ОҚО шардара ауданына тарихи- географиялық және әлеуметтік, экономикалық сипаттама

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

ТАРАУ 1. ШАРДАРА АУДАНЫНЫҢ ТАРИХИ. ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛУЛЕРІ
1.1 Ауданның құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 7
1.2 Ауданның тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
а) Ауылдық окруктарының аталу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16

ТАРАУ 2. ШАРДАРА АУДАНЫНЫҢ ТАБИҒАТ ЖАҒДАЙЛАРЫ.
2.1 Географиялық құрылысы мен тектоникасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 29
2.2 Геоморфологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
2.3 Климаттық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
2.4 Топырақ жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 37
2.5 Өсімдіктер жамылғысы мен жануарлар дүниесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 39

ТАРАУ 3. ШАРДАРА АУДАНЫНЫҢ ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫ.
3.1 Су ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
3.2 Орман ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 48
3.3 Жер ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 49
3.4 Шардара ауданының экологиялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51

ТАРАУ 4. ШАРДАРА АУДАНЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 57

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 70

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
КІРІСПЕ

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә Назарбаевтың 2006 жылдың 18 қаңтарында парламент палаталарының бірлескен отырысында сөйлеген сөзінде, атап айтқанда, "Қазақстанды таяудағы 10 жыл ішінде әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына қосу стратегиясында " білім беру мәселесіне де баса назар аударылды /1,2-3 бет/.
Сонымен бірге, Елбасының "Ұлттың бәсекелестік қабілеті бірінші кезекте оның білімділік деңгейімен айқындалатынын" ерекше атап көрсетуінде де үлкен маңыз бар. Өйткені кез келген мемлекеттің рухани, әлеуметтік- экономикалық дәрежесі сонда өмір сүретін халықтың білім деңнейіне қатысты бағаланады /2, 2-3 бет/.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тәуелсіз Қазақстанның әрбір аймағы оның дамуындағы негізгі тіректері болып саналады. Солардың бірі Шардара...
Адамзат жаратылғаннан бері қаншама дүние жаңарып, қаншама су ақты десеңізші... Ежелден малға да, жанға да, аң-кұс атаулының баршасына құтты қоныс болып, сарқылмас несібе сыйлап, келе жатқан сыршыл Сейхундарияның орта ағысы... Еңсесі биік таулардан екпіндеп кұлап, етекке жетіп, жазық даланы бауырына қысып, балбырап ағып...Бұйрат-бұйрат шағыл төбелерге сұғына бергенде су аяғы құрдымға кететін шексіз, шетсіз шөлейтті, кұмды өлкеден секем алғандай дүр сілкініп, жарқырап ағып, теріскейге қарай жалт бұрылатын тұсы ескі замандардан Шардара деп аталды. Көне парсы тілінен аударғанда "төрт қақпа" дегенді білдіреді екен.
Шардара ауданы Оңтүстік Қазақстан облысының Өзбекстан Республикасымен шекаралас шығыс бөлігінде орналасқан. Ресми түрде 1969 жылы құрылғанымен, Шардара су қоймасы мен су электр станциясын салуға кеткен 9 жылды одан бөліп тастауға тағы болмайды. Өйткені Қызылқұм өңірін суландыру жолындағы Ұлы жорық 1958 жылдың тамыз айынан басталады. Қазіргі Шардара су қоймасының ауданы 400 шаршы метр, су көлемі 520 млн. текше метр.
Аудан аумағының географиялық орнына және жер бедерінің сипатына байланысты климаты айқын континентті қысы біршама жұмсақ, каңтардың жылдық орташа температурасы 4-6 ° с. Жаз айларында ыстық, аңызақты, шілденің орташа температурасы 28-29° с. Жауын-шашынның орташа мөлшері 150-200 мм. Аудан аумағында кұрылыс материалдары барланған. Жерінің басым бөлігі құмды сор, сортаң топырақты, өзен аңғарлары шалғынды-сазды топырақты. Мұнда жусан, сексеуіл, жантақ, жыңғыл, Сырдария бойында қамыс, кұрақ, тал, жиде өседі. Жылдық ылғал түсімі 165-200 мм аралығында, аязсыз кезеңнің орта ұзақтығы 170 күннен 190 күнге дейін созылады. Жануарлардан қасқыр, түлкі, карсақ, ақбөкен, қарақұйрық, бауырмен жорғалаушылар, өзен бойында қаз, үйрек, қырғауыл мекендейді. Климаты жағынан Орта Азиялық шөл аймаққа жататын Қызылкұм даласы 400 миллион гектардан астам алқапты алып жатыр. Бұл алқаптың Оңтүстік өңірі Сырдария өзенінің сол жақ жағалауын бойлай орналасқан.
Ғылыми мәліметтерде осы Оңтүстік өңірде дария мен жер асты суларын пайдалану арқылы 790 мың гектар жерді суларын пайдалану болатыны жайлы қызықты болжамдар бар. Көктемгі жауын- шашынмен сексеуілі мен жыңғылы, баялышы мен жантағы, жусаны мен раң шөптері тез бел алатындықтан бұл өлке республикамыздағы аса қолайлы мал жайылымдарының қатарына қосылады.
Болашағы зор осынау алқапты суландыру ісі көптеген жылдар бойы мамандардың назарында болып келеді.
Шардара ауданының соңғы төрт жылдағы көрсеткіштері ауданда өтпелі кезеңнің өткір қиындықтары артта қалғандығын дәлелдей түседі. Аудан экономикасының жетекші саласы- ауыл шаруашылығы, оның ішінде егін шаруашылығы. Өткен жылғы өндірілген шитті мақта көлемі, көкеніс, бақша өнімдері, бидай, күріш, жеміс- жидек, жүгері, шөп, ет, сүт, жүн екі есеге өскенін байқаймыз.
Осындай жағдайларды сараптай келгенде, соңғы төрт жыл бедерінде экономикасын дағдарыстан алып шыға алған ауданда мал бағуға да, жан бағуға да қолайлы жағдай орныға бастағанын, жер, су табиғи мүмкіндіктердің тиімді пайдаланылуына қол жеткізіле бастағанын көресіз.
Елбасының қайта- қайта, қадағалай айтатын "Жері бар, малы бар адам неге жұмыссыз атанып, мемлекеттен жәрдем ақы күтуі керек?" деген әрі ақылды, әрі орынды сөзінің жауабын Шардарадан табасыз. Ішінара ауру- сырқауы болмаса, елдің бар назары "Үкіметке не бередіге емес, жерге, малға ауған".
Жоғарыда айтып кеткендей, экономикамыздың дамуында болсын, тұрғындардың әлеуметтік жағдайын жақсартуда болсын, өткен жылдағыларға қарағанда бірқатар ілгерілеушілікке қол жеткіздік. Халық Елбасымыз Н. Назарбаевтың жүргізіп отырған саясатының, экономикалық реформалардың оң ықпалын сезініп отыр.
Бұл тақырыпты таңдау себебім, Шардара ауданының ауылдық окруктарының аталу тарихына жеке- жеке тоқталып, ондағы тарихи орындар туралы тың мәліметтер беріп және ауданның қазіргі таңдағы әлеуметтік экономикалық жағдайын ашып көрсету.
Зерттеудің мақсаты. Зерттеу жұмысының мақсаты тақырыптың өзектілігімен және шешілетін мәселенің маңыздылығынан туындап отыр.
Тәуелсіз Қазақстанның бір өркениетті өлкесі болған Шардара өңірінің тарихи- мәдени даму тарихын жаңа деректермен зерттеу.
Зерттеудің міндеттері.
- Зерттелетін ауданда далалық зерттеулер жүргізу, фотоға түсіру, аудан туралы қажетті мәліметтерді, материалдарды жинау.
- Жарық көрген әдебиеттерге, мақалаларға сүйене отырып алға қойған мақсатқа жету.
- Шардара өңірінің тарихи орындары туралы тың мәліметтер жинау.
- Ауданның әлеуметтік- экономикалық жағдайы туралы статистикалық мағлұматтарға шолу.

Зерттеу обьектісі. Қазақстанның оңтүстік аймағындағы Шардара ауданы.
Зерттеу пәні. Шардара ауданына тарихи- гоеграфиялық және әлеуметтік экономикалық сипаттама болғандықтан, олардың мақсаты, қызметі, мазмұны, мазмұны тарих, география пәнінде қарастырылады.
Зерттеу әдістері: Зерттеліп отырған мәселеге байланысты салыстырмалы, жүйелілік, тарихи талдау жасау.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. жұмыста Оңтүстік Қазақстан облысындағы Шардара ауданын жүйелі түрде зерттей келе және кешенді талдаулар негізінде төмендегідей нақты ғылыми нәтижелер алынды:
- алғашқы рет Қазақстанның Оңтүстік аймағындағы Шардара өңірінің ауылдық окруктерінің шығу тарихи қарастырылды.
- Әр окруктың аталу тарихынан, бүтіндей ауданның тарихы жүйеленді.
- Бүтіндей Шардара ауданының тарихи- географиялық жағдайын қалыптастырудың субьективтік көрсеткіштері жинақталып берілді.
- Соңғы жылдардағы ауданның әлеуметтік экономикалық жағдайына талдау жасалды.
Зертеудің қолданыстық маңызы. Зерттеудің тәжірибелік мәні аудандағы тарихи орындардың қазіргі жағдайы, жалпы ауданның әлеуметтік экономикалық жағдайын арттыруы жағдайында ұйымдардың тәжірибесін талдау және оны қолдану бойынша ғылыми негізделген ұсыныстар пайдаланылған.
Жоғары оқу орындарында кейбір тарауларын тарих, өлкетану, аймақтану, география мамандығы бойынша оқитын студенттерге арнайы курс оқытуда және оларға дәріс беруде пайдалануға болады.
құрылымы. жұмысының алдына қойылған мақсат пен міндеттері анықталынған. Зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімі төрт тараудан, қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Назарбаев Н.Ә Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы. / Егемен Қазақстан, 19 қаңтар, 2006жыл 12бет.
2. Назарбаев Н.Ә Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жаңару жолында. / Егемен Қазақстан, 3 наурыз, 2005жыл 12бет.
3. Абдуллин А.А Геология и минеральные ресурсы Казахстана. Алма- Ата, "Ғылым", 1994г. 276 стр.
4. Абдуллин А.А Геология Казахстана. Изд- во Наука Казахской ССр, Алма- Ата, 1981г. 278 стр.
5. Абдраманов Е.С Оңтүстік Қазақстан ауыл тұрғындарының қазіргі кезеңдегі мәдени өмірі. Афтореферат. Алматы 2006ж 30бет.
6. Ахметов Ә, Байхонов С. Шежірелі Шардара. Алматы, "Қайнар", 1983ж. 320бет.
7. Бажанов В.С Путеводитель по геологическим маршрутам Южного Казахстана. Изд-во Академи Наук Казахской ССР, Алма-Ата, 1961. 231 стр.
8. Балтаев Қ.Б, Сауытбаева Г.З, Айдаров О.Т. Қызылорда облысының табиғаты. Алматы, "Білім", 2000ж. 352бет.
9. Бейсенова А.С Физико- географическое исследования Казахстана. Алма-Ата, "Казахстан", 1982г. 256стр.
10. Бекенов А. Қазақстан сүтқоректілері. Алматы, "Ғылым", 1995ж. 210бет.
11. Биғалиев А, Жамалбеков Е, Білдебаева Р. Қазақстан топырағы және оның экологиясы. Алматы, "Санат", 1995ж. 385бет.
12. Вавилова С.И (Под общ. ред., С.И Вавилова) Казахстан. Общая физико- географическая характиристика. Изд-во Академи Наук СССР М-Л., 1950г. 426стр.
13. Геологическое строение Центрального и Южного Казахстана. Отдел научно- технической информации. Ленинград, 1961г. 425стр.
14. Джаналиева К.М, Будникова Т.И, Виселова Е.Н и др. Физическая география Республики Казахстан. Алма-Ата, "Қазақ Университеті", 1998г. 337стр.
15. Қазақ Совет энциклопедиясы, 12 том. Алматы, 1984ж. 564бет.
16. Қалиев Б. Өсімдік атаулары орысша- қазақша сөздік. Алматы, "Ана тілі", 1993ж. 358бет.
17. Құсайынов А.Қ Қазақша- орысша, орысша- қазақша терминалогиялық сөздік. Алматы, "Қайнар", 2000ж. 420бет.
18. Мұханов Б, Мұсақұлов Т, Суворов Н. Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары. Алматы, "Мектеп", 1967ж. 63-67бет.
19. Насыров Н. Южный Казахстан. Алма- Ата, "Кайнар", 1988г. 352стр.
20. Омаров Т, Филонец П, Филонец Ю. Қазақ көлдері. Алматы, "Қазақстан", 1987ж. 329бет.
21. Савинова А.П, Костенко Н.Н, Лянджина К.А и др. Материалы по геологии и полезным ископаемым Южного Казахстана. Изд- во Наука Казахской ССР, Алма- Ата, 1971г. 256стр.
22. Сваричевская С.А Геоморфология Казахстана и Средней Азии. Изд- во Ленинградского университета, 1965г. 363стр.
23. Семенова М.И Природа и хозяйство Южно- Казахстанской области. Алма-Ата, "Наука", 1969г. 450стр.
24. Сидеренко А.В Геология СССР. Южный Казахстан. Геологическое описание. Книга 2. Изд- во "Недра", Москва, 1971г. 450стр.
25. Төребеков Қ. Шежірелі Шардара. Алматы, "Қайнар", 1999ж. 320бет.
26. Тихомиров О.А Географические проблемы водохранилищ. Калинин, 1986г. 345стр.
27. Состояние водных ресурсов Южно- Казахстанской области. Ш. Сейтжанова. // Аль- Пари 2001. №3 20стр.
28. Проблемы и особенности проведения земельной реформы в Южно- Казахстанской области. Церклевич А.В // Земельные ресурсы Казахстана. 2001г. №4 26стр.
29. Шардараның әлеуеті жоғары // Түркістан 2006ж 8 маусым 12бет.
30. Жер жағдайы. Ж. Отарбаев / Өскен өңір. 2002 1- ші қаңтар. 9бет.
31. Сырдария бойы: кешегі қалың қамыс, ну тоғай қайда. Р. Шыыырақбаев. / Ауыл 2002ж. №3 23- наурыз. 11бет.
32. Шаруасы оңға басқан Шардара / Оңтүстік Қазақстан 2006 8 маусым 12 бет.
33. Голодная степь. Первостроители. / Южный Казахстан 1990г. 5- октябрь. 16стр.
34. Елге де, жерге де басшы керек. Е Әлетов / Оңтүстік Қазақстан 2000ж. 13- сәуір. 12бет
35. Қауекең арқылы өмір мектебінен өттім. Сейіткамал Жүнісов / Шардара тынысы 2007ж, 12бет.
36. Мем Жер ҒӨО Орталығының Оңтүстік Қазақстан еншілес мемлекеттік кәсіпорнының есебі. 15бет
37. Данные Госкомводресурсы Респулики Казахстан. 236 стр.
38. Климов Ф.В Биологическое обоснование на изменение лимита вылова рыбы из Шардаринского водохранилища в 2000 году. Доклад 45стр.
39. Қызылқұм метеостанциясының мәліметтері. 25 бет
40. Шардара аудандық орман шаруашылығының мәліметтері. 36бет.
41. Атлас Казахской ССР. Том 1. Главное управление геодезии и картографии при Совете Министров СССР. М., 1982г. 66стр. М 1:5000 000.
42. Топокарта. Южно- Казахстанская область. А., "Картография" 2000г. М1:1000 000. 12стр.
43. Географический Атлас. 4-ое издание. Главное управление геодезии и картографии при Совете Министров СССР. М., 1981г. 202стр. М1:2500 000. 20стр.
44. Шардара су қоймасының сызбасы. А., 1993ж. М1:200 000. 2бет.
45. Схема размещения землепользований Чардаринского района Чимкентской области. Картпредприятие МСХ Казахской ССР. А., 1989г. М1:600 000. 4стр.
        
        ОҚО ШАРДАРА АУДАНЫНА ТАРИХИ- ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК, ЭКОНОМИКАЛЫҚ
СИПАТТАМА.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
ТАРАУ 1. ШАРДАРА АУДАНЫНЫҢ ТАРИХИ- ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛУЛЕРІ
1.1 ... ... ... ... ... окруктарының ... 2. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
2.5 Өсімдіктер ... мен ... ... 3. ... ... ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫ.
3.1 ... ... ... ... ... ... ... ауданының ... 4. ... ... ... ... ... ... 70
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
.................................. 73
КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә Назарбаевтың 2006 жылдың 18
қаңтарында ... ... ... ... ... сөзінде,
атап айтқанда, "Қазақстанды ... 10 жыл ... ... ... ... 50 ... қатарына қосу стратегиясында " білім беру
мәселесіне де баса ... ... /1,2-3 ... ... ... ... бәсекелестік қабілеті бірінші кезекте
оның білімділік деңгейімен айқындалатынын" ерекше атап көрсетуінде де үлкен
маңыз бар. Өйткені кез келген мемлекеттің ... ... ... ... өмір сүретін халықтың білім деңнейіне қатысты бағаланады
/2, 2-3 ... ... ... ... ... әрбір аймағы оның
дамуындағы негізгі тіректері болып саналады. Солардың бірі Шардара...
Адамзат ... бері ... ... жаңарып, қаншама су ақты
десеңізші... ... ... да, ... да, ... атаулының баршасына құтты
қоныс болып, сарқылмас несібе сыйлап, келе жатқан сыршыл ... ... ... биік ... ... кұлап, етекке жетіп, жазық
даланы бауырына қысып, балбырап ағып...Бұйрат-бұйрат шағыл төбелерге сұғына
бергенде су аяғы құрдымға ... ... ... ... ... ... ... дүр сілкініп, жарқырап ағып, теріскейге қарай жалт бұрылатын
тұсы ескі замандардан Шардара деп аталды. Көне парсы ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының Өзбекстан Республикасымен
шекаралас шығыс бөлігінде орналасқан. Ресми түрде 1969 жылы құрылғанымен,
Шардара су ... мен су ... ... ... кеткен 9 жылды одан
бөліп тастауға тағы болмайды. Өйткені Қызылқұм өңірін суландыру жолындағы
Ұлы ... 1958 ... ... ... ... ... ... су қоймасының
ауданы 400 шаршы метр, су көлемі 520 млн. ... ... ... ... орнына және жер бедерінің ... ... ... континентті қысы біршама жұмсақ, каңтардың жылдық
орташа температурасы 4-6 ° с. Жаз ... ... ... шілденің
орташа температурасы 28-29° с. Жауын-шашынның орташа мөлшері 150-200 мм.
Аудан аумағында кұрылыс материалдары барланған. Жерінің ... ... ... ... ... өзен ... шалғынды-сазды топырақты. Мұнда
жусан, сексеуіл, жантақ, жыңғыл, ... ... ... ... тал, ... ... ... түсімі 165-200 мм аралығында, аязсыз кезеңнің орта
ұзақтығы 170 күннен 190 ... ... ... ... қасқыр, түлкі,
карсақ, ақбөкен, қарақұйрық, бауырмен ... өзен ... ... қырғауыл мекендейді. Климаты жағынан Орта Азиялық шөл ... ... ... 400 ... гектардан астам алқапты алып жатыр. Бұл
алқаптың Оңтүстік өңірі ... ... сол жақ ... ... мәліметтерде осы Оңтүстік өңірде дария мен жер асты суларын
пайдалану ... 790 мың ... ... суларын пайдалану болатыны жайлы
қызықты болжамдар бар. Көктемгі жауын- шашынмен сексеуілі мен ... мен ... ... мен раң ... тез бел ... бұл өлке
республикамыздағы аса қолайлы мал жайылымдарының қатарына ... зор ... ... ... ісі ... ... ... назарында болып келеді.
Шардара ауданының соңғы төрт жылдағы көрсеткіштері ауданда өтпелі
кезеңнің өткір ... ... ... ... түседі. Аудан
экономикасының жетекші саласы- ауыл ... оның ... ... ... ... ... ... мақта көлемі, көкеніс, бақша
өнімдері, бидай, күріш, жеміс- жидек, жүгері, шөп, ет, сүт, жүн екі ... ... ... сараптай келгенде, соңғы төрт жыл ... ... алып шыға ... ... мал ... да, жан ... ... жағдай орныға бастағанын, жер, су табиғи мүмкіндіктердің тиімді
пайдаланылуына қол жеткізіле бастағанын көресіз.
Елбасының қайта- қайта, қадағалай айтатын "Жері бар, малы бар адам ... ... ... ... ақы ... керек?" деген әрі ақылды, әрі
орынды сөзінің жауабын Шардарадан табасыз. Ішінара ауру- сырқауы ... бар ... ... не ... ... ... малға ауған".
Жоғарыда айтып кеткендей, экономикамыздың дамуында болсын, тұрғындардың
әлеуметтік жағдайын жақсартуда болсын, өткен ... ... ... қол жеткіздік. Халық Елбасымыз Н. Назарбаевтың
жүргізіп отырған саясатының, ... ... оң ... ... ... ... себебім, Шардара ауданының ауылдық ... ... ... жеке ... ... тарихи орындар туралы тың
мәліметтер беріп және ауданның қазіргі таңдағы ... ... ашып ... ... Зерттеу жұмысының мақсаты тақырыптың өзектілігімен
және шешілетін мәселенің маңыздылығынан туындап отыр.
Тәуелсіз Қазақстанның бір ... ... ... ... ... мәдени даму тарихын жаңа деректермен зерттеу.
Зерттеудің міндеттері.
- Зерттелетін ауданда далалық ... ... ... ... аудан
туралы қажетті мәліметтерді, материалдарды жинау.
- Жарық көрген әдебиеттерге, мақалаларға сүйене отырып алға қойған
мақсатқа ... ... ... ... ... ... тың ... жинау.
- Ауданның әлеуметтік- экономикалық жағдайы туралы ... ... ... ... оңтүстік аймағындағы Шардара ауданы.
Зерттеу пәні. Шардара ауданына тарихи- гоеграфиялық және ... ... ... ... мақсаты, қызметі, мазмұны,
мазмұны тарих, география пәнінде қарастырылады.
Зерттеу әдістері: Зерттеліп отырған мәселеге байланысты салыстырмалы,
жүйелілік, ... ... ... ... ... жаңалығы. жұмыста Оңтүстік Қазақстан
облысындағы Шардара ауданын ... ... ... келе және кешенді
талдаулар негізінде төмендегідей ... ... ... ... ... рет ... ... аймағындағы Шардара өңірінің ауылдық
окруктерінің шығу тарихи қарастырылды.
- Әр окруктың аталу тарихынан, бүтіндей ауданның тарихы жүйеленді.
- Бүтіндей ... ... ... географиялық жағдайын
қалыптастырудың ... ... ... ... Соңғы жылдардағы ауданның әлеуметтік экономикалық жағдайына талдау
жасалды.
Зертеудің қолданыстық маңызы. Зерттеудің тәжірибелік мәні ... ... ... ... ... ... әлеуметтік экономикалық
жағдайын арттыруы жағдайында ұйымдардың тәжірибесін талдау және оны қолдану
бойынша ғылыми негізделген ұсыныстар пайдаланылған.
Жоғары оқу орындарында кейбір ... ... ... ... ... ... ... студенттерге арнайы курс оқытуда және
оларға дәріс беруде пайдалануға ... ... ... ... ... пен ... анықталынған.
Зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімі төрт тараудан, қорытындыдан
тұрады. ... ... ... ... берілген.
ТАРАУ I
Шардара ауданың тарихи- географиялық зерттелулері.
1. Ауданның құрылуы.
Бұл аймақта (Шардара) ... ... ... ауданы құрылған.
(орталығы қазіргі ... ... ... ... "Қызылқұм",
"Тимириязев" атындағы колхоздар бар. Бұлар қазір Өзбекстан Респуликасының
құрамында). "Шардара", "Көксу" мал ... ... ... ... ... ... Тағы да ... ауданының бірнеше колхоздарының
мал фермалары осы аймақта орналасқан еді.
Мырзашөл тыңының ... ... ... ауданы) игеріліп, тыңның екінші
кезеңін игнру үшін 1940 жылы ... ... ... Ал, 1956 ... ... ... шаруашылықтары Киров ауданының құрамына берілді.
Негізгі міндеттері- ауданды ірілендірумен қатар мақта егісінің бұл аймақта
болашағының ... ... су мен ... ... көп ... игеруге
мүмкіндік бермеді- ау ... ... ... ... ... ... ... инженерлік жүйеге ... ... ... ... ... ... жерді игеріп, мақта егу ісін адамдар жетік
білетін. 1963 жылдың ... ... КСР ... ... ... Шардара ауылдық Кеңесі қала іргесіндегі құрылысшылар поселкесі
Қызылқұм ауданына берілді. ... ... ... ... ... ауданы
болып аталатын. Бұл өзгерістер сол кездегі Орқалықтың (Москва) солақай
саясатына ... ... ... ... ... ... ... ауданы (Мақтаарал, Ильич, Киров) Өзбекстан Республикасына 1963 жылы
қаңтарда беріліп жіберілген. Ол үш аудан 1971 жылы ... ... 202 ... жылы ... алқабы, Шардара құрылысшылар поселкесінің төңірегі
мен совхоздары ("Шардара", "Көксу", "Сүткент", "Байырқұм") ... ... ... ... ... ... қандай негіздер болды, қандай жұмыстың
атқарылғандығы туралы тоқталып кетейік.
СОКП Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер ... 1956 ... ... ... өндіруді арттыру үшін Өзбек КСР- і мен ... КСР- ... тың ... ... және ... ... ... қабылдады.
Қаулыда Бетпақдаланың 300 мың гектар жерін суландыру мақсатында Шардара су
қоймасының және су ... ... ... ... ... ... /39-40, 203 бет/.
Осының ізінше Орта Азиядағы ең ірі Шардара су ... шөл ... ... ... ... ... ... жобасы
бекітілді.
Шардара су қоймасы мен су электр станциясының құрылысы 1958 жылдың қазан
айында басталды. Аудан облыстың оңтүстігінде, Сырдарияның ... ... Ол 1965 жылы ... ... ... кезінде құрылған.
Әкімшілік орталығы- Шардара қаласы. Құрамында 1 қалалық 10 ... бар ... ... Шардара, Қоссейіт, Көксу, Сырдария, Ұзыната,
Қазақстан, Қызылқұм, Сүткент, Ақшеңгелді, Достық.
Облыс орталығына дейінгі қашықтық- 300 ... ... 13 мың ... Халқы- 68.3 мың адам. Ұлттық құрамы: қазақтар- 93.9 %, ... ... ... орталығы- Шардара қаласы, ол 1966 жылы құрылған.
Агроклиматтық ... ... ... ... ... ... орналасқан.
Аумағында 27 елді мекен 1 ... және 10 ... ... ... жері негізінен Сырдария өзенінің сол жағалауын, ... ... ... ала, ... жазықта (Шардара қаласы) орналасқан.
Қызылкұм өңіріндегі мыңдаған гектар шөлейт алқаптарды ... ... ел ... үшін 1958 жылы "Шардара кұрылысы" басқармасы
құрылды. Кеңестер одағының әр ... ... ... ... ... ... мамандар, осы өлкенің жас кадр мамандары бірлесіп ... 1987 жылы 15 ... ... ... ... 5 млрд ... метр ... бөгені мен су электр станциясының құрылысының аяқталған
жөнінде актіге қол ... ... ... ... ... 130 ... ... каналы іске қосылды /4, 264 бет/.
Құмдары баршаға мәлім Шардара ... ... ... әулие ата-
бабаларымыздың кесене күмбездері тарихи мәдени ... ... ... ... ... өз кесенесі өзгеше сыр шертеді, шежіре тартады.
Географиялық орны.
Аудан аумағының географиялық орнына және жер ... ... ... ... континенттік қысы біршама жұмсақ, каңтардың жылдық
орташа температурасы 4-6 ° с. Жаз айларында ... ... ... ... 28-29° с. ... орташа мөлшері 150-200
миллиметр Аудан аумағында ... ... ... ... ... құмды сор, сортаң топырақты, өзен ... ... ... ... ... ... ... Сырдария бойында қамыс,
кұрақ, тал, жиде өседі.
Шардара- бекіністі мекен. Шардара каласының Оңтүстік ... 2 ... Ол ... ... Оңтүстікке қарай 240 метр, Батыстан Шығысқа
қарай 310 метр, ... 1-3 метр тік ... ... ... ... аудан 140-
120 метр биіктігі 15 метр қорғанның қалдығы ... ... ... ... ор ... Оның ішкі жағы ... қоршалған. Қазбадан табылған
заттарға карағанда Шардара 1-12 ғұламалардағы ... орны ... ... ... аудандары жеріндегі ірі жасанды су ауданы.
Сырдария өзенінің арнасына салынған. 1968 жылы ... ... ... ... ... 24 метр, ұзындығы 5,8 шаршы. Бөгеннің ауданы
900 шаршы , ұзындығы 80-100 ... ені 20-25 ... ең ... жері 25-26
метр, орташа тереңдігі 6,3 метр. Суының мөлшері 5200 млн метр, су жиналатын
алабы 174 мың ... ... ... ... ... ... және ... суымен толығады. Шардара бөгені арқылы жалпы 394,0 мың гектар
жер суарылады (оның ішінде 105 мың гектар ... ... ... ... ... сол жағасын бойлай Шардара бөгенінен Көксарай (арна)
аралығына ... ... ... ... ... 175 ... ... өңір, ені 50 километрге дейін. ... ... ... ... ... аумағы жерінде. Жер беті тегіс, биіктігі 200 метрдей,
құмды, сазды ... ... ... Жер асты суы ащылау, 15
метр тереңдікте кездеседі. Климаты тым континентгі. Қаңтарда ... ... 4°С, ... 29°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 миллиметр.
Топырағы Солтүстігінде коңыр, Оңтүстігінде сұр, ... ... ... ... күйреуік, т.б. өседі. Суармалы жерлері мақта, күріш
егуге өте ... / 12, 121 ... ... түсімі 165-200 миллиметр аралығында, аязсыз кезеңнің орта
ұзақтығы 170 күннен 190 ... ... ... ... ... ... ақбөкен, қарақұйрық, бауырмен
жорғалаушылар, өзен бойында қаз, үйрек, қырғауыл мекендейді.
Климаты жағынан Орта ... шөл ... ... ... ... ... ... астам алқапты алып жатыр. Бұл алқаптың Оңтүстік өңірі
Сырдария өзенінің сол жақ ... ... ... ... осы Оңтүстік өңірде дария мен жер асты суларын
пайдалану арқылы 790 мың гектар ... ... ... ... ... ... бар. ... жауын-шашынмен сексеуілі ... мен ... ... мен раң шөптері тез бел алатындықтан
бұл өлке республикамыздағы аса ... мал ... ... зор ... ... ... ісі ... жылдар бойы
мамандардың назарында болып келеді.
Шардара ауданының жаңа тарихы Кеңес Одағы тұсында 50-жылдарда басталды.
Қызылқұм өңірін ... ... су ... салу мен ... ... 1958 жылы ... Сол жылы Шардара кұрылыс басқармасы құрылып,
оның ... Ә.К. ... ... 26-адам қазіргі Шардара қаласы
орналасқан Жаушықұмға келіп қоныс тепкен еді. 1967 ... ... ... ... ... 700 ... ... метрлік
Шардара жасанды теңізі мен су ... ... ... ... Актіге қол қойылды /17,63-64 бет/.
Қызылқұм өңірін игерудің алғашқы кезеңі аяқталған 1967 жылы ... ... жуық ... жер, үзындығы 130 шақырымдық магистральды канал,
ішкі шаруашылық ... ... су ... және ... заман тлабына
сай кешенді әлеуметтік мәдени обьектілері бар, 2 жаңа поселке салынып,
пайдалануға берілді. ... ... ... ... шаруашылығында шешуші
маңызы бар дақылдың бірі күріш өсіруге мамандырылып, 1969 жылы қазан айында
құрылды. Сол ... ... ... ұйымдастырылып күріш дақылын
өсірумен қатар бау-бақша өсірумен шұғылданатын ... мен ... ... ... ірге ... су электр станциясынмен катар,
кұрылыс ... ... ... ... ... ... қабылдау
мекемесі сияқты ірі өндіріс орындары Одақ тұсында бүкіл елімізге танымал
болды. Еліміз Тәуелсіздік алып өз ... ... ... ... ... ... өтіп, шаруашылық пен ... ... ... өте ... ... аудан негізінен мақта дақылын өсірумен
айналысады. Аудандағы мыңдаған шаруа қожалықтары, ... ... ... ... өз ... ... арқылы еңбегінің жемісін көруде.
Мақта өсіру өркендеген сайын ірі шаруашылық өндіріс ... ... ... ... ... ... ... зауыты мен НИМЕКС-корпорациясы зауыты
жұмыс ... ... ... ... мен ... ... ... жуық
халық тұрады.
Аудан 1969 жылы Қызылқұм алқабын суландыру кезінде құрылды. Шардара
өңірін ... 1958 жылы ... 1961 жылы ... су ... мен ... ... ... аяқталды. Сыйымдылығы 5 млрд 700 млн текше
метрлік жасанды теңіз дүниеге келді. Тәулігіне 2 млн 100 мың квт ... ... ... ... іске ... ... мерзімде ішінде ұзындығы 107
шақырым қызылқұм магистралы каналы пайдалануға беріліп 700 мың ... ... жер ... ... 5 ... 3 мақта, 1 жеміс-жидек
кеңшар ұйымдастырылды. Бұдан тыс ауданда қаракөл, қой өсірумен ... ... 1 ... ... ... бар /26, 71-72 ... ... ұйымдары транспорт кәсіпорындары құрылыс материалдар
комбинаты жұмыс істейді.
Аудандағы тұңғыш күріш өсіретін шаруашылық- "Восход" совхозы 1965 ... ... 1968 жылы ... 50- ... ... ... Одан кейін "Комсомол", "Қызылқұм", "Қазақстан" күріш совхоздары,
ал, 1977 жылы ... одан ... ... "Ақ ... 1980 ... КСР- нің 60- жылдығы" мақта совхоздары құрылды.
Ежелгі шежірелі Шардараның атақ-абыройын шартарапқа танытқан жаңа ... ... 50-60 ... кең ... ... жүмыстары өріс алған Қызылқұм
мен Жаушықұм алқаптарының ... тың ... ... ... ... ... ... атанған Шардараға сол жылдары кең байтақ
еліміздің түпкір-түпкірінен білікті мамандар, құрылысшылар, ... ... ... да сан-салалы мамандық иелері жинала бастады.
Олардың арасында Ұлы Отан соғысында от кешкен, тілі ... ... ... бар ондаған ұлттар мен ұлыстардың өкілдері, ардақты
ардагерлер де ... ... жылы ... ... өз ... шаңырақ көтергенде құрылыс ұйымдары
мен алаңдарында, ауыл шаруашылық ... ... мен ... ... мен ... ... жүйелері мен денсаулық сақтау
орындарында 500 ден астам ардагер ауданымыздың ... ... ... ... ... ... өмірімен,
өміршең мақсат-мүдделерімен үрпақ үрдесінде ұлағатты үлгілер ... ... ... ... ... мен күрегі түспеген,
қатардағы еңбек адамдары, қарапайым жұмысшылар, диқандар мен шаруалар еді.
Шардараның бүгінгі келбетінде-құла ... бой ... әсем ... теңіз
жағасындағы ақшаңқан қаламыз бен ауылдарымыз, кең көлемді суармалы ... ... ... ... ... ... созылатын үлкенді-
кішілі каналдар мен қашыртқылар, жолдар мен көшелер, ... ... ... бір ... ... ауыз ... айтуға тұрарлық ұлан ғайып
жанқиярлык жұмыстарда кас майданның майталмандарының, құрыштан ... ... да ... ... ... ... ... батыры атанған азаматтар да көптеп саналады.
Социалистік Еңбек Ері Қадырбек Маханов ерен еңбектің ғана ... ... мен ... ... де ... ... білді. Үш
бірдей «Даңқ» орденінің иегері озат ... ... ... ... шарықтап одақ көлеміне танылды /14, 325-326 бет/.
1.2 Ауданның тарихы.
Адамзат жаралғаннан бері қаншама дүние жаңарып, қаншама су ... ... ... да, ... да, аң- құс ... ... ... болып, сарқылмас несібе сыйлап келе ... ... орта ... ... биік ... екпіндеп құлап, етекке
жетіп, жазық даланы бауырына қысып, балбырап ... ... ... ... тұсы ескі ... ... деп ... Шардара атауы "шар"-
төрт және "дара"- қақпа сөздерінің тіркесінен пайда болған ... ... ... ... ... ... ұғымды білдіреді.
Ғалымдар жазбаларынан қазіргі Шардара қаласының үш ... ... ... ... ... ... бар үш қала өмір ... Олар: Бірінші Ақтөбе, Екінші Ақтөбе, Жаушықұмтөбе ... ... ... су ... ... қалған, платинаның қас бетінде
үш шақырьмдай ... ... сол ... ... ... сол жақ ... ... V-ғасырда апатқа ұшыраған /31, 3-4
бет/.
Екінші Актөбе деп аталатын қалашық ... ... ... ... ... І- V - ғасырларда өмір ... ... үш ... ... және шағын сарайдан тұрған.
Шардара қаласының солтүстік- шыгысында N2 ... ... ... Ата ... ... Жаушықұмтөбеден біздің дәуіріміздің VIII-
ғасырында өмір сүрген ... ескі ... орны ... ... ... ... ... тарихы мен мәдениеті, өркениеті және дамуы қатар ұштасқан
киелі де шежірелі мекен. Бір кездері бұл өңірге, Шардара ... ... ... ... ... ... Шардара теңізі орналасқан
аймақ, өзіндік тарихы мен киелі де қасиетті ескерткіштерге толы шежіресімен
ерекшеленеді. Қазіргі уақытта ескерткіштердің ... ... су ... ... пен ғылым және болашақ үшін маңызын ешуақытта жоймақ
емес /4, 265 ... ... ... күрек 1950 жылдардағы Шардара су қоймасы
құрылысының бастамасы іспетті болды. 1959-1963 ... ... ... ағысының жоғарғы бөлігінде археологиялық қазба ... ... ... КСР-і Ғылым Академиясы Ш.Уалиханов атындағы
тарих, археология және ... ... ... археологтары кұрып,
басшылық жасаған болатын. Атап айтқанда қазақстандық археолог ғалымдар А.Г.
Максимова, М.С. Мерщиев және ... ... ... Б.И. ... ... жоғарыда айтылып өткен яғни қазіргі Шардара ауданы ... ... ... ... жоғарғы бөлігіне жатады. Тарихшы ... ... үшін бұл ... ... оазисіне кіреді. Бағзы заманнан
бергі сулы және нулы жерде адамзат мекендегенін ескерсек бұл өңірде б.з. ... ... ... ... қоныстанып, отырықшы, ... ... ... ... ... ... жерінде табылып
ғылым үшін зерттелген қалашықтар, қорған, мазар және тарихи кесенелерді
айтуға болады. ... ... ... ... ... мен
ескерткіштерді зерттеген ғалымдар бұл өңірде түркі тілдес тайпалар, оның
ішінде ... ... ... ... одағы мен саманид тайпалары
мекендегенін айтады. 1951 жылы Г.И. ... ... ... ... ... ... А.Н. Бернштан басшылығымен
терең ... ... келе ... ... ... ... біздің заманымыздың ІХ-ХІ ғасырларына жатқызған. Ал 1958 жылы
А.Г. Максимованың жүргізген ... ... ... Сырдария
өзені бойындағы Шардара аумағына қарасты жерлердің тарихи, археологиялық
картасы ... ... Бұл ... ... ... ... мен
мазарлар түскен. Ғалымдардың пайымдауы бойынша бұл ... яғни ... ... ағысының жоғарғы бөлігі өзінің климатының жұмсақтығымен және
отырықшылыққа қолайлы болуына байланысты ерте ... ... ... ... ... адамдарға мал шаруашылығын кәсіп етумен қатар ... ... ... ... /25, 39-40 ... ... тарихи орындарға сипаттама бере келе, ... І-ІV ... ... өмір ... ... ... ... Бұл мекендегі ескерткіштер Ташкент оазисі ... ... ... Сонымен катар бұл өңірдегі тарихи ... ... ... ... ... ғалымдар Г.И. Пацевич пен
Е.И. Агееваның дәлелі бойынша Жаушыкұмтөбе екі ... ... ... ... ... ... ... жатады. Сонымен қатар ІІІ-V ғасыр
мен VІ-ҮІІІ ғасырларды қамтиды. Біздің заманымыздың ІV -ғасыр басы мен ХІІІ-
ғасырды қамтитын Ақтөбе-1 ... ... ... ... ... қатарына жатады. Шардара өңіріндегі ... ... ... ... келе Жаман-Тоғай, Ақтөбе, Жаушықұм және Төребай-
Тұмсық ... ... ... Осы ... ... ... қазба материалдарын зерттей және сараптай келе, бұл өңірдегі
кәсіп ... ... мал ... ... ... де ... байқалады. Бұған дәлел өлкенің географиялық-климаттық жағдайы.
Шардара өңірінің ескі ... ... ... ... жоғарыда айтылып өткен
тарихшы-археологтар тарапынан зерттелген. Зерттеу ... ... ... ... ... ... б.з. ... ғасырлар аралығында мекен етіп
отырықшы және мал ... және ... ... ... ... Кейбір ғалымдар (Максимова А.Г. Мерщиев М.С) пікірінше бұл ... ... ... ... ... ... және құл ... қолданысқа
енгізген деген тоқтамға келді. XIII ғасырларда бұл өңірлерге ... ... ... ... ... ... өтті /7, 45-47 бет/.
Шардара өңірінде бүтіндей сақталып қалған орта ғасыр ескерткіштерінің
бірі- Ұзын-ата ... Оның ... нәші мен ... мәнерінен
Орталық Қазақстандағы Алаша хан, Жошы хан ... ... ... ... ... ... мен Бұқара қалаларындағы көне ескерткіштерге
табиғи ұқсастықтарды аңғару қиын ... ... ... "Комсомол" күріш
кеңшарының орталығынан сегіз шақырымдай қашықтықта орналасқан. ... ... ... дәл ... ... мүрдесі
жерленген.Ұзындығы үш метрдей, ені 70-80 ... ... бір ... ... ... Оң жақ ... есіктен шығып, айналма
баспалдақпен жоғарыға, күмбезге көтерілуге болады. Күмбездің айналасы теп-
тегіс алаңқай іспетті. Ал сол ... ... ... есік жер ... ... алып барады.
Ежелден келе жатқан аңызға ден қойсак Ұзын-Атаның шын есімі Асан Ата
екен. Ата қонысы-Ұзын Ата ... ... Көзі ... бүкіл әлемді
тітіркенткен теңдесі жоқ қолбасшы, ақылымен ... ... ... ... ... ... ... Темірдің бас кеңесшілерінің бірі
ретінде қасына еріп ... Асан ... ... ... тұсында өмір
сүргенін дәлелдейтін деректер академик В.В. Бартольдтың еңбектерінде ... ... ... ... Ұзын-Ата кесенесін Ақсақ Темір, өз
әмірімен салдырған және ол ХІV-ғ соңы мен ХV-ғ бас ... ... ... жылы ... ... ... баспаханасынан шыққан Салахиддин
Ташкендидің "Темір-наме" атты кітабында орта ғасырларды Орта ... ... ... ... ... діндер сопылардың қатарында Асан-
Ата да болғандығы ... Және оның ... орны ... қарағанда
ерекше болған. Ұзын-Ата кесенесі бүкіл казақ халқына ортақ қасиетті мекен.
Оңтүстік өлкенің әр ... ... ... етіп, бас июге адамдар
толассыз келіп жатады. Ұзын-Ата кесенесінің күмбезі тарихтың ... ... сан ... сыры мен ... ... бүгіп, әлі күнге
шейін мұнартады да тұрады /11, 121-123 бет/.
Сыр бойы ... ... ... ел абызы, әлеумет қамқоршысы,
әулие кісі атанған. Зеңгі бабадан бата алыпты-мыс деген сөз де бар.
Егер ... ... қай ... ... ... ... ол ... соңында не XV ғасырдың бас кезінде. Өйткені Ақсак Темірдің өзі
1405 жылы дүниеден ... ... ... маңдайшасындағы керамикалық
тақтайшада араб қарпімен Шермұхаммед Кәлім Дұрманұлы деген кісінің хижра
есебінен 778 жылы, ал біздің жыл ... ... 1377 жылы ... ... ... ... жылы ... қаласындағы Ильин баспаханасынан шыққан Салихиддин
Ташкендидің "Темір-наме" атты кітабында орта ғасырларда сол ... ... дін ... ... ... ... ізгі ... аты
жайылған Зеңгі Атаны пір тұтқан төрт шәкірт болғаны ... ... ... Бәдір Ата, Сәдір Ата және Ұзын Хасан Ата екендігі ... ... ... ... Мырзашөл мен Қызылқұм өңіріне
ғана емес, Қаратау алабына да таралып, ардақ тұтылғанын белгілі ... ... ... "Бабай Түкті Шашты Әзіз" атты мақаласынан
аңғарамыз.
Ұзын Ата әулиенің атын атауы ... ... ... Ол ... Сырдың арғы-
бергі жағын жайлаған қалың қоңыраттарға ғана емес, бүкіл қазақ халқына
ортақ қасиетті ... ... ... әр ... ... зиярат етіп,
бас июге адамдар толассыз ... ... Ұзын Ата ... ... тұманынан арыла алмай сан ғасырлардың сыры мен шежіресін бойына
бүгіп, әлі күнге дейін мұнартады да тұрады /16, 97-99 ... Ата ... ... ... ... ... Мазар
порталды- күмбезді құрылыстар қатарына жатады. Күйдірілген шаршы пішіндес
кірпіштен қаланған күмбезді 8 қырлы ... ... ... ... ... ... баспалдақ, ал батыс бөлігінде шағын бөлме
бар. Кіре берісі Пәрісі тәріздес болып ... ... ... ... ... ... ... төменгі жағында араб
каріпімен 778 ж (1377) ... ... ... ұлы ... ... ... жазылған. Мазардың ортасында үзындығы 5 м болатын сағала
(қабіртас) жатыр. Осыған карап, жергілікті тұрғындар Ұзын Ата ... ... ... ... ... /11, 121-125 ... Ауылдық окруктарының аталу тарихы.
Жаушықұм ауылдық округы. Ежелгі ... ... атын ... ... да оның төнірегіндегі тарихи жер- су ... да ... ... ... Жаушыкұм . Бұл атау елдегі көнекөз қариялардың айтуынша, ескі
Шардара,бірінші ... ... ... ... ... жаудың келе
жатқанынан хабар беру үшін пайдаланылған үлкен- үлкен төбелерге байланысты
айтылған ... ... Арыс ... ... ... жүрсеңіз,
жиегінде үлкен төбелер әлі күнге дейін көзге анық көрінеді. Міне, осы
тебелерге ... ... олар ... бойына от жағу арқылы жаудың келе
жатканын хабардар еткен бір ... одан ... ... одан ... төбеден от
көрініп, қала жауға қарсы дайын тұрған.
2. Амантүбек- ... ... ... ... ... дария
жағалауы. Бұл атауға байланысты бірнеше пікірлер бар.
Бірінші пікірді айтушылар: бұл ... ... ... шапкыншылығымен
байланыстырады. Моңғол әскерлері жаппай калаларды қиратып, сыр бойын шапқан
уақытында осы ойпат жерді мекендеген халық жау ... ... ... ... ... ... ... Екінші пікірді айтушылар, бұл
атауды Қоқан, Хиуа хандығы ... ... ... Хиуа ... ... ... ... жинаған. Салық бермеген адамдарды өздерімен
апып ... кұл ... ... сатқан. Амантүбекті мекендеген халық
шапқьшшылардың көзіне түспей салықтан аман калған. Содан Амантүбек ... ... бұл атау ... да бірнеше ... ... ... ... ... Хиуа хандығы тұсымен байланыстырады.
Ташкенттен шыққан сауда керуенін тонайтын қарақшылар осы жерді мекен еткен.
Ол жер- ... ... ... ... ... Осы ... қарақшылар
керуеннің келгенін күткен. Содан ол жер "барды құрыдың" деп ... ... ... ... ... ... атанған.
Екінші пікірді айтушылар: Бардыңгүрді жыртқыш аңдар мекені болған дейді.
Мұнда жолбарыс, ... ... ... піл де мекендеген көрінеді.
Жолаушылар, ... осы ... ... ... ... Жем болған.
Содан ол жер "барды құрыдың" аталып, бертін келе Бардыңгүр атауына ... /21, 253-255 ... осы ... жыра ... ... оның ... осылай деп
жазылып та жүр. ... ... ... ... ол ... ... ... өкіметке қарсы күрескен. Сонымен қатар, ел- жұрттың малын тартып
алып, қарақшылық шабуылдар жасаған. Олар "Бардыңгүрді" ... ... ... ... ... екінші пікірді қуаттап, дәлелдемелер жасап жүрген
кісілер бар.
4. Құлкүйген- бұл Амантүбек ойпатына қарама-қарсы орналасқан дарияның
арғы жақ ... ... ... аты ... ... бір бай ... жан дегенде жалғыз қызы болған ,Ол өте сұлу ... ... ... ... ... он шақгы құлы болған. Құлдардың ішінде ... кең ... өте ... жігіт бар екен. Байдың қызы мен әлгі жігіт
бір- біріне ғашық болыпты. Олардың қосылуға ... ... жоғы ... екі ... ебін ... ... жүріпті. Бұл екеуінің сыры көпке мәлім
болып, ... ... ... жетіпті. Екеуіне қатты ашуланған бай
нөкерлерін шақырып, жігітті ... ... ... ... ... алмасын
білген жігіт қашып барып қалың қамысқа ... ... ... ... ... ... сол ... айнала қоршап, қамысқа өрт қойған.
Сүйгеніне жете алмаған жігіт қамыс ... ... ... ... сол ... ойпаты деп аталған. Аңыз желісі осылай болған /15, 56-57 бет/.
5. Қара жантақ. Қазіргі Жаушықұм ауылы ... ... бір ... ... деп аталған. Ол жерге қариялардың айтуынша, ... ... ... ... ... ... батыс жақ бетінде үлкен төбе бар. Ол төбе
бұрын "Бозтөбе" деп аталған. Шыныда да, ... ... ... ... ол жердің топырағы мен түсінде өзгешелік бар.
7. ... ... ... ... ... да, ... ... арнасына
сыймай тасиды екен. Өзен жағасын мекендеген ел қырға қарап қоныс ... Өзен ... ... адам да, мал да суға ... көп ... ... Қайықтар аударылып, апаттың көбірек болатын жері ... ... ... ол ... ... жарқабақ пен ескі дария орын алып жатыр.
8. Қыз сиген төбе. Бұл төбе туралы ел ... ... бар. ... аты елге ... бай ... Оның бір сұлу қызы ... екен.
Ол қыз бай жылқысын бағатан жылқышы жігітке ... ... Бұл ... ... ... білмепті. Бір күні бай өзі сияқты атақты, малы көп
баймен құда болыпты. Ол ... ... Арыс жақ ... ... ... ... құдалық той болып, ертесіне қызды алып құдалар жағы ... Қыз ... ... хабар беріп, түнде керуен өтетін үлкен ... ... ... ... ... ... жасауын жасап, керуен мүшелері
қызылды- жасылды киініп, қыз елімен ... ... ... ... ... төбеге күн мезгілінде жеткен екен. Қыз керуенді тоқтатып,
түзге шығып ... деп 20-30 ... ... ... ... Ай ... қалыңдықтың жылтыр ақ орамалы ңана көрініп тұр екен. ... ... өтсе де қыз ... ... ... көрініп тұр. Содан қыз жеңгелері
жақындап барып көрсе, ақ орамалды кішкене ... ... де, қыз ол ... болыпты. Керуен қараңғыда қызды іздеп таба алмаған көрінеді. Содан ол
жер "Қыз ... ... ... ... екен /8, 96-98 ... XX ... ... Амантүбекте Есенбек деген кісі болған. Ол
егіншілікке бейім болған екен. ... ... арық ... ... ... кісі. "Юбилейный" совхозы орнағаннан кейін ол арық
көміліп, орнына егін ... ... ол жер ... қалып қойған. Жергілікті
халық ол жерді "Есенбектің арығы" деп атайды. Есенбектің ұрпақтары қазіргі
Жаушықұм ... ... ... ... ауылының төңірегінде Сырдария өзеніне байланысты
Шүңет, Кеңсуат, Қылыштың қыры, Бағыс көл, Қырғалы ... ... ... ... Айғазы төбе, Қоштай төбе, Әжемзеңгір, Қалғансыр сияқты жер-су
аттары кездеседі. Жаушықұм ауылының ... ... ... ... атты ... ... ... мекендеп, аты аңызға айналған тарихи тұлғалар туралы
сөз етсек.
1. XIX ... ... ... ... ... кісі өмір ... ... Итбас, Қойбас деген үш ұлы болған екен. Балаларының ішінде Наубасы
ірі палуан ... ... ... жүйрік аты бар, ұзын бойлы, сом денелі
Наубастың атағы бүкіл елге ... ... күні ... ... ... түйені оншақты кісі жабылып шығыра алмай
жатқанда, Наубас келіп арқанды ... ... ... өзі ... құдықтан
шығарып алыпты. Бұл күшіне сүйсіеген ел Наубас палуан дегн атақ береді.
Сонымен қатар, Наубас Ташкенттен шығатын ... ... ... атқарған. Ташкенттен шыққан ірі сауда керуені Машат өзені
бойындағы елге шай, май, қант ... ... ... ... ол ... жинап, Ташкентке апарып өткізетін болған. Ұзақ жолдарға сапар шегетін
сауда керуені жол торитын қарақшылырға ... күші бар, ... ... ... ... ... жеріне аман баруын қамтамасыз еткен.
Сөйтіп, Наубас палуан сауда керуенінің ... ... ... /5, ... күні Талас өзені бойындағы қалың елде атағы ... ... бір ... ... оған ... ... елге ... айтып ас берген. Көкпар
шабылып, бәйге жарысы, қыз қуу, палуандар ... ... ... ... ... ... дейтін палуанға ешкім шақ келмепті. Сонда
Үкілі палуан қазақ- қырғыздан ... ... ... жоқ па, бас ... ақ ... деп ... жар салыпты. Содан Наубас ... ... ... ... ... соңы Үкілі палуанның қабырғасы сынып,
омыртқасы опырылып, оңбай жеңілісімен аяқталған ... ... соң ... таң ... ел- ... би- болысы оны көп күн қонақ қылып, астына ат
мінгізіп, иығына шапан жапқан екен.
Тағы бір аңызда, ... ... ... ел көп ұстап, қадірлеп, еліне
жібермеген көрінеді. Бұған дейін Наубас екі рет ... оған әйел ... Бала сүюі мұң ... Соны ... оған ... ... ірі ... үйлендірген. Қыз айы, күні жетіп, шекесі торсықтай ұл ... ... "Сен ... енді ... ... ұрпағыңды жалғастырар ұлың бар,
баланың атын Мұңайтпас қояйық",- деп атын ... ... би ... ... көп ... ... ... туған- туыстары іздеп келіп: "Сен ... бе, елде де ... ... жар табылар",- деп әйел- баласынан
ажыратып алыпты. Кейбір көнекөз қариялардың ... өзге елде ... аты ... танылған Қажымұқанның әкесі деген пікірді айтады. ... ... Көп ... қажет ететін нәрсе екені анық.
2. XIX ғасыр басында Амантүбекте Түкебай деген кісі ... ... ... ... аты бар ... Аты аңызға айналған Қаратөбел Ташкент
мңында ... ... ... орын алған да, Қоқан бегі оны сатуға Т.кені
көндіре алмапты. Содан соң алдап қоноққа ... ... атын ... ... ... аты исі ... кеңінен танымал Майлықожа
Сұлтанқожаұлы Наубас пен Түкені өлеңге ... ... ... ... ... ... Озған Науас- ай,
Алаштан озған Құлшеке- ай!
Қазір Түкеден Майлыбай, одан Тәжей, Тәжейден Бөдес, одан Есентай деген
бала бар. Тәжиев ... Фин ... мен Ұлы Отан ... ардагері.
Есентай Тәжиев- Алматыдағы N12 аурухананың бас дәрігері. /3, 263-270бет./
3. XIX ғасырдың соңында Бағыскөлде Қанай ... ... би ... ... ... ... ... да аңыз бар.
Ертеде сол елден шыққан дуалы ауыз , би, шешен, Торғауыт деген ... Ол ... ... ... ... ... болады. Бидің соңғы
сөзі: "Мені Ұзын Атаға апарып ... ... еш ... Бақ ауып
кетуі мүмкін",- депті. Жолда ... ... ... ... ... алып,
Торғауыт бидің кісілерін қонақ етіп кеткен екен. Мәйітті түнетіп, ертесіне
Ұзын Ата зиратына жерлепті. Содан соң, ... ... бақ ... ел ... аузына қаратар шешен болған деседі. Бұл ... ... жері ... ... ... еді,
Көбек, сенің мекенің есік еді.
Торғауыт пен Елемес кеткеннен соң,
Әрақ саған ауып көшіп еді,-
деген өлең жолдары кездеседі.
4. ... Ата ... Бұл кісі ... аңыздар өте көп.Қазыбек ата дін
жолына өмірін сыйлаған, көріпкел шешен, сопы кісі болған. Қанша әйел ... бала ... ... ... ата ... ... ... өзі алады"-
деп, еш қайғырмаған көрінеді. Содан жасы қырықтан ... тағы бір ... ... Көп ... әйәелі босаныпі ұл туыпты. Сүйінші сұрап
келген ... ... ... ... ... ... елін ... бала өмірге келді",- деген екен. Шынында да, әлгі бала есейген
соң, қараұшы болып, ел ... ... ... ата елі ... ... ... ... суына батырып жазалаған. Баласын содан ... ел ... ... ата қартайып, өмірден қайтар сәтінде: "Мені осы төбеге
жерлеңдер",- ... Ол жер- ... ... ата зираты орналасқан аймақ.
Сонда елі: "Неге жұрт жатқан жерге бармайсыз, жалғызсыз ғой?"- ... ... ... ата "Мен ... ... ... ... Содан Қазыбек ата
арғы бетте сапарда ... ... ... ... ... ... жеріне
жерлейміз деп қайыққа салып, бергі бетке жүзіп келе жатқанда, суға ағып
бара жатқан қыздың ... ... ... ... оны да ... екеуін қатар
жерлеген екен.
Қазыбек атаның қайтыс боларда айтқан тағы бір сөзі бар: ... ... ең ... ылаңнан өлген қойды тоқтатармын",- депті.Осы
молаға түнеп ауруынан айыққан адамдар ... /22, 68-72 ... ... ... Бұл кісі де ... дана адам ... ... салып, халқына
көп қызмет жасаған.
6, Қазыбек ата зиратының сырт дарбазасын сәндеп кірпіштен тұрғызған кісі-
Мырзаденов Серікбай аға. Ол- Ұлы Отан соғысының ардагері, ... ... ... ... ... ... де, түсіне енген. "Ұзын бойлы сары
кісі екен",- дейді. Қазыбек атаның ... ... аға ... сезінген.
Бір күні Серікбай аға қызмет ететін полкті жау қоршап алып, аяусыз
бомбалаған. Жақын ... ... аға ес- ... ... ... Сонда
қолында ұзын таяғы бар, аппақ киінген ақ ... шал ... "Тұр, ... ... жер, тез кет",- деп бұйырған. Есін тез жиған Серікбай аға жылдам
қимылдап, орнынан ұшып түрып, ары барып құлаған. Сол ... ... ... ... ... ... күл- талқаны шыққан. Жанындағы екі орыс
жауынгері мерт болған.
Бір күні олар ағаш ... ... ... арғы ... өтіп ... ... шабуыл жасап, ұшақпен бомбалаған. Сонда Серікбай аға ... деп ... арт ... ... ақ ... шал ... "Өтпе, артқа
қайт!",- деп бұйырған. Серікбай аға кері қайтқан. Сол уақытта көпірге бомба
түсіп, оны ... ... ... Серікбай аға ауылға аман- есен барсам, Қазыбек Ата зиратының
басына мал апарып, сол ... ... ... қосып Құран оқытсам,
кірпіштен қорған тұрғызсам дейді екен. Серікбай аға майданнан аман ... ... ... /3, 270-273 ... ... ауылын үлкен тарихы бар өлкенін бірі ... ... енді осы ... ... ... ... ... сөз
етсек.Совхоз 1971 жылы 29 науырызда ҚазКСР-нің Министрлер кабинетінің
арнайы бұйрығымен ... ... және сүт ... ... 1971 ... ... ... сиыр, жылқы әкелінді. 1972 жылы үш
машина, екі ... ... ... ... ... ... түкпір-
түкпірінен жалдамалы жұмысшылар- шешен, ... ... ... құрылыс
жұмыстарымен айналысты. Олар палаткаларда тұрып, алғаш рет ауыл ортасындағы
жатақхана ғимаратын тұрғызды. Екі- үш жылдың ... ... бар қаз- ... ... ... ... келгенде, Жаушықұм бүгінде нарықтық экономикаға бейім, болашаққа
сенімі мол, қарқынды дамып келе ... елді ... ... /5, ... Ата ... округі. Шардара өңірінде бүтіндей сақталынып ... ... ... бірі-Ұзын ата ... ... ... мен ... ... ... ... Алаша хан,
Жошы хан мазарларына, Сайрамдағы Мірәлі бап мазарына, тіпті Самарқан мен
Бұқара каласындағы көне ... ... ... ... ... Ол ... ... күріш кеншарының орталығынан сегіз шақырымдай
қашықтықта орналасқан. Кесененің ішінде, ... ... ... ... ... Ұзын ... ... жерленген. Ұзындығы- 3 метрдей, ені- 70-80
см, биіктігі- 1метрге жуықтайтын құлпытас ... Оң жақ ... ... ... ... жоғарыға, күмбезге көтерілуге болады.
Күмбездің айналасы теп- тегіс алаңқай ... Ал, сол жақ ... есік жер ... ... баспалдаққа алып барады. Бірақ, ол қауіпті
болғандықтан, кейінгі кездері оны бітеп тастаған.
Ежелден келе жатқан аңызға ден ... ... ... шын аты- Асан ... Ата- ... Ұзын ата- тайпақ болыпты. ... ... ... теңдесі жоқ қол басшы, ақылы мен айласы, қатыгездігі мен
ізгілігі астасқан Әмір елі ... ... бас ... бірі ретінде
қасына еріп жүрген. Сыр бойы халықтарының ықыласына бөленіп, ел ... ... ... кісі ... ... ... бата алыпты- мыс
деген сөз де бар. Ақсақ Темір Сырдың ... ... ... ... ... найзаның ұшымен бас көтерместей етіп бағындыруға аттанбақ
болып, әскери кеңес құрғанда, Ұзын Ата: "Күшпенен ... ... ... ... ... елдің түбінде өзіне қайырымы болмас, ондай ызалы
кеудесін кек буған елді бәрі- бір ... ... тұра ... ... ... ... ... Ақылды қарияның айтқаны жазбай
келіпті. Батыл да байсалды ... ... ойлы ақыл ... ... бас ... қазасына қабырғасы қайысқан Ақсақ Темір ақыры оған
тағзым етіп, басына шұғыл ... ... ... әмір ... Бұл ... бір ... ... аңғартатын, Асан атаның Ақсақ Темір тұсында ... ... ... академик В.В Бартольдтың еңбектерінде де
ұшырасады. Оның үстіне, ... ... өзі ... ... жаздырған
"Темір түзігі" тарихи шығармасында "Мен халықтың тұрмыс- тіршілігін жақсы
білдім. Зиялыларға бауырымдай, ал ... ... ... ... пен әр қала ... қам- ... мен ... дәстүріне
бейімделдім" деп жазуы біздің әлгі ой- жорамалға жан бітіре түсетіндей.
Енді Ұзын Ата ... қай ... ... ... ... ол XIV ... ... XV ғасырдың бас кезіне сәйкес келеді. Өйткені Ақсақ ... 1405 жылы ... ... ... ... ... тақтайшада араб қарпімен Шермұхаммед Халім Дұрманұлы деген
кісінің хижра есебімен 778 жылы, ал біздің жыл ... ... 1377 ... ... осында жерленгендігі айтылды. 1908 жылы Ташкент ... ... ... ... Ташкендидің "Темір- наме" ... орта ... сол ... өмір сүрген дін ғұламасы, сопылық
бауырластықтың басшысы, ізгі істерімен аты жайылған Зеңгі Атаны пір ... ... ... ... ... ата, ... ата, Сәдір ата және Ұзын
Ата екендігі баяндалады. Шәкірттерінің бәрі ... ... ... ... еді дейді. Бұл Бұхараны Баянқұли ханның билеп тұрған кезі
екен. Мұхаммед пайғамбардың кіндігінен тараған екі ұлы мен қызы ... ... ... ... ... жас ... шетінеп кетеді де,
төрт қызының бірін-Фатиманы өзінің немере інісі Әли ибн Әбу ... ... ... және ... есімді ұлдар дүниеге келіп, ұрпақ өрбиді.
Хасаннан тараған үрім шейттер, ал ... ... ... ... /5, 4-6 бет/.
Міне, ендеше Зеңгі Атаға сүйікті шәкірт болған Ұзын Хасан деген кісі біз
әңгімелеп отырған Ұзын Асан Ата ... дау ... ... Атаның замандастары ретінде аталатын адамдардың бәрі- ... ... ... әлеуметтік ортада ғұмыр кешкен тарихи ... ... ... хан ... жыл ... бойынша 1358 жылы көз
жұмып, оның басына күмбез тұрғызылған. Бір ... ... сырт ... пішіні Ұзын Ата күмбезіне егіздің сыңарындай ұқсас. ... ... ... құлпытаста күмбезінің құрылысы XIV ғасырлың аяғы мен ... ... ... ... ... жазылғанын да қаперге алуға
тиіспіз.
Ұзын Ата әулиенің даңқы Жиделі- Байсындағы Мырзашөл мен ... ғана ... ... ... да таралып, ардақ тұтылғанын белгілі
жазушы, марқұм Сәуірбек Бақбергеновтің "Баба ... ... ... ... аңғарамыз. "Атақты палуан Қажымұқан Мұңайтпасұлы ... ... Баба ... ... Әзіз ... ... ... 21 күн түнеді. Бір
сөзімде ... ... ... әйдік , салтанатты Қожа Ахмет сағанасына ... ... ... Ұзын ... бармай, Баба Түкті Шашты Әзізге
келген себебін сұрадым",- деп ... ... ... ... қанық
қаламгердің Қожа Ахмет Яссауи мен Арыстанбаба сағаналарының катарында Ұзын
Ата әулиенің атын атауы ... ... ... Ол- кәрі ... ... бергі
жағын жайлаған қалың елге ғана емес, бүкіл қазақ халқына ... ... ... өлкенің әр тарабынан әруағына зиярат етіп, бас июге ... ... ... Ұзын Ата ... күмбезі тарихтың тұманынан арыла
алмай, сан ғасырлардың сыры мен ... ... ... әлі ... ... да ... /24, 57-68 ... Ата ауылдық округі- бұрынғы "Комсомол" кеңшары. Құрылған жылы-1970.
Халқының саны-3904 адам. Жалпы жер көлемі-1О871гектар, оның ішінде ... ... жер, ... ... ... оның ішінде күріш,
мақта өсірумен және мал ... ... ... Кәсіпорынды осы
жылдарда Қазақстан Жоғарғы ... ... ... ... ... С. ... З. Табилдин, С. Мергенбаев басқарды.
Шардара ауыл окпугі 1958 жылы наурыз айында Шардара Қаракөл ... ... ... Ақберді, Пішеннтөбе, Бимырза, Қуанқұдық, МТФ-
Бозай елді мекендері бар. Құрылған жылы ... ... ... ... тағайындалды. Ол кісі көршілес Өзбекстан Республикасынан өзіміздің
қазақ ұлты ... ... ... ... 100-150 ... алып ... ... совхоздың экономикасының өсіп, өркендеуіне үлкен үлесін қосты.
Қой басы ... ... ... 100 мың ... ... ... Одан ... басшылар ауысып, соңғы жылдары Совет ... ... ... ... ... Бұл ... халықты ұйымдастырып, ерен еңбегімен
көзге түсті. Ауыл көлемінде клуб, екі орта мектеп, амбулатория ... ... ... ... ... /14, 325-326 ... ауылдық округі. Қазіргі Қоссейіт елді мекені 1929 жылы Шардара
совхоз баскармасымен ұйымдастырылған. Қызылқұм ... ... ... жыл ... ... ... бір бөлімшесі жеміс-жидек өсірумен айналысқан. 1937
жылы Қызылорда облысы Шиелі ауданынан "Көксу" ... мал- ... ... ... ... аударуына байланысты, жеміс- бақша
бөлімшесі "Көксу" совхозының құрамына өтті. Жері таза, ... ... шөбі ... шұрайлы болғандықтан, бүл өңір калхоз
ұйьшдастырылғанға ... төрт ... ... толы еді. Ол ... ... берекесін кетіріп, иелерін итжеккенге айдатып, қуғын- сүргінге
ұшыратқан. Әбілда, Ибрагим деген молдалар ұсталып хабарсыз кетті. 1949-1950
жылдары ... рет ... ... ... шаруашылығын жүргізіп, колхоздар
ашылды. Содан барып аудан құрылғаннан кейін осы ... ... он ... алды 50 ... арты 15 ... ... ... екті. Колхаз
орнағаннан кейін ол "МТС" болып өзгертілді. 1949 жылы ... ... ... ... МТС орталығы тарап кетті. Сол кезде одақтық бір газетке
мәселе көтеріліп, содан 1952 ... бұл ... МЖС ... ... ... да ... тарап, Қызылқұм өңірін игерудің тұңғышы-
"Восход" күріш совхозы құрылды. Ал, 1975 ... ... ... директоры төреғасы қызметін Шерхуат Жайлауов атқарып, сол
жылдары совхоз егін және мал ... ... ... ... /26, 71-73 ... ... ... әр гектардан 55 центнерден өнім ... ... ... үшін 1986 жылы ... Компартиясы Орталық
Комитетінің, Қазақстан КСР ... ... ... ... ЛКСМ ... Комитетінің Құрмет Грамотасымен ... ... егіс ... ... күріш саласының бумасы
Бүкілодақтық астық павильонының залында тұрады. Осындай еңбектері үшін ... ... ... 1976 жылы "Еңбек Қызыл Ту", ал 1986 жылы Ленин
орденімен марапатталды. Ал, енді "Қоссейіт" аталуына ... ... ... мынандай аңыз әңгіме бар: Бұл- киелі топырақ ғұлама ... мен ... ... ... ... ... ... жер. Бұрындары жер
көлемі көп болған, "Қаратөрткүл" обадан бастап, әрі Үлкен Қарқаралы, ... ... ... Ұзын Ата ... ... тайпақ, Кішіпіше төбе,
Үлкенпіше төбе, Мыңтөбе (Мұңтөбе деп те ... ... ... ... ... 1930 жылдары "Қалғансырда" қоян ... ... ... ... ... екі жас ... ... 14 жасар,
кішісі 12 жасар) жаугершілікте қол бастап, жан кешті соғыста халық үшін,
жер үшін ... ... мерт ... Ел ... ... ... үйленбеген екі жас ел үшін, жер үшін жаугершілікте опат ... ... ... ... ... деп, ... екі жерге-ағасын ауыл орталығына
таяу жерде, кішісін үш шакырымдай ... ... ... ... арқалап, үйіп- тасып қорған жасайды.
Жаугершілікте опат ... ... ... ... айқастырып киім- кешегімен мол төбеге сатылап жерлейді. ... ... ... ... жоғарлатады. Үстіне күзетші қойып,
қарауылдау мен бақылау ... ... ... ... ... ... ... апталық жолдағы келе жатқан жаудың ... ... ... ... ... ... ... Шаһит төбесі" деп атаса, кішісі
жерленген төбені "Кіші ... ... " деп ... ... Сол ... деген
сөз келе- келе "Сейіт" деген сөзге айналған. Яғни, сол екі жастың Рухы,
міне енді "Қоссейіт" ... елге ... ... ... ... ... ... табысты совхоздың бірі
болды.
"Қоссейіт" елді мекеніне қарасты "Кішіпіше төбе" "Үлкенпіше төбе" деген
екі киелі төбе бар. Бұл жөнінде ... аңыз ... ... ... осы
жерде жапан кезген, қыр қыдырып, тас пен құм басқан бір топ ұры ... ... ... бара ... ... ... ... сұғын қадап, мал
ұрлап, елді беймазаға ұрындырып, тыныштық бермеген. Мал ... ... ... ... ауылға тыныштық беріңдер", деп ұрыларға әр кез
ескертіп жүреді екен. Бірақ, ... ... ... қарт ... ... нені ... ... қасында болып, көріп ... ... ... ... осы шал ... емес пе екен деп ойлап, ұрылар бақташы
шалды сынамақшы болады. ... ... ... бір ... бауырына жасырын
бір семіз қара мысықты сойып палауға басады, содан соң , әлгі ұрылар қоярда
қоймай жабысып, ... ... ... ... ... ... ... төрге отырғызады. Мән- жай, саулық
сұрасып болған соң, шал орнына тұрып, қазанға тақап келіп: "Ой, ... ... ... ... бастап құйрығыңа дейін бір- ақ сыйпайтын
еді",- деп "пыш"дегег кезде ... ... ... ... атып
жіберіп, қара мысық қазаннан қарғып шығып, екінші төбенің басына шоқиып
отырады. ... ... ... ... араластырып қараса, ішінен
мысықтың қидаланған етінен дым таппайды. Содан кейін ... ... ... ... ... ... пыш", ... қашып барып шоқшиып
отырған- төбе ... пыш" төбе деп ... ... келе сол екі ... ... ... ... төбе" деп аталынып кеткен деседі. Сонымен
бірге, елді мекеннің орталығынан 1,5 шақырым қашықтықта ... ... ... ... бұл ... ірі қаланың орны деседі. Қазақ ... ... қала ... Ақтөбе бар. Ол осы ма, әлде басқа ма айту қиын.
Елді мекеннің орталығында 1992 жылдары салынған ... бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ұжымдық
кәсіпорынның төрағасы Шерхуат Жайлаудың игі бастамасымен салынған. Айналасы
жасыл желек, жеміс ағаштар. Мешіттің ... ... ... ... Жұма ... осы ... ... тұрады.
"Қоссейіт" ауылдык округі, бұрынгы "Восход" кеңшары. 1961 ... ... ... 4486 адам. Жалпы жер көлемі- 8478 гектар.
Оның ішінде, суармалы-5238 гектар.
Кеңшар 1986 ... ... ... ... саласы мақта өсірумен және ірі
қара мал шаруашылығымен айналысып келген. Қазіргі кезде шаруашылық толық
жекешелендірілген /32, 5-6 ... ... ... ... Ақ ... ауыл ... ... екі елді
мекен бар. Олар- "Ақ алтын" жэне "Қазакстанның 60 ... елді ... ... совхозы кеңестер одағы кезінде, 1978 жылы макта ... ... ... кұрылган. Осы совхоздың ашылуына, оның
оркендеуіне ... ... улес ... ... Қасым болатын. Бұл азамат
өте қысқа мерзімде совхоздың қазығын мықтап қағып, елге таныта білді.
Енді міне осы ... ... ... ... ... үлес ... тағы бір азамат Полатов Темірхан ... ... ... халыққа қажетті Мәдениет үйін, жазғы клуб, сауда орталығын, ... ... ... ... мақсат етіп, сол ... ... ... ... кезеңінде пайдалануға берді.
Бүгінде "Ақ алтын" елді мекенінде Мәдениет сарайы, үш ... ... ... ... сондай- ақ екі қабаттьг әкімшілік ... Сол елді ... 20-25 ... ... ... тауына жақын
маңайдан шығып жаткан шипалы "Жылы су" бар.
"Қазақстан 60 ... 1980 жылы ... ... ... ... елді мекені орналасқан территория бұрынғы "Байырқұм" совхозының
жайылымдық жері ... ... ... ... ... ... ... (арасы 1км) екі кұм төбешік қазіргі ... ... ... ортада арал болып қалған. Ертеректе осы біріне-бірі
ұқсас екі құмда екі агайынды жігіт ... ... және ... ... жайлау етіп отырғанына байланысты, халық бұл ... деп атап ... ... атау да осы құм ... ... /36, 325-326 ... ... ... ... ... іргетасы 1937жылы қаланған. Сол
жылы Қызылорда обылысынан қаракөл кой шаруашылығымен ... ... 10-11 отар ... сол ... ... ... койшылармен Көксу
ауылына тұрақтады.Сыр бойына келіп ... осы ... ... ... ... ... қалады.
1938 жылы Өзбек КСР- нің Бұқара облысынан тұсақ қаракөл қойы әкелініп,
селекциялық жұмыс жүргізіліп, ... 1939 жылы ала ... 1975 ... ... малы 75-80 мыңға дейін жетті. N8 ферма ... ... ... ... ... ... ... бойында, тоғайда
орналасқан болатын. Кейіннен 1965 жылдары Қызылқұмның жиегіне ... ... ... N2 ... ... N4 ... орналастырылды. Сол кездері
N2 Нәлібай фермасының өзінде 30-32 мың қаракөл қойы өсірілді.
Сол кезеңдегі Көксу совхозының жерлерінде ... ... Ұзын ... ... /37, 325-326 ... ... ... ауылы жан-жақты дамыған, болашағы бар ауылдың бірі
болып есептелінеді. Ауыл ішіндегі көшелер ... Жыл ... ... ... ... жасыл желекпен көріктендіру ісі ... ... ... ... ауыл тұрғындарының пай үлесіне 6еріліп,
халық мақта дақылын егумен айналысуда. Халықтың тұрмыс жағдайы ... ... ауыл ... ... жекешеленіп, үй салуға бетбұрыс
жасады. Ауылда шағын кәсіпорындар саны ... ... май ... ... ... ... көрсетуде. Ауыл аумағында бірнеше
мақта пункттері ашылып, онда ... адам ... ... ... ... 1957-1958 жылдары жаппай қолға алынған тың
игеру саясаты ... ... ... ... өзгеріс алып
келді.Сол өзгерістің бірі Оңтүстік Қазақстан облысы Мактаарал ауданының
батыс бетіндегі Сырдария бойындағы кең ... құла ... ... ... ... ... Сырдария өзенін бойлап, СЭС-ын салу аркылы
74000 га жерді игерудің пайдасын есептеді. ... ... бар ... ... жұмсап тың жерді игеруге бет бұрыс жасады. Сыр өзенінің Шардара су
коймасын Жаушықұм елді ... ... ... ... оның ... да ... жылы Шардара құрылыс басқармасының ... Әшім ... ... ... ... Бұ трест Сырдария өзенінің
сол жагынан жаңа жерлерді ... ... роль ... ... ың ... ... күріш саласын өсіруге бағытталған.
Шардара ауданында 6 совхоз, кейін алтыншы 1975 жылы ... ... ... ... ... ... ... Жан-жақты
жетілген, еңбеккер ауыл. Ауылда мәдениет сарайы, 11 жылдық мектеп, ... ... ... 2002 жылы ірі мақта зауыты салынып, іске ... ... ... ... ... ... ауылдық округі, бұрынғы "Сүткент"
кеңшары 1944 жылы ... ... 19 ... ... Ол ... және
"Байырқұм" қаракөл қой өсіру кеңшарының базасы негізінде дүниеге келді.
Халкының саны -2б88адам. Жалпы жер ... 36606 ... ... 1585
суармалы жер. Орталығы аудан орталығынан (Шардарадан ІОО километр, облыс
орталыгынан (Шымкент) 200 километр ... ... ... 1996 ... негізінен- мал шаруашылығымен айналысып келген. Қазіргі ... ... ... ... құрамы көп ұлттылығымен
ерекшеленеді. Қазақтар-2688 орыстар-37, ... ... ... татарлар-5, қарашаилар-26, гагауыздар-5, цыган-1,
немістер-2, болгарлар-3. украйндар -2 , чуваштар -I. Сүгкент тарихы ... ... орта ... ... ... кезде ұлан-байтак қазак
жерінен өтетін ежелгі Ұлы ... жолы ... жиі ... жүр. Бірақ,
аймақтарға қарағанда, Шардара ауданы Сүткент жерінен өтетін керуен ... ... ... жоқ, Оның ... осы ... тарихи ежелгі
мекендер мен қалаларда казба жұмыстары жүргізілмегендіктен болар. Ал,
тарихи жазба деректерге ... ... ... ... ... Орта Азия ... арасын жалғастырушы жол біздің заманымызға дейінгі кезеңде, ... ... ... Қытай жеріне дейін жалғасып жаткан.
Достық ауылдық округі.
Кім білмес бүгінгі күн Шардараны,
Гүлденген, құлан жортқан сар даланы.
Сейхунды буып тастап теңіз жасап,
Орнатқан сар ... он ... сол ... ... мекен,
Сәрсенбай сол Достықты құрған екен.
Бүгінгі күн ақ алтыннан тау тұрғызған,
Халқыңды құрмет тұтып қызмет етем.
Жазамын ... ... шаң ... құм ... ед деп ... ... орда ... асқақтаған,
Білім берген жастарға бастапқыдан
Дәрігерлер халқының қамын ойлап,
Күндіз- түні табынған, қас қақпаған.
Сәулетті сарайым бар ... ... ... ... төрт ... жалғастырған,
Байланыс бөлімі бар сартылдаған.
Әкімге лайықты ғимарат бар,
Әкімнің әр ... ... ... ... ... тұрған,
Әділ биді халқы да сыйламақ бар.
Асфальттаған көшелер оқтай түзу,
Болған емес бізде жарып- бұзу.
Адал ... ... ... ... іске ... ... Сәрсенбай аруағына,
Өмір берсін артында қалғанына.
Өмірден ерте кетті асыл ... де ... ... ... ... жерін.
Атына кір келтірмей Сәрсенбайдың,
Пір ... ... ... Ерін.
Сәрсенбай Нүрденов 1940 жылы мамыр айында колхозшы ... ... ... ... ... дүниеге келген. Әкесі Қалықұлов
Нүрден 1942 жылы Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... 1950 жылы Абай атындағы жеті ... ... ... орта мектебінде оқып орта білім алған.
Достық ауылдық округі, бұрынғы ... ... 1977 ... ... саны 2725 ... ... жер көлемі 7949 гектар, оның
ішінде 4401 суармалы жер. ... 1996 ... ... ... ... оның ... макта өсірумен және мал ... ... ... экономикасы жақсы дамыган совхоз болды. Ауыл
маңындағы тарихи орын "Нарқыз" қайынды ... ... бар. Ол ... кесенесінің тарихы былай болған деседі. Жаугершілік кезенде келін
қайнысын ертіп төркініне бара жатып, сол ... жау ... қаза ... ... ... сол ... кайынды-келін "Нарқыз" кесенесін
тұрғызады.
Қазақстан ауылдық округі. ... ... 1971 жылы ... ... ... ... Сырбек Кәттебеков, Көшер Аманжолов, Ілес
Жақсылықов, Байқоңыр Ерінбетов болды. Алғашында "Қазақстан" кеңшары, ... жылы ... ... ... ... 1973 жылы ... ... ашылды. Кейінгі жылдары ауылдық аурухана, байланыс бөлімшелері,
мәдениет сарайы ашылды. 1988 жылы "Целинный" және ... ... ... ... болып құрылды.
С. Кәттебеков атындағы орта мектебі "Қазақстан" орта мектебі болып, 1977
жылы ашылды. 2001 жылдың қыркүйегінен бастап бұл ... С. ... ... Кәттебеков Еңбек Қызыл Ту, ... ... ... марапатталған, Қазақ КСР және КСРО- ға еңбек сіңірген
ауылшаруашылық қызметкері ... ... ... 1921 жылы 15 ... ... ... Қазақстан облысы,
Мақтаарал ауданы, Қызыл Абад ауылында дүниеге келді. 1928-1936 ... ... ... ... бітірген соң "Сакко и ванцетти" ауылдық кеңесте 16
жасынан ... ... ... 1941 жылы Ұлы Отан ... аттанып,
Сталинградты қорғауға қатысып, 1944 жылы оң қолынан жарақат ... ... ... ... елге ... /26, ... ... қатысқаны және ерлігі үшін бірнеше медальдармен,
"Қызыл ... ... ... ... ... Мақтаарал ауданы,
Қызыл Абад ауылында, кейін Ленин атындағы ұжымдарда есепші, бас есепші және
партия ұйымының хатшысы қызметтерін ... ... 1970 ... ... ... ... ... Ұлы Октябрьдың 50 жылдығы кеңшарында
агроном, бөлімше басқарушысы ... ... ... 1991 ... ... ... ... N4 бөлімшесінің
қазығын қағып, 1991 жылы зейнеткерлікке шықты.
Халкының саны 6702 ... ... жер ... гектар. Оның ішінде
113246 гектар суармалы жер. Кеңшар 1996 ... ... ... ... ... ... ... өсірумен және мал шаруашылығымен айналысып келді.
Қазіргі кезде шаруашылық толық жекешелендірілген /5, 4-6 бет/.
ТАРАУ 2
ШАРДАРА АУДАНЫНЫҢ ТАБИҒАТ ... ... ... мен ... ... ... ... плитасы Оңтүстік және Батыс Қазақстан
территорияларында орналасқан. Шардара ауданы негізінен Тұран ... ... ... әр ... ... ... бірақ олардың көпшілігі былай қабылдаған: плита батысында Каспий
теңізінің акваториясымен шектелген, солтүстік -батысы, яғни Оңтүстік ... ... ... ... ... маңы ... шектеседі;
солтүстігі мен солтүстік- шығысында оның контуры Орал және ... ... ... ... ... беткі бөлігіне шыға
беріспен сөйкес келеді де ... ... ... ... мен
оңтүстігінде плита Батыс Тянь-Шань мен Копетдагтың жоталары және таулы
ойыстарынан тұратан альпі орогенді белдеуімен ... /3, 263-276 ... ... ... ... мен жасы әр ... ... келетін
докембрийден пермь-триаска дейінгі ... ... ... ... ... ... әр ... деңгейде дислокацияланған,
сынулармен және интрузиялармен бөлінген.Тұран плитасының ... ... ... ... ... шөгінділерден құралған.
Қаратау жотасы мен Қызылқұмның орталык бөлігіндегі үстірттерден (Бұқантау,
Тамдытау, Құлдыжықтау,Сұлтансыздак т.б.) ... ... ... ... ... қаптамасы дамыған. Қызылқұм мен солтүстік-батыстағы
Шу-Сарысу ойысында теңіздік ... ... ... сұр ... ақ ... ... кұмдармен көмкерілген: карбонатты жыныстардың маңызы шамалы.
Қабаттың калыңдығы 20-400 метр аралығын құрайды /10, 62-85 бет/.
Орта ... ... ... құрылымдық қабат) Тұран
плитасының барлық дерлік территориясында таралған, тек ірі ... ... ғана жоқ. ... жалпы калыңдығының таралуында айқын
зандылық байқалады, олар алғашқы жүз метрден аспайды. Қабат кескінінде 3
бөлік ... орта ... ... орта ... ... жоғарғы плиоцен-төрттік. Олардың арасындағы шекаралар айқын байқалады.
Бөліктердің ... ... ... ... де бар, ... ... ... емес.Жоғарғы плиоцен-төрттік қабат платформалық қаптама
кескінін аяқтайды (1- ... Ол ... ... ... ... ... үлкен аумақтарда жоқ немесе аз қалындықта болады. Қызылқұмда
кейінгі ... ... ... ... сары-сұр, сұр және далалық
карбонатты және құмды саздар, сұр және далалық ... ... ... мергельдер жатады.Солтүстікте Қарақтау тауына қарай төменгі
миоценге қызғыш-коңыр және сұр құмдақты саздар, сұр жұқа ... ... ... ... түсті шөгінділер (қалыңдығы 4-26 м арлығында)
жатады. ... ... ... ... ... 85 м-ге дейін
ұлғаяды. В.П. Нижегородовтың анықтауы ... ... олар ... ... дәнді кұмдақтар және қоңыр-қызыл құмдақты саздардан ... Арыс ... ... ... 400 м-ге ... ... карбонатты
ашық-қоңыр саздар мен алевриттерден тұратын біртекті кабатты кездестіруге
болады.
Қарақтау тауы аумағында палеонтологиялық ... орта ... ... ... ... Бұл шөгінділер кей жерлерінде ашық-
сұр гипсі бар ашық және ... ... ... ... ... төрттік жыныстар көбінесе көлдік, аллювийлік, эолдық (сұр және
жасыл сұр саздар,құмдар, алевриттеқұмдақтар, ... ... лесс ... ... ... кең ... алғанда Шардара
территориясының беткі бөлігі негізінен бор және ... ... ... саздары, сонымен қатар опок, конгломерат, галечник сияқты
континенттік және ... ... ... ... ... ... бұнда қалыптаспады. Үштік және бор шөгінділері көбінесе
лесс тәрізді саздар мен ... ... әр ... ... жабылған /3, 263-276 бет/.
Тектоникасы.Тұран плитасының платформалык қаптама
құрылымы барлық қалыңдықта бірдей емес. Аталған ... ... ... жоспар ерекшеліктері тән, ... ... ... горизонттан төменге қарай қаптама құрылымының күрделенетіндігі
байқалады. Басты құрылымдық ... ... ... көрінеді.Оларға
ірі ойыстар мен көтерілімдер, сонымен қатар аралық кұрылымдық ... ... ... және ... ... ... ... ойысы ( Шығыс Қызылқұм ) Шығыс Аралдың оңтүстігіне қарай
орналасқан және одан ... ... ... ... ... құрылысы құрылысы күрделі. Оның ішінде алты иілу - Үрмеқұм, Жауғаш,
Берді, Арыс-Байырқұм, ... және ... -үш ... - ... және Қарақтау бөлінеді. Осы ... ... ... ... ... мен жарылулар арқылы жүргізіледі.
Иілімдердегі фундаменттің жату тереңдігі 3 шақырымға жетеді, ал ... ... ... маңы бөліктерінде жүздеген метрге дейін төмендей
береді /17, 63-67бет/.
Шөгінді қабаттардың қалыңдығының анализі құрылымдардың ... ... ... бағалауға мүмкіндік береді. Қаптаманың барлық ірі
құрылымдары ... ... ... де ... ... ... фундаментгщ сынулармен бөлшектенген және
мезозой мен кайназой шөгінділерінен де ... ... ... ... ... бөлшектенген және мезозой мен
кайназойда тік қозғалыстар дифференциациясына ... ... ... түскен. Солтүстік бөлігінде ойыстар шартты түрде Үрмеқұм иілімі және
Кемпір көтерілімі, Жауғаш иілімі бөлінген. ... ... ... ... ... ... ... көтерілімі
солтүстік-батысқа бағытталған, ол ... ... ... ... ... ... ... түседі. Жауғаш иілімі ойыстың
орталык бөлігінде орналасқан. Құрылымның шығыс бөлігінің білігі солтүстік
-шығысқа бағытталған.Солтүстік-шығысқа қарай ... ... ... ... ... мен ... бүйраты және оларды бөліп
түратын ... ... ... ... ... иілімдері жүйесін Келес
иілімінен бөліп тұратын Шулы-Шардара көтерілімдер тобы ... ... ... ... ... ... орналасқан. Берді иілімі Балтакөл-
Басаға бұйратымен қатар орналасқан. Оның ... ... әр ... ... болып келеді. Иілімнің солтүстік-батыс бөлігінде Айдар
антиклиналы табылған. Оның оңтүстік-батыс қанатын бұрғылаудың нәтижесінде
пермь-триастың сұр ... ... ... ... ... ... ... орталық бөлігін оның шығыс шетінің құрылымынан бөліп
тұрады. ... оның ... ... эллипс тәрізді, оның оңтүстік -шығыс
қанаты ... ... ... ... күрделіленген. Арыс-
Байырқұм иілімдер жүйесі Қарақтау бұйратының шығысына қарай орналасқан. Ол
солтүстік-шығысында Үлкен ... ... ... ал ... ... ... солтүстік-шығыс
беткейінің моноклиналына біртіндеп ауысады /11, 121-126 бет/.
Жүйе шөгінді қаптаманың барлық горизонтынан айқын ... және ... ... мен Шулы ... ірі ... ... Жүйе Арыс
және Байырқұм иілімдеріне бөлінген : олардың арсындағы шекара шартты ... Арыс ... ... ... ... Оның ... ірі антиклиналь жөне синклиналь қатпарлармен (Қаракүңгір- Ақдала,
Арыс антиклиналы т.б.) күрделіленген. Иілімнін ... ... ... ... ... ... ... қарай орналасқан. Иілімнің солтүстік бөлігінде Байырқұм
брахиантиклиналы бар. Шулы-Шардара ... тобы ... ... ... Ол Шулы және ... ... түрады.
Алғашқысының формасы бұрыс изометрлі, құрылымдық ... ... ... ... фундаментінің беткі ... оның ... ... ... ... ... ... көтерілімдер жүйесімен шекарада ірі
сынулармен күрделіленген; оңтүстік қанаты ... ... ... сынуымен байланысқан ірі флексурамен ... ... ... ... ... және одан ... ... бөлінген. Ол бұрыс күрлелі формалы бірақ ... ... ... ... ... ... Ол ... Нұратау жотасының
солтүстік-шығыс беткейінің моноклиналына акырындап ... ... ... қанаттары жарылулармен күрделіленген ... ... бар. ... ... ... шеткі оңтүстік-шығысын ала,
солтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Иілім ... ... ... ... көрінеді. Ойыстың оңтүстік-батыс шетінде Ерғашқұдық
иілімі мен Төртқұдық-Қызылқұрын көтерілімі орналасқан. Бірақ ... өте ... /21,10, 253-263, ... Геоморфологиялық құрылысы
Аллювиалды төрттік үйінділердің ұшуынан пайда болған кұмдары басым болып
келетін кең байтақ аймақтарға мыналар жатады: 1) ... ... ... Арал маңы ... 2) ... маңы ... ... үлкен бөлігін алып жатқан Қызылқұм және 3) ... ... ... ... ... бұл ... ... аса үлкен
емес және жоғарыда аталған үштік, сирек болса да бор жасындағы ... құм ... ... жиі ... отырады. Көпшілік бөлігі өте
тегістігімен, әйтсе де қазіргі кездегіге қарағанда ... ... ... ... ... ... ... жиі ұшырасатындығымен
байланысты пайда болған төбешікті ... жер ... ... аудандардың кейбір жерлерінен беткі бөлік тілімденуі ... ... ... сондай-ақ олардың тұздылығымен
қамтамасыз етілген басқа ... ... ... ... ... ... қатар тұздың сумен бірге тереңге сіңуі сияқты басқа да
факторлар өте тегіс ... ... ... ... ... Шығу ... ... басқа тегіс қазаншұңқырларда әдетте тұзды көлдердің таралуы осыған
байланысты.
Тұран ойысының бұрынғы өткен біршама дәуірлердегі ... ... ... аудандарында алғашында кәдімгі жайылмалық жер ... ... ... кең ... ... ... ... Кейінірек құм рельефі
жел әрекетінің әсерінен түбегейлі өзгерістерге ұшырады. ... ... ... ... жетіспнушілігі байқалмайды, қайта өзендер
арқылы жиналған үштік және бор жыныстары бұнда өте көп кездеседі. Сондықтан
аллювиалдық ... ... ... ... үшін өзендер тек аздаған
арақашықтыққа құмды материалдарды алып ... ... ... үстіне,
ең құрығанда аллювиалды үйінділердің бетіне жұқа қаптама етіп ... ... ... ... ... болған аллювиалды жазықтардың біріне Сырдария
маңы жазығы жатады. Ол Сырдария өзенінің ... ... ... ... ... ... Қызылорда қаласынан төмен оңтүстік-батыс
пен батысқа қарай кететін көптеген ежелгі кұрғақ арналарды ... ... өзен ... ... ... ... ең ... барып солтүстік-
батысқа (қазіргі кездегісіндей) бағытталған жаңа арналарды қосып алған
шығар деп ойлауыңыз ... ... 1943). ... ... ... өзгертуі Қызылқұмның кең байтақ территориясының аллювиалды жазыққа
айналуына жағдай жасады. Түбегейлі зерттелмесе де бұл ... ... ... процесін детальды түрде сипаттап айтуға болады. ... ... ... ... ... көптеп кездесуі оның бір
ерекшелігі ... ... ... ... ... өзенінің әкелген және
әкеліп жатқан өте көп мөлшердегі лайымен ... ... ... ... бұл ... саз ... ... екен. Герасимовтың
айтуынша , тақырлардың өте көп ... ... ... ... ... ... мен ... жоқ болуына себеп болады. И.П. Герасимов
бұны ылғал жинала алатын жер бедерінің ... ... ... су
өткізбейтін тақырлардың жауып жатуымен түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде
Сырдария өзенінің ені онша кең емес. Өзен Қызылқұмға жақындаған солтүстік-
батысына таман өзен арнасы өте ... ... /3, 263-276 ... Қазақстандағы өзен торабының аңғарлары бір ... ... жоқ. ... ... ... ... ... анализі таулы
бөліктердегі бассейндердің жер бедері аллювиалды жазықтардың беткі
бөлігінен ... ... ... Таулардағы өзен тораптарының
қалыптасуы бүған дейінгі этапта басталып, бірінші кезекте ... ... ... яғни ... жер-телімдерде белгісі мен амплитудасы
бойынша біртекті емес ... ... ... ... ... ... көтерілімдердің өзен торабы жазықтардың ... және ... ... бассейіндерінен ежелгі болып келетін
Оңтүстік Қазақстан өзендерінің арналары мен аңғарлары тау алды шлейфтері
мен ... ... ... ... олар ... сағаларына
қаншалықты жақын орналасса ; соншалықты жас болады. ... ... ... ... ... ... ... өзен маңылық
жер-телімдерінен асып кетеді. Су толған ... ... су ... баруы мүмкін. Өзен арналары мен аңғарлары В.М.Девистің айтуы бойынша
(1899) ... ... ... ... ... ... ... (1929-1930 жж) сипаттауынша Оңтүсік Ферғанада күрғақ атырау
миграциясы кеңінен танымал. Бүл қүбылыс Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... дәуірде оңтүстіктен
солтүстікке қарай миграция болғандыгын Б.А.Федорович (1946) сипаттап жазды
/28, 2-3 бет/.
Шардара ... ... ... ... ... ... ... мен аңғарларындағы аллювиалды жазыктар тән. Олар өзен арналары мен
аңғарларына қарай аздап еңгіш келген тегіс келеді. ... ... ... ... ... әр ... ... тән. Аралық зонаньщ
батып, шөгіп кеткен жер-телімдеріне Қызылқұм ойысы (депрессия) жатады. Оның
жер бедері Сырдария өзенінің ... ... ... аллювиалды
және аллювиалды-пролювиалды жазыктан тұрады. Бұл ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... орнын
біртекті өзгертпеді және аллювиалды жазықта бұралаңдап ағып отырды.
Сырдария ... бұл ... ... ... ... ... аллювиалды жазықтар террасаланған. Құмдардан кұралған биік ... ... ... ... пайда болған. Бұндай ... жер ... ... болуы мен дамуын Б.Н.Федорович (1952, ... ... ... /3, 263-276 ... ... шығу тегі ... ... бір жақты пікір
айтылмады; оларды мезозой және үштік жастағы жыныстардың үгілуіне ... ... ... ұшып ... ... Қазіргі уақытта
Қызылқұмның қызғыш-сары эолдық құмдары неоген және одан да ежелгі ... бор ... ... ... ... эолдық формалары
әр түрлі - жалаңаш ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі дәрежесіне байланысты Э. ... ... ... ... атап көрсетеді: 1) бөліну тереддігі 20-дан 80,
тіпті 100 метрге дейін баратын ... ... мен ... ... ... ... 2) сақиналы "дюналар"- диаметрі
20-40 м дефляциялық қазаншұңқырлар және 3) ... ... ... ... ... ... құмдар. Құм рельефінің барлық формалары ... ... ... ... ... қуысқа айналуының негізгі
себебі болып табылады. Қызылқұмның құмды рельефі ежелден-ақ (мезолит, тіпті
палеолит) адамның ықпалына ... Бұл ... ... ... алып ... /9,19, 205-210, 128-129 ... ... жағдайы
Климат жағдайларының ерекшеліктері ең алдымен географиялық ... ... ... ... климаттық белдеудің оңтүстігіндегі шөл
зонасында орналасқан. Аудан климатының ... ... ... Қызылқұм
кұмдары, жазда тропиктік ауа ... әсер ... Бұл ... ... ... ... ... және жылудың
молдығымен сипаттталады. Жоғарғы континенталдық күн мен түннің, қыс пен
жаздың ... ... ... ... ... ... ... 0°-тан жоғары жылы кезең шамамен 10 айға созылады.
Жазы ыстық, ұзақ және құрғақ. "Қызылқұм" метеостанция-сының ... ең ... ай ... ... ... +29,6°С құрайды.
Абсолюттік максимумы +46° С. Жаздағы аптап ыстық Иран жақтан соққан желге
байланысты. Ондай күндері ауа ... ... ... ... көтеріледі
/33, 2-3бет/.
Бұндай ыстық егінге, бау-бақшаға үлкен зиян тигізеді. Маусым айының 25-
інен ... ... 5-іне ... ... ... Бұл 40 күн ... жылдың ең
ыстық мезгілі. Күннің ыстығы соншалық күндізгі сағат 12-ден кешкі 18-ге
дейін ... қызу ... ... ... ... ... ... болып
түратын желдің жылдамдығы 3-5,5 м/сек. Аңызак жиі болып тұрады. Қыс ... ... ... және ... суық ... Қыстағы ауаның
абсолюттік максимумы -35°С. Қыстағы жалпы қар жамылғысының калыңдығы 8-15
см-ге ... Қыс ... ұзақ ... ... 25-30 ... барады. Жылдың
суық мезгілдерінде аудан территориясында ... пен ... жел ... ... ... ... ... жылдамдығы 3-5 м /сек.
Аязсыз күндері топырақ қабатының 30-40 см-і ... ... ... ... саны 1-7 ... ... көп ... күн ашык болады.
Жыл бойьгаа дауылды желдер болып түрады. Әсіресе көктемнің ... және ... ... ... көруге болады. Құрғақшылық - бүл ... ... ... ... көп бөлігі көктем-қыс айларына
тура келеді. Территорияға түсетін атмосфералық жауын-шашын көп емес, ... ... ... 170 ... ... Бүның өзі маусым бойынша әрқалай
таралады. Жауын-шашынның 2 максимумы байқалады: бастысы, шүғыл көрінетін-
көктемгі, ... - ... Жазы өте ... ... ... ... ... Температурасы 10 -тан жоғары кезеңде ауа
ылғалы дефицитінің жиынтығы 2600-3200 мм-ге тең. Ылғалдану коэффициенті ... 0,3-ке ... ... . Жоғарыда атап көрсетілген мәліметгер 1-кестеде
берілген.
1-кесте. Метеостанциясының климаттық көрсеткіштері. /3, ... ... ... ... |Мерзімі |
| ... | | |
|1 Ауа ... | | | ... жылдық |градус |12,6 | ... ... ... |46 |Тамыз ... ... ... |-35 ... |
|2 ... ... |мм |170 | ... | | | |
|3 ... ... |күн |197-208 | ... | | | |
|4 ... соңғы үсік | | |4 ... |
|5 ... ... үсік | | |11 ... |
|6 Қар жамылғысы : | ... | ... болу ... | | ... ... кету ... | | |20 ... |
|7 ... ... |см |30 | ... | | | |
|8 ... ... ... | | | ... ... ... :| | | ... ... ... | ... ... ... |
| | |ғыс | ... ... ... | ... ... |Шығыс | |
|9 ... ... ... | | | ... ... | | | ... | | | ... ... |2,8 | ... ... |4,1 | ... ... |3,7 | ... ... |3,4 | ... ... ... |% |25 | ... | | | ... ... жамылғысы
Шөлдердің топырағында ылғал аз болатындықтан өсімдіктердің ... ... ... ... қатты күйде болады. Күн көзінен қызған,
қүрғақ ауада су буы да аз болады. ... ... ... қоректенуіне
қажетті жарық жеткілікті. Бірақ ... ... ... өсімдік
тамырына өте алмайды. Шөл топырағында шірінді аз ... түсі ... ... деп ... ... ... сұр және ... топырақ таралған.
Топырақтың түзілуіне және оның ... ... ... әсер ... ... климаттьң маңызы зор. Жауын-шашын аз жауып, ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктерден шірінді аз түседі.
Ал еріп топыраққа сіңбеген тұз жер бетіне ... ... ... беткі қабатына шірінді көктем мен ... ... ... ... ... жер ... де ... көп. Топырақтың
түзілу процесі өте баяу жүреді, әрі әр аймақта әр түрлі. ... ... да әр ... ... ... Онда өте ұсақ бөлшектерден
бастап, біршама ірі түйіршіктер (тау жыныстары) мен ... ... ... минералдық құрамына қарай сазды, саздақты, құмдауытты
және құмды болып келеді. ... ... ... олардың топырақта
қалдыратын қалдықтары да мардымсыз.
Сондыктан топырақтарында қарашірік аз. Осының ... ... ... ... өзін түзген тау жынысына ұқсайды /36, 3-4бет/.
Шардара ауданы ... ... ... орналасқандықтан,
территориясында топырақ түрлері көп емес. Территориясының көпшілік бөлігін
құмдар алып жатыр. Тек ауданның ... ... яғни ... ... ... ғана ... түрлері өзгереді. Бүл ауданның
топырағы негізінен екі типті болып келеді: жайылмалық шалғынды және ... ... ... ... ... ... топырақ Сырдария өзені
аңғары мен ... алып ... Бұл ... түрі аудандағы басқа
топырақтарға қарағанда біршама кұнарлы , себебі бүл топырақта тоғайлар мен
бұталы ... ... Бұл ... ... ... түзуші жыныстары
аллювилік шөгінділер болып табылады. ... ... ... яғни ... әр түрлі механикалық құрамы жағынан кезектесіп
отырады. Әр түрлі ауыр саздар ... ... ... ... ... бері ... одан да ... тұздана түсуде /35, 3-4 бет/.
Шардара даласын оңтүстіктің ашық сұр топырақтары алып ... ... ... ... Осы топырақ таралған аумақта құм төбелер мен
тақырлар, сонымен қатар сортаңдар кездеседі.Төбелі және тізбекті ... ... кей ... ... ... ... ... өсімдікпен толықтай және жартылай бекіген деуге болады.
Топырақ ... ... 0,3-1%. Осы ... түрі ... ... ... Өйткені аталған топырақ түрлеріне карағанда осы топырақ ауыл
шаруашылығы, оның ішінде өсімдік шаруашылығын ... ... ... өте ... ... осы топырақ түрі ғана суармалы егіншілікке пайдаланылып,
шабындық, пішендік қызметін аткарады . Осы екі топырақ ... ... ... ... мен ... және тақырлар жиі кездесіп отырады. Топырақтың
бүндай түрлері ауыл шаруашылығына пайдаланудың нәтижесінде пайда болған
/22, 68-72 ... ... ... мен ... ... ... Қазакстанның құмды шөлдерінің өсімдіктері біршама
көп және алуан түрлі болып келеді. Араларында қуыстары көп борпылдақ ... су ... ... тез ... тереңде тығыз тау жыныстарының үстінде
жиналады: бұдан су өте алмайды. Қазақстанда кұмды шөлдер көп. ... ... шөлі ... ... ... ... мен ... аралығында жатыр. Шардара ауданындағы құмды өсімдік алдымен ... ... ... ... ... ... ғана құм төбелердің
үстінде өседі. Осындай жерлерде ақ сексеуіл кездеседі. Құм төбелер мен ... ... ... жүзгеннің әр қилы түрлері кездеседі.
Құмды шөлдерде бетегеге ұқсас селеубояу деген шөп ... Бұл ... ... ... да өсе ... Құмдарында майда шөл кияқтары көп өседі. Кәдімгі
қияк әдетте саз ... ... мен өзен ... биік ... ... ... ұсақ болады да олар жазда кеуіп кетеді, сол кепкен
күйінде қыстап шығады. ... ... ... ... деп ... ... қой үшін ... азық /7, ... ... ... ... ... ... ... жылдык өсімдік - құмаршық көп кездеседі. Құмды шөлдердегі ... мал ... ... ... ... ең ... жусан мен
изен. Шардараның сортаң жерлеріне өсетін өсімдіктерінің көбі суккуленттер
тобына жатады, ... ... ... ... ... қар сиякты болып жатқан
тұз қабаты кездеседі, ал оның арсында бір ... және көп ... ... ... ... ... ... шыдамды келеді. Бір
кезде егістік, бау- ... ... ... ... ... ... тұз басады. Мысалы, Сырдария өзенінің ... ... ... ... ... ... кара ... өседі. Құмды жерлерде
өсетін ақ сексеуілге қарағанда, ... ... ... қара сексеуіл
шыдамды аласа бойлы ... ... ... ... ... ... орманы
селдір. Сексеуілді ормандардың араларындағы ... ... ... ... ... ... /315, ... өзенінің суына көптеп ілесе келген құм мен саз ... ... ... ... ... ... ... салдарынан
өзен атырауларында тірі жан өте алмастай калың қамыс өсіп кеткен шалшықты
жазықтар ... ... ... ... арнасы жиі өзгеріп отыратындықтан
шалшықтар кеуіп сортаңға айналады. Егер ыза су деңгейі төмен тұсіп тереңге
кетсе, өзен ... ... ... ол ... ... және сортаң жерлермен
қатар шағыл ... ... ... ... жерлерге де әр түрлі бұталы
өсімдіктер шығады /8,15, 96-100, 56-58бет/.
Дала жалбызы ... ... ... ... ... бүлақ маңында,
шалғындықтар мен ... арык ... ... ... ... ... жерінен ебелек, кермек, баялыш ... ... ... ... ... өзенінің аллювилік-шалғынды
топырағы өсімдікке бай . Тоғайлы ормандарда - терек, тал, ... ... ... көп. Өзен ... кей жерлерінде шалғын, қалың өскен
қамыс- қоға көз ... ... ... жерлерінде жусан, бетеге, сораңшөп
, теріскен , ... ... ... - ... топырақты жерлерде бұталы -
эфемерлі ( ерте ... ... ... , ... ... , ... ... тараған. Жоғарыда аталған өсімдік түрлерінен басқа Шардара
ауданының ... ... ... бар ... өсімдіктер де
кездеседі. Дәрілік өсімдіктері: жантақ, ... ... ... , ... , дала ... , қызыл адыраспан т.б. /33, 3-
4бет/.
Шардара даласы өсімдік қоғамдастығының сипатына ... ... ... ... ... сайын шұғыл ерекшелене түседі. Онда эфемерлі-
жусанды өсімдік жамылғысының арасында жыңғыл ... ... ... жоқ ... де ... Аллювиалды еңкіш жазықтың табаны мен өзен
арасында эфемерлі-сораңшөпті өсімдіктер басым. Ак жер ... ... ... ... пен ... ... ... жылжыған сайын өсімдік
кешендері де өзгере түседі. Кей ... ... ... қүм жусан,
жүзгіннің үлкен топтары ... ақ ... ... Ал оның ... яғни Өзбекстанмен шекаралас жерде теріскен,
жусан, жүзгіні басым сексеуілді шағылысуөлдер бар. Ал Сырдария өзенінің оң
жағалауындағы ... ... ... ... Өзен аңғары құмды-сазды
аллювийде жайылманың сирек орманды тоғайларымен кезектесіп отыратын ақ
сексеуілді ... ... ... ... ... ... ... дүниесі. Шөлде дала аймағындай өсімдік жер бетін тұтас бүркеп
жатпайды. Олардың аралары сирек, селдір өседі. ... ... ... аз ... ... өзі ... себебі, шөлді жерлерде жануарларға
қажетті азық та аз, ... да кем, ... ... ... ... ... жануарлар осындай өте ауыр жағдайларға бейімделген. ... ... да ... ... ... ... ... қайтқан
кезде інінен тысқа шығады. Екінші біреулері ... ... ... ... не ... ... шығып тыныстайды. Шөлді жерлерде топырақ бетін күн
қатты ... оның ... 1,5-2 метр ... ауа
температурасынан ЗО-35°-тай жоғары болады. Ал топырақтың төменгі қабатына
қарай ... ... ... төмендейді: жарты метр ... ... ... ... бетіндегіден екі есеге жуық төмен
болады /17, 3-4 бет/.
Аудан территориясындағы бауырымен жорғалаушылар өте алуан ... ... көп, ал ... ... көп ... Бүл ... кем ... ал жыртқыш сүтқоректілер мен құстар жоқ ... ... ... ... ... мен өсімдіксіз жалаңаш тақырлы кең алаптар
кезектесіп ... ... және ... ... ... өте ... Сырдария өзені аңғарында ну тоғайлар өседі. Ол ... ... ... өсіп ... ... іргелес өзен жайылмасының
шабындықтары болады. Жағдайдың осындай алуан түрлі болуына ... ... ... ... де көп ... ... ... қамыс
қопаларында тоғай бұгасы деп аталатын ... бір түрі ... ... бұл ... кездестіру қиын, Амудария жаққа ауып ... ... құм ... ал жалаңаш құмдарда, шағылдарда қосаяқтар мен
шисаусақ сарышұнақтар ... ... ... түлкі, жабайы
шошқа, борсық, бөкен, қарсақ, шүйе бөрі, шағал ... ... ... шошқаны түрғылықты халық қабан деп атайды. Жыртқыштардан қасқырды
атап өтуге болады . Аймақта жиі ұшырасатын ондатр - ... ... ... ... Оның ... жері, мекені Солтүстік Америка. Сыр өңіріне
1935 жылы ... ... ... ... аңшылық шаруашылықтары
құрылған. Кірпі, тасбақа, жылан, кесіртке сияқты бауырымен жорғалаушылар
жиі ұшырасады. ... ... құр, ... қаршыға, үкі, тырна,
көкқұтан; бөктергі, шағала, үйрек, ... қаз, ... ... ... ... ... т.б. мекендейді. Қырғауылдың еті өте дәмді
болғасын жергілікті тұрғындар оны атып, ... ... ... ... ... комитетінің шешімі бойынша қорғауға алынған /7,14, 13-14,56-
59 бет/.
ТАРУАУ 3
ШАРДАРА АУДАНЫНЫҢ ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫ
3.1 Су ... ... тек ... ірі өзен - ... бар. ... ... ірі өзендердің бірінен саналады. Ол Қырғызстан, ... және ... ... ... Морфологиялық
белгілеріне қарай бассейнді 2 облысқа бөлуге болады: таулы және ... - ... ... ... ... Талас Алатауы және Қаратау
жоталары, ал шығысы мен ... ... ... ... Түркістан
және Нұратау оның табиғи шекарасы болып табылады. Қарадария мен Нарын
өзендерінен Ферғана ... ... ... ... ... атанып Арал теңізіне құяды. Жалпы үзындығы Нарын өзенінен 2212
шақырым, ... ... 3019 ... Оның 1400 ... ... өтеді. Өзен жоғарғы бөлігінде Ферғана аңғарындағы егіншілік
жерді суғаруға көбірек пайдаланылады, сондықтан көптеген салаларының суы
басты арнаға ... ... ... ... ... ... ... олар: сол жағынан - Исфайрам, Шахимардан, Сох, ... және ... оң ... - ... ... Ғавасай,
Чаадаксай. Бұл салалар өздерінің суьн басты ... ... ... ... жер ... көп қолданылады, тек жауын-шашын көп болған
кезде ғана суын өзенге кұяды. ... ... ... ... 219 ... ... құрайды.Фархад тауын жарып өткен жерінде 1948 жылы Фархад СЭС-
ы ... /36, ... (сол ... және Дальверзин (оң жағасы) суландыру жүйелерін
құрайды. Одан әрі ... ... ... ... ... ... Сырдария
ағынын ретгеуші Шардара СЭС-ы бөгенінен кейін өзен Қызылқұм өңіріне енеді.
Ферғана аңғарынан шықканнан Шардара су ... ... ... өзен ... ... ... ағып ... Жайылмасының көп бөлігі ені 1
шақырымнан 11 ... ... ... ... 15 ... дейін баратын
қандайда бір жағамен ұштаспайтын бір жакты болып келеді. Осы жер-телімде
Сырдария өзеніне оң ... ... - ... ... ... ... ... Бұл өзендер суретте көрсетілген.
Жоғарыда аталған өзендерден басқа Сырдария өзеніне ... ұсақ ... ... /13,33 23-25, ... кезден-ақ өзен бассейнінде жер суландыратын каналдардың жасанды
гидрографиялық жүйесі кең өріс ала ... ... және ... ірі ... Ферғана аңғарьшда жұмыс істей бастағанына ... ... ... Ал БФК , СФК және НФК - 40-шы жылдардың басынан жұмыс ... ... ... тыс салынған ірі құрылыстарға Киров ... ... ... ... ... каналдары, Фархад, Қайраққұм,
Шыршық-Бозсу каскадтары, бірнеше суару-суландыру ... ... ... ... ... беткі ағынын бұзады немесе жарьш кетеді.
Соның салдарынан табиғи жағдайға келмейтін жаңа суағар байланысы ... ... ... ... ... 1910-шы жылдан басталады.
Қазіргі кезде шаруашылық әрекетте колданылу дәрежесі ... ... су ... ... фазаға бөлуге болады:
1) 40-шы жылдарға дейін Сырдария ... ... ... ... деп ... ... 40-шы жылдардың басынан ... ... ... ... ... ... өзендерінен вегетациялық кезең ішінде кеткен су ... су ... ... кезінде көбейіп отырды. Негізгі көктемгі- күзгі су тасудан
басқа екінші күзгі тасқын ... ... ... ... - ... ... су ... құйылады.
3) 1957 жылы маусымдық су реттеуші Қайраққұм су қоймасын ... жыл ... өзен ... ... бөлу одан әрі ... 1974 жылы ... өзенінде көп жылдык су ...... ... ... бастап өзен ағынын тек жыл ішінде ғана ... ... жыл ... да ... бөлу жүрді. Су ағыны параметрінің жоба есебі
қаралып отырған жер-телімде оның жыл ... ... екі ... ... 1910/11 ... 1991/92 ... ... барлық ағынды реттеу кезеңі;
-1974/75 жылдан 1991/92 жылдар аралығындағы Тоқтағұл су қоймасы іске
қосылғаннан кейінгі ... су ... ... ... ауыл ... ... ... 1991/92 жылдар аралығында қалыптасқан жағдай ... анық ... ... ... арнасы көп өзгеріп отырады, кейде бірнеше
тармақтарға бөлінеді. Қызылорда қаласынан төменгі ең ... ... ... ... өтеді. Осы тармақпен 70 мың га жер ... ... өзен ... ... ... ... ... Өзен арнасының төменгі
бөлігі аллювий шөгінділерінен түзілген. ... ... ... ... ... жазғы су молайғанда тасқындар жиі болып тұрады. Сырдария
көбінесе қар, аз мөлщерде мұздық және ... ... ... ... су шығыны Ферғана аңғарынан шыққан тұста 556 ... ... ... Суы өте ... ... ... ... мөлшері жылына орта тұсында
21 млн т-ға, сағасында 12 млн т-ға дейін жетеді. ... ... ... ... ... ... мұзы еріп ... бөлігінде кей
жылдары қыс қатты болғанда ғана қатады. Ферғана қазаншұңқырында өзеннің тек
ойдьм-ойдым жері қатады /36, 3-4бет/.
Көлдері, су қоймалары.
1958 жылы 9 ... ... ... ... ... ... бастығы
Ә.Қ. Қасымов пен кадр бөлімінің бастығы Н. Тарасенко бастаған 26 ... ... ... орны-Жаушықұмға қоныс етіпті.Сөйтіп тұрғын үй,
мәдени тұрмыстық обьектілермен бірге сол жылдың күзінде мұнда ... ... мен ... ... ... да қолға алынды. Шымкент облыстық
және Киров аудандық партия комитеттері бұл орайда Шардараның күнделікті
тыныс-тіршілігі ... ... ... ... ... отырды. Су қоймасы мен
электр станциясының құрылысына аудандық және облыстық партия комитеттері
жолдамамен ондаған ... ... ... жастарды жіберді /19,
128-129бет/.
1967 жылы 15 ... ... ... Шардара су қоймасы мен электр
станциясының құрылысы толық аяқталғандығы жөніндегі актіге кол ... ... бойы ... ... дария алып плотинамен бөгелеп, су
сыйымдылығы 5 млрд 700 млн текше ... ... ... ... ... Қос
өзен атырауында Ильич шамы жарқырады. Су ... ... 1968 ... ... 2 млн ... ... электр энергиясын өндіріп, оның 100 млн ... ... ... ... Қалған бөлігі Орта Азия энергия
айналымына барып қосылды. Қызылқұм өңірі үшін ... су ... мен ... ... ... аса ... оқиға болды. Жаңа арнадан шөлге қарай
бет түзеген асау толқындар адамзат ұрпағы үшін ... ... ... ... ... ... қаншама ақын өлең- жыр арнады десеңші. Солардың
ішінде Шардараға жиі келетін талантты ақын ... ... мына ... сап ете ... ... ... арнада
Қанды ма шөлің
Нар далам
Тындыма үнің зарлаған
Шардара,
Шалқадан жатыр жарықтық
Соқыр ... ... ... ... ... ... сырдың тамшысы
Ильичтің отты камшысы
Оятты-ау сені
Сардала
Шардара.
1959-1964 жылдары Шардара құрылыс ұйымы басқармасы Шардарадан 40 ... ... ... атқаратын Арнасай су торабын салған болатын.
Торапты салуға миллиондаған сом каржы ... Сол ... ... тағы бір су ... ... ... не?». ... алып қоймаға
сыймай, тоғанды бұзып кететін көп ... ... алыс ... деп ... де ... Су мол ... 1969 жылы үлкен тоспаны сақтап қалу
мақсатында қаншама ел суды су сыйымдылығы ... 1700 ... ... ... ... жіберуге тура келді./36, 3-4бет/.
Су... Суды үнемдеу... Бұл орайда Шардара аймағында ... ... су ... ертеңіне мол үміт артуға негіз боларлықтай.
Шардара ауданы қоңыржай белдеудің шөл зонасында, онда да ... ... ... ... көлдер мен тоғандарға өте кедей.
Аудан территориясында орналасқан көлшіктер ұсақ және тұзды ... суы ащы ... ... ... қолдануға да
жарамайды.Тіпті кейбірінің атаулары да белгісіз күйде, не ұмытылып барады
немесе мүлдем ... ... ... аудандағы өте үсақ ... ... ... беру ... ... тек ... ... су қоймасы Сырдария өзеніне салынған (5-сурет). ... ... ... ... ... ... ... Көлемі 50 ш.ш. су
қоймалар кіші су ... деп ... ... 250 ш.ш. - ... ... 1000 ш.ш. - ірі , ал 1000 ... ... өте ірі су
қоймаларға жатады. Соның ... ... су ... ірі су ... ... ... су ... 1966 жылы қазіргі Шардара каласының
тұсындағы Сырдария өзенінің орта ағысында салынған, Бұл су ... ... ... ... ең ірі су ... Су ... Сырдария өзенінің
суымен және жауын-шашын суымен қоректенеді. Қоймаға 5,7 млрд м3 ... Су ... күз және қыс ... ... сәуір-тамыз айлары
аралығанда ол суландыру және де басқа ... ... ... ... су ... орта ... 5,4 м-ге ... азайып немесе көбейіп
отырады. Бүған өзен суының буға айналуы» судың халық шаруашылығына көптеп
пайдаланылуы сияқты ... әсер ... Су ... ... ... ... г/кг дейін өзгеріп отырады. Ферғана аңғары мен
Бетпақдаланы ... ... 1 ... 4-7 ... тұз бар. ... ... ... минералдығы едәуір өседі. Химиялық құрамы жағынан
Шардара суы ... ... ... ... ... РН-тың мөлшері 7,4-8,5
арлығында, ал көмір қышқылы 1,5-8,5 мг/л. Ондағы оттегі ... 85-120 ... ... 1,7-7,7 мг/л, ... мөлшері 1 литр суда: 0,001-
0,02мг, ... 3,5, ал ... және ... ... 0,01- 7,0 мг, сілтілігі
- 5,8-29,27 мгэкв/л шамасында /19,35, 125-130, 2-3бет/.
Шардара су ... ... ... пайда болуына Сырдария өзені
мен оның салаларының (Шыршык, Бозсу, Ахангаран, Келес, Құркелес) ... ... мен ... әсер ... ... және гидрохимиялық
жағдайының өзгеруіне байланысты. Сырдарияның орта ағысын мекендейтін
жергілікті абориген балық ... ... Су ... ... 21 ... ... Олар: шортан, арал тортасы , ақ ... арал ... ... шығыс табан балығы, ақкөз, қаракөз, ... ... ... ... ... ақ және ... ... маңдай, кекіре балық,
сазан, майбауыр, амур бұзаубалығы, қылыш балық, ... ... Оның 12 ... ... ... балық, көксерке, сазан, торта, ... ... ақ ... ақ және ... ... ... күміс мөңке, жыланбас.
Шардара су қоймасы туралы мәліметтер:
Су қойманың су жіберетін қүрылыстарындағы су ... есеп ... - 3775 м3/с ... ... :
СЭС агрегаггары арқылы - 533 м3/с ;
СЭС су ағыткыштары арқылы - 967 м3/с ;
Арнасай су ағытқышы ... - 2075 м3/с ... ... ... - 200 м3/с;
Ондағы құрылыс түрлері:
Шардара су торабы:
- шайылатын плотина;
- СЭС ... ... су ... ... ... ... су ағытқыш құрылыстар
Қорғаныш құрылыстар;
- дамба;
- тік дренажды скважиналар ;
- су ... - су ... ... ;
- ... ... ... бастап 8 жыл ішінде Шардара су қоймасынан Арнасайға
(Өзбекстан) 25 км3-тан аса су ... ... ... 17-ші ... 400 ... ... 270 м3/с су ... Арнасайға жіберу басталған.
Бұл су ресурстарының су қоймаға құйылуын шектейді. Бұл дегеніміз- ... ... ... ... да кері әсер ... деген сөз. Осы мәселе
Сырдария өзені арнасының тасқын суға жарамсыздығымен байланысты больш отыр.
Қазіргі кезде "Сырдария өзенінің арнасын ... және ... ... атты
жоба бар. Жобанын таза ағымдык құны 116,1 млн АҚШ долларын ... ... ... ... ... болып отырған жағдай-Шардара ... ... ... су торабының есептік шығын кабілеті мен өзеннің
тасқын шығынымен сәйкес келмеуі:
- Оңтүстік Қазақстан территориясындағы Сырдария өзенінің арнасы шамамен
- 1000 ... аз ... ... қаласынан төмен орналасқан Айтек су сорғыш қүрылысы 400 м3/с-
тан аз құрайды.
Су тасуға себеп болатын - Сырдария өзенінің қысқы ... ... ... су ... ... кезінде орталыққа бағынатын су ресурстарын ... ... ... Тоқтағұлдан бастап су қоймалардағы барлық каскадтар белгілі
бір қатаң режим бойынша суын құйып немесе ... ... Осы ... ... су ... ... да ... отырды. Одақ
тарағаннан кейін Таяу шет ел елдері әркайсысы өз мәселелерін өздері шешетін
болды. ... ... су ... (СЭС) энергетикалық режимде жұмыс істей
бастады, яғни өзен арнасымен төмен қарай көл су ... ... ... ... ... ... ... жөндеу
қажет. Дамбаларды реконструкциялап, понтондарын ауыстыру, Шардара кешенін
реконструкциялау, сонымен қатар ... ... және ... ... ... ... - ... қондырғыларын меңгеру
керек. Қазіргі уақытта үкімет деңгейінде Шардара су қоймасынан төменірек
өзен режимін қалпына келтіруге, Арал ... суды ... ... қысқы
уақыттарда Шардара СЭС-сында қосымша электр энергиясын ... ... тағы бір ... - ... су қокмасын салу мәселесі карастырыльш
отыр /26, 85-90 бет/.
3.2 Орман ресурстары
Табиғи аудандастырылуы бойынша Шардара ауданының ... ... ... ... ... оңтүстік зона тармағында орналасқан.
Оған тән : Қазақстанның ... ... ... және тоғайлық
ормандар. Ылғалмен қамтамасыз етілуін негізге ала ... ... ... ... ... фондысының барлық жері өте
құрғақ және өте ... ... ... ... ... ... өсімдік және жануарлар әлемін қорғау, өсіп-өну және ... ... ... ... орман шаруашылығына кіретін орман
фондысының жалпы көлемі 925 1ЗЗ га құрайды, оның ішінде ... ... ... 484983 га ... ... ... жері 617922 га, ... емес
жерлер ( шабындық, пішендік, жайылым, жолдар, құмдар ) - 307210 ... - 208343 га, ... коры - 467,8 мың м3 ... Сырдария
өзенінің жағалауынан 1 шақырым кашықтыққа созылған тоғайлық ормандар мен
барлық шөлдік ... ... ... ... ... ... бар
қорғаныш категориясына енгізілген. Оның сиректігі басты ... ... қоры 1 ... жерге былайша келеді : бұталар - 19 м3, ақ сексеуіл -
23 м3, қара ... - 2,3 м3 , жиде - 1,5 м , ... 3,1м3. ... ... ... ... ... нәтижесінде туындаған топырақтың
құрғақтығының артуынан, сонымен қатар өрттердің нәтижесінде тоғайдың ылғал
сүйгіш жынысы - ... ... ... ... ... ... қажеттеріне көптеп пайдала-нуының салдарынан тораңғы да азайып
кеткен /36, 3-4 бет/.
3. Жер ... және оның ... ... Ауыл ... ... жер ... облыстық комитеттің мәліметтері бойынша облыстағы жер ... ... ... облысының барлық территориясы 11724,мың га, ... ... ... ... - ... жер(запас) - 3176,9
орман қоры - 3036,3
өнеркәсіп, транспорт, қорғаныс, байланыс және басқа да ауыл шаруашылық
емес маңыздағы – 56
ерекше қорғалатын ... ... - ... ... ... - ... қоры- 134,1
облыс шекарасынан тыс пайдаланылатын жерлер - 0,9
басқа облыстар мен мемлекетгердің жер қолданушылары пайдаланатын жерлер
- 46,2
Жыртылған жер қоры 763,3 мың га , яғни ... 7% аз ... ең ... ... 500 мың га суармалы жер республикадағы ... ... ... ... ... ... ... облыс мақта
шаруашылығы (облыста ғана бүкіл қазақстандық ... ... ... ... және жүзім шаруашылығының зонасы етінде көрінеді. Облыстағы
жер реформасы республиканың барлық жерлеріндегідей 1992 жылы ... жер ... ... ... Ол 739,8 мың га ... оның
жыртылған жері 122,3 мың га , бұның ішінде суармалы жері 31,7 мың ... қор 10 ... бері ... ... жыл сайын тауарлық ауыл
шаруашылық өндірісімен айналысуға тілек білдірген азаматтарға жер ... жыл ... ... және алмай қойған жер есебінен
толықтырылып ... /28, 4-5 ... ... жағдайы бойынша ол 936,8 мың га, оның ішінде жыртылған жер
12,2 мың га құрады,тек ағымдағы жылдың ... ... ... 35,7 мың ... ... ... жер 6,1 мың га ... және 42,0 мың га, оның ішінде
15,9 мың га жыртылған жер пайдалануға ... ... елді ... жерлерін
бөлу үшін маңызды іс-шаралар жүргізілді. Аталған жұмыс ... ... ... ... 10 есеге дейін өсіп, бүгінгі таңда 656,7
мың га құрап отыр. Соңғы жылдары алмай қойған ... деп ... ... ... болды. Бұл жерлер шартты жер үлесі бойынша бөлініп
берілген болатын, ... ... ... ... ... ... яғни не шаруа қожалығын ... не ... да ... ... ... ... ... 2 млн 720 мың га. Бүлар
негізінен облыстың шөл зонасындағы жайылымдық жерлер.
Облыста шаруа кожалықтарының құрылу темпі ... бұл ... ... ... айқын байқалуда. Мысалы, облыста 2000 жылдың өзінде ғана ... ... ... яғни ... бойынша құрылған шаруа қожалығының
50 %-і (14616). Облыста шаруа кожалықтарының жалпы саны 01.01.2007 ... ... яғни ... ... 1/3-і. Жер реформасын
жүргізудегі мәселелердің бірі - бұл топырақ бонитетінің ... ... жер ... ... түсімнің бәрі осы ... ... Ал ол ... 70-ші, 80-ші ... мәліметтерімен
жүргізіліп келеді. Кейбір аудандарда, әсіресе Сарыағаш ауданында бонитет
балы ешқашан анықталмаған. Жер реформасын ... ... ... ... - ... ... ... бөлінген емес, тек қана жер
салығының мониторингі жүргізіледі. Келесі бір ... - бұл ... ... Он жыл ... ... жайылым көлемі 1185,6 мың
га-дан (1990) 786,5 мың гектарға (2000 ж) ... 399,3 ... ... ... ... ... пайдаланбаудағы негізгі
себеп - топырақ өңдейтін техникалар мен құрал -жабдықтардың жоқтығы /27-31,
25-26, 2-3 ... ... ... жер ... 1295725 га. Оның ... ... жер
66521 га , бұл көрсеткіш облыстағы барлық суармалы жердің 14 %-ке жуығын
құрайды. ... жер ... 195203 га ... ... ... ... 25%-і. Ауыл шаруашылығын ... ... 3712 ... ... ... ... қатар "Ұзын ата", "Жайсан",
"Қызылқұм" ... ... ... ... ... жылдары Шардара Одақ көлемінде ең ірі астықты аймаққа айналды.
Суармалы егіншілік саласында рекордтық көрсеткіштерге қол ... ... ... түсімі 67 центнерден, ... ... ... ... ... (26) ... ... техникалардың тозу есебінен жоғалған
ресурс 5 %, агротехникалық шаралардың ... ... ... ... жер ... нашарлауы 9-10 %, тұкым сапасыньщ төмендеуі 34
%, ресурстар корының ысырабы 4-6 %, басқару жүйесіндегі келеңсіздіктер ... Бір ... 20 мың ... ... ... ... егістігі өткен жылы 700
гектарға әрең жетті.Ауданда бүгінгі таңда суармалы жер ... не бәрі ... ғана ... ... ... /32, 3-4 ... ... ауданының экологиялық мәселелері
Оңтүстік Қазақстан облысында полиметалл рудалары, қоңыр көмір,
темір рудалары және құрылыс материалдарының ... ... ... ... ... АҚ ... ... АҚ "Фосфор", АҚ "Шымкентшина", Гидролиз заводы, ... ... ... ... ... ... ... каласындағы
"Ачполиметалл" АҚ-сияқты 600-ден астам кәсіпорындар жұмыс істейді. Облыс
бойынша ... ... ... ... бар, оның ... ... ... істемейді.Оңтүстік Қазақстан облысының экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... 3 географиялық-экологиялық
ауданға бөлуге болады.
1. Арал маңы экологиялық зонасына ... ... ... ... Арыс ... бұл аудандар Өзбекстан Республикасы және
Қызылорда облысының территориясымен шектеседі. Бұнда шөлдену ... ... ... ... ... ... жер деградациясы,
топырақтың жел эрозиясына ұшырауы, сексеуіл ормандарының көлемінің азаюы,
ауыл шаруашылығында егін шығымының төмендеуі /36, 3-4бет/.
Шардара ауданындағы ... ... ең ... ... ...... ... мен Сырдария өзені болып отыр.Сырдария өзені облыс аудан
экономикасында, әсіресе ауыл шаруашылығында өте ... рөль ... ... өзен суы ... ... құнарлы сапасын жоғалтып алды.
Сырдария суы қазіргі ... ... ... ... ... ... минералдық құрамы жөнінен шаруашылық-ауыз сулық және мәдени
тұрмыстық су қолдануы үшін жарамсыз деп ... Су ... ... ауыл шаруашылық егіс ... ... ... ... ... өте ... коллекторлы-дренаждық сулардың көптеп құйылуы
әсер етуде. Жоғарғы ағысында Сырдария өзенінің ... ... ... ... ... ағын ... ықпал жасайды. Оңтүстік
Қазақстан облысының ішінде Сырдария өзеніне ... су ... ... бар ... минералданған коллекторлы- дренаждық сулары
қосылады. Өзен суында ... ... ... болып келетін жасанды
ингридиенттер бар. Оның құрамындағы ... ... ... ... ... - 1,2-6,4 мг/л, БПК - 1,8-7,6 мг/л, ... ... - 0,02-0,8 мг/л, ... - 0,1-0,2 мг/л, ... - ... ... - 0,01-0,03 мг/л , хлорид - 80-120 мг/л , ... - ... ... /26, 78-79 бет/.
Су құрамындағы улы химикаттар: ДДТ (дихлордифенилхлорэтан) -0,026-0,095
мкг/л, ДЦЭ (ДДТ ... - ... - ... мкг/л, ГХЦГ
(гексохлоранциклогексан) - 0,068-0,14 ... Бұл ... үшін суда ... ... ... атап ... жөн. ... өзенінің суы ластану
индексіне сәйкес ... ... су ... жатады (сапасы 3-
класты), ал оның ... ... ... ... ... ... болып
саналады. Жылдың әр түрлі кезеңінде Сырдария өзені ластану деңгейі ... және ... ... ... ... ... ... дәрежеге жатады. Қазақстан территориясының ішінде Сырдария
өзені жеті гидробекет пен Келес және Арыс ... ... ... ... ... мәліметтеріне сүйенсек өзен
суындағы тұз құрамы 500-600 мг/л құраған және химиялық ... ... ... ... деп ... ... ... 3 бағытта
жүргізіледі: 1) физикалық қасиеттері, газ құрамы, ... ... 2) ... ... ... ... ... тотығуы, оттегіге деген
биологиялық қажеттілік-ОДБҚ, пестицидтер, ... ... - ... - ... ... ... өнімдері) ; 3) шығу тегі ... ... мен ... заттар (азот қышқылы, фосфаттар, 24
микроэлемент, цианидтер мен роданидтер). Зерттелетін көрсеткіштер тізіміне
44 параметрлер мен ... ... /26, 89-96 ... ... мен ... су ... ... ластаушылары және
себептері - ауыл ... ... ірі ... ... су ... қүрылыстар т. б. Шардара су ... мен ... әр ... улы ... қатты ... су ... ... ... суатта гидробонттардың
тіршілік етуіне ықпал ететін маңызды факторлардың бірі. Су ... ... ... ... (сулылық және жылдың ... ... ... ... ... ... Су қойма ауданы мен көлемінің қысқаруы көктемде балықтардың
уылдырық шашатын кезеңінде уылдырық шашатын ... ... ... уылдырықтың жаппай қырылуы байқалады, ал жаз ... ... ... ... ... жетіспей балықтар жаппай қырылуы
мүмкін. Бұл әсіресе балықтардың жаппай қырылуының алдын алу үшін ... ... ... ... ... ... , кәсіби балықтарды аулау 2-
3 есеге дейін ... Бұл су ... ... ... ... алып келді
Табан балық пен көксерке сияқты балықтардың көпшілігі өзенмен ағып кетті.
1992 жылдан бері ... ... ... су ... ... өзгерістер байқалуда. 1992-2007 жж ... ... айы ... ... өзенінен судың көп құйылуы су қойма
суының артып, суаттың ... ... ... ... ... ... ... апатты шлюзі арқылы ( 2 айда 16 км су немесе су қойма көлемінің 3-
не дейін) судың ... ... ... ала ... ... ... ... желі аумағындағы бағалы кәсіби балық түрлерінің
концентрациясы ақпаннан сәуірге дейін шабақтары 3-4 дана/м2, ал үлкендері 1-
1,7 дана/га кұрайды. Арнасай ... ... ... ... 1600 м/сек-ка
дейінгі аққан сумен 300-450 м радиустағы ... желі ... ... ... мен ... су қоймадан Арнасай ойысына ағып кетеді. 1992
жылдан 2000 жыл аралығында жыл сайын екі ай ... ... ... ... ашық ... ағып ... ... кәсіби балық түрлерінің шабақтары І8-
ден 64 млрд дана ... ... Су ... ... ... ... он ... биотаға ықпал жасайтын басқа факторлардың әсері біршама
тұрақты болып қалып отыр. Бұдан кәсіби балық түрлерін ... ... ... ( 1992 жылы - 2045 т, 1999 жылы - 216,5 т ... ... ... көптігі гидробонтгарға негізінен мыналар арқылы әсер етеді:
- ... ... орын ... ... ;
- су деңгейі өлі бөліну горизонтынан (жаппай қырылу қүбылысы және жоғары
лимитті аулау) төмен;
- ... ... ... ағып кетуі ихтиофауна қорының
азаюына алып келеді. Қауіпті жағдайдың алдын алу және ... ... үшін су ... су ... ... және ... су ағытқышына РЗУ
құрылысын салу қажет. Шардара су қоймасының суы 2000 жылы ... ... ... ортасына дейін тұрақты болды. Су қойманың термиялық режимі
2000 жылы ерте көктеммен ... ... ... ... әдеттегіден 5-7 күнге тұрақтанды. Тұрақты су - балықтарды
өндірушілердің негізгі массасы сөуірдің аяғына ... ... ... ... деңгейінің төмендеуі балықтардьщ уылдырығына әсер етпеді, бірақ 15
мамырдан кейін ... су ... ... ... су ... ... ... қырылуына әсер еткен. Шардара су қоймасын зерттеу
кезеңіндегі ... және ... ... ... ... нормативті талаптарын қанағатттандыру деңгейінде ... ... ... ... су қоймадағы биоөнімдік
процестердің ... ... ... және ... ... ... режимі су ағысы, суат ішіндегі процестер, ... ... ... бассейнінде жер суарудың дамуымен байланысты ... ... ... ... су ... ... әрекетін
зертггеуді ҚазНИИРХ мамандары 80-ші жылдары-ақ бастаған. Егіншіліктің
интенсивтенуі мен мақта, күріш егістіктерінде ... ... ... ... түрде Сырдария өзені арқылы Шардара су қоймасына
қосылуына ... ... /26, 96-100 ... су ... ... ... ... организмдер мен балықтарда
кездесетін негізгі ластаушылар - органикалық және азотты ... ... ауыр ... т.б. ... ... ... максималды мүмкін деңгейінің санитарлық - гигиеналық нормалары
мен азық-түлік шикізаттарының медициналық-биологиялық талап сапасы тұщы ... үшін ДЦТ ... 0,3 ... және ГХЦГ - 0,003 ... ... ДДТ мен ... ... концентрациялары зиянсыз болып
табылады да, балық түтынуға жарамды болып саналады. ... ... ... ... ... ДДТ мен ГХЦГ ... ... ... ... ... су қойманың әр түрлі
бөліктері мен балықтарда 2-кестеде көрсетілген.
2-кесте. Пестицидті ластану ... ... - ... , ... пен ... ... ... |гхцг- |ДЦТ- |ДЦТ- груйт |дцт- | | |Су ... |су | ... | |1980-82 ... ... ... ... |0,2-0,8 | |1983 |0,007-0,138 |0,006-2,145 |6,99-765,5 |0,047
|0,065-4,692 | | |1984 ... | ... ... | | | ... |0,2-8,0 ... ... |1,5-42,0 |3,42-427,5 | |1986
|0,30-0,84 |0,001-0,646 |0,06-60,0 |0,136-0,334 |0,002-0,149 |32,0-592,7 |
|1987 |0,016-0,202 | ... ... | |0-255 | |1992 ... | ... | |0,4-598 | |1995 ... | | ... | |1,42-3,64 |
|2000 |0,026-0,137 | | ... | | | ... ... ... ... ластануының алдын алу үшін ең
алдымен олардың Сырдария өзені мен оның салаларына түсуіне ... ... /36, 3-4 ... мәселелерді шешу ... (мен ... ... ) ... су ... ... жасау барысында 60-шы ... ... ... сай ... ... ... ... ... Олардың негізгілері ағаш отырғызу, орман
тазалау және су қойма табанының санитарлық дайындығы; ... ... ... ... су ... ... жағалауларды қайта
өңдеумен күрес жүргізу шаралары мен болжамдары: бағалы жер ... ... мен су ... инженерлік қорғау; су койманы балық шаруашылығында
меңгеру; табиғат жүйесіндегі экологиялық тепе-теңдікті ... ... ... ... ... мен оның ... қысқы және жазғы
қауіпті су ... ... ... су ... ... істей
бастағанына 30 жылдай уақыт өткенде, яғни қазіргі уақытта ірі су қоймаларда
табиғат қорғау талаптары мен шараларын ... жаңа ... ... ... институты 1997 жылы "Сырдария өзеніндегі Шардара су
қоймасының су қорғау зонасы" атгы жоба жасады. Оның материалдары ... ... ... ... ... ... Республикасының
экологиясы мен биоресурстары Министрлігі экспертизасының ескертулері мен
ұсыныстары да есепке алынды. Шардара су ... ... ... ... мыналар жатады: шаруашылық әрекет режимін белгілі заң шығарушы
органның қолдауымен су ... ... (СЗ) және ... су ... құру (ЖСА).
СЗ-ның ішінде мыналарға тыйым салынуы қажет :
- ... ... ... ... мен ... ... ... камтамасыз етілмеген жаңа және
реконструкцияланған объектілерді эксплуатацияға енгізу;
- тыңайтқыштар, пестицидтер, улы химикаттар және мұнай өнімдерін
сақтайтын қойма ... ... ... ... мен ауыл ... ... жуу ... шеберхана, қоқыстар мен өнеркәсіптік ... ... ... , ... - ... жұмыстар жүргізу үшін ұшу -қону
айлағы, сонымен қатар су ... әсер ... ... да ... ... ... ... органдары , су ресурстары басқармасы,
жергілікті әкімшілік және арнайы ... ... ... ... ... түбін ... ... ... қазбалар өндіру, кабель тарту, ... ... ... ... ... ауыл ... жүмыстар өндірісі;
- су қоймадан 2000 м-ден аз арақашықтықта ауыл шаруашылық
дақылдары мен ... ... улы ... ... ... тыңайтқыштарды авиа себу тәсілдерін қолдану;
- ПДК-ға сай емес пестицидтер ... қар ... ... ... ... ... ... ретінде
күшті
хлорорганикалық улы химикаттар мен зиянды ағын суларды ... Су ... ... ... ... ... жағдайда аз және орта токсикалык әлсіз
пестицидтер қолдануға рүқсат етіледі.
ЖСА-ның ішінде атап ... ... ... ... сальшады:
- жер жырту , мал бағу, ағашты бүталы өсімдіктерді кесу ;
- органикалык және ... ... улы ... ... қолдану;
- автомобильдер түрағы; су қоршайтын, су ... ... ... ... ... ... басқа ғимаратгар мен құрылыстар
салу;
- саяжайлар мен ұжымдық бақтарға жер бөу;
- алқап ластануын болдырмайтын ... , ... ... ... ... ... ... , реконструкцияланьш жатқан су қойма жер-
телімдерінде осы зоналардың су қорғау ... мен ... ... қорғау. Гидросфера. Су ... ... ... ... және ... Республикасы қоршаған табиғи ортаны
корғау" заңының талаптарымен сәйкес іске асырылуы қажет.
Шардара су ... су ... ... 21060 га жер ... ... ЖСА - 1322 га жер, ... ... сәйкес Қазақстан Республикасы
бойынша - 14164 га және 1098 га, ... ... ... - 6896 ... 224 га. Су ... ... су қоймадағы судың сапасына кері әсер
ететін объектілер бар. Осы ... су ... кері әсер ... немесе
жоятын су қорғау іс-шараларын жүргізу керек. Бүл ... ... ... агротехникалық, гидротехникалық және
санитарлық-техникалық болып бөлінеді. Аталған іс-шара ... ... ... зонасындағы объектілердің беткі және жер асты суларының, сондай -
ақ топырақтьщ ластануын болдырмау жолында ... ... ... ... яғни Шардара су қоймасының солтүстік жағалауында
Шымкент балык комбинатының бекеті орналасқан, ал оңтүстік жағалауындағы
Мақтаарал ... ... ... ... ... су қоймасының оң
жағалауында су қойманы мүнай ... ... ... ... ... ... ... 10 ішкі шаруашылықтық қозғалмалы насосты станция
орналасқан. Жобаға ... бұл ... ... су ... ... бірақ су қоймаға мұнай өнімдерінің түспеуі үшін іс - ... ... ... ... ... су қорғау зонасын жақсылап жабдықтау
іс-шаралары да қарастырылған. Жабдықтау жүмыстарына күл-қоқыс үйінділерін
қүрту мен тазалау, мал ... ... ... ... ... ... ... алу, ауыл аралық және өндірістік жолдарды тәртіпке
келтіру, керек емес, басы артык грунт ... ... ... пайда
болуымен күресу, жердің сумен шайылуын болдырмау, суармалы егістік жер
суларының қүйылуының ... алу, ... ... ... түрде
үйымдастыру, жайылымдық жерлердің өсімдік жамылғысын қалпына келтіру ... ... ... мен ... су ... ... ... қорғауда ағашты және бүталы өсімдіктердің үлкен роль
атқаратындығы анықталды. Шардара су ... ... ... ... ... ... ... жүмыс біршама қарқынды жүріп еді. Қазіргі кезде
қайта жөндеудің қарқыны біршама төмендеп кеткен. Жалпы алғанда су ... ... ... ... ... ... оның жекелеген
түрлеріне толықтай тыйым салу су қоймадағы судың сапасын жақсартуға ... /26, 105-108 ... ... ... ... ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
Шардара ауданы Оңтүстік Қазақстан облысының Өзбекстан Респуликасымен
шекаралас шығыс бөлігінде орналасқан, ... ... 1969 жылы ... су ... мен су ... ... ... кеткен 9 жылды одан бөліп
тастауға тағы болмайды. Өйткені Қызылқұм өңірін суландыру жолындағы ... 1958 ... ... ... ... Нақ сол ... ... құрылыс
басқармасы құрылып, 26 адам қазіргі Шардара қаласы ... ... ... ... ... ... су қоймасында 400 шаршы метр, су
көлемі- 5200 млн текше метр.
Климаттық ... ... пен ... қайсарлық пен қажымас
қажыр- қайратты талап етеді. Аудан құрғақ, ыстық құмды аймақта орналасқан.
Ауа райы өте ... ... ... түсімі тұрақты емес,
жеткіліксіз, ауасы өте құрғақ, азызақты, қысы қысқа, ... жиі ... жазы ... ... ... ... /31, 1-3 бет/.
Шымкент- Шардара автомобиль жолы шөл даланың төсіндегі 250 ... ... Егер ... айында кең ... ... осы ... ... шықсаңыз, көрім өлкенің көкірекке күй
толтырар кербез шағының куәсы ... ... Қос ... ... бау-бақша,
тақталанған егістік көз сүйсінтер, кешегі сағым ұшкан ... ... ... көңіліңізді марқайтар. Арқандай шұбатылған асфальт жолдың
қос қанатында түрен тісі тимеген алақандай жер жоқ десе де болғандай. ... ... ... ... ... ең жас ... бірі. Бұл
жаңа да жас ұрпақ қолымен жаңғырып жатқан Қызылқұм өңірінің ... ... ... ... ... ... ... жас қаланың тұрғындары
бұдан ширек ғасыр бұрын тың төсіне ... ... ... 26 ... ... ұмытпас. Бүгінде қалада 32 көше бар. Ұзын саны 8000 пәтерлік
көп қабатты үйлер қала еңсесін биіктетеді. 33 ені ... ... ... құрылысшылар отбасы тұрады. Алғаш 26 адамнан басталған
тұрғындар саны қазір 24 400-ге ... Бұл ... 50 ... астам
тұрғынның тең жартысына жуық деген сөз. 1958 ... қара суық ... ... 9 ... ... ... ... саны
аудан бойынша 13 орта, 9 сегіз жылдык, 11 бастауыш мектепке жетті. Бұларда
12 мыңға жуық шәкірт білім алады. ... ... жуық ... ... туысқан
бір отбасы өмір сүріп, еңбек етуде. Олардың мәдени- тұрмыстық жағдайы ... ... ... сай ... ... өсіп ... Аудан
орталығындағы 250 орындық аурухана мен бір ... ... ... ... спорт комплекстері, 1480 ... ... ... ... ... меншігінде. Еңбекшілер тынығатын 3 ... ... ... ... ақ ... ... 100 ... демалатын 2
лагері бар. Аудан орталығы Шардара қаласы жыл сайын көркейіп ... ... ... ... түзу ... демалыс паркі мен гүлзарлар кала сәнін
одан әрі көркейте түседі.
Шардара- Шардара ауданындағы ауыл, ауылдық ... ... ... ... ... солтүстікке карай 14 км жерде, ... ... ... ... ... Ауданда 25 елді мекен мен
10 ауылдық окруктерде және Шардара қаласында орналасқан.Тұрғыны 4,8 ... (2008). ... ... ... ғылыми өндірістік бірлестігінің
Шардара кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде өндірістік ... ... ... ... ... орта ... мәдениет үйі, кітапхана, фельдшерлік- акушерлік ... ... ... ... /26, 105-108 ... ... Шардара ауданының экономикасы өрлеу үстінде. Оған ... ... ... ... ... ... экономикалык
дамуының 2005-2007 жылдарға арналған бағдарламасының" қабылдауы және облыс
басшыларының шалғай ... ... ... ауданға ерекше көңіл бөлуі әсер
етуде. 2007 жылдың 1 ... ... ... ... ... 70600 адамды
құрады. Қала халқының саны- 27700 ... (39,2%) село ... саны ... (60,8%) құрайды. Облыс халқының негізгі бөлігін қазақтар- ... ... ... ... ... ... ауыл ... өнімдерін өндіру, оның
ішінде егін шаруашылығы құрайды. Бүгінгі таңда ауылшаруашылығында ... ... ... ... Осы құрылымдардың күшімен айналымдағы
ауылшаруашылығы жерінің 51749 гектары игерілді. Өндіріс саласында ... ... ... мен екі ... ... жұмыс істейді. Шағын және ... ... ... келеді. Ендігі мақсат ауданда туризмді дамыту
болып отыр. Ол үшін бізді өте ... ... ... ... қаласының
атауының өзі ғалымдардың пайымдауынша парсы тілінен аударғанда "төрт қақпа"
деген ұғымды білдіреді екен. Яғни, ертеде бұл жер ... ... ... ... түйіскен жері болған. Шардара ауданының ... ... ... ... халық теңіз деп атап кеткен сиымдылығы 5,2 млрд
текше метр жасанды Шардара су ... ... ... ... ... ... шалқыған теңіз бар, батысында ... ... ... ... ... Сұлу ... екі ... ну
тоғай аң-құстың мекені. Табиғаты көркем, климаты жұмсақ, жері құнарлы, суы
мол. Қызылқұм қойнауындағы 1 млн ... аса ... төрт ... ... ... жер. Қаланың осылай орналасуы оның жақын ... үшін ... ... ... Олай дейтін себебіміз, еліміздің
экономикасы дамып, халықтың әл-ауқаты артып, елдің еңсесі көтерілген сайын
демалыс ... ... ... арта ... ... ... тәжірибиесі
осыны көрсетеді. Біз де сол дамыған ... ... ... ... ... ... су қоймасының батыс жақ жағалауы 30 ... ... ... ... ... Бұл жерде демалыс жайларын салуға,
ұйымдастыруға, су ... ... ... ... ... аң аулауға
өте қолайлы, ал жағажай дайын. Осы ... ... ... ... қазір
де жұмыс істеп жатқан "Алтын жағажай" , ... ... ... ... ... ... ие болып жатқандығы біздің ... ... ... ... ... негізгі өндірушілері-
Шардара су электр станциясы, Шардара құрылыс материалдары комбинаты,
Шардара ... ... ... ... болып келеді. Олар аудандағы
өнеркәсіп өндірісі көлемінің 83 % ... ... ҚМҚ, ... ЖМЗ,
Шардара ҚӨБ-ы құрылыс материалдарын шығарумен айналысты. 2001 жылы ... 162 адам ... ... ... олар 358,5 млн ... ... ... Қазіргі уақытта Шардара СЭС-де 179 адам істейді, олар
546,2 млн кВт/сағат электр энергиясын өндіріп отыр, бұл ... ... ... 13,0 % деген сөз. Ауданның өнеркэсіп ... ... ... НИМЭКС" ЖШС үлесінде. 2006 жылы ол 21,3 мың ... ... ... бұл 2005 ... ... 2,6 % ... /6, 105-108бет/.
2001 жылдары Шардара ауданы мақта өсіруге мамандандырылған ... ... ... ... арта ... 2006 жылы ... егісі 30,5 мың
гектарды, немесе аудандағы барлық егіс көлемінің 58,7 % құрады. Соңғы кезде
бақша ... егіс ... ... бағыт алғандығы байқалады.
Қазіргі уақытта ауылшаруашылығы өнімдері жалпы көлемінің 69 % ... ... етіп ... ... ... басында мал
шаруашылығының басты саласы қаракөл қойын ... ... ... ... қазір аудандағы қой малы басының бестен бірін ғана қаракөл қой
тұқымы ... ... ... компаниясы ТОИСТПАУЭР-сервис олар платинада
істейді. ... ... ... ... әлеуметтік- экономикалық жағдайы дұрыс бағытпен дамып,
халқымыздың тұрмыс деңгейі, әл- ... ... ... ... ... ... еліміздің тарихында ерекше орын алатын аса маңызды оқығаларға бай,
берекелі де ... жыл ... ... ... оқиғалар қатарына:
- 2007 жылдың 28 ақпандағы ҚР ... Н.Ә ... ... ... Қазақстан" атты Қазақстан халқына Жолдауын:
- 16 мамырда Қазақстан Респуликасы Парламенті Палаталарының Бірлескен
отырысында Ата ... ... мен ... енгізілуін;
- 18 тамызда Қазақстан Респуликасы Парламенті мен жергілікті мәслихаттар
сайлауы ... ... ... ... 2030" ... ұзақ мерзімді Даму
стратегиясына 10 жыл толуы;
- 31 қарашада Еуропа Қауіпсіздік және ... ... ... ... ... осы ... ... 2010 жылы төреғалық
етуін бірауыздан қабылдануын қосуға болады /26, 105-108 бет/.
Еліміздің ... ... ... ... ... жаңа ... көтеріліп, ТМД мемлекеттері арасында ... ... ... ... алып, өзінің стратегиялық бағытын айқындап алды.
Біз еліміздің осы заманғы тарихындағы аса ... ... ... ... 2030 ... ... Даму ... он жылдығын атап
өттік.
Он жылда өзге елдер бірнеше он жылда жетпеген ... ... ... бізге жарқын жеңістер мен табыстар әкелді. Қазақстан
тәуелсіздік тарихын қатар бастаған өзге ТМД ... ... ... Әлемдік
деңгейдегі өркениетті елдермен бой теңестіре бастадық /26, 105-108 ... ... ... ... ... ... 50 елдің
қатарына қосу жөнінде маңызы зор ... ... ... ... ... ... басым бағыттарды іс- жүзінде
іске асыру мақсатында бірқатар іс- шаралар іске асырылды.
Шардара ауданы экономикасы дамып келе ... ... бір ... ... ... Шымкенттік кәсіпкер Д.С Пан "Гурман" ауылдық тұтынушылар
кооперативін ... ... ... ... ... мал сою ... қолға алып, жуық арада монтаждау- құру жұмыстары басталады
деп жоспарлап отыр. Ал, Шардара- Ет Жауапкершілігі ... ... ... және ... ... ... іске қосу үшін "Қазақгроқаржы"
Акционерлік қоғамына 270 ... ... ... ... алу жобасына қажетті
құжаттарын тапсырған. Бүгінде осы несие қаржыны алу ... ... ... ... ... ... балық өңдеу зауытын
ағымдағы жылдың желтоқсан айында іске қосады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... арнайы 11 гектар жер бөлініп,
ағымдағы жылы басталады деп күтілуде.
Білім ... ... ... 61 ... ... ... ... бойынша
біршама оң өзгерістер бар. Ауданда жалпы 33 мектепте 18 009 ... ... ... 2020 ... ... ... Оған қоса ... 2 мектептен
тыс мекеме, 1 мектепке дейінгі мекеме жанындағы интернат ... ... 5- рет ... ... ... ... ... білім
сапасының басты көрсеткіші. Ауданда оқушылардың сапалы білім алуына толық
жағдай жасалған.
Қазіргі ... ... сай ... ... ... ... ... і интернетке қосылды.
Озат педагогикалық тәжірибені үйреніп насихаттау, оқу- тәрбие үрдісіне
жаңашыл әдіс- тәсілдерді енгізу, жас ұрпақтың ... мен ... ... ... ... ... семинар- кеңестер өткізіліп тұрады /7, 105-
108 бет/.
Ардагерлерін ардақтаған елміз.
Ежелгі шежірелі Шардараның атақ- абыройын шартарапқа ... ... ХХ ... 50-60 ... кең қанатты кұрылыс жұмыстары өріс алған
Қызылкұм мен Жаушықұм ... ... тың ... ... ... ... ... құрылыс атанған Шардараға сол жылдары ... ... ... ... ... ... агрономдар, мұғалімдер, басқа да сан-салалы мамандық иелері
жинала бастады. Олардың арасында Ұлы Отан соғысында от кешкен, тілі басқа-
тілегі бар, жеңі ... ... бар ... ... мен ұлыстардың өкілдері,
ардақты ардагерлер де көптеп саналатын. 1969 жылы Шардара ауданы өз алдына
шаңырақ көтергенде ... ... мен ... ауыл ... ... мен фермаларда, өндірістік ... ... ... ... мен ... сақтау орындарында 500 ден астам
ардагер ауданымыздың тыныс-тіршілігіне белсенділікпен араласып, қалтқысыз
қызметтер ... ... ... ... ... ... ... үлгілер қалдырған Олардың көпшілігі қолдарынан қайла-
қамағы, кетпені мен күрегі түспеген, ... ... ... ... диқандар мен шаруалар еді. Шардараның бүгінгі келбетінде- құла
дүзде бой көтерген әсем жасанды теңіз ... ... ... ... кең ... ... ... мен егістік алқаптар, бірнеше
жүздеген шакырымдарға созылатын үлкенді-кішілі ... мен ... мен ... ... ... мен ... бір сөзбен айтқанда,
ауыз толтырып айтуға тұрарлық ұлан ... ... ... қас
майданның майталмандарының, құрыштан құйылған құдіретті түлғалардың да
мэңгілік ... ... /24, 29-35 ... ... ... ... ... өмір сүріп, еңбек еткен
Кеңес Одағының Батыры Сейітқасым Әшіров пен ... ... ... мақтаныш сезіммен еске алады. Киелі Отырар ... ... ... 1945 жылы Батырдың Алтын жұлдызын кеудесіне ... ... ұзақ ... ... кеңшарында басшылық жасап, адалдығы және
әділдігімен, іскерлігі және ... ... ... жарқын
қасиеттерімен ел-жұртқа кеңінен танымал болған.
Облыстың шалғай түкпірінде жатқан ... ... ... ұқсамайтын
болмысымен, тамаша табиғатымен ерекшеленеді. Алтын ... ... ... ... қызылдың құмы адам сенбестей болып ... ... ... /5, 105-108 ... су қоймасын жасау арқылы мыңдаған гектар шөлейт алқптарды
суландыру ісі жүзеге асты.
Әсіресе, күріш ... ... ... ... атақ-даңқы
республика көлеміне ғана емес, күллі Кеңес Одағына жайылғандығы белгілі.
Бүгінгі Шардара ауданы сол бір ... ... ... ... ... жатыр екен. Шардараның келешекке арналған әлеуметтік-экономикалық
бағдарламалары ауданның аса әлеуметті табиғи, өндірістік ... ... ... ... Ең ... оның ... тыныс- тіршілігінде
бағалы бастамалар, ұйымдасқан істер, ұжымдасқан ... бой ... Біз ... ... тілектеспіз де!
Шардараның адал да іскер, еңбексүйгіш, кешегі тыңгер-бүгінгі ардагерлер
қауымы қандай марапатқа да, мақтауға да лайық азаматтар.
Елбасымыз Н.Ә. ... ... ... ... ... Ұлы Отан
соғысына қатысушылар мен теңестірілгендерге, мүгедектерге аға ... ... ... ... ... ... ету ... негіздерді басшылыкка ала отырып құрылған бағдарламасы жан
жадырататын ... ... Біз ... ... ... ... жарқын болашағы
үшін қажырлы еңбек етуге арнаған әрбір ардагерді аялауға, ... ... сау, ... аман ... ... ... 105-108 ... жылы Тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың
Жарлығымен Ұлы Жеңістің 60 ... ... ... ... ... ... Халық қаһарманы атағының берілуі ел өміріндегі елеулі
оқиға болды. Шын мәнінде қос ... ... 1943 жылы ... ... қаласын жаудан азат етудегі жанкешті ұрыстарда ауыр ... ... Ұлы Отан ... ... ... елге ... ... болып оралғаннан кейін, қырық жыл бедерінде мал шаруашылығы
өндірісінде басшылық қызметтер ... ... ... бойы ... кеңшарын
басқарып, асыл тұкымды мал шаруашылығын, ел экономикасын өркендетуге сүбелі
үлес қосты. Замандастарының арасында ... ... ... ... ... соңғы күндеріне дейін айтары, үйретері көп, өнегесі мол
болды, ғибратты өмір сүрді. Ел қорғаған батырларын баптай ... ... ... ... ғой. Осы ... Шардара қаласында жаңадан ашылған
саябақта Кеңес Одағының Батырлары С. ... пен А. ... ... М. ... ... ... ... - батыр
ағалар рухын ұлықтауға жасалған бір ғана игі ісіміз. Баршамыз ... ... ... ... ... ... ұрпақ айтып жүретіндей өнегелі
істер төңірегінде, елеулі ... ... ... бірге
болайық.
Шардара еңбек майданының батыры атанған азаматтар да көптеп саналады.
Социалистік ... Ері ... ... ерен ... ғана ... мол
адамгершілік пен қарапайымдылық қасиеттердің де үлгісін көрсете білді. Үш
бірдей "Даңқ" орденінің иегері, озат ... ... ... ... ... Одақ көлеміне танылды. Феруза апаның нағыз ер азаматқа
тән ерік-жігеріне ... әлі де ... ... ... жүріп үлкен
тірліктер бітірген ардагерлеріміз қаншама! Жаңа сабақтағы үш батырдың
мүсіні ... ... ... ... ардагерлеріне, ауданға айрықша
қызметі сіңген ... ... ... ... және "Батыр
аналарымызға" ескерткіш тақталар орнатуды жоспарлап отырмыз. ... ... ... ... ... ... көрсету бүгінгі өскелең ұрпақтың
басты парызы болуға тиіс. Соғыс және ... ... ... ... бүгінгі тіршіліктеріне қанағаттанатындай, өздерінен
кейінгі буындарға, азаматтарға, өскелең ұрпаққа риза болатындай лайықты
қошемет, аялы ... ... ... ... нұр. ... сөздерімізбен,
жарасымды пейілімізбен жандарында болайық, бағалай білейік /5, 198-208
бет/.
Қазіргі таңда ... ... 38 Ұлы Отан ... ардагері, 200 тыл
еңбеккері бар. Ауданда жалпы саны 4134 ... және ... ... ... ... ішінде 885 азамат І-ІІ-ІІІ топ мүгедегі ... ... және ... ... негізгі мақсаты- Зейнет
жасындағы ардагерлердің әлеуметтік ... ... ... бәрімізге
белгілі. Ардагерлер кеңесі түрлі іс-шаралар мен ... ... ... ... ... Аудан әкімімен бірге кала, ауыл
әкімдерінің, аудандық әлеуметтік ... және ... ... ... ... ... қатысуымен аудан қарияларының жылына екі рет
кездесуі тұрақты түрде ұйымдастырылады. Осындай ... ... ... ... айтылған түрлі ұсыныс- пікірлер назарға алынып, аудан
әкімшілігі мен аудандық ардагерлер кеңесі қариялар өтінішінің ... ... ... ... әкімшілігі, мекеме басшылары мен кәсіпкерлер тарапынан ... ... ... ... ... жатыр. Мысалы, облыс
әкімшілігінен жыл сайын ... ... мен ... ... ... ... жазылады. Аудан әкімшілігі тарапынан ... мен ... ... ... 1 жыл мерзімге тұрақты ... ... ... ... көргеніне 5 жылға таяу уакыт болған тәуелсіз
"Шартарап-Шарайна" газетіне ... ... ... ... ... керек. Ұлы Жеңістің 60 жылдығы қарсаңында жергілікті
екі басылым бетінне жыл бойына соғыс ардагерлерінің өмірбаяндары мен ... ... ... ... су ... ... АҚ-ның ұжымы аудандағы барлық соғыс
ардагерлері мен соғыста қаза тапқандардың жесірлеріне ай сайын 100 кв,
аудандық ... ... ... 50 квт, ал осы ... ... ... шыққан еңбек ардагерлеріне 150 кв ... ... ... беріп
келеді.
"Шардара автобус паркі" акционерлік қоғамы өз есебінен соғыс ардагерлері
мен сол мекемеден ... ... ... ... әріптестерін аудан
көлемінде жүретін автобустарда жыл ... ... ... ... ... ... қазіргідей нарық заманында бұл да болса ардагерлер үшін үлкен
жанашырлық, игі ісі екенін ... ... жылы ... Ұлы ... 60 жылдығында ардагерлер игілігі үшін
көптеген іс-шаралар жасалды. 2005 ... ... ... "Ер ... ... қайырымдылық акциясы өткізіліп, ардагерлер қорына 2 млн 106 мың теңге
қаржы түсті. Аудан бойынша 15 топ ... ... ... ... Сол ... көзі тірі 53 ... ардагері мен 187 тыл
ардагері тегін медициналық- профилактикалык тексерулерден өткізілді.
Шымкенттегі "Ардагер" ... үйі мен ... ... ... ... ... жүйелі түрде тегін барып емделіп келіп жатыр.
Аудандық мәдениет бөлімі жанынан ҰОС ... ... ... азаматтар және олардың ерліктерін насиқаттайтын Даңқ Залы ... ... ... ... ... арызы бойынша
арнайы жұмыс жүргізетін комиссия тобы құрылған /26, 105-108 ... Отан ... ... мен тыл ... материалдық-
тұрмыстық жағдайымен танысып шыққан ... ... ... ауылында
тұратын соғыс ардагері Қалшабек Мамаевтың үйін ... ... ... ... ... ... ардагері Ж.Ерлабековтің үйін ағымдағы жөндеуден
өткізуге шешім ... ... ... 100 мың ... үйін ... алған 92
жастағы қарт майдангер ... ... әлі ... ... ... Отан ... ардагерлері Махамбет Көбеев пен Бөдес Тәжиевке жеңіс
мерекесі қарсаңында "Шардара ... ... ... ... ... 60 ... ... ең бір айтулы оқиға Шардаралық соғыс
ардагері Мәулен Қалмырзаевқа Елбасымыз Н.Назарбаевтың ... ... ... ... ... ... ең ... наградаға ие болған
Мәулен ағаға жерлестері де лайықты сый- құрмет көрсете білді. ... ... ел ... ... ... ... қаражаты бөлініп,
жерлестерінің демеушілігімен батыр ағаға ат мінгізіліп, ... ... ... Ұлы Отан ... қатысушылардың құрметіне ескерткіш
ашылса, Шардара ауылындағы Абылай Әлімбетов атындағы орта мектепте ... ... ... Әлімбетовтің мүсіні орнатылды.
Майдангерлерге деген ізет- құрмет өткен жылы да жоғары ... ... айта ... ... ... ... ... тікелей жанашырлығы
арқасында "Шардаралық боздақтар" деп аталынатын кітап жарық көрді. Бұл
топтама ... ... көзі тірі 44 ... ... суреті
өмірбаяндарымен бірге соғыс жылдарындағы ерлік жолдары кіргізілді. Кейінгі
ұрпақтың ... ... ... ... ... келгеніне ардагерлер
қауымы да, былайғы жұрт та дән риза болғанын айта ... жөн /5, ... ... ... ... гүлденіп- көркеюіне, рухани
жаңғыруына өз үлестерін қосып келеді. Шежірелі ... өз ... ... ... 40 жылға таяу уақыт өтсе де әлі күнге бір өлкетану
мұражайы ... ... көзі ... көкірегі ояу азаматтар айта- айта
шаршаған. Тарихи тұлғаларға, ... ... ... ... ... арнап ескерткіш тұрғызу жөнінде де Ардагерлер ... ... ... ... ... ... айналған осы бір дүниелер өткен жылы жүзеге
асып, халықтың көзщ қуанышына айналғанын атап өткіміз келіп отыр. ... айт, нұры ... ... ... игі ... барлығына да
ауданның 8- ші әкімі болып қызметке кіріскеніне көп бола ... ... ерен ... тағы да бір ... жөн. ... ... ерте
көктемде өзі бас болып мұражай салу ісін бастаған еді. Қала ... ... ... жаңа саябақ ішінде асар әдісімен басталған құрылысқа барлық
азаматтар қуана қол ... ... ... ... Дәл ... әдіспен
төменгі тоғай ауылында 6 бөлмелі медпункт үйінің құрылысы қолға алынған
еді. "Көп тілегі көл" ... Аз ғана ... ... ... медпункт, содан
кейін мұражай құрылысы сәтімен аяқталып шықты. Әсіресе ... ... ... жасы бас ... ... сыздай қалса қала орталығына
сабылмай- ақ, өздеріне салынған емдеу мекемесінің қызметін ... ... сыр ... ... үйі де көрген көз тоятындай әп-
әдемі болып бой көтерді. "Шардараның тарихы енді ... ... ... ... ... ... шек жоқ. Мұражай үйінің алдыңғы
жағынан ... ... ... ... ... пен Абылай Әлімбетовтың,
Халық қаһарманы Мәулен Қалмырзаевтың ескерткіш мүсіндерінің орнатылуы бүкіл
шардаралықтардың мерейін асырған айтулы ... ... ... ... бұл
маңайға ауданның құрметті ... мен ... ... ... ... ... ескерткіштер қойылмақ. Бұл маңай бүгінгі
жас ұрпақтың тағзым етер қастерлі де қасиетті орынға айналарына ... /26, ... бір ... он ... ... бар. ... ... Қоссейіт, Көксу, Сырдария, Ұзыната, Қазақстан, Қызылқұм, Сүткент,
Ақшеңгелді, ... ... ... ... өз ... ... бар. ... тарихы, ел аузындағы аңыз- әңгімелері зерттеу жұмысының бірінші
бөлімінде қарастырылды.
Ғалымдар жазбаларынан қазіргі Шардара қаласының үш тұсында ... ... ... ... отырықшы тұрғындары бар үш қала өмір сүргенін
білеміз. Олар : Бірінші Ақтөбе, ... ... ... ... ... қазіргі су қоймасының астында қалған, платинаның қас
бетінде үш ... ... ... сол ... ... ... сол жақ бетінде орналасқан.Ол V-ғасырда апатқа ұшыраған.
Екінші Актөбе деп ... ... ... аудан орталығынан 15
шақырымдай жоғарыда. І- V - ... өмір ... ... үш ... ... және ... ... тұрған.
Шардара қаласының солтүстік- шыгысында N2 мөлтек ауданының іргесінде
Мүлкіл Ата ... ... ... ... ... VIII-
ғасырында өмір сүрген қолөнершілердің ескі қаласының орны табылған. Мұнда
ірі қамал ... ... ... мен ... ... және ... ... ұштасқан
киелі де шежірелі мекен. Бір кездері бұл өңірге, Шардара құрылысшыларынан
бұрын ғалым археологтар келген болатын. Қазіргі ... ... ... ... ... мен ... де қасиетті ескерткіштерге толы шежіресімен
ерекшеленеді. Қазіргі уақытта ескерткіштердің ... ... су ... ... пен ... және ... үшін ... ешуақытта жоймақ
емес.
Шардара ауданының табиғат жағдайларын зерттеу ... ... ... ... ... Шардара даласы- Сырдария
өзенінің орта бойындағы өңір. Ол Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... орналасқан. Жер беті тегіс, құмды- ... ... Саз ... алювий шөгінділерінен түзілген. Мақта, екпе ... өте ... ... ылғалы жетіспейтіндіктен егіс алқаптары
қолдан суарылады. Осы ... ... ... және ол мал ... ... ылғал түсімі 165-200 миллиметр аралығында, аязсыз кезеңнің орта
ұзақтығы 170 күннен 190 кунге дейін созылады.
Жануарлардан ... ... ... ... ... ... өзен ... қаз, үйрек, қырғауыл мекендейді.
Климаты жағынан Орта Азиялық шөл аймаққа жататын Қызылкұм даласы ... ... ... ... алып ... Бұл ... ... өңірі
Сырдария өзенінің сол жақ жағалауын бойлай орналасқан.
Ғылыми мәліметтерде осы Оңтүстік ... ... мен жер асты ... арқылы 790 мың гектар жерді суларын пайдалану болатыны жайлы
қызықты ... бар. ... ... сексеуілі мен
жыңғылы,баялышы мен жантағы, жусаны мен раң ... тез бел ... өлке ... аса қолайлы мал жайылымдарының қатарына
қосылады.
III- ... ... ... ... ресурстарына тоқталдым. Шардара
ауданында тек жалғыз ірі өзен- Сырдария бар. ... орта ... ... бірі болып саналады. Ол Қырғыстан, Өзбекстан, Таджікстан және
Қазақстан ... ... ... ... ... екі облысқа бөлуге болады: таулы және жазықты.
Шардара ауданы қоңыржай белдеудің шөл зонасында, онда да Қызылқұм құмды
массиві территориясында ... ... мен ... өте ... ... орналасқан көлшіктер ұсақ және тұзды болғандықтан
зерттелмеген, суы ащы, лайлы болған соң ... ... ... ... ... ... да ... күйде, не ұмытылып
барады немесе мүлдем ескертуден қалған.
Тоғандардан тек жалғыз ірі Шардара су ... ... ... ... су ... 1966 жылы ... ... облысында салынған ең ірі су
қойма.
Шардара ... ... ... шөл ... онда да Қызылкұм кұмды
массиві территориясында орналасқандықтан көлдер мен ... өте ... ... ... көлшіктер ұсақ және тұзды болғандықтан
зерттелмеген, суы ащы ... ... ... ... ... ... атаулары да белгісіз күйде, не ұмытылып барады
немесе мүлдем ... ... ... аудандағы өте үсақ көлдерге
географиялық түрғыдан сипаттама беру қиынға соғады.Тоғандардан тек жалғыз
ірі ... су ... ... ... ... ... Жалпы алғанда
су қоймалар көлемі жөнінен бір-бірінен айрықшаланады. Көлемі 50 ш.ш. су
қоймалар кіші су ... деп ... ... 250 ш.ш. - ... ... 1000 ш.ш. - ірі , ал 1000 ... жоғарылары өте ірі су
қоймаларға жатады. Соның ішінде ... су ... ірі су ... ... ... су ... 1966 жылы ... Шардара каласының
тұсындағы Сырдария өзенінің орта ағысында салынған, Бұл су ... ... ... ... ең ірі су қойма. Су қойма ... ... және ... ... қоректенеді. Қоймаға 5,7 млрд м3 ... Су ... күз және қыс ... ... ... ... ол суландыру және де басқа шаруашылык жүмыстарына ... ... ... ... ... территориясы шөл
зонасындағы эфемерлі- жусанды ... ... зона ... орналасқан.
Ылғалмен қамтамасыз етілуін негізге ала ... ... ... ... ... фондысының барлық жері өте құрғақ және өте
ыстық ... ... ... ... шаруашылығы өсімдік және жануарлар әлемін қорғау, өсіп-
өну және тиімді қолдану қызметін ... ... ... ... ... ... жағдайына
сипаттама бердім. Қазіргі кезде Шардара ауданының экономикасы өрлеу
үстінде. Оған 2004 ... ... ... ... ауданының
әлеуметтік экономикалык дамуының 2005-2007 ... ... ... және ... ... ... ... ретінде
біздің ауданға ерекше көңіл бөлуі әсер етуде.
Шардара ауданының халқы 2007 жылдың 1 шілдесіндегі санақ бойынша аудан
халқы 70600 ... ... Қала ... саны- 27700 адамды, (39,2%) село
халқының саны 42900 адамды (60,8%) құрайды. ... ... ... бөлігін
қазақтар- 95,4%, орыстар, әзірбайжандар, өзбектер, ұйғырлар.
Аудан экономикасының негізін ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру, ... егін ... ... ... ... ауылшаруашылығында 4963
шаруа қожалықтары жұмыс ... Осы ... ... ... ... 51749 ... ... Өндіріс саласында Шардара
су электр стансасы мен екі ... ... ... істейді. Шағын және орта
бизнес бірте-бірте дамып ... ... ... ... ... дамыту
болып отыр. Ол үшін бізді өте қолайлы ... ... ... қаласының
атауының өзі ғалымдардың пайымдауынша парсы тілінен аударғанда "төрт қақпа"
деген ұғымды білдіреді екен. Яғни, ... бұл жер ... ... ... жолдарының түйіскен жері болған. Шардара ауданының орталығы болып
табылатын ... ... ... ... деп атап ... сиымдылығы 5,2 млрд
текше метр жасанды ... су ... ... ... ... ... ... шалқыған теңіз бар, батысында ... ... ... ... ... Сұлу ... екі жағасындағы ну
тоғай аң-құстың ... ... ... ... ... жері ... суы
мол. Қызылқұм қойнауындағы 1 млн гектардан аса жайылым төрт ... ... ... жер. ... осылай орналасуы оның жақын келешекте
дамыту үшін ... ... ... Олай ... ... ... дамып, халықтың әл-ауқаты артып, елдің еңсесі көтерілген сайын
демалыс орындарына деген сұраныс арта ... ... ... ... ... Біз де сол дамыған елдердің қатарына қосыламыз деген
ниеттегі елміз. Шардара су ... ... жақ ... 30 шақырым бойы
Қызылқұм құмымен шектесіп жатыр. Бұл ... ... ... ... су спортын дамытуға, қайықпен серуендеуге, балық, аң аулауға
өте қолайлы, ал жағажай ... Осы ... ... кезеңде салынып, қазір
де жұмыс істеп жатқан "Алтын жағажай" , "Күміс жағажай" аталатын демалыс
орындарының қаншалықты ... ие ... ... ... ... ... ... реформалар нәтижесінде Қазақстан
дамудың жаңа сатысына көтеріліп, ТМД мемлекеттері арасында бірінші болып
саяси ... ... ... өзінің стратегиялық бағытын айқындап алды.
Біз еліміздің осы заманғы тарихындағы аса маңызды оқиғалардың бірі
ретінде ... 2030 ... ... Даму ... он жылдығын атап
өттік.
Он жылда өзге елдер бірнеше он ... ... ... ... Стратегия бізге жарқын жеңістер мен табыстар ... ... ... ... ... өзге ТМД елдерінің алдына шықты. Әлемдік
деңгейдегі өркениетті елдермен бой теңестіре бастадық.
Елбасының ... ... ... ... ... 50 ... қосу жөнінде маңызы зор стратегиялық мақсат қойды.
Президент Жолдауында көрсетілген ... ... ... іс- ... асыру мақсатында бірқатар іс- шаралар іске асырылды.
Шардара ауданы экономикасы дамып келе жатқан бірден- бір аграрлы аудан.
Қорыта келе менің қосар ұсынысым: ... ... егін ... ... ... мәселе- ол ауылшаруашылық техникаларының
барының тозып, соңғы ... ... ... ... алынса екен. Бірақ
қазіргі еліміздегі экономикалық даму ... ... ... ... ... жазу ... ... ауданына кешенді түрде баға беруге
тырыстым. Жалпы халықтың әл- ауқатын, әлеуметтік экономикалық жағдайларына
кеңінен тоқталдым. Жұмыста ... ... ... ... есеп жұмыстарының деректері қолданылды .Яғни осы жұмысымда мен
ауданға ... ... ... ... ... ... жеттім деп ойлаймын.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Ә Қазақстанның әлемдегі бәсекеге ... ... ... ... кіру ... / ... ... 19 қаңтар,
2006жыл 12бет.
2. Назарбаев Н.Ә Қазақстан экономикалық, ... және ... ... / Егемен Қазақстан, 3 наурыз, 2005жыл 12бет.
3. ... А.А ... и ... ресурсы Казахстана. Алма- Ата,
"Ғылым", 1994г. 276 ... ... А.А ... ... Изд- во ... ... ССр, Алма-
Ата, 1981г. 278 стр.
5. Абдраманов Е.С Оңтүстік Қазақстан ауыл тұрғындарының қазіргі ... ... ... ... 2006ж ... ... Ә, Байхонов С. Шежірелі Шардара. Алматы, "Қайнар", 1983ж.
320бет.
7. ... В.С ... по ... ... Южного Казахстана.
Изд-во Академи Наук Казахской ССР, Алма-Ата, 1961. 231 стр.
8. Балтаев Қ.Б, Сауытбаева Г.З, ... О.Т. ... ... ... ... 2000ж. ... ... А.С Физико- географическое исследования Казахстана. ... ... 1982г. ... Бекенов А. Қазақстан сүтқоректілері. Алматы, "Ғылым", 1995ж. 210бет.
11. ... А, ... Е, ... Р. Қазақстан топырағы және оның
экологиясы. Алматы, "Санат", 1995ж. 385бет.
12. Вавилова С.И (Под общ. ред., С.И Вавилова) Казахстан. ... ... ... Изд-во Академи Наук СССР М-Л., 1950г.
426стр.
13. ... ... ... и ... ... ... технической информации. Ленинград, 1961г. 425стр.
14. Джаналиева К.М, ... Т.И, ... Е.Н и др. ... ... ... Алма-Ата, "Қазақ Университеті", 1998г.
337стр.
15. Қазақ Совет энциклопедиясы, 12 том. Алматы, 1984ж. 564бет.
16. Қалиев Б. ... ... ... ... ... ... ... 1993ж. 358бет.
17. Құсайынов А.Қ Қазақша- ... ... ... ... ... "Қайнар", 2000ж. 420бет.
18. Мұханов Б, Мұсақұлов Т, Суворов Н. Қазақстанның ... ... ... "Мектеп", 1967ж. 63-67бет.
19. Насыров Н. ... ... ... Ата, "Кайнар", 1988г. 352стр.
20. Омаров Т, Филонец П, Филонец Ю. ... ... ... ... 329бет.
21. Савинова А.П, Костенко Н.Н, Лянджина К.А и др. Материалы по ... ... ... ... Казахстана. Изд- во Наука Казахской ССР,
Алма- Ата, 1971г. 256стр.
22. Сваричевская С.А Геоморфология Казахстана и Средней ... Изд- ... ... 1965г. 363стр.
23. Семенова М.И Природа и хозяйство Южно- Казахстанской области. Алма-
Ата, "Наука", 1969г. 450стр.
24. ... А.В ... ... ... Казахстан. Геологическое описание.
Книга 2. Изд- во "Недра", Москва, 1971г. 450стр.
25. Төребеков Қ. ... ... ... ... 1999ж. ... Тихомиров О.А Географические проблемы водохранилищ. Калинин, ... ... ... ... Южно- Казахстанской области. Ш. Сейтжанова.
// Аль- Пари 2001. №3 ... ... и ... ... ... реформы в Южно-
Казахстанской области. Церклевич А.В // Земельные ресурсы Казахстана.
2001г. №4 26стр.
29. Шардараның ... ... // ... 2006ж 8 ... 12бет.
30. Жер жағдайы. Ж. Отарбаев / Өскен өңір. 2002 1- ші қаңтар. 9бет.
31. Сырдария ... ... ... қамыс, ну тоғай қайда. Р. Шыыырақбаев. ... 2002ж. №3 23- ... ... Шаруасы оңға басқан Шардара / Оңтүстік Қазақстан 2006 8 ... ... ... степь. Первостроители. / Южный Казахстан 1990г. 5- октябрь.
16стр.
34. Елге де, жерге де басшы керек. Е Әлетов / ... ... ... ... 12бет
35. Қауекең арқылы өмір мектебінен өттім. Сейіткамал Жүнісов / ... 2007ж, ... Мем Жер ҒӨО ... ... ... еншілес мемлекеттік
кәсіпорнының есебі. 15бет
37. Данные Госкомводресурсы Респулики Казахстан. 236 стр.
38. Климов Ф.В Биологическое ... на ... ... ... ... Шардаринского водохранилища в 2000 году. Доклад 45стр.
39. Қызылқұм метеостанциясының мәліметтері. 25 бет
40. ... ... ... шаруашылығының мәліметтері. 36бет.
41. Атлас Казахской ССР. Том 1. Главное управление геодезии и картографии
при Совете ... ... М., 1982г. ... М 1:5000 ... ... Южно- Казахстанская область. А., "Картография" 2000г.
М1:1000 000. 12стр.
43. Географический Атлас. 4-ое ... ... ... ... и
картографии при Совете Министров СССР. М., 1981г. 202стр. М1:2500 000.
20стр.
44. Шардара су қоймасының сызбасы. А., 1993ж. М1:200 000. ... ... ... ... ... ... ... Картпредприятие МСХ Казахской ССР. А., 1989г. М1:600 000.
4стр.

Пән: Экономикалық география
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шардара су қоймасында балық шаруашылығын дамытудың облыс экономикасындағы орны40 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы туралы мәлімет6 бет
Салықтардың экономикалық мәні және қызметі39 бет
Сырдария арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтау жолдары23 бет
Тасқын сулармен күрес56 бет
Шардара ауданының туристік әлеуетін анықтау және туризмнің жағдайы мен даму мүмкіншіліктерін талдау65 бет
Шардара су қоймасының суының сапасы17 бет
Шардара суқоймасындағы сазан (Сyprinus carpio aralensis) балығының морфологиясы26 бет
Шардара қаласының КЖТ жол қозғалысын ұйымдастырудың техникалық құралдарын қолдану арқылы қозғалыс қауіпсіздігін арттыру39 бет
"ОҚО Мақтарал ауданы Тоған ЖШС жер алқабын суғару жүйесін жетілдіру."99 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь