Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі; өлең сөздің теориясы; шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері; әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер

І КІРІСПЕ
1.1 Көркем шығарма
ІІ НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Көркем шығарманың көркемдеу құралдары
2.1.1. Көркем шығарманың тілі
2.2. Өлең сөздің теориясы
2.2.1. Өлең айшығы
2.2.2. Өлеңдегі ырғақ пен тармақ
2.2.3. Өлеңдегі шумақ
2.3. Шығармашылық әлемі
2.3.1. Әдеби жанр
2.3.2. Әдеби жанрдың түрлері
2.4. Әдеби үрдіс
2.4.1. Әдеби әдіс
2.4.2. Әдеби бағыт
2.4.3. Көркемдік тәжірибелер
ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ
«Көркем шығарма — әдебиеттің құндылығы. Көркем шығарманы оқыту – оқушының сөз қадірін түсінерлік ойлау әрекетін дамыту, рухани дүниесін байыту, эстетикалық талғамын жетілдіру, адамгершілік қасиетін қалыптастыру.» — деген болатын әдебиет зерттеуші – ғалым, белгілі жазушы, ұлағатты ұстаз Қажым Жұмалиев.
Қоғамдық сананың айрықша саласы-өнер; өнердің жалпы адамзат мәдениетінен алатын орны өзгеше, адамдардың парасат дүниесінде атқаратын қызметі орасан. Өнердің бірнешеу құралы-бояу, әншінің құралы-үн, бишінің құралы-қимыл болса, әдебиетішінің құлаы-тіл. Демек, әдебиет-сөз өнері.
Өнердің ішіндегі ең бір қадірлі де қасиетті-көркем әдебиет.
Бейнелеу, сәулет, мүсін өнерлері нақты, затты болғанымен жансыз, қимылсыз, ал әдебит кез келген шындықты қимыл, қозғалыс үстінде құбылтып, құлпыртып көрсете алады. Дәл осы тұрғыдан алғанда, сөз өнерін-бас өнердің бас, «өнер атаулының ең қиыны және күрделілісі» (Бальзак), «ең жоғары түрі» (Белинский) десек, халқымыздың «өнер алды-қызыл тіл» деген қағидасы да соны растайды.
Әдебиет адамға өмірді танытып қана қоймайды, солардың өмірге көзқарасын қалыптастырады, мінез-құлқына, тұрмыс-тіршілігіне ықпал етеді.
Әдеби шығарма адамның бүкіл ой-қиялын, сыр-мінезін түгел баурайды: қуантады, сүйіндіреді, таңдантады, күйіндіреді, жылатады, күлдіреді…Қысқасы, адамның көңіл-күйінде сан сапа құбылыстартуғызып, із қалдырады. Бұл әдеби шығарманың, яғни көркем әдебиеттің эстетикалық әсері, оның таным, тәрбие тарапындағы мәні де осыған негізделген
Кітап және симфония, сурет немесе, мүсін не туралы деген сұрақтың жауабы бір-ақ: адам туралы, адамның әсемдігі мен асыл қасиеттері туралы адам рухының керемет күші мен қасиеті жайлы… Өнер дүниесінің (туындысының) бәріне ортақ мазмұн-адамның ойы, арманы, құштарлығы, мұраты; өнер туындысының қай түрі болсын, әрқайсысы өз тілінде өмірдегі, қоғамдағы адам тіршілігінің мәні мен мағынасын паш етеді.
Адам тағдыры-жазушы үшін шығарма арқауы ғана емес, өмірді тунадың өзгеше тәсілі.
Болмыстың көркем көрінісі мен адамды нақты қимыл-әрекет үстіндегі жанды бейнелеу-тек сөз өнерүінің ғана еншісі. Бейнелеу құралы-тіл. Тіл арқылы сөзбен сурет жасалады, яғнио кез келген көркем шығарманың тілсіз өрілуі мүмкін емес.
Көркем әдебиеті тілі-әдеби тілдің ауқымында жасалғанымен, ұғымдық аясы одан әлдеқайда кең. Бұл-оның шығармашылық қызметінен, образды бейнелеуші, кейіпкерді мінездеуші сипатынан туындайды. Өзінің осы ерекшелігіне орай көркем әдебиет тілі екінші және басты ерекшелікке-жалпы халықтық тілдің барлық қабаттарын (диалектілерді, жаргондарды, кәсіби сөздерді) керегінде қамтитын синтетикалық тұрпатқа ие болады.
Көркем әдебиеттің тілі-тіл мәдениетінің, тілдік талғамның ғана тарихы емес, қоғамдық өзгерістердің, әлеуметтік психологияның да тарихы. Өйткені жалпы ұлттық тіл мәдениеті аясында жасалған әр кезең әдебиетінде сол әдебиетті тудырған уақыт ерекшеліктері өзіне тән сөз саптау стилі арқылы таңбаланады.
1. Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл
2. "Қазақ Энциклопедиясы"
3. Әдебиеттану. Хрестоматия құрастырған С.Мақпыров А., 1991. Қосымша
4. З.Ахметов «Абайдың ақындық әлемі» А., «Ана тілі» 1995
5. М.Атымов «Көркем шығарманың композициясы туралы» А., 1969
6. М.Әуезов «Әдебиет тарихы» «Ана тілі» 1991
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
СӨЖ
ТАҚЫРЫБЫ: Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі; Өлең
сөздің ... ... ... және ... ... мен олардың
түрлері; Әдеби үдеріс (процесс), әдеби ... ... мен ... ... ... ... 2015
ЖОСПАР:
І КІРІСПЕ
1. Көркем шығарма
ІІ НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Көркем шығарманың көркемдеу құралдары
2.1.1. Көркем шығарманың тілі
2.2. Өлең ... ... Өлең ... ... ырғақ пен тармақ
2.2.3. Өлеңдегі шумақ
2.3. Шығармашылық әлемі
2.3.1. Әдеби жанр
2.3.2. ... ... ... ... ... Әдеби әдіс
2.4.2. Әдеби бағыт
2.4.3. Көркемдік тәжірибелер
ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ
«Көркем шығарма — әдебиеттің құндылығы. Көркем ... ... ... сөз ... ... ... әрекетін дамыту, рухани дүниесін
байыту, эстетикалық талғамын жетілдіру, ... ...... ... ... зерттеуші – ғалым, белгілі жазушы,
ұлағатты ұстаз Қажым Жұмалиев.
Қоғамдық сананың айрықша саласы-өнер; ... ... ... ... орны ... адамдардың парасат дүниесінде атқаратын қызметі орасан.
Өнердің бірнешеу құралы-бояу, әншінің құралы-үн, бишінің құралы-қимыл
болса, әдебиетішінің құлаы-тіл. Демек, әдебиет-сөз өнері.
          Өнердің ішіндегі ең бір ... де ... ... Бейнелеу, сәулет, мүсін өнерлері нақты, затты болғанымен жансыз,
қимылсыз, ал әдебит кез келген шындықты қимыл, қозғалыс үстінде құбылтып,
құлпыртып ... ... Дәл осы ... ... сөз ... ... «өнер атаулының ең қиыны және күрделілісі» (Бальзак), «ең жоғары түрі»
(Белинский) десек, халқымыздың «өнер алды-қызыл тіл» деген қағидасы да ... ... ... ... танытып қана қоймайды, солардың өмірге
көзқарасын қалыптастырады, мінез-құлқына, тұрмыс-тіршілігіне ықпал етеді.
          Әдеби шығарма адамның бүкіл ой-қиялын, сыр-мінезін түгел
баурайды: қуантады, сүйіндіреді, ... ... ... ... ... сан сапа құбылыстартуғызып, із
қалдырады. Бұл әдеби шығарманың, яғни ... ... ... ... ... ... ... мәні де осыған негізделген
          Кітап және симфония, сурет немесе, мүсін не туралы деген сұрақтың
жауабы бір-ақ: адам ... ... ... мен асыл ... ... рухының керемет күші мен қасиеті жайлы… Өнер дүниесінің (туындысының)
бәріне ортақ мазмұн-адамның ойы, арманы, құштарлығы, мұраты; өнер
туындысының қай түрі болсын, әрқайсысы өз ... ... ... ... мәні мен ... паш ... Адам тағдыры-жазушы үшін шығарма арқауы ғана емес, өмірді тунадың
өзгеше тәсілі.
          Болмыстың көркем ... мен ... ... қимыл-әрекет үстіндегі
жанды бейнелеу-тек сөз өнерүінің ғана еншісі. Бейнелеу құралы-тіл. Тіл
арқылы сөзбен сурет жасалады, яғнио кез келген көркем шығарманың тілсіз
өрілуі мүмкін ... ... ... ... ... ... ... ұғымдық
аясы одан әлдеқайда кең. Бұл-оның шығармашылық қызметінен, образды
бейнелеуші, кейіпкерді ... ... ... ... ... орай көркем әдебиет тілі екінші және басты ерекшелікке-жалпы
халықтық тілдің барлық қабаттарын (диалектілерді, жаргондарды, кәсіби
сөздерді) керегінде ... ... ... ие ... ... ... тілі-тіл мәдениетінің, тілдік талғамның ғана
тарихы емес, қоғамдық өзгерістердің, ... ... да ... жалпы ұлттық тіл мәдениеті аясында жасалған әр ... ... ... тудырған уақыт ерекшеліктері өзіне тән сөз саптау стилі
арқылы таңбаланады.
Қөркем әдебиет — “сөз арқылы әдемі түрде суреттелетін ис-кусство”.
Әдебиетшілер болсын, тілшілер ... ... ... ... сөз еткенде,
екеуінің де негізгі объектісі — әдеби шығарма. Өйткені ... ... ... — тіл. ... да ... ... салған биік
әсем мұнарасы сияқ-тандырып өмірдегі сан алуан қүбылыстарды бейнелі сөз
өрнегі арқылы қиюластырып, көркем образдар жасайды. Көркем образ ... оньщ ... ... тіл байлығын жетік меңгеріп, шұрайлы сөз
образдарын қолданып шебер суреттей білуіне байланысты. Сонымен бірге жазушы
шығармасының тілі, онық стиль ... ... ... идеялық
жақтарымен байланысты қарастыруды қажет етеді.
Композиция, сөз жоқ, сюжетпен тығыз байланысты: сюжет те, композиция ... ... ... көркем жинақтап, мазмұнды пішінге көшірудің
құралы. Сюжет-сюжет болу үшін оның ... ... ... ... ... ... түсіп, бірлік табуы қажет.
     Сюжет композицияның осындай өзара бола тұра олардың бір-бірінен
өзгешелігі де болады.
     Екіншіден, композиция сюжеттің өрбу ... ... ... ... сюжеттен тыс нәрселерді де өзара қиюластырып, белгілі бір арнаға
салады.
     Сюжетті шығармадағы оқиға желісін, адамдардың арақатынасын, образдар
жүйесін қалыптастыруда ... ... жоқ. Әр ... өз шығарманың
сюжетін өз қалауынша құрады. Демек; сюжеттің композициялық бітімі әр
шығармада әр ... ... ... ... ... да кез ... шығармада
сюжеттің табиғи басталу (экспозициясы), байланысы (заявка), дамуы
(ситуация), шарықтауы (кульминация), шешімі (развязка) ... ... ... ... оның ... ... мұнда
әдеби қаһармандар өзара қарым-қатынасқа көшпас бұрынғы хал-жағдай,
тіршілік, қоғамдық ... ... ... ... ... орны
суреттеледі. Экспозицияның бір ерекшелігі-ол шығарманың сюжеттік
желісіндегі өмірлік тартысқа тәікелей ықпал жасамайды, тек ... ... ... ... ... ... ғана қалды.
     Сюжеттік байланыс-адамдар арасындағы әрекеттің басы; ... ... ... ... ... оқиғаның әуелгі туындау
себебі секілді. Демек, байланыс экспозициясындай емес, шығарманың сюжеттік
желісіндегі өмірлік тартысқа тікелей ... ... ... өрбу жолына
салады.
     Сюжеттік даму адамдардың өзара қарым-қатынасынан, қимыл-әркетінен
туған түрліше жағдайларға, шиеленістіре байланысты. Шебер суреткердің
қолынан ... ... ... ... ... ... шарықтау
шегіне жетеді.
     Шарықтау шегі (латншы-шың)-сюжеттік дамудың ең жоғарғы сатысы; адамдар
арасындағы қимыл-әркеттің мейлінше күшейіп, өрбіп жеткен жері,
шығармалардағы драмалық ... ... ... ... ... ... кезең-кезеңімен тұтастырып, белгілі біл бүтіндікке, үндестікке әкеліп
тұрған композицияның ең ... тұсы осы. ... ... ... ... ... ... шындық құбылыстар мен өзекті оқиғалардың
шоғырлану шоқтығы.
     Шешім-суреткердің өзі суреттеп отырған өмір шындығына шығарған
«үкімі»,адамдар арасындағы қарама-қарсы тайталастардың, күрделі күрестердің
бітуі; түрліше тағдырлар ... ... ... көріністердің соңғы
сахнасы.
     Шығарма сюжетінің шешімі-оның идеялық-көркемдік шешімі. Шығармада
қақтығыстар ... ... ... ... ... ... де соғұрлым мықты
болады.
 Өлең – шағын көлемді поэзиялық шығарма. Ырғағы мен ұйқасы қалыпқа түскен,
шумағы мен бунағы белгілі тәртіпке бағынған нақысты сөздер ... ... мен ... әр ... т.б. Кең
мағынасында өлең қысқа көлемді поэзиялық туындылардың жалпы ... ... ... ... сөз ... ... туынды, яғни ән өлеңі.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі халық өлеңдері еңбек-кәсіпке орай (аңшылық, төрт
түлік, наурыз өлеңдері), ескілікті наным-сенімге байланысты (бақсы сарыны,
арбау), әдет-ғұрып негізіндегі (салт, үйлену, мұң-шер өлеңдері), қара
өлең, тарихи ... ... ... Өлең ... ... аса ... тән. Өлең ... жанрында кең тарады, тақырыбы жағынан саяси, көңіл
күйі, табиғат, махаббат және философия түрлерге жіктеледі.
Өлең құрылысы – өлең өлшемдерінің ... ... ... ... ... тән ерекшеліктерді белгілейтін шарттар мен заңдылықтар. Өлең-
жырдың күнделікті айтылатын жай сөз, қара сөздерден басты айырмасы олар
мөлшерлі жеке жолдарға, яғни тармақтарға ... Өлең ... ... әр ... ... ... ... Дүниежүзілік әдебиетте
орын тепкен өлең құрылымы 4 түрге бөлінеді:
1) Метрикалық өлең жүйесі өлең ырғағында ұзын буын мен ... ... ... ... ... ежелгі грек және рим поэзиясында
кең орын алғанямб, хорей, т.б.
2) Силлабо-тоникалық өлең жүйесінде екпінсіз буын мен ... ... ... ... ... кездеседі.
3) Тоникалық өлең жүйесі орыстың халық поэзиясында қолданылған. Оны жазба
әдебиетте орнықтырған A.Маяковский болды. Мұнда ырғақ екпінді буындарға
негізделеді, екпін түспейтін ... ... ... Кейбір қосарланып
келетін сөздер болмаса, тармақтағы әр сөз бір ... ... ... ... ... Мұның өзі өлеңді мәнерлеп, тақпақтап оқуға
мүмкіндік береді.
4) Силлабикалық өлең жүйесі буын санының мөлшерін тұрақты сақтауға
негізделген. Бұл өлең ... ... ... ... Бұл өлең құрылысының басты сипат-
белгілерін қазақ өлеңдерінің құрылымынан анық аңғаруға болады. ... ... ... ... ұлт тілімен тамырлас. Қазақ өлеңі,
алдымен буынға негізделіп, ырғақ пен тармақ та, ұйқас пен шумақ та буынға
бағынады; қысқышы Қазақ өлеңдерінің құрылысы.
Өлең ... ... ... ... үшін ... өрнек. Өлең өлшемінің
негізгі атаулары ежелгі грек поэзиясынан келген, көне грек, рим ... ... ұзын буын мен ... ... кезектесуі арқылы
жасалған. Араб, парсы, қазақ поэзиясындағы өлең өлшемі буын санын тұрақты
мөлшерде сақтау арқылы жасалады. Мысалы, қазақ жыр үлгісінің ... 7 не 8 ... ... келеді, сондай-ақ 6 буынды өлең өлшемі
қолданылады. Ең көп тараған өлшемнің бірі 11 ... ... буын ... ... ол ... ... ... бірнеше бунаққа бөлінеді.
Мысалы, алты буынды тармақта екі ... ... (3 буын + 3 ... ... өлең ... ... ... күнделікті айтылатын сөзге тән
ырғақтың ең жеңіл, ықшам түрлерін саралап, екшеп, соларды бір жүйеге түсіру
негізінде жасалған. Қазақ поэзиясында аралас буынды өлең ... де ... ... осындай үлгімен жазылған. Мұнда 5 және 7
– 8 буынды тармақтар белгілі ретпен кезектесіп отырады. Өлең ... тек ... ... ғана ... ол ... ... ... өзара байланысына, қиюласуына орайлас келеді.
Өлең ұйқасы – тармақтың соңындағы бірнеше буынның келесі тармақтарға сәйкес
буындармен үйлесуі. ... ... әр ... жігін айқындап, өлең сөздің
ырғағын күшейтуге себін тигізеді, әуезділігін арттырады. Ұйқас түрлерін
ажыратқанда, алдымен, оның сапасы, яғни ... ... ... ... ... ... өзара үйлескен тармақтардың кезектесу ретіне қарай сан
түрлі болып ... ең көп ... ... ... ұйқас (абаб),қаусырма ұйқас немесе орама ұйқас (абба).
Соңғысы орыс поэзиясында жиі қолданылады, ал қазақ поэзиясында көп
кездесетіні – қара өлең ұйқасы деп аталатын ақсақ ұйқас (ааба). Бұл ... өлең ... ... ... ... ... поэзиясындағы жыр
ұйқасы кейде шұбыртпалы ұйқас деп те ... ол бір ... ұзақ ... ... ... ... ... Көбінше негізгі
ұйқасқа (желілі ұйқас) қосымша, жанама ұйқас ілесіп, қосарланып отырады.
Абай қолданған ұйқастың жаңаша түрлері: алты тармақты ұйқас (алты аяқ,
аабввб) және “Сегіз аяқтың” ұйқасы ... ... ... ... күнім, барлық түнім өтеді (а) (өтеді)
Өте қатты жақсы көрем шын сүйемін мен сені (а) (мен сені)
Сендей ... ... да ... ... (в) ... өмірде сендей сұлу бар екенің білмедім (в) (білмедім) (Сағындық
Қуандық)
""Шалыс ұйқас""
Шаң шығармас жол дағы, (а) ( жол ... ... ... (в) (жапырақ)
Тыншығарсың сен дағы, (а) (сен дағы)
Сабыр қылсаң азырақ. (в) (азырақ) (Абай)
""Ақсақ ұйқас""
Ән салсаң Әсеттей сал әсемдетіп, (а) ... ... ... (а) ... ... шалықтатып, (в) (шалықтатып)
Шапшытып, шүмектетіп, нөсерлетіп. (а) ( нөсерлетіп) (Әсет)
Өлең ырғағы – өлеңдегі ... ... ... ... ... Ол ... ... жеке жолдарға, яғни мөлшерлі тармақтарға
бөлінуіне байланысты болады. Өлең тармақтарының көлемі ... ... ... поэзиясында тармақ көбіне 6, 7 – 8, 11 буынды болып келеді.
Әр тармақтың ішкі ... ... ... 7 ... өлең 2 ... (4
буын + 3 буын), ал 11 буынды өлең 3 бунақтан ... (3 + 4 + 3 ... 4 + 3
+ 4 ... ... ... ... мөлшерде топтасып, тұрақты шумақ
өрнегін жасайды. 4 тармақты шумақ қай елдің поэзиясында болсын ең жиі
қолданылатын үлгі, сондай-ақ 2, 6 ... т.б. ... да ... ... ... әр ... ... өзара ұйқасады, ұйқас бірнеше
тармақтың соңындағы сәйкес буындардың дыбыс үйлестігінен туады. Өлең ырғағы
өлшемділіктен туса да, жеке сөйлемдердің интонациялық-синтаксистік
құрылысының сан алуан ... ... өлең ... ... айтылуындағы ырғақ-
үні үнемі құбылып, өзгеріп отырады. Өлең ырғағын байыту үшін сөзде бай
мазмұн-мағына болуы керек, сонда интонация, дауыс толқыны ... ... ... арта ... ... ... ... қазақ өлеңінің құрылысы шыңдалып, кемелденіп, жаңа
өлшем-өрнектермен толысып, байып келеді. Қазақ поэзиясының ырғақтық-
интонациялық байлығын молынан игеріп, өлең өрнектерін байытып, дамытуға ... ... Абай ақын ... Ол жаңа ... шумақ, ұйқас түрлерін
орнықтыруда асқан өнерпаздық көрсетсе, бұрыннан көп тараған белгілі өлшем-
өрнектерді керек жерінде өңдеп, түрлендіріп қолдану жағынан да соншалықты
зор өнегелі іс ... ... ... поэзиясына тыңнан қосқан өлең
өрнектерінің ішінде “Сегіз аяқ” пен ... мені не ... атты ... ... ... ... ... мүмкіншіліктерін
толығымен ашу, өлең сөзді сөйлеу интонациясына тән ерекшеліктермен ... ... ат ... ... ... ... ... поэзияда ерікті өлең
түрі қолданыс тапқан, мұндай өлеңдерде белгілі бір ... ... ... ... ... ... қолданылады. Қазақ өлеңінің
құрылымын Ш.Уәлиханов, А.Байтұрсынов, М.Әуезов, І.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, С.М
ұқанов, З.Ахметов, З.Қабдолов, т.б. ғалымдар зерттеді
Сөздік көркем туындыларды әу бастан әдебиеттердің тектері деп үш үлкен
топқа бөлу етек ... Олар ... ... және ... ... ... те,
қаламгерлердің (әсіресе, XX ғ.) өмірге әкелгендерінің бәрі осы үшемге
(триадаға) жата бермесе де, олар күні ... ... ... ... ... мен беделдерін сақтап келеді.
Платонның «Мемлекет» трактатының үшінші кітабында  Сократ поэзияның тегі
турасында ой толғайды. Ақын, ... ... өз ... ... бұл  «дифирамбаларда басымдықпен» (лириканың өзіндік маңызды
сипатының мәні бойынша) орын алады; екіншіден, аық сөзі араласпай,
кейіпкерлердің «сөз алмасуы» түрінде түзілетін туындылар трагедия ... ... тегі ... ... тап осындай) тән; үшіншіден, өз
сөзіңді қатысушы тұлғаларға тән бөгде сөзбен ... ... ... де ол (ақын-В. X.) қай кезде бөгде ... ... және сол ... ... бір ... өз атынан сөйлейді, оның бұнысы әңгімелеу болып
табылады»[736]. Выделение Сократ және Платон бөліп көрсеткнн үшінші,
поэзияның (аралас түрдегі) эпикалық тегі оқиға ... ... ... ( көне гр. ... ... ... және айтылатын сөзге
 (көне гр. mimesis) іс-әрекет, мінез-құлық арқылы еліктеуге  ... ... ... ... ... ұқсас пікірлер
айтылады. Бұл жерде эпостың, лириканың және драмның сипаты болып табылатын
поэзиядағы (сөз ... ... үш ... ... ... «Бір ... бір ғана ... еліктеп, өзіңнен алыс оқиға
турасында Гомер сияқты сөз ... не ... тап ... ... ... өзі ... ... өзгертпей немесе барша суреттелетін тұлғаларды
қатысушы және іс-әрекет үстінде ... ... ... дәуірінде аристотельдік үшем нақытылана түстін А.С.Минтурно «De
Poetika» (1559) трактатында сөз өнерінің құрамындағы эпос, мелика (яғни,
лирика) және ... ... ... ... ... ... ... рухта – сөз саптаушыға («сөз иесіне») көркем ... ... ...  әдебиет тектері кейінірек бірнеше мәрте
қарастырылды. Сонымен қатар, XIX ғ. (әуелі романтизм эстетикасында) ... және ... ... формалар түрінде емес, әлдебір ойжүрту
арқылы танылатын философиялық санаттама түрінде басқаша ұғыну орнықты ... ... ... ... ... түрінде пайымдала. Осы себепті
олардың осы бір қарастыруы поэтикадан (сөз ... ... ... ... ... Шеллинг лириканы шексіздік пен еркіндік рухына, эпосты –
тап-таза қажеттілікке жатқызса,  драманы осы екеуінің өзіндік ... пен ... ... ... ... қарастырды[738]. Гегель
(Жан-Польдің ізін ала) «объект» және «субъект» санаттамасының ... ... және ...  : ... ...... ...
субъективті, ал, драмалық болса  – осы екеуінің қоспасынан тұрады деп
сипаттады[739]. В.Г. Белинскийдің «Поэзияны тек пен ... ... ... ... ... концепция (және оған сәйкесетін
терминология) отандық әдебиеттануда түбегейлі қалыптасты.
XX ғ. әдебиет тектері талай ... ... ... алу, ... ... ... ... үшінші грамматикалық жақ),
сондай-ақ, уақыт санаттамасының (өткен, қазіргі, болашақ) түрлінше
құбылыстарына жатқызылды.
Бірақ та Платон мен Аристотельден тамыр тартқан ... өзін ... ... ... өмір ... жалғастырып келеді. Әдебиеттің тектері әдеби
туындының тілдік ұйымдасыру типі ретінде жете назар аударуға лайықты дау
тудырмайтын дәуірден ... ... ... ... ... және ... ... 1930-шы жылдары неміс психологы және
лингвисі К. Бюлер ... сөз ... өз ... ... онда ... сөз
саптаудың (тілдік актінің) үш аспектісі бар деп тұжырымдайды. Олар өз
бойына, біріншіден, сөздің тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... үшіншіден,
апелляцияны (сөз саптауды өзіндік іс-әрекетке айналдыратын сөйлеушінің
әлдекімге қарата сөз толғауды) сыйдырады[741]. Тілдік іс-әрекеттің осы үш
аспекті өзара байланыста болып келіп, сөз ... ... ... ... ... өздерін қилынша танытады. Лирикалық туындылардағы
ұйымдастырушы бастау көз және доминант тілдік экспрессия болып табылады.
Драма апеллятивтік, сөздің өзіндік іс-әрекеттік қырына назарын ... ... ... белгілі бір сәтіндегі жүзеге асатын өзіндік іс-әрекет
ретінде танылады. Эпоста өз кезегінде кең ауқымды түрде  тоже широко
опирается на ... ... ... ... ... ... ... алмастыратын кейіпкерлердің сөз саптауы енуіне) арқа
сүйейді. Осы әдеби текте ... ... ... ... ... ие ... ... тінінің осы бір қасиетімен лирика, драма жәнеи эпос, сондай-ақ (тап
олардың өзі айқындаған) басқа да әдеби тектердің қасиеттері: ... ... ... ... ... өзіндік
көрініс берулері; автордың қатысуының формалары; мәтіннің оқырманға арналу
сипаты табиғи байланыста болып келеді. Әрбір әдеби тек, ... ... ... тек ... ғана тән ... ие ... келеді.
Әдебетті текке бөлу поэзия мен прозаға бөлшектеумен қабыспайды. Кейбірде
сөз ыңғайында  лирикалық туындыларды  поэзиямен, ал, эпикалықты – ... ... сөз ... дұрысты емес. Әрбір әдеби тек өз
бойына әрі поэтикалық (өлеңдік), әрі прозалық (қара сөздік) туындыны
сыйдырады. Эпос өзінің ... ... ... ... өлеңдік
(антикалық эпопеялар, француздық ерлік туралы әндер, орыс былиналары мен
тарихи әндері және т.б.) болып келді. Эпикалықтың өздік тектік ... ... ... ... олар Жаңа ... ... де ... ұшырасады (Дж. Н.Г. Байронның «Дон Жуаны»,  А. С. Пушкиннің «Евгений
Онегині», Н.А. Некрасовтың «Русьте кім жақсы тұрадысы»). Әдебиеттің
 драмалық тегіде де әрі ... әрі ... ... ... ... ... ... бойында ұшырасады (У. Шекспирдің көптеген пьесалары). Тіпті басым
жағдайда өлең түрінде кезігетін лирикада ... ... ... ... өлеңін» еске түсірейік).
Әдеби тектердің теориясында өте өткір терминологиялық проблемалар да
туындайды. «Эпикалық» («эпикалы»), «драмалық» («драматизм»), «лирикалық»
(«лиризм») сөздері тек қана ... өзек ... ... ... тектік
ерекшеліктерін білдірмейді, сонымен қатар оның басқа да қасиеттерін
танытады. Эпикалық деп асқақ-сабырлы, ... ... ... кең
ауқымды, күрделі де, көп қырлы әлемге деген көзқараспен пайымдап, әлдебір
тұтастық ретінде қабылдау болып табылады. Осыған байланысты кейбірде
гомерлік поэмаларда және одан ...  бір ... ... көрініс тапқан
(Л.Н. Толстойдың «Соғыс және бейбітшілігі») «эпикалық құлаштылық» жайында
сөз етіледі. Эпикалы болса, тек эпикалық (әңгімелеуші) туындыларда ғана
емес, ... ... ... ... ... тектерінде
драмада (А.С. Пушкиннің «Борис Годуновы») және лирикада (А.А. Блоктың
«Куликово алаңында» циклінде) орын ... ... деп ... қарама-
қайшылыққа қатысты көңіл қобалжуымен, алаңдау мен алабұртумен байланысты
болып келетін ой ауанын атау қалыптасқан. Және ақыр соңында, лиризм
дегеніміз – бұл ... ... ... сөздерінде айшықталған асқақ
эмоционалдылық. Драматизм мен лиризм де барша әдеби ... ... Л.Н. ... «Анна Каренина» романы, М.И. Цветаеваның «Отанға
деген сағынышы» драматизмге толы. И.С. Тургеневтің ... ... А.П. ... «Үш ... және «Шие ... ... повести
И. А. Буниннің әңгімелері мен хикаяттарының бойына лиризм барынша
сіңірілген. Эпос, лирика және драма, осылайша, туындының эмоционалды-
мағыналық ... ... ... және ... «үн ... ... байланушылығынан азат болып келеді.
Біздің ғасырдың ортасында неміс ... Э. ... осы екі ... ... ... ... төлтума тәжірибесін қолданды. Ол өзінің
«Поэтиканың негізгі ұғымдары» еңбегінде эпикалықты, лирикалықты,
драмалықты ұғыным, еске алу, толқу сияқты ... ... ... — Tonart ... ... ... сипаттады. Және де
әрбір әдеби туынды өз бойына ... ... ... ... ... ... тәуелсіздіктегі) үш бірдей бастау көзді біріктіреді:
«Егер де мен лирикалық пен ... ... және ... байланыстыратын
болсам, ештеңке түсіндіріп бере алмаймын» деп тұжырымдады[742].
Алғашқы қауымдық синкреттік шығармашылығында ... ... және ... ... ... қалыптасты. XIX ғ. аса ірі орыс тарихшылары
және әдебиет теорияшыларының бірі А.Н. Веселовский өзінің «Тарихи
поэтикасының» ... үш ... ... ... шығу ... арнады.
Ғалым, әдеби тектер іс-әрекеттері жоралғылық ойын-биі болып табылып,
еліктеу дене қимылдары қуанышты немесе қайғылы айқай әнмен сүйемелденетін
алғашқы қауымдық халықтардың ғұрыптық хорынан ... деп ... ... ... және ... из  ғұрыптық «хорлық іс-әрекеттердің»
дамыған «протоплазмасы» деп ұйғарды.
Хордың белсенді қатысушыларының (ән бастаушылары, корифейлерінің) ... ... ... дамып, уақыт өте келе ғұрыптан
ажырауы: «Лиро-эпикалық сипаттағы әндердің ең бірінші болып, ... ... мен ... ... ... шығуы болып табылады». Веселовскийше,
поэзияның өзіндік ілкі формасы лиро-эпикалық әндер. ... ... ...  эпикалық әңгімелеу қалыптасты. Ал, хорлық айқайдан өз
кезегінде ғұрыптан бөлініп шыққан лирика (басында топтық, ұжымдық ... өсіп ... Эпос және ... ... ... Веселовскийдің
түсіндіруі бойынша  «ежелгі ғұрыптық қордың ыдауының салдары». Драма ... хор ... ... ... ... ... деп тұжырымдайды
ғалым. Және де оның (эпос пен лирикадан өзгешелігі), дербестікке ие бола
отырып, сонымен қатар, ... ... және оған ... ... «барша
синкретизмін сақтап қала алған»[743].
Веселовский ұсынған әдебиеттің тектерінің шығу ... ... ... ... туралы замана ғылымына белгілі көптеген фактілермен
расталды. Осылайша, драманың бірте-бірте ғұрыптық іс-әрекетке
қатысушылардың белсенді сөздерімен сүйемелденетін ғұрыптық ... мен ... ... ... Сонымен қатар,  Веселовскийдің
теориясында эпос пен лириканың қалыптасуы ғұрыптық іс-әрекеттерден ... ... ... ... ... ... мифологиялық аңыздамалар
негізінде кейіннен прозалық аңыз (сага) және ерегілер хордан тыс қанат
жайды. Олар бұқаралық ғұрыптарда әнге ... ... ... ... ... ... де, ықтималдығы, көп жағдайда бұндай әңгімелеу
көпшілікке қаратыла айтылмады да). Лирикада ғұрыптан тыс өмірге келуі бек
мүмкін. Лирикалық өзін-өзін таныту алғашқы қауымдық ... ... және ... ... дүниеге келді. Әдеби
тектердің қалыптасуының түрлі жолдары болды. Және де ғұрыптық хор соның
бірі болып табылады.
Әдебиеттану — ... ... ... ... ... Сөз ... түп
төркінін, тегін, туу, қалыптасу тарихын, даму заңдылықтарын, көркемдік және
эстетик. ерекшеліктерін зерттейді. Негізгі салалары үшеу: әдебиет ... ... ... ... ... ...... тарихнама,
библиогр.
Әдебиет теориясы әдебиеттің болмысы мен бітімін, әдеби шығарманың сыры мен
сипатын, әдеби дамудың мағынасы мен мәнін байыптайды. Сөз өнерінің
ерекшеліктерін, ... ... ... ... танудың принциптерін,
талдауын, әдістері мен методологиясын, әдеби жанрлар мен оның түрлерін,
өлең жүйелерін, тіл мен стиль, әдеби ағым мен ағыс ... ... ... әдебиет теориясының зерттеу объектісі де үшеу болғаны ... ... ... әдеби процесс. Әдебиет дегенде, оның тағы да үш
түрлі яки, ... ... ... ... және эстетик. мәні мен
мәнісі дара-дара сараланады. Әсіресе эстетик. табиғатына ерекше назар
аударылады. Әдеби шығарма ... ... ... яки ... талдана қалған
жағдайда оның мазмұны мен пішініне айналған шындық оқиғадан туатын ... бес ... ... ... беру ... ... ... болды? Оқиға
қалайша болды? Оқиға кімдердің басында болды? Оқиға қалай баяндалған?
Болған оқиғаға автордың көзқарасы қандай? Осы сұрақтарға жауап беру
барысында шығарманың тақырыбы мен ... ... пен ... ... ... ... тілі мен стилін, дүниетанымы мен көркемдік
әдісін талдап-тексеру арқылы әдеби шығарманың сыры мен сипатын тұтас танып-
білуге ... Ал ... ... ... мұндағы ең басты мәселе — жанр
және жанрлық түрлер, мұны тексерудегі негізгі принцип — тарихилық.
Нәтижесінде — сөз ... тек пен ... бет пен ... ... ... тек ... ... терең білген адам, сол арқылы өз
дәуірінің талабы дәрежесінде өзінің эстетик. талғамын қалыптастырған адам
ғана істей алады. Бұл ретте, ... ... ... ... психол-
сы мен ерекшеліктеріне қатысты суреткер лабораториясынан да белгілі
мөлшерде нақты мәліметтер берері даусыз. Сонымен, әдебиет теориясын білмей,
қандай да болса әдеби ... ... ... ... сөз ... шындық
өмірге қарым-қатынасын білу, әдебиеттің өсіп-өрбуіндегі заңдылықты ұғу,
сайып келгенде, ... ... адам ... ... ... дамуындағы
сыр-сипатты тану мүмкін емес. Әдебиет теориясының ереже секілденген
эстетик. қағидалары мен қисындары — ... ... туа ... нәрсе емес,
әдебиет тарихы арқылы табылып, тексеріліп, жүйеленген ұшан-теңіз нақты
әдеби ... ... және ... ... байыптау нәтижесіеде
қорытылған толғамдар, түйін-тұжырымдар (қ. Әдебиет теориясы).
Әдебиет тарихы жалпы сөз өнерінің әр ... ... ... ... ... қалыптасқанын, қандай жолдармен дамығанын зерттейді. Әр
ұлттың атамзаманғы сәбилік шағында, жазу-сызуы жоқ кезінің өзінде ауыз
әдебиеті өрбігенін, одан ... келе ... ... ... оның көркемдік дамуы қай заманда қай бағытта болғанын саралайтын да,
сын көзімен ... ... ... да ... ... Сонымен қатар
бұл ғылым әр дәуірдің әдеби нұсқасына ... ... ... оның ... ... сана ... ой өрісіне байланыстыра тексереді. Олай етпей,
ауыз әдебиетінің нұсқалары болсын, жеке жазушылар шығармашылығы болсын,
әділ бағаланып, әдеби ... ... ... ... алуы мүмкін емес. Мұның
өзі Қазақстанның жоғары оқу орындары соңғы отыз жыл бағдарында тұрақты
оқулық ретінде ... келе ... ... ... бір ғана ... арқылы дәлелденеді: “Жалаңаш халықты тонды, кедей халықты бай
қылдым. Аз халықты көп қылдым, тату елге жақсылық қылдым, төрт ... ... ... ... тату қылдым” деп келетін Орхон жазуындағы
жырлардың қазақша аудармасын бүгінгі биік талғаммен өлшесек, эстетик. құны
онша мықты ... Ал ... ... ... ... ... ... бағалап, қазақтың халық ретінде қалыптаса бастаған тұсындағы әдеби,
мәдени мүлкінің ажарын аңғарып, енді дәл осы ... өлең ... 15 ... ... ... ... атқан таңдай деп, шолпанды шыққан
күндей деп, май қабақта ағалардың аты жусап жатыр деп, ақ шаңдақты ... ... деп, ... ... ... ... ... толғауындағы жыр
тілінің төгіле жөнелетін шалқыма шешендікке ғана емес, әдемі ... ... ... байқаймыз да, қазақ өлеңінің ғасырлар бойы қандай ... ... ... Осының бәрін тек әдебиеттің тарихы арқылы
ғана танып-білуге болады. Бірақ бұл ... ... ... ... мың ... тек біреуі ғана. Ал бүкіл әдебиеттің қалыптасу,
даму тарихын жан-жақты талдап-түсінуде Ә-дың әлгі саласының атқарар қызметі
орасан зор (қ.Әдебиет ... сыны ... дәл өз ... ... тірі ... ... нақты әдеби туындыны жан-жақты талдау, оның идеялық-көркемдік
құнын белгілеу, өз кезінің эстетикасы үшін мәні мен ... ... ... жағынан, жазушыға жазғандарының бағалы қасиеттерін, ерекшеліктері мен
кемшіліктерін көрсетіп, оның шығармашылық өсуіне тікелей қолқабыс жасаса,
екінші жағынан, оқырманды оқығандарының байыбына ... оны жете ... ... ... Бұл ретте, сыншыны жазушы мен оқырманның екеуіне
ортақ ара дәнекер десе де ... еді. ... бұл аз. ... — қалың оқырманның
өскелең талабы мен талғамының жаршысы, әдеби құбылысты жалпы мемл. мүдде
тұрғысынан ... ... ... озғын өкілі. Олай болса, жалпы
әдебиетті дамытудағы сыншының күші, жазушыға деген сынның ... ... ... ... ... ... көркемдік талғамын
қалыптастыруына тығыз байланысты. Сын тек жазушы үшін ғана емес, оқырман
үшін де ... Оның ... ... қосалқы комментарий емес, өз алдына
жеке шығарма болып табылатыны да сондықтан. Әдеби сында көркем шығарманы
бағалаудың ... ... ... бар. Мұны ... ... ... принципін, зор мәдениетін, нәзік түсінігін, өрелі ойын, терең
білімін, биік талғамын керек етеді. В.Белинскийдің анықтауынша “сыншы
таланты-сирек талант, сыншы жолы — ... һәм ... ... да, ... ... сын — ... ... үстіндегі эстетика. Ал эстетика —
әдемілік туралы ілім болуының үстіне қоғамдағы көркемдік даму ... ... ... өзіндік сыры, сынның өзгеше сипаты осы арада
жатыр (қ. Әдебиет сыны). Сонымен қатар әдебиет туралы ... ... ... үш саласы (теориясы, тарихы, сыны) өзара тығыз бірлікте:
әдебиеттің теориясын нәзік түсінбей тұрып тарихы жайлы әңгіме қозғау,
тарихын ... ... ... ... ... емес. Бұл бірліктін Ә-дың жанама
тараулары да сырт қалмайды; ... да ... ... атқарар қызметі
осыған негізделеді.
Текстология — әдеби туындылардың мәтінін зерттеп-танудың принциптері мен
әдістерін ... ... ... пән. ... ... ... талдап, оның автор қолымен жасалған ақтық редакциясын
анықтайды, әр ... ... ... ... әр ... қолжазбамен
салғастырады; мәтіннің автор еркінен тыс қысқарған жерлері ... ... ... ... ... ... ... келтіреді; түпнұсқаны
көшіріп басқандар мен әріп терушілер тарапынан кеткен, ең арғысы, емле
қателері болса да ұқыппен түзеп отырады.
Әдеби тарихнама — ... ... ... ... ... бойғы
тарихи дамуы туралы дәйектемелер  мен деректер, мәліметтер мен ... ... өзі, ... ... ғыл. ... үшін ... ... тарихына не сынына қатысты қандай арнаулы мәселе болмасын, оны
зерттеудің көлемі мен тереңдігі, мәні мен маңызы сол мәселенің ... ... мен ... қарай белгіленеді.
Қазақ әдеби тілі — қазақ ұлтының қоғамдық ... ... ... пен ... баспасөзде, радио мен теледидар хабарларында, білім
беру жүйесі мен ғылым салаларында және іс қағаздарында қолданатын тілі.
Жалпы халықтық тілдің нормаға түскен ... ... ... ... ... жазба тілдің баламасы ретінде түсініп, сөйлеу тіліне қарама-
қарсы құбылыс деп ұққан. Әдеби тіл туралы мұндай ... ... ... ... ерте ... жазба мұраларға бай тілдер негіз болды.
Зерттеушілердің кейбіреулері тілдің әдебилігін оның ... ... ... болу ... іздеді. Әдеби тілдің жұртшылықтың бәріне бірдей ортақ
болу оны диалект, жаргон сияқты ... ... ... Мұндай көзқарасты ұстанушылар әдеби тіл халықтың поэтиклық сөз
өнері, әдет-ғұрып заңдарының тілі ретінде жазуға дейінгі ... де ... деп ... ... ... ... тарихын зерттеген еңбектерде де
осы тәріздес әр қилы пікірлер айтып ... ... ... ... тілінің тарихын жазба әдебиеттің пайда болып, халық тілінің нормаға
түсіп, стильдік нышандарының көрініс бере бастаған кезеңімен (ХVІІІ ғасыр)
байланыстыра ... (Қ. ... ... ... енді ... ... ... тілінің тарихын XIX ғасыр екінші жартысынан-алғашқы кітап
басылып, газет шыға бастаған кезеңнен бастап, Ыбырай, Абай ... ... (Қ. ... ... ... б.). ... XIX ... екінші жартысын әдеби тілдің бастау апған кезеңі
емес, ұлттық жазба әдеби тілдің қалыптасу дәуірі ... ... ... тіл мен жаңа ... ... тіл ... жігі ажыратыла сөз
болады (А. Ысқақов, Р. Сыздықова.). Әдеби тілдің стильдік тармақтары
сараланып, қоғамдық қызметінің жан-жақты күшейе түсуіне ... ... ... тіл Қазан теңкерісінен кейін пайда болды деген де
тұжырым бар (Т. Қордабаев). Әдеби тілді жазу-сызумен байланыстыра қарайтын
дәстүрлі көзқарастан басқаша бағыт ұстаған ... де (Р. ... ... мұралармен ұштастыра қарайтын пікір де бар (Ә.
Өмірәлиев, Е. Жұбанов). Әдеби тілдің сыр-сипатын ашатын басты-басты
белгілері мыналар:
әдеби тілдің сұрыпталған, ... ... ... ... жұртшылықтың бәріне міндеттілігі және ұзақ уақыт сақталуы;
функциональдық-стильдік салаларының болуы;
қоғамдық қызметтің әр алуандығы.
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.»
ЖШС, 2010 жыл
2.  "Қазақ Энциклопедиясы"
3. ... ... ... С.Мақпыров А., 1991. Қосымша
4. З.Ахметов «Абайдың ақындық әлемі» А., «Ана тілі» 1995
5. М.Атымов «Көркем шығарманың ... ... А., ... ... «Әдебиет тарихы» «Ана тілі» 1991

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы.Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі.Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері11 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби үдеріс, әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер13 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі14 бет
Шығармашылықтағы еркіндік пен қажеттілік арасындағы өзара қатынас42 бет
Көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері18 бет
Әдеби жанрлар11 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"әдеби көркемдеу құралдары және әдеби көркем тіл."28 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь