет өңдемеген шығармасы жоқтың қасы. Уақыт өтіп, мол тәжірибеге ие
болған Ғалымжан “Татар қызының тағдыры” романына 1929 жылы ... ... ... ... ... ... ... 1909-1911 жылдары жазылса
да, түрлі себептермен талай уақыт басылмай, 1928 жылы бір-ақ жарық көрді.
Ғалымжанның филолог, тарихшы, ғалым ретінде мәдениет ... ... ... тілінің морфологиясы”, “Татар тілінің синтаксисі”, “Әдебиет
теориясы”, “Татар арасындағы ... ... ... 1905 ... ... еңбектері айқындап берсе керек.
СССР Көркемөнер Ғылымдар ... ... ... ... шығармаларын татар тіліне аударуға ат салысқан публицист,
үлкен сөз зергері ... ... 1938 жылы ... ұшырап, опат
болды.
“Қазақ қызы” романында ХІХ ... ... ... ... өмірі
көрсетілген. Бұл бір белеңді қиракерзік, қилы заман: Қазақстан Ресей
империясына бүтіндей ... оның ... ... ... ... ел ... ата ... дейтіндердің көбесі сөгіліп, қиюы қашты, құрығы
ұзын чиновниктер отар елге өзгеше тәртіп орнатты.
Енді әкімдер сайланып ... ... ... қолына мансап тисе,
соның ақ дегені – алғыс, қара дегені – ... ... май. ... ... ... сормаңдай кедейлерді бұрынғыдан бетер жаншудың ... ... ол – ... ... ақ ... ... көзі жеткен. Сондықтан
билік үшін күрес олардың бар ... ... бұл ... ... ... де жоқ: мал да, қазына-байлық та, ақша да, керек десеңіз,
қыздарын да беруге бар. ... ... ... елдегі бұрынғы күрес
күрес пе, отаршылар оған май құйып, қырық пышақ арпалыстың жалынын аспанға
лаулатқан. Қызуы бет ... бұл ... шет ... ру ... ... бәрі ... ... әлі балаң, тартыс тәсіліне шалағай кедей-кепшік,
жарлы-жақыбай да мықтының алдау, арбауымен осы күреске қосылады, өз ... ... ... ... ... ... сойылын соқпақ. Қараңғыдан жол таба
алмай басын тауға, тасқа ұрған есіл ... ... ... байлықты жиып,
дүйім жұртты бір шыбықпен айдаушы үркердей аз топ. ... ... ... ... ... боп, ... ... сұсты ажарын
танытып, қанды қанжар көтеріледі.
Ибраһимов романы ... ... осы ... ... ... ... оның көркемдік шешімі қандай? Роман эпикалық сарында басталып,
Қарлығаш пен ... ... ... баяндайды. Бұл құдалықтың ар
жағында не жатқанын ... ... ... ... Найман, Төртқара руларынан
шыққан Қарайғыр, Сарман тобы сүйек шатыстырып, қыз берісіп, құда ... ... ... шоғырлана бастаған алғашқы қою бұлттар
елестегендей. Сар төсек ауру, өлім ... ... ... Байтөре өзін
“Шыңғыс әулетіненбіз” дейтін, ... жеті ... бері ... ... шынжыр балақ, шұбар төстің нағыз өзі. Бойында қайрат, ... ... ... қамшы сілтеген, батырған тізені. Көз жұмар алдында,
соңғы сәтте ... ауыз ... ... ... ... ... ... қалмақ.
Дұшпан рудың күші өсіп, бел алып бара жатқанын көріп те, мойындап та ... ... ... ... енді ... ... дайын. Бұған бел
байлаған Байтөре ғана, басқалар танауынан арғыны көрмейтін соқыр ... ... ... ... бәзбаяғы бойлауық қалыпта. Тіпті қалай тазыға
шалдырмаған қырдың алпыс алты айлалы ... ... да, ә ... бітімге келмек ойынан шоршып түскен.
Бұлардың қас-дұшпаны – Сарман руының бетке ұстар ... ... ... ... ... үйір-үйір жылқысы бар мыңғырған бай, төрт
құбыласы тең. Әттең дегізіп жүрген бір-ақ өкініші – қолы болыстыққа ... ... ... ... ... ... ... Сәрсенбайдың Байтөреге
қарағанда қапысы, ... көп. ... ... ... ... қолтықтасып, ауыз жаласып кете қоймаған, ет жеп еліріп,
қымыз ішіп қызарған кеңбалақ ... ... ... Бірақ аузы
күйген үріп ішеді, алдағы сайлауға Сәрсенбай бес қаруын дайындап, тас-түйін
отыр.
Ел ... ... ... ... ... ... ... көбейтіп, ертерек
талайлардың аузын алған, сондықтан дәл осы жолы болыстықтан ... ... бұл сәт бас ... қол ... итжығыс күрестен кейін келді.
Қарайғырлармен бел құда болғанда да жақтастар қатарын көбейтуді ойлаған.
Қызы Қарлығаш ай десе ... күн десе көзі бар ... ... ... құтты орнына қондыратын мезгіл де жеткен. Асыл ару еріксіз тұрмысқа
шыққанша, өлгенді артық ... ... ... қазақ қыздарының өжет,
асқақ тұлғасын Қарлығаш бейнесі арқылы сомдап жасаған. Арыстанбай ... ... ... жер ... барып, тескен таудан асып
қайтқан жігіт. Махаббат жолында ... ... де, ... ... үлкен қақтығыс – билік үшін болып жатқан күреске тағы бір
тартыс ... Ол – ... ... ... айырылмастай боп сүйген
жастар – Қарлығаш пен Арыстанбайдың махаббаты және оған ... ... пен етек ... ... ... шеберлікпен екіұдай тартысты қатар өрбітеді. Шынтуайттап
келгенде, Қарлығаш пен ... ... ... ... ... қырсығын
тигізеді. Азаттыққа, бостандыққа ұмтылу, надандық шырмауын үзу - сахарада
белең алған осындай ... ... ... мен Қарлығаштың
салт, әдет дегендерге бойсұнбай, сүйген жүректерінің ... азуы ... ... ... ... ұрт ... жасап, шідер үзіп
кетуін жазушы ... ... ... ... ... ... ... махаббаты әуезді тіл, көтеріңкі ... ... ... ... сыр шертіледі.
Романдағы көңіл тоқтатар бір бейне – Бірімжан. Жасы сексеннен асып
кеткен. Көзі ... ... да, ... ояу, ... ... сөзі ... Байтөре тұқымына: “Сарыарқаны саттың. Халық шөл дала, қу ... ... деп ... көкірегінде жүрген сөзді, ызаны жеткізеді. Бірімжан
- өмірден алынған, қайшылықты образ. Ол ... ... ... татуластырғанда ру ақсақалы, жастардың құрық ... ... ... қарсы, қалың мал жолын құптайды. Ибраһимов ел сорған, пара
жеген чиновниктерді шенеп, нәубетін, ырыздығын еңбекпен тапқаш ... аши ... ... ... ... ... ... арнада бейнелейді. Бірімжанның бұл орайдағы көзқарасы, эволюциясы
нанымды берілген. Әуелде орыс атаулыға оқ атып, ... ... ... ... да ... ... қорғансыз, панасыз, жалаң аяқ
екеніне көзі жетіп, оларды жақтап шығады.
Болыс сайлауы алдындағы дүрбелең, күш жинаған ... ... ... ... жастар – романның сюжеті осы арналарда өрістеп, ... ... ... Арыстанбай қалың малы беріліп қойған Қарлығаш сұлуды
алып қашқан. Шиеленіс кемеліне келді.
Қарайғырлар мен Танабұға өзара шайнасса, Найман, Төртқаралар тағы ... ... Бұл жолы ру ... ... ... Арыстанбай мен Қарлығашты
үміт жағасына шығарып тастайды.
Мерейі өсіп, мәртебесі көтеріліп, Сәрсенбай болыс сайланды, төбесі
көкке екі-ақ елі ... ... еді. ... ... ... ... тереңдей түседі. Сапты аяққа ас құйып, басынан қарауыл қараған
патша чиновниктері өздеріне ауыз ... ... ... ... көп ... ... ... ұшырып жібереді. Жер аударады.
Жұлқынбай сияқты жалшыларға бостан-босқа тағы пәле ... ... ... ... сорған патша саясаты дегеніңіз осы. Қарлығаш пен
Арыстанбай махаббаты не ... ... дес ... тегеурінді күш бұларды
екі айырған. Роман аяқталды.
Ибраһимов – татар, ендеше, оның қазақтар өмірін көрсетуде ... бар ... ... ... іздеу керек. Кітапты шүу деп
оқығанда-ақ оны ... ... ... жазғаны байқалады. Романист “әдеттері
осы”, “қазақ айтқандай”, “салт бойынша” ... ... ... ... Немесе қазақ атаулыға бесенеден белгілі жайларды, тіпті ... ... ... ... ... қыр ... ... мақсаты көзделгені жақсы аңғарылады.
Қазақтардың тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, ... киім ... ... ... Той, ас ... ат үйрету, көш, үй тігу,
киіз басу, ... ішу ... ... де ... Және ... баршасы
экзотикаға соқпай, шын қалыпта, сахара сырын ашатын, әлеуметтік күрестерді
айқындайтын жағдайлар, бейнелер арқылы ... – дала ... ... ... ... ... ол ... кейіпкерлерінің қабылдауы арқылы, көңіл ... ... ... ... Бұл ...... өшіруге
болмайтын, жанды дүниелер. Ибраһимов романының айтылмыш сипаттары осы
дәуірді ... ... ... қазақтың өз жазушыларының
туындыларымен ... өте анық ... ... ... ... ... Көбеевтің “Қалың мал”,
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың “Қамар сұлуы” секілді туындыларда әйел теңдігі
мәселесі бірінші ... ... ... мал ... әділетсіз заманға
лағынет айтылады. Кезең талабы ... ... ... ... ... ... Содан шығар, олар тұрмыс-салтқа, әдет-ғұрыпқа
ат-үсті ғана тоқталады, тіпті ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, көшпелі елдің
өзгешеліктеріне кең тоқталып, әдейі тәптіштей жазады. ... ... ... ... ... ... ... психологиясында өзгешеліктер
мол. Сол даралықты ... ... ... іс-әрекеті, сөздік
сипаттамасы арқылы жақсы аша білген.
Портрет Ибраһимов үшін жеке-дара мақсат емес, ол ... ... еніп ... ... ... мақал-мәтелдердің,
шешендік сөздердің романда жиі қолданылуы ұлттық колоритті айқындай түсу
үшін көп ықпал ... ... ... ... ... ... ... романдарында
жарқырап көрінген Ибраһимовтың шеберлігі, стиль сұлулығы осы шығармадан
басталған. “Қазақ қызы” романының, асылында, шиыршық атқан ... жоқ ... ... ... Ғалымжан қосалқы кейіпкерлердің тебіреніс
сәттерін жақсы пайдаланады. Дуана кемпір Меңдінің, ... ... бұл ... жақсы айғақ. Романдағы көпшілік ... есте ... ... Рас, ... ... жан дүниесін тереңірек
ашып, рухани эволюцияға, ... ... ояну ... жете ... ... әлеуметтік тынысы кеңи түсетіні сөзсіз еді.
“Қазақ қызы” романы Ғалымжан Ибарһимовтың берік ... ... ... жіті ... ... ... сырбаз шеберлігін, халық
өмірін, тұрмыс-салтын жақсы білетіндігін көрсетеді. Бұл шығарма – ... ... жанр ... ... ... ... ... ең алғашқы романдардың бірі.
Өздері өмір сүріп отырған ортаны танып білуде, құбылыстардың терең
мәнін түсініп, адамдардың ... ... ... үшін бейнелі
тіл, дара стильді меңгеруде ... ... ... ... ... ... ... Майлин “Төңкерістен ... ... ... ... ... келді. Сөзге шеберлігі, ұтқырлығы,
кітабының шын тұрмыс айнасы болғандығы оқушыларды маңына ... - деп ... ... ... ... әсер ... ... жазушылары
мен Ғалымжан Ибраһим ұлы шығар деп ойлаймын”, - деп жазды.
Ғалымжан Ибраһимов қазақ мәдениетінің төрінен сыйлы орын ... ... ... ... ... шәк ... әдебиеттер
1. Қабдолов З. Екі томдық шығармалар .ІІ том.А.,1983.
2. Байтұрсынов А. Шығармалар.А., 1989.
3. Ахметов З. Өлең сөздің ... – А.: ... ... Нұрғали Р. Әдебиет теориясы. А., «Фолиант» баспасы, ... ... ... және сын ... ... ... З. Сөз ... - Алматы.-352 бет
7. Нұрғали Рымғали. Сөз өнерінің эстетикасы. Монография.-Астана. 2003.-
424бет.
8. "Қазақстан энциклопедиясы"
9. Ахметов З. Поэзия шыңы – ... – Аст.: ... ... C. ... ... ... ... Алматы-1998ж. – 270бет.
11. Қаратаев М. Таңдамалы шығармалар. Үш томдық. А., 1974. 2-т. ... ... А. ... – Алматы: Жазушы, 1989. – 318 б.
13. Нуржекеева Л.Метонимияның ... ... - ... 1992. -80 б

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық, халықаралық әдеби байланыс17 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. халықаралық әдеби байланыс27 бет
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің дамуы21 бет
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі жаргон сөздер4 бет
Дәстүр мен жаңашылдықтың әдебиеттегі маңызы8 бет
Инновациялық процестің ұғымы мен мәні7 бет
Проза, оның даму сатылары және дәстүрмен жаңашылдық12 бет
Проза, оның даму сатылары және дәстүр мен жаңашылдық16 бет
Сәкен Сейфуллин поэзиясындағы жаңашылдық11 бет
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь