Оқушы дағдыларын қалыптастыру жолдары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І ТАРАУ. ОҚУ ПРОЦЕСІНДЕ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС ЖАСАУ ӘДІСТЕМЕСІ
1.1 Оқушылардың іс.әрекетін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
1.2. Мұғалім мен оқушылардың өзара қарым.қатынастары ... ... ... ... ... .26

ІІ ТАРАУ. ОҚУШЫ ДАҒДЫЛАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ
ЖОЛДАРЫ
2.1 Оқыту процесінде оқушының іскерлік дағдыларын
қалыптастыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
2.2 Оқушылардың дүниетанымын қалыптастырудың ғылыми
негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35

ІІІ ТАРАУ. ОҚУШЫ ІС.ӘРЕКЕТІН БАҚЫЛАУ ӘДІСТЕМЕСІ
3.1 Оқу процесінде оқушы еңбегін бақылау тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ..41
3.2 Оқушылардың танымдық іс.әрекетінің нәтижесін бақылау және
бақылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54
Тәрбие процесі адамның қоғамдық мәнінің әлеуметтік маңызды сапаларын қылыптастыруға, оның қоғамға, адамдарға, өзі-өзінің қатластырып жасауға және олардың шеңберін кеңейтуге; бағытталады. Адамдың қоғамдық мәнінің, өмірдің түрлі жақтарына қатынасының жүйесі неғүрлым аулақты кез болған сайын, оның рухани жан-дүниесі соғурлым жазирасы, бай болады.
Тәрбиенің мәні-адамның қоғамдық мазмұнын әлеуметтендіріп, оның ұжымымен және қоғаммен практикалық қатынастарының жүйесін құру.
Осыған орай, курстық жұмысында осы мәселелерге тоқтамас отырып тәрбие процестерінің негізі әдістеріне кеңірек педагогикалық сипаттама беруге тырысатын.
Осы тақырыпты ашуда мынадай бірнеше мәселелерді қарастырдық.
1. Адамгершілік қасиеттің қалыптасуындағы тәрбиесінің
және адамның адамгершілік санасының дәрежесі оның мінез-
құлқы мен іс-әрекетін анықтайды.
Адам неғұрлым адамгершілік тұрғысынан бай болған сайын соғұрлым қоғамға қосатын үлесі де соғүрлым молырақ болатыны сөзсіз.
2. Жеке тұрғаның қалыптасуындағы еңбектің рөлі. Адамды
адам еткен еңбек деп бекер айтылмаса керек. Сондықтанда балсаға ерте кезден еңбек тәрбиесін дүрыс үйрету өте маңызды.
3. Жеке тұлға дамуының психологиясының педагогикалық
мәні – баланың ойлау, сөйлеу, сезім сияқты процестерінде бірте-бірте өзгерістер пайда болады. Осының нәтижесінде баланың ақыл-ойы дамуының жаңа кезеңіне көшеді. Осындай келесі мәселелерді талқылай отырып соңғы бойынде теория мен практикасын салыстыра отырып бітірушілік жүмысқа ыждағаттылықпен қарадық.
Бітірушілік жүмысты зерттеу барысында негізгі мән берілген педагогикалық мәселелер, оқушылардағы дамудың психологиясын зерделеу екеніне көзімінді жеткіздік. Сана адамның іс-әрекеті барысында пайда болады. Еңбек және қоғамдық қатынастың нәтижесінде адам өзіне және өзінің іс-әрекетіне қоршаған ортаға жете түсінеді. Оның сана сезім дамиды. Дамудың нәтижесінде адамның сыртқы көріністері байқалады. Оларға өзін-өзі бақылау мен бағалау, намыс, өз қадірін сезу, өздігінен жетілуге талаптану т.б. жатады. Сана сезімнің осындай сыртқы көріністерін мұғалім оқыту және тәрбие беру процесінде психология, мәліметтеріне сүйеніп, еске асып отыру қажет. Өйткені сана мен өзіндік сананың дамуы қоғамдық қатынастардың жүйкесіндегі адам баласының белгілі орын алып тәрбиеленіп, өсіп-жетілуінің қажетті шартты жағдайларының бірі.
Сонымен жекеадамның дамуы дегеніміз оның нерв жүйесіндегі функционалдық мүмкіншіліктерінің, психологиялық процестерінің адамгершілік қасиеттерінің, білімінің көзқарастарының, оқу қабілетінің адам баласы жасаған материалдық және рухани байлықты игерудің және сол байлықты жасаудың даму тарихы.
Баланың дамуына іс-әрекетінің ролі өте зор. Ол дамудың негізі, іс- әрекетінің түрлері: ойын, оқу, қоғамдық пайдалы жұмыстар, көркемөнер, іс-әрекеті, спорі т.б. Балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты іс-әрекетінің салалары мен бірге олардың мазмұны, ұйымдастыру әдістері мен тәсілдері және мотивтері де өзгеріп отырады. Мұны әр түрлі іс-әрекеттерінің түрлерін байқауға болады.
Мектеп жасыма дейінгі және кіші мектеп жасындағы балаларға тән және олардың құмартып кірісетін іс-әрекетінің бір түрі ойын. Ойынның бірнеше түрлері бар. Оларға шығармашылық, ақыл-ой, спорт ойындары т.б. жатады. Ойын балалардың денесін, ақыл-ойын дамытудың сарқылмас көзі. Балалар "дәрігер", "мұғалім", "суретші", "құрылысшы-инженер", "теңіз кенесінің капитаны", "ұшқыш" болып ойлағаинда, олардың бейнесін есіне түсіреді, әр маманның іс-әрекетіне тән ерекшеліктерін өздерінің түсінігі бойынша ескерту рөлін атқаруға талаптанады. Бұл жастағы балалар, әсіресе геолог, теңіз кепесінің капитаны болып ойлауды сүйеді және солардай болуды арман етеді. Мұндай шығармашылық ойындар айналадағы ортаны тануда балардың ой өрісін бірте-бірте дамытады. Ал әр түрлі ойындар мамандыққа бағдар беру түрғысынан қарастырсақ, ойда олар балалар үшін келешек мамандықты танудың беташары болуы да мүмкін.
Ұлы данышпан, философ әл-Фараби "Адам баласына білімнен бүрын тәрбие берілуі қажет, тәрбиесіз берілген білім болашақта жақсы нәтижелерге жеткізбейді" дейді. Данышпанымыздың осы сөзінен-ақ тәрбие процесінің адам қоғамына маңызы зор екенін білуге болады.
Қоғамымыздың өсіп келе жатқан азаматы жеке адамға тән көптеген қасиеттермен саналарды спорт, көркемөнер және іс-әрекетін басқа да түрлі барысымда алады. Іс-әрекеті сипатының өзгеруі, тәрбие процесінде оның мазмұнын, форма ұйымдастыру формасының баюы, соларды басқаруға оқушылардың өзін балаларды тәрбиелеу заңдылықтарының бірі. Егер тәрбие балалардың белгілі бір тәрбие міндеттеріне бағындырылған іс-әрекетін уйымдастыру кезінде құрылған болса, онда ол балалардың дамуын жасайтын ықпалы көбінесе баланы сол іс-әрекетіне түсіріп отырған себептерге байланысты болмақ. Тәрбие тиімділігін артыру үшін балалардың іс-әрекетіндегі жеке және қоғамдық мәні бар себептерді ұйымдастырып отыруға тырысу қажет.
Оқушылардың өзін өзі тәрбиелеу тілегін тудыруға, бұл әлі олардың өзін тәрбиелеудегі белсенді жұмысқа қосқандық болып есептелмейді, өзін-өзі тәрбиелеудің дурыс жолдарын неғұрлым тараған жолын өзін белгілі бір міндеттемелер алып, соның орындауын анық бақылап отыру, өзіне өзі өсеп беру, өзін-өзі тексеру бақылдау формасы болып табылады. Өзіне-өзі есеп беру алғаш жиында өз жолдары алдында, отрыс кеңес мәжілісінде, үйірмеде, одан кейін өзінің алдына өтуі мүмкін.
Өзін-өзі адамгершілікке тәрбиелеуде өзіне-өзі бұйыра білудің мәні зор. Оқушылар өзін-өзі тәрбиелеудің бұл әдісін қызыға қабылдайды және ықыласпен қолданады. Адамгершілік тәрбиесі ұғымсыз процесс, ол адам түғаннан бастап, бүкіл өмір бойы жалғаса береді. Алғаш алып қарағанда, осы ұғымсыз процесте қандай да бір мезеңдерді белгілеуге болмайтын сияқты болып көрінуі мүмкін. Солай бола тұрса да бұл мүмкін және орынды. Педагогика адамгершілік тәрбие үшін түрлі жас кезендерінде мүмкіншілік бірдей болмайтынын көрсетті.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Қоянбаев Ж.Б. Подагогика. Алматы, 1998ж
2. Сағындықұлы Е., Подагогика . Алматы, 1999ж
3. Савин П.В. Педагогика. Алмты, 1988ж
4. Ильина А. Педагогика. Алматы "Мектеп баспасы", 1977ж
5. //Қазақстан мұғалімі. 1999 жыл 28 сәуір
6. //Қазақстан жоғары мектебі 1999 жыл № 257-600 бет
7. // Биология, география, химия 1999 жыл № 1
8. Тарих сабақтарында оқушылардың танымдық қызметін дамыту. Т.Тұрлығұл // Қазақ тарихы 1995ж №1
9. Кенеш Ә. Математиканы оқытудың теориясы мен әдістемесі //Қазақстан жоғары мектебі. 2004 ж №1.
10. Байсерке Л., Аңламасова Г. Оқушылар бойындағы жағымсыз көріністегі әлеуметтік жағдайларын себептері. Алматы, 2004ж
11. Әбдікәрімова Б., Соколова М. Оқыту техлогиясының білім сапасын көтерудегі ықпалы. Алматы, 2004ж.
12. Шыныбеков Ә. Сапалы альтернативті оқулықтар және оқу-әдістемелік кешен қалыптастыру мәселелері жөнінде //Қазақстан жоғары мектебі, 2004ж №2.
13. Жапбаров А. Оқушының тілін дамыта оқытудың мазмұны. Шымкент, 2003ж.
14. Жақыпбекова Г. Бейімдеп оқьпу арқылы ілімді толық игеру әдістемесі. Түркістан - 2004ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.............................3
І тарау. Оқу процесінде қарым-қатынас жасау әдістемесі
1.1 ... ... ... мен ... ... ... ... Оқушы дағдыларын қалыптастыру
жолдары
2.1 Оқыту процесінде оқушының іскерлік дағдыларын
қалыптастыру
жолдары.....................................................................
......30
2.2 Оқушылардың дүниетанымын қалыптастырудың ғылыми
негізі.................................................................
.........................................35
ІІІ ... ... ... ... ... Оқу ... ... еңбегін бақылау
тәсілдері..............................41
3.2 Оқушылардың танымдық іс-әрекетінің нәтижесін ... ... ... ... ... мәнінің әлеуметтік маңызды сапаларын
қылыптастыруға, оның қоғамға, адамдарға, өзі-өзінің қатластырып жасауға
және олардың шеңберін ... ... ... ... ... түрлі жақтарына қатынасының жүйесі неғүрлым аулақты кез ... оның ... ... ... ... бай ... мәні-адамның қоғамдық мазмұнын әлеуметтендіріп, оның ұжымымен
және қоғаммен практикалық қатынастарының жүйесін құру.
Осыған орай, курстық жұмысында осы ... ... ... ... ... әдістеріне кеңірек педагогикалық сипаттама беруге
тырысатын.
Осы тақырыпты ашуда мынадай бірнеше ... ... ... ... қалыптасуындағы тәрбиесінің
және адамның адамгершілік санасының дәрежесі оның мінез-
құлқы мен іс-әрекетін анықтайды.
Адам неғұрлым адамгершілік тұрғысынан бай болған сайын соғұрлым қоғамға
қосатын ... де ... ... ... ... Жеке ... ... еңбектің рөлі. Адамды
адам еткен еңбек деп бекер айтылмаса керек. Сондықтанда балсаға ерте ... ... ... ... өте ... Жеке ... ... психологиясының педагогикалық
мәні – баланың ойлау, сөйлеу, сезім сияқты ... ... ... ... Осының нәтижесінде баланың ақыл-ойы дамуының жаңа
кезеңіне көшеді. Осындай ... ... ... ... ... ... мен практикасын салыстыра отырып бітірушілік жүмысқа ыждағаттылықпен
қарадық.
Бітірушілік жүмысты ... ... ... мән берілген
педагогикалық мәселелер, оқушылардағы дамудың психологиясын ... ... ... Сана ... іс-әрекеті барысында пайда
болады. Еңбек және қоғамдық қатынастың нәтижесінде адам өзіне және ... ... ... жете ... Оның сана ... дамиды. Дамудың
нәтижесінде адамның сыртқы көріністері байқалады. Оларға өзін-өзі ... ... ... өз ... ... ... ... талаптану т.б.
жатады. Сана сезімнің осындай сыртқы көріністерін мұғалім оқыту және ... ... ... мәліметтеріне сүйеніп, еске асып отыру қажет.
Өйткені сана мен ... ... ... ... ... адам баласының белгілі орын алып тәрбиеленіп, өсіп-жетілуінің
қажетті шартты жағдайларының бірі.
Сонымен жекеадамның ... ... оның нерв ... функционалдық
мүмкіншіліктерінің, психологиялық процестерінің адамгершілік қасиеттерінің,
білімінің көзқарастарының, оқу қабілетінің адам баласы жасаған материалдық
және рухани байлықты игерудің және сол ... ... даму ... ... іс-әрекетінің ролі өте зор. Ол дамудың негізі, іс-
әрекетінің түрлері: ойын, оқу, ... ... ... ... ... ... т.б. Балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты іс-әрекетінің
салалары мен бірге олардың мазмұны, ұйымдастыру әдістері мен тәсілдері және
мотивтері де ... ... Мұны әр ... іс-әрекеттерінің түрлерін
байқауға болады.
Мектеп жасыма дейінгі және кіші мектеп ... ... тән ... ... кірісетін іс-әрекетінің бір түрі ойын. Ойынның бірнеше
түрлері бар. Оларға шығармашылық, ақыл-ой, спорт ... т.б. ... ... ... ... дамытудың сарқылмас көзі. Балалар "дәрігер",
"мұғалім", "суретші", "құрылысшы-инженер", ... ... ... ... ... ... ... есіне түсіреді, әр маманның іс-
әрекетіне тән ерекшеліктерін өздерінің түсінігі бойынша ... ... ... Бұл ... балалар, әсіресе геолог, теңіз кепесінің
капитаны болып ... ... және ... ... ... ... Мұндай
шығармашылық ойындар айналадағы ортаны тануда балардың ой өрісін ... ... Ал әр ... ойындар мамандыққа бағдар беру түрғысынан
қарастырсақ, ойда олар балалар үшін келешек мамандықты ... ... да ... ... ... ... "Адам баласына білімнен бүрын тәрбие
берілуі қажет, тәрбиесіз берілген білім болашақта ... ... ... ... осы ... ... ... адам
қоғамына маңызы зор екенін білуге болады.
Қоғамымыздың өсіп келе ... ... жеке ... тән ... ... ... көркемөнер және іс-әрекетін басқа да түрлі
барысымда алады. Іс-әрекеті сипатының өзгеруі, ... ... ... форма ұйымдастыру формасының баюы, соларды басқаруға оқушылардың
өзін балаларды тәрбиелеу заңдылықтарының бірі. Егер ... ... бір ... міндеттеріне бағындырылған іс-әрекетін уйымдастыру
кезінде құрылған болса, онда ол балалардың дамуын жасайтын ықпалы көбінесе
баланы сол ... ... ... ... ... ... ... артыру үшін балалардың іс-әрекетіндегі жеке және
қоғамдық мәні бар себептерді ... ... ... ... өзін өзі ... тілегін тудыруға, бұл әлі олардың өзін
тәрбиелеудегі белсенді ... ... ... ... ... ... жолдарын неғұрлым тараған жолын өзін белгілі бір
міндеттемелер алып, соның ... анық ... ... ... өзі ... ... тексеру бақылдау формасы болып табылады. Өзіне-өзі есеп беру
алғаш жиында өз ... ... ... ... ... ... ... өзінің алдына өтуі мүмкін.
Өзін-өзі адамгершілікке тәрбиелеуде өзіне-өзі ... ... мәні ... өзін-өзі тәрбиелеудің бұл әдісін қызыға қабылдайды және ықыласпен
қолданады. Адамгершілік тәрбиесі ұғымсыз процесс, ол адам түғаннан ... өмір бойы ... ... ... алып ... осы ұғымсыз процесте
қандай да бір мезеңдерді белгілеуге болмайтын сияқты болып көрінуі ... бола ... да бұл ... және орынды. Педагогика адамгершілік тәрбие
үшін түрлі жас кезендерінде мүмкіншілік бірдей болмайтынын көрсетті.
І тарау. Оқу процесінде қарым-қатынас жасау әдістемесі
Оқу ... ... ... ... ... бірлесіп жұмыс істеу жөнінен
біраз тәжірибе жинақтайды. Олар енді қажет ... ... ... оқу
құралдары мен кітаптарын пайдалана алады, бір-біріне көмектесіп, өз білімін
ортаға сала біледі, олардың бойымда ұжымдық жұмыс түрлеріне ... ... ... тілі, оқу, математика және басқа пәндер бойынша оқу материалын
меңгеру қазіргі балалар үшін едәуір ... ... ... ... ... ... ауыр, ұнамсыз әсер етпей, күш ... ... ... бұрын белгісіз нәрсені ... ... ... оқу процесін ұйымдастыру талап етіледі.
Оқу, грамматикә және тіл дамыту сабақтары ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс нормаларымен
және ережелерімен таныстыруға мүмкіндік береді, баланың еліктеуге тырысатын
адамгершілік мұратының қалыптасуына көмектеседі. Табиғаттану сабақтарының
енгізілуіне ... ... оның ... ... табиғатқа көзқарасы
екінші класс оқушыларыкың арнайы оқитын пәніне айналып келеді.
Оқуға арналган кітаптарда қазіргі балалардың ... ... ... Әңгімелердің мазмуны балалардың назарын күнделікті
өмірде жақсылық, ілтипаттылық, қамқорлық көрсегуге ... ... ... ... ... адамдар достары, жолдастары, ата-
аналары болады. Өнегелік мағынасы баланы түсіну сезімін ... ... ... ... ... ететіндей әңгімелерге назар аударуға
болады. Бірде, сабақта балалардың іс-әрекеті туралы ... ... ... ... ... ... қылық жасасаң, неге міндетті ... ... ... керек, ал егер жақсы іс жасасаң, неге үндемеуің керек? Жақсы
іс туралы айту үнамдырақ қой"- деп сұрады. ... бұл ... ... ... ол ... ... мүмкіндігінен, бәлкім, класта болған
оқиғаны жаңаша көз алдына елестету мүмкіндігінен айырғысы келмеді. Ол ... ... ... ... ... ... айтып беруін
сұрады. Балалардың әңгімелері, олар басқаларға жақсылық жасап, ол туралы
айтпайтын және жақсылық туралы ... оны іске ... ... ... ... талдай алмаса да, іштей сезінетінін көрсетті.
Екінші класс оқушыларының бәрі бірге нағыз ... адам ... үшін ... ... ... ... алмайтындықтан жасайды деген
қорытындыға келді. Ол әрдайым қарапайым.
Адамгершілікке ... ... ... тілі ... өткізілетін
қысқаша мазмұндаманы пайдалануға болады. Бұл үшін мазмұндамаға арналған
әңгіменің ... ... ... ... таңдауды талап ететіндей
проблемалық адамгершілік міндетті енгізген жөн. Оқу тапсырмасын ... бала ... ... ... ... ... ... екінші класс оқушыларына мынадай әңгімө оқылды; "Жаз ... ... ... ... Үш ... ... ... - үйге бір-бір
кәрзеңке піскен жидек ... ... Олар ... ішін үзақ ... ... ... ... Конет Қасым қалтасында үйдің
кілті жоқ ... ... ... ... ... қайтып барып іздемекші
болды. Болат жолдасын аяп, ... де, ... ... Ал Орал ..." ... не ... тиіс ... жазу.
Мүғалім осындай текстерді өзі іріктеп, оған мазмұны осы сәтте ... ... ... ... ... әзірлеп алады.
Балалардың ойлау қызметінің негізгі ... ... ... ... ... кезде тезірек әрі жақсы дамиды. I кластағы сияқты ... да ... ... ... қызықты болады. Бұл жұмыстың барысында
балалардың бойында берілген сөйлем варианттарын салыстырып, тәуірлерін
таңдай білу қабілеті ... ... есеп ... ... ... жұмыс істеудің әр
түрлі варианттары болуы мүмкін, мысалы: 1) ... ... өз ... ... Оның ... берілген мысалдың арасындағы қарым-қатынасты
анықтайтын сөздерді табу. Тапсырманың осы бөлігін ... ... ... ... ... кеңесу; 2) есепті өз бетімен шығарып, одан
кейін орындалған жұмысты өзара ... және ... ... ... баға ... 3) жолдасы ойлап тапқан есепке сұрақ қоя білу. ... ... ... ... мәні ... әр түрлі бірнеше сұрақ
қойылуы мүмкін екеніне ... ... ... 4) тақтаға
жазылган схема бойынша есеп ... саты ... ... ... ... ... белгіленеді; ә) математикалық ұғымдар
арқылы есептің құрамдас бөліктерінің арасындағы ... ... ... мазмұны анықталады. Ұжыммен құрылған бөлшектерден тұтас есеп
жасалып, ол класта өз ... ... ... ... пән ... балалардың белсенді ... ... ... берілетін материалмен жұмыс істеу бір партада отыратын
балалардың зерттелетін заттарды бірлесіп ... ... ... ... Бұл ... оқу ... деген назарын
күшейте түсуге және олардың тату, жолдастық қарым-қатынасын ... ... ... ... тақырып бойынша сабақ өткізген кезде
класты төрт-төрт адамнан топтарға бөлуге болады. Балалар өсімдіктерді күтіп-
баптау ... ... топ ... ... ... ... бірі
топырақ қопсытады, екіншісі сарғайған жапырақтарды үзеді, құрғақ бұтақтарды
кесіп тастайды, үшіншісі суарады; төртіншісі өсімдіктің аты ... ... ... әр ... ... ... ... болуға тиіс.
Жұмысты қабылдап, талдау жасаған кезде мұғалім ... ... ғана ... ... ... жұмыс барысында қалыптасқан өзара
адамгершілік қарым-қатынасты да бағалап ... ... ... ... ... ... ... жұмысына байланысты екеніне тағы да көз
жеткізеді. Олар өзінің ғана ... ... ... ... да ... ... жұмыс істеуі керек, демек, оған дер ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру және оларды ... ... ... қызметі кезінде ұзақ уақыт бойы топтасып ... ... ... өтуіне мүмкіндік береді.
Жалпы жұмыс үшін топтар құра отырып, балалардың арасындағы жолдастық
байланысты, олардың ... ... ... ... ... әзірлік дәрежесін ескеру қажет. Бірлесіп ... ... бала ... жұмысқа дағдыланған балалармен ынтымақтасып жұмыс
істейді. Егер класта ұжымдық жұмысқа әзірленбеген ... көп ... ... класты топқа бөлуге асықпауға тиіс. Ол балалардың жұмысын
мұқият қадағалауға мүмкіндік алу, оларды ... ... ... ... бағалай білуге үйрету үшін алдымен бір ... одан ... ... ... ... ... ... ойластырылып құрылгаи топтар
балалардың бір-біріне адамгершілік игі ... ... ... ... дұрыс қарым-қатынас қалыптасуының пәрменді құралы бола алады.
Балалардың сөйлеу қабілетін дамыту барлық сабақтарда болатын процесс ... ... ... ... ... обьект. Балалардың сабақта да,
сондай-ақ сабақтан тыс уақытта да ... ... ... сөйлеу
мәдениетіне байланысты болады. Кейбір балалар өз ... әр ... ... ... ... ... қатты сөйлейді немесе заңды
талаптарын жоғары сарынмен қояды. ... ... ... ... түрі ... қарым-қатынастың мазмұндық жағын анықтайды.
Мұғалім балалардың өзара араласу ... ... және ... ... оны алға ... ... ... байланысты өзгертіп
отыруға тиіс. Балалар ұжымында "сыйластық сарыны" басым болса, онда жеке
адамның ... ... ... мен ... ... ... ... қалыптасады.
Сабақта бәрі мұғалімнің басшылығымен жүргізіледі. Сабақтағы балалардың
өзара қарым-қатынасының сипаты көбінесе мұғалімнің жеке ... ... ... еске түсіру, баланың кездесоқ жасаған қылықтарын байқамағанси
білу, балалармен бірге қуанып, бірге ренжи білу, олардың мүддесімен ... білу ... ... ... ... ... бала өзінің
жақындығын сезініп, класта жолдастарына мұғалім сиқяты қарауға тырысады.
Мұндай жағдайда бала ... ... одан ... ... ... да демеуді сезінеді. Бұл оның адамгершілік жағынан дамуы үшін де
жағдай туғызады.
II ... ... ... ... ... және жолдастық қарым-
қатынастан басқа, олардың арасында ынтымақтық пайда болады. Мұғалім оқуға
арналган текстерді ... ... ... ... пен ... ... бұл үшін ... ... ... ... және ... көмек) туралы балалалрдың көзқарасын кеңейтіп, нағыз
достыққа не кедергі келтіретінін оларға көрсете алады. К.Д.Ушинекий; "...
шығармада келтірілген ... ... ... ... ойды сүюге баланы итермелейтін әдеби шығарма өнегелі шығарма"
- деп жазған.
Оқу үшін көркем шығармалар ... ... ... ... класс
оқушыларының өзара қарым-қатынасында адамгершілік ... ... етіп ... ... ... ... оқи ... балалар
адамдардың мінез-құлқы мен іс-әрекетін, іс-әрекеттің болу ... ... игі ... ... сезінуге, бұзақылықты, мейірімсіздікті
айыптауға үйренеді.
Ұсынылған шығармаларды талқылауға арналған сұрақтар балалардың кейіпкер
іс-әрекетін түсінуін ... ... ... Осы ... ... ... ... егер олар ... ... ... ... ... ... егер ... халық, Отан, табиғат дүниесі алдындағы жауапкершілігі туралы мәселе
көтерсе, әдетте. балаларды
өте қызықтырады. Сөйтіп, ... ... ... ... түрде шешу адамгершілік көріністерді анықтауға ғана емес,
сонымен қатар балалардың өмір тәжірибесін ... де ... ... ... ... ... ұйымдастыру туралы балалармен міндетті
түрде сөйлесуге ... ... және ... материал бойынша әңгіме өткізе келе, балалар
бірте-бірте адамдардың ісі мен әрекетін ... ... ... ... ... тарапынана тәртіпті бағалай білуге үйренеді. Балалардың
назарын игі көріністерге ғана емес, ... ... де ... ... ... қаталдыққа, арамдыққа қарсы күресуге ынталандыру өте
маңызды. ... ... ... мінез-құлқын екінші класс ... үлгі ... ол ... бала жолдастары мен өзінің іс-әрекетіне
баға береді.
Тәрбиелік жағынан ... ... ... ... ... проблемамен" қызықтыру өте маңызды. Осыған байланысты
мұғалімнің мәнерлеп оқуы ... роль ... ... ... ... ... ... қатысты болады.
Мәселелердің бағыттылығы, оқылған шығарманы талқылау қорытындысы ... ... ... ... ... Бұл - ... класс оқушылары
мұғалімнің басшылығымен алға қойылған мәселені өздері шешуге, шешімді дайын
түрінде шығармай, ереже жасауға тиіс ... сөз. ... ... ... мен сезімінің бірлігін ... ... ... сабақта оқыған
материал баланы толғандыратындай жағдай тудыруы тиіс.
II ... ... ... ... ... төрт ... топтастырылып
берілген: адамның асыл мұраты, "Мейірімділік пен ... ... пен ... ... ... ... сүйе біл".
Кластың ерекшелігіне қарай ... ... ... ... ... сезімі, түсінігі мен іс-әрекеті туралы баяндайтын
басқа ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде елімізде жасалып
жатқан зкономикалық және ... ... ... ... тығыз байланыста жүзеге асыру қажет. Балаларға түсінікті
материал арқылы ... ... ... ... ... ... ... маңызы туралы айтады.
Төменгі жастағы оқушылармен «сана», «үнем» ... ... ... ... ... де ... жүргізіп отыру
керек. Бұл ұғымдар еңбек процесінде және оның ... ... ... ... ... ІІ класта мұғалімдер "сапа" және
"үнем" деген ұғымдарды терең түсіндіру жұмысын жүргізеді.
Мәселен, балалар чертеж бойынша ... ... ... ... ... ... оның негізгі бөлшектері қағазда ... ... ірі ... жазықтықта ... ... ... ... ... ... ... сақтаған кезде уақыт
пен күшті аз жұмсап, сапасы өте жақсы зат ... ... еске ... "Сапа" ұғымын түсінудің келесі кезеңі-заттарға баға беру. Баға
беру үшін таңдалып алынған ... тобы ... ол үш ... тұрады)
заттарды үш топқа бөледі: үлгіге сәйкес келеді, ауытқушылық бар, затта
өрескел қателер бар. ... ... баға ... ... ... тез ... заттың авторы әдетте аталмайды, әңгіме еңбек нәтижелері
жайында болады. Балаларды ... зат ... ... аталмаса да,
әрбір бала өз үлгісінің бағасын ... ... ... ... ... ... Еңбегінің нәтижесін ұжым мадақтап, еңбек
қуанышын сезінген бала іштей күш-қуат ... ... ... тағы ... бөленсем деген ішкі ниеті пайда болады. Бұл бала бойынша адамдық
қасиетті ... оны ... және ... ... бала ... ... ... нәтижесі.
III класта "үнем" деген ұғымды тереңірек түсіндіру жұмысы одан әрі
жүргізіледі. Бұл ... ... ... бар материалды пайдалану
жөніндегі ... ... ... орын ала бастайды. Жаңа заттың чертежін
қағаз бетін түсіре отырып, балалар бірнеше вариант ұсынады. Мұғалім бір ... ... ... ... жұмсауға мүмкіндік беретіндей етіп
орналастырған чережына назар аударады. ... ... ... ... ... бір ... ғана, материалды үнемдеуге күш салатынын
байқауға тура келеді, ал ... ... ... ... ... ... бола ... Үнемделген материалды падалануды, оны
қайда ... ... ... ... ... ... түсіну процесінің
тұжырымдылығы жұмыс барысында балалардың ... ... ... ... ... береді.
Балалардың еңбекте дұрыс ұжымдық көзқараста болуын
қалыптсатырудың зор маңызы бар. ... ... ... аспап пен
материалдарды пайдалануларына, тіпті, көбінесе топ ... ... тура ... еңбек сабақтары мұғалімдерге балалардың бойында
ынтымақтастық пен өзара ... ... ... көп ... ... оқу жылында бірлескен еңбек балалар үшін неғұлым үйреншікті бола
бастады, олар ... ... ... ... тәжірибе жинақтады, бір-
бірін ... ... ... ... енді ... сипатынан көрінген,
тапсырманы оңай бөлетін топ құрамын іріктей алады. Олар ... ... ... ... ... ІІІ класта мұғалім бірлесіп жұмыс
істеу үшін неғұрлым күрделі ... бере ... ... ... әзірлеу, мереке қарсаңында мектеп үйін безендіру үшін ... гүл ... ... және басқалары).
Мұғалім оқушылардың еңбек процесіндегі өзара қарым-қатынасын ... ... олар ... ... ... ме, ... ... тарата ма және т.б. Жолдастық өзара көмек көрсету фактілерін
атап көрсетіп, балалардың жолдастыққа жатпайтын қылықтарын ... ... ... ... әр топтың жұмысына коллектив бойынша баға ... ... ... оқушылардың оз бетімен істеген жұмысын,
инициативасы мен ұқыптылық ... атап ... жөн. ... ең ... ... қайырымдылық, ілтипаттылық көрсетуге, өзінің және жолдастарының
жұмысын әділ ... ... ... ... үйде ... және ... еңбек сабағында
артылғандардан балалардың өздері жасаған ұсақ заттарынан, оқушылардың өз
класына және ... ... ... ... ... ... класта ұдайы жұмыс ... ... ... көрмесін
ұйымдастыруға болады. Мұндай көрме ұйымдастырылған мектептерде оқушылардың
ата-аналары мен өздері үлкен ықылас қояды.
Өз ... ... ... жалпы ұйғарым бойынша
жолдастарының туған күніне, аналары мен ... 8 ... ... ... ... ... ... сабақтарының алдында балалар табиғатқа ... ... ... ... ... ... ... топ
болып материал жинайды, одан соң сабақ кезінде ... әр ... ... ... одан соң ... стол ... қуыршақ театрында және
көлеңкелі театрда қою ұдайы еңбекті талап етеді. Мұғалім бұл ... ... ... ол үшіп не ... ... ... ұсынады. Сахна,
шымылдық жасау, жарық орнатып, сценарий әзірлеу, фигуралар қиім, ... ... ойын ... ... ... билеттерін жазу керек
екендігі анықталады. Өзі үшін де, басқалар үшін де ... ... және ... ... материалдар табу талап етіледі. Балалар алғашқы
тапсырмаларды орындау үшін топтар құрады. Олардың бірі ... үшін ... енді бірі ... тігеді; декораторлар иллюстрация іріктейді,
жарықтандырушылар ата-аналар көмегімен жарық етуге қажеттінің бәрін тауып,
сым жүргізіп, шамдарын ... ... ... ... ... ... кейіпкерлердің фигуркалары мен декорайиялар ... ... ... әділ ... ... ... бір-бірінен
үйрене білуге тиіс.
Балалар театрын құру жөніндегі күрделі әрі көп ... ... ... ... ұжымдық жұмыстың табысты болуы әрқайсысының адалдығына
байланысты екендігіне олардың көзі жетеді.
III ... ... үй ... әр ... оқу бағдарламасы бойынша
беріледі.
Табиғаттану пәні бойынша жарықтардаи немесе күзгі гүлдерден ... ... ... ... ... ... ... ауа
райы календарын жүргізу сияқты тапсырмалар беруге болады.
Мақал-мәтел іріктеуді, әдеби викториналарға сұрақтар ... ... ... ... ... даярлап, оларды клуб
сабақтарында ... топ ... ... жақсы. Үйде балалар
жолдастарымен бірге кішігірім ойындарды, билерді зор ықыласпен ... ... ... және ... ... бақылауға байланысты
("Терезе алдындағы бақша", "Терезе алдындағы орман", ... ... ... ... үй ... ... етіп алуға да болады. Балалар
өз "бақшасынан" өнім жинайды, өз еңбегінің жемісімен сыйлайды.
"Терезе алдындағы орманды" ... ағаш ... ... ... шыршаның, қарағайдың тұқымынан өсіре алады. Бұл ... ... топ ... ... ... ... ... еңбектің түрлері әр түрлі, бұлар қластағы
кезекшілік, мектеп территориясын тазарту, мектеп бақшалары мен ... ... ... мектептен тыс коллективтік еңбегі (көшелерді,
аулаларды көгалдандыру, т.б.). ... ... ... балаларға үлкен
тәрбиелік ықпал жасайды, бірақ бұл үшін еңбекті ... ... ... ... ... міндет бөлуді ойластыру керек.
Қоғамдық тапсырмалар балаларға ойын түрінде ... ... ... ... ... ынтасын күшейтеді, оларды ... ... ... ... мектептердің бірінде «Гүл
ауруханасы» деген әңгімені оқығаннан кейін оқушылар өз класында ... ... ... Гүл "дәрігерін", "санитарларын" сайлады, терезе
алдының бірін "аурухана" етті. "Дәрігер" мен ... ... ... ... қарап шықты. "Ауру" гүлдер кластағы терезе
алдына ... ... ... ... үшін ... ... сүртті, қурап қалатын бұтақтарын қырқып тастады, су себу үшін
үйден себізгілеушілер әкелді. Гүлдерді ... ... ғана ... ... ... ... бәрі де ... өсімдіктердің
тезірек "жазылғанын " тіледі.
Бұдан соң класта класс кітапханасының кітаптарына және оқушылардың өз
кітаптарына арналған "ауруханалар" ... ... ... ... ... сыртын қаптады.
Балалар үшін осындай қызықты істерден олардың ... ... ... ... қатынастардың дамып, нағаюына барынша игі ықпал етеді.
Бірлескен әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... көріністі дұрыс бағалауға үйренеді. Олар кластағыға қарағанда,
класс санитарлары мен ... және т.с. ... зор ... ... ... белсенді түрде талқылайды. Балалар өз
құбыларының қасиеттерінен олардың жолдастарына қарым-қатынасын: ... әділ ме, әділ емес пе, ... ма, ... емес ... көрсетс білуі маңызды. Педагог балаларды ... ... де ... түрде талқылауға бағыттап отыруға, оларды
жолдастарына әділ әрі ... ... ... ... ... ... қоғамдық майдалы жұмыс балаларды жақындастырады.
Жолдасына деген ... ... ... ... ... ... айналады.
Оқушылар сурет салумен айналыса бастағаннан бері жыл ... ... ... ... бейнелеу өнерінің құралдарымен оқытудың
және дамытудың басты формасы болып қала берді. Мұнда ... өз ... ... және ... тыс ... өздеріне қажет болатын білім
мен дағдыларды үйренеді.
Балалардың бейнелеу қабілетін дамыту бұрынғысынша көз ... ... ... пен есте сақтай білуге жаттығу арқылы жүзеге
асырылады. I ... ... ... ... ... материал түрінде II класта да қолдануға болады. ... те ... ... ... ... әр ... ... адамдар
мен табиғатқа өз көзқарасын білдіруіне үйрету. Бұл көзқарас адамдардың іс-
әрекетін балалардың бағалай ... ... ... ... ... түсінуінен көрінеді. Бағалай білу енді "мен үшін ... ... ... ... немесе мейірімсіз қарайды" деген принцип бойынша
ғана анықталмайды, "мейірімділік" пен "мейірімсіздік", "барлығына қатысты"
деген ... ... жеке ... ... ... ... ... адамдардың
іс-қимылы мен әрекетін дұрыс бағалай білуге үйретуге болады. Егер ... ... пен ... ... қалай түсінетіндігімен,
оның жеке өзінің ... пен ... ... ... ... ... баға беру әрбір оқушыға жеңіл
түседі. Көптеген сабақтың тақырыптары балалардың бойында адамдардын іс-
әрекеті мен ... ... ... баға бере білу қабілетін
дамытуға тікелей бағытталған.
Балалармен ... ... ... ... ... ... ... Оған балалардың бәрі бағалайтынын білу ... үшін ... ... ... ... бере ... балалардың назарын суреттердің
айқын сапасына: бейнелеудің әсерлілігіне, түс үйлесімділігінің дәлдігіне,
адамдардың мінез-құлқының дәл көрсетілуіне және т.б. аудару ... ... ... ... ... III ... ... жаңа графикалық техникасы - қаламмен сурет салудан бастаған
жөн. Қаламмен сурет салудың ... пен ... ... ... бар. Балалар қаламмен суретті тезірек салады, мұның өзі бұл
жаста балалардың тұрақты болмайтын ойын тез жинақтауына ... ... ... ... салу бала ... дәлдігі мен икемділігін дамытады,
өткені ... әр ... ... және әр ... үйлесімділігімен жүргізе
білуді талап етеді. Қаламмен жұмыс істеу балаларды сурет салуды дәлме-дәл
ұйымдастыруға ... тыс ... да ... сурет салуды іс жүзінде пайдаланудың
мүмкіндіктері көп. Бұл техникамен орындаған ... ... ... үшін материал бола алады. Мұндай ... ... ... ... бәрі ... бейнелеу өнері қызметіне тақырыптар мен
сюжеттердің неғұрлым кең ... ... ... ... әсерін толық
жүзеге асыруына мүмкіндік береді.
III класта тақырыптық тапсырмалардың бәрі дерлік адамды ... ... ... ... ... Бұл ... ... адамның дене бітімі пропорциясының арақатынасы жиі бұзылып
тұрады. Балалардың көпшілігі әдетте адамның басын анағұрлым үлкен ... ... ... етіп ... ... ... балалар суреттерінде адам
денесінің барлық мүшелерінің ... ... ... аударуы тиіс. Бірнеше
сабақ ішінде балаларды ... дәл ... ... ... ... ... қол жетеді. Дене бітімінің пропорциялылығы туралы ... еске ... ... және ... ... отырған оқиғаның мағынасымен
байланыстыру керек.
Дене бітімінің ... салу ... ... адамның қозғалысын
айқын бейнелеуге үйретумен, дене ... және ... бет ... ... ... ... кезде міндет жеңілдей түседі. Адамның дене
бітімін бейнелеуге үйретудің басты ... ойша және ... ... тапсырмалар болады.
Адамның дене бітімін қозғалыссыз (орнықты) қалпында ойша ... үшін өте ... ... ... да ... ... бірақ айқын
қозғалыстарды есте сақтау жеңіл. Салуға ... ... ... ... ... бірі балалардың бәріне көрсетеді. Мұғалім ... ... ... әрбір қимылға тән дене, аяқ, қол,
бас қозғалысына назар аударуға ... ... Ең ... суретте балалардың
адам қозғалысын айқын бейнелеуді үйренуіне күш салу; мұндай жағдайда
олардан ... ... ... ... ... ... ... адамдардың жүрісін бақылап көруді тапсырған дұрыс. ... ... тіпт ... кезінде де орындай алады. Кейін ... олар ... ... пайдаланады.
Мұғалім суреттің тақырыбы туралы балалармен әңгіме өткізе отырып,
балалардың "жақсы" мен ... ... ... көзқарасын анықтайды.
Балалар өз өмірінен әр ... ... еске ... Олар адамдардың
көбінесе барлық жерде бірдей әрдайым мейірімсіз ... ... ... ... адамның мейірімді бола алатынын, оның өзгеруі
мүмкін екенін түсінуге тиіс. Сөйтіп, адамдарға жалпылай баға ... ... ... ... бұл бала ... ерекшелігіне сәйкес
келеді, онда адамға деген көзқарас ... ... іс ... ... ... ... ... балалар адамдардың әрекеттерін
адамгершілік тұрғысынан өз бетінше бағалауға, өз ... ... ... ... ... етіп ... ... сурет салуға кіріспес бұрын өз суретінің ... ... ... ... және ... ... ... оқиғаны еске
түсіруге тиіс. Парақтың сыртқы бетіне балалар түсініктеме жазу жазып, екі-
үш ... ... ... ... ... ... тапсырмаларды орманға, баққа, парке
экскурсия жасағаннан кейін өткізген жақсы, Балалардың алған ... ... ... ... ... ... ... Мұғалім
белгілі бір жыл мезгіліне тән нәрсенің бәрі ... ... тиіс ... есіне салады, аса көрнекті орыс ... ... ... ... ... ... арқылы бала оны бағалауды,
аялауды үйренеді.
І-ІІ класта бейнелеу өнері сабағының түрлері әр түрлі болады. ... ... ... рөлі ... ... Бұл кез ... әңгімелер мен
ертегілерге салынған иллюстрациялар көрмелері мен конкустар, мерекелерді
безендіруге қатысу, күнделіктерін иллюстрациялау. ... ... ... оған ... тыс ... ... түрлері жөнінде де ... ... ... ... ... ерекше назар аудару
керек. Оқушыларға қандай да бір әдеби шығармаға ... ... ... ... ... ... немесе ең тәуір иллюстрациялардан альбом
жасауға болады. Өзіне ұнаған кітапшаға өз бетінше ... ... ... селқос қарамау керек. Гуашьпен салынган ... ... ... ... ... өте ... ... суреттерді мұғалімнің басшылығымен топ болып ... ... ... ... да ... бір ... ... оның бөлшектерін
салады.
Балалардың суреттері әрбір оқушыны жақсы білуге мүмкіндік ... ... ... ... суреттерді ұдайы қарап шығып,
салыстырудың маңызы өте зор. ... өзі ... ... ... ... оның суретке деген сезімі арқылы жорамалдауға болады.
Ашық, ақшыл түс ... ... ... балаға қуаныш ұялатқанын,
күңгірт, қарақоныр бояулардың оған жағымсыз өткенін көрсетеді. Суретте
бейнеленген кейіпкерлердің ... бет ... де ... ... ... ... басында парақтың сыртқы бетіне суреттің сюжеті туралы
қысқаша жазу керек екені жайында оқушылардың есіне ... ... ... ... ... ... тәрбие жұмысында неге ерекше назар
аудару ... ... ... ... ой салары анық тәжірибе.
1.1 Оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастыру.
Оқушылар іс-әрекетінің мазмұны оқыту мен ... ... ... шығады және жалпы орта білім мектептегі оқу ... ... және ... үлгі ... айқындалады. Оқу-тәрбие
жұмысының негізгі бағыттары, оны ұйымдастырудың формасы мен ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру мазмұны мен ... ... ... оны ... ... мұғалім рөлінің
психологиялық мәнін қарастырады.
Нақтылы сыныпта оқу және ... тыс ... ... ... ... ... мұғалім, біріншіден, оның тәрбиеде қаншалықты
мақсатқа жетуге ... ... ... ... ұжым өмірінің
мазмұны оқушыларға өзінің ... ... ... қарағанда
қанағаттандыруы абзал. Міне, бұл жерде оқушылардың түрліше әлеуметтік
бағалы ... ... ... ... бар ... ... еске алу керек. Мысалы: танып ... қол ... ... және ... ... ... оқу мен ... іс-әрекеттерінде бұл қажеттіліктерді жүзеге асыруда барынша мүмкіндік
жасау, оларға сүйене отырып, басқа бірқатар ... ... Олай ... ... ... бар ... әр ... бағалы емес, кейде тіпті әлеуметтік жат түрлерде бәрі бір іске
асырылады. Үшіншіден, коллективтік іс-әрекет мектеп ... олар ... ... — өзіндік сананы, өзін анықтауды, өзін бекітуді
т.б. жасауда ... ... ... ... ... үшін ұжым ... формалары қаншалықты әлеуметтік тартымды екенін ... ... ... аз жұмсау арқылы мектеп оқушыларына, атап айтқанда,
жеткіншектер жоғары ... ... ... қажеттіліктерге
қанағаттандыру және проблемаларды шешу, мысалы, олар сәндікке тон ағымдағы
формаларға ұмтылып ... ... ... ... ... ... оқу мен оқудан тыс іс-әрекетті ұйымдастыру формасының
психологиялық мағынасы біріктіру сипатын, яғни ... ... ... ұжым ... ... біріктіруді талап етсе, тәрбие тұрғысынан
тиімді болады.
Келесі шарт — ұжымдағы іс-әрекеттің әлеуметтік ... ... ... оқушыларының дүние көруін кеңейтіп, әлеуметтік ақиқаттың түрлі
жағын, ... ... көп ... ... ал ... ... өзіндік жеке позициясын — кәсіби жоспарда ... ... ... ... ... ... ... үлгісін
қалыптастыруда болсын — айқындауға көмектеседі. Осыған орай, оқу мен оқудан
тыс іс-әрекеттердің мазмұны проблемалы, белгілі бір жас ... ... ... жеке ... ... тән ерекшеліктерінен
туындайтын сұрақтарға толы болуы өте қажет. Ол ... ... оның ... ... ... оларды оқушылардың шешуіне көмектеседі.
Мектеп оқушыларының қатынасында, оқу ... ... ... ... түсінісуді неғұрлым көп құрып, пайдалануды керек
ететін, сонымен бірге балаларды өмірінің неғұрлым ... ... ... ... ... ... ерекше қызмет атқарады.
Бұл оқушылар ұжымының барлық өмірі мәліметке толы жағдайда нақты ... ... ... ... ... назарынан әлеуметтік-
саяси, ғылыми-техникалық, этикалық-философиялық тағы басқа ... ... ... тыс ... ... ... ... мәліметтенген, ал «мәліметтік айқай-шу» неғұрлым аз болған
жағдайда құру ... ... ... ... ... шарты — әсіресе
негізгі, жетекші ... ... ... ... Бұл шарт оқытушы,
балалардың өмірін ұйымдастыра отырып, негізгі функциясы өзі мүшелерінің
белсенді ... ... ... қасиеттерін тәрбиелеу болып
табылатын кластың пионер отрядын немесе комсомол ... ... ... асырылады. Пионер мен комсомол ұйымына сүйену балалар ... ... ең бір ... психологиялық шарты болып табылатын
оқушылардың жас шамасы ерекшеліктерін әжептәуір ескеруге мүмкіндік береді.
Іс-әрекеттің кез келген ... ... ... ... ... ... ... ықыластық білдіретін, өзара дос балаларды біріктіруді
ескеру пайдалы. Педагогқа бұл топтардың ерекшеліктерін ... ... ... ... т.б. біліп, ескеріп, пайдалануы керек.
Функцияларды бөлуде, ... ... мен ... ... ескеру оның тиімділігін бірқатар көтереді. Мысалы ұжымдық
бағыттылыққа ие ... ... ... ... бар ... тобы ... ... өткізуді басқара алады. Қандайда бір ерекше өзіне тән
ынталы бар топ ... ұжым үшін ... ... ... ... ... өзара байланысын ескере отырып, мұғалім екі жақты
мақсатқа қолы жетеді: топ мүшелерін коллектив өміріне енгізеді және ... ... ... ... ... өмірі қызметін ұйымдастыруда осыған
үлкен мән бере отырып, бұл ... ... ... ... ... жеңісін суреттеу үстінде ол: ... ... өте ... ... бұл істе ... ... ... барынша көзге түсті. Олар Куряждықтарды отряд-
отрядқа таразыға тартқандай-ақ бөлді: біреулердің достығын, ... ... ... ... ескерусіз қалдырмады. Озат құраманың
екі жеті бойы дамыл ... ... ... ... ... ... екен.
Өз қарым-қатынасының шеңберіне сүненген, шәкірттер ұйымдастыру
функциясын ... ... ... кез ... ... тек ... ғана емес, оның ауқымынан шыға отырып та жүзеге асыра алады.
Шәкірттердің оқу мен ... тыс ... ... ... мен
формасын сұрыптаудағы мұғалімнің психологиялық аспектісінің негізгі сәттері
осындай.
1.2. Мұғалім мен оқушылардың өзара қарым-қатынастары.
Мұғалімдер мен оқушылардың ... ...... ... ... маңызды жолдарының бірі. Мұғалім негізінен мұндай қарым-
қатынасты ұйымдастыру және ... ... ... ол оқушыны істің негізгі
өрісінде — мектепте — ... оның ... меп ... ... Бұл, ... араласу үшін көп материал береді, екіншіден, педагогтың ... ... әсер ... ... ... ... ... оның
өміріндегі көптеген факторларды ескере алады және соған ... ... ... ... ... ... ... шәкірттерге
ықпалын тигізеді, олай болуы бұл проблемалардың көпшілігі ... ... ... ... яғни ... ... адамдарға
қарағанда мұғалімге әжептәуір таныс ... ... ... ... ... ... ... әрдайым ұтымды
қалыптаспайды. Көп жағдайда бұл әрбір педагогтың басқару ... ... ... оның ... өзара ықпалы құрылатын функцияларды
тәрбиешінің орындау мәнерлері және тәсілдерінің түріне байланысты. Қолда
бар ... ... ... ... неғұрлым жиі кездесетін
оқушыларды басқару стилінің бес түрін сипаттауға болады.
Басқарудың автократтық (өзі билейтін) стилінде ... ... ... ... ... өзі ... іске ... Оқушыларға өзінің көзқарасын,
сын ескертпелерін айтуға, инициатива көрсетуге оларға қатысты ... ... ... ... ... ... қойып, оның
орындалуын қатаң бақылап отырады.
Басқарудың өктемдік стиліне ... ... ... тән.
Бірақ, мұнда оқушыларға қатысы бар коллективтік өмірдің ... ... ... ... мұғалім әрқашан да өзінің бағдарларына
сәйкес соңғы шешім қабылдайды.
Басқарудың демократиялық стилінде мұғалім ұжымға ... ... ... ... ... өмір ... ... нәтижесінде белгілі бір талғамға ие болады. Бірақ соңғы шешімді ... ... оның ... ... ... ... ... белгілі шыдамдылық көрсетіп, оларды түсінуге, олардың жеке
істері мен ... жете ... ... ... ... ... ... бірінші» позицияны алуға тырысады.
Басқарудың елемеушілік стилінде мұғалім шамасы келгенше оқушылардың
тірлігіне көп ... ... мен ... ету нұсқауларын
формальды орындаумен шектеле отырып, іс жүзінде оларды басқарудан ... ... ... тән ... ... ... ... өзіндік эмоциялық
күй-жайға байланысты жоғарыда сипатталған басқару стилінің кез ... ... ол ... ... ... ... ... жүйесін
шатастырып, жағдайға қарай жетелейді.
Басқару стилі мұғалімнің оқушылармен қарым-қатынас жүйесінің барлығына:
мұғалімнің өз ... ... ... ... ... ... ұжымындағы психологиялық жағдайға т.б.
әсерін тигізеді.
Ол неғұрлым айқын, мысалы, көптеген ... ... ... қарым-қатынас жасауына әсер етеді. Зерттеу, оқушылармен тығыз қарым-
қатынас жасауына қарай мұғалімдерді шартты ... төрт ... ... ... ... ... тұрақты араласатын мұғалімдерді жатқызуға
болады. Және бұл қатынас оқытушының ... ... ... ... ... ... пен ... үлкен
дәрежесімен ерекшеленеді. Мұндай педагогтар өте жиі ... ... ... ... тән.
Екінші топты оқушыларға сыйластықпен қарайтын, ... ... ... ие ... мұғалімдер құрайды. Бірақ түрлі себептермен
оқытушылардың балалармен қатынасының оқу ... тыс ... ... ... ... мектеп оқушылардың өздері ажырата алмайтын
қиындықтар туған жағдайда, шәкірт осы педагогқа барады, сонда ... ... пен ... ең ... ... әдеттегідей өтеді. Бұл
топта сондай-ақ демократиялық басқару стиліндегі мұғалімдер басым болады,
бірақ аздаған өктемдік стилдегі ... де ... ... ... ... ... араласун ашық тырысатын, алайда
араласы жоқ мұғалімдерді енгізуге болады. Бұл әр түрлі себептермен өтеді.
Біреуінің уақыты ... ... ... ... ... ... ... бұл мұғалімдер я тәрбиешілік кейіп қана
білдіреді; не ... ... ... ... сақтауды білмейді, не балалар
оны жақсы көрмейді. ... ... ... ... ... стильдер кездескенімен, басқарудың өктемдік стилі ... ... ... топқа оқушылармен араласатын іс мәселелерінің тар шеңберімен
шектелетін педагогтар жатады. Бұлар көбінесе басқарудың ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастары
педагогтардың ... ... жас ... атап ... мен ... ... ұмтылушылықты қалай ескеретініне
байланысты. Мұғалімдерге жеткіншектер мен жасөспірімдердің өз ересектігін
мойындату жиі ... ... ... ... ... стилі
жоқтардан). Ал, бұл сенімділік қатынасына жетуге белгілі тосқауыл ... орта және ... ... ... ... және балалар
кейбір мүшелерде ... ... ... ... ең алдымен,
мұғалімдермен) қатынастарында қобалжулық дәрежесі көбейе ... ... ... ... ... ... қалыптастыру жолдары
2.1 Оқыту процесінде оқушының іскерлік дағдыларын қалыптастыру жолдары
Оқушылардың ... ... өзін ... ... негізделген олардың
таным процестерінің барысын ... ... ... ... ... зерттеулер жинақталған. Бұл сыртқы көріністер ішкі
процестерге барабар келмесе де, олар іс ... ... ... ... ... ... жасау үшін негіз береді оқумен оқытудың
теорясы мен практикасының дамуының, сабақ берудің жаңа ... ... ... іс ... тапқан жаңалықтарының оқудың тиімділігін
жылдан-жылға арттыра түсетіндігі өзінен-өзі белгілі. Оқыту процесінің
теориясы оқыту процесінің екі ... ... ... практикалық мақсат үшін оқу процесі мен сабақ беру процесінің
жеке-жеке алып қараған ... ... ... ... ... ... кезде, педагогика мен психология оқу процесінің мазмүны
мен өту ... ... ... сүйенеді. Оқу адамның жеке басы
танымының ерекше түрі. Оқып жүріп оқушылар өздерін қоршаған дүниені ... ... ... ... да ... таным қызметінде елеулі айырмашылықтар бар, ... нені және ... ... ... ... жаңаны таниды, демек, барлық адамдар үшін ... ... ... және ... ... ... болса субъективті
жаңаны таниды десек, тек өздері үшін і-ама ... ... ... ... ... нәрсені ғана таниды. Ғалымдар өздерінің ғылыми ізденістері мен
зерттеулерінде қате жібереді, ... жиі ... да, ... ... ... ... жолы ... емес, ирек ирек соқпақты қиын.
Оқушы болса, жаңаны тани отырып, ең ... ... ... жүреді. Мүнымен
бірге ол жаңаны тікелей өздері емес, ғылымда сол кезде белгілі болған және
жасалып шығарылған білімді ... үшін оған тура да ... жол ... ... ... ... мұғалімнің басшылығымен таниды.
Оқушы ғылымды ғалымдардың қалай ашып және жасап шығарған қалпында емес,
қарапайымдалған түрінде, педагогикалық арнаулы лайықталып ... ... ... ғана таниды. Кез келген адамның танымдық қызметі, оның ... ... ... ба, немесе танылмаған ба) қарамастан, сол
бір ғана таным заңдылықтары бойынша ... ... ... ... ... ... ... береді, бүл теорияға лайық объективті
дүние тану процесі адамның сана-сезіміндегі сандық құбылыстардың бейнесінің
ерекше процесі болып табылады. Оқу ... ... ... күші мен ... ... ... оқушылардың оқуға деген ынтамы
мен ұлтылығын оятуға, олардың танымдық белсенділігін туғызуға ... Оқу ... ... меңгеру және іскерлік пен дағдылар процестерінен
құралады, оның үстіне, жоғарыда атап ... ... ... ең
жетекші әрекет болып табылады. Адамның материалдық дүниені тану ... ... ... ... оқудағы пайым қызметі де тап
осыдан басталары да сөзсіз. Мұнымен ... ... ... ... ... кору тәрізді, демек адамның сыртқы дүниенің ... не ... ... барлық (немесе түрлі) сезім органдарының
көмегімен жанасуы. Бүл процесте адамның естуі де, көруі де ... ... ... ... де, ... ... да ... мүмкін. Бұл оқушылардың қазірдің
өзінде бар түсінікті оқушының ... ... ... пайымдап қарау - бұл
жаңа материалды сылбыр ... салу ... ... қазіргі уақыттағы оқу
процесінде танылатын жаңа құбылыстармен кездесуі әрқашан да әсері: оқушы
мұғалімнің - ... ... ... және т.б. аш ... ... да, ... да; ол ... да, сызады да, сурет те салады және
мүғалімнің сұрақтарына жауап ... оған өзі де ... ... жасайды және өлшеп есебін де шығарады.
Мұнда мұғалімнің сөйлеу қызметінің екі жағы бар: мұғалім жаңа білімді
хабарлап жеткізеді де, ... ... ... ... ... Сонымен оқу танымындағы нақты пайымдап қарау іс жүзіндегі ... ... ... да ... ... пен ... процестері
бірнеше қайталанган кезде мидың үлкен ми ... ... ... пайда болады. Түйсіктермен қабылдап алу ... ... ... елес ... есте ... ... үшін оларды классификациялау мен жүйелеудің, белгілері
бойынша ... ... ... бар. Бүл ... ... іріленген
үлкен топтарын есте сақтауга және олардың ... ... ... ... ... ... ... пайымдаудан абстракшысы ойлауға
көшу процесі, нақты пайындаудың өзі сияқты, жаза ... ... ... ... нақтылау мен тексеру өзінің меңгерген ережесіне,
анықтауына, заңына мысалын келтіре ... ... Ол іс ... шеше ... де, жаңа ... талдап аңғара білуде де, оларды
бір топқа немесе бір түрге ... бір ... ... басқа бір ұғынға
әкеліп жеткізуде де көрінеді. Бірақ ол жаңа хабарлар алу, жаңа ... ... жаңа ... алу ... ... жұмыс істеу мақсаты үшін осы
білімдерді қайта жақсартумен пайдалану ісінде бәрінен де көбірек көрінеді.
Оқыту міндетіне, оқушыларды ... ... ... мен ... ... де ... Іскерлік пен дағдыға төселдіру
процесі, әдетте білімді меңгеру ... ... ... ... ... ... меңгерудің барлығы бірдей іскерлік пен дағдының
қалыптасуымен ... ... ... ... пен дағдының қалыптасу
процесі көптеген практикалық ... ... ... ... кезде санаға сүйенудің мәні мынада, оқушы өзіне нені, қалай,
не үшін және неге істейтінің біледі де түсінеді. Басқаша ... ... ... ... Ол сол ... қалай кірісу және оны қалай
орындау керектігін ... ... ... бұл ... ... пен ... әкеліп жеткізетін әрекеттің өзін орындау процесінде оңделіп те
жөнделіп кетеді. Іскерлікті ... ... ... ... ... ... ... өзі аяқтауға тырысып бағудан басталады - ол
меңгерген ереже негізде әріпті жазады, есеп ... ... ... ... ... мұғалімінің бақылауында бола ... ... ... ... ... ... ... қалай істеу керектігін үнем ойлап, ереже,
үлгімен салыстырым отырады. Алғашқы ... ... ... ... ... істе санасы түрде қолдану сәті аса күшті ... да ... ... ... алу ... бүтіндей барлық
әрекет көрсету сияқты, оны ... ... ... ... роль ... ... меңгеру процесінде оқушылардың ойлау қызметін
жандандыруға бағытталған таныс міндеттерінде әдетте нәтиженің өзі белгісіз
болып келеді, ... оның ... оғам ... үшін ... ... әдіс-
тәсілдері белгілі.
Іс жүзінде іскерлік пен дағдыны игеріп алу кезінде оқушылар, ... ... ... ... ... ... ... әріп) және ол күні
бұрым белгілі болған нәтижеге әкелетін әрекеттерге ... үшін ... ... атап ... ... ... жетілген сатысына келтірілген
әрекет деп түсініледі, адам ол әрекетті қалай жасағанын тіпті ... ... ... ол оны ... ашып-жұмғанша, автоматталғандағыдай тез орындайды.
Дағдының физиологиялық негізі байланыстың тұрақты қалыптасқан ... ... ... ... ... ... атап ... керек,
дағдыда да санаға сүйену бар. ... ... ... ... ... ... тура келмейтін болса да, бірақ ол әрекетті неге, не ... ... ... әрқашан да біледі.
Мысалы, оқушы жазу жазған кезде "а" немесе "б" әріптерінің таңбасы
қандай ... ... ... ... ... оқушы сөздердің негізгі
көпшілігінің орфографиясы туралы ойламайды, бірақ ол не жазу керектігін
ойлайды, ол ... ... ... ... ... ол үшін ... ... бар
екенін біледі. Дағдыньң пайда болу процесіне кейбір ... ... ... ... қайталау және мұндағы пайда болған байланысты
нығайту барысында ... ... ... ... ... береді,
-жазылатын әріптің элементтерінің таңбасын аналитикалық сапалы ... ... ... тез ... ... ал ... бүтіндей сөздерге
көшеді; шетел тілінің сөздеріндегі жеке сөз дыбыстарды анық айтудан-жеке
сөздерді қосып айтыға, ол ... ... ... ... пайдалануға
көшеді.
Дағдының пайда болу ... ... ғана ... сондай-ақ
автоматизмге жақыңдауына қарай жеке операцияларды өткізіп жіберуменде
сипатталады. Мысалы, алгоритмді игеріп алу ... ... ... операциялар мен расчеттар кейіннен өткізіледі алгоритм жырысын қалады.
Осының арқасында дағдының негізінде жатқан әрекетті ... ... ... ... бәрі оқу ... ... ... оқушылардың іс
жүзіндегі ... ... ... ... ... Оқушылардың
танымдық әрекетіне басшылық жасауды мұғалім жүзеге асырады, ол, мүғалім
оқыту процесінің ... ... ... ... ... ғылыми негізі
Жан-жақты жетілген азаматты тәрбиелеуде мектептің алдындағы ең басты
педагогикалық ... ... ... ойлауды, ғылыми көзқарасты
қалыптастыру болып табылады.
Осы ... ұлы ... мына бір сөзі еске ... ... ... хэм
көрінбеген сырын түгелдеген, ең болмаса, бөлшектеп білмесе адамдықтың ... Оны ... соң ол жан адам жаны ... ... ... бір ... сөздің терең мән жатыр. Адам айналасын танып білуі
керек. Оның үшін адамда терең білім, ақыл-ой ... ... ... ... жеке ... өзін қоршаған өмірді, оның
құбылыстарын ... ... ... ... оған ... баға ... ... өзіне мәлім болған табиғат пен қоғам құбыластары туралы
диалектикалық ... ... — адам ... ... ... оның өзін қоршаған дүниеге
яғни қоғамдық өмірге, табиғатқа өзіне ... және ... ... ... ... функцияларды орындайды. Атап айтқанда:
ғылыми дүниетаным табиғат және қоғам дамуын түсіндіреді, білімді
сананы қалыптастыруы арқылы ... ... ... ... ... функциясы сол көзқарастар мен сенім адамда
моральдық қасиеттерді және шындыққа эстетикалық қатынасты
қалыптастырады, мінез-құлықты шыңдайды, ынта-жігерді күшейтеді,
идеялық ... ... ... ... ... ішкі ... ... ойлау қызметін жандандырады. Бұдан оның дамытушылық
функцияны орындайтыны көрінеді.
Ұйымдастырушылық функциясы дегенде ... ... ... ... ... ... ... негізгі позициясы болады.
Ғылыми қозғалыстың болжау функциясы қоғам дамуының
заңдылықтарына негізделеді. Ол келешекте құру идеясын алға сүруде
көрінеді.
Дүниетанымдық тәрбиенің мақсаты оқушылардың ... пен ... ... ... ... ... ... күштері мен ойлауын, ерік
жігері мен сезімдерін дамыту болып табылады.
Дүниетанымдық тәрбиенің мақсаты оқушылардың табиғат пен қоғамды ... ... ... ... ... күштері мен ойлауын, ерік-
жігері мен сезімдерін ... ... ... тәрбиенің міндеттеріне ғылыми көзқарас пен сезімді
қалыптастыру жатады. ... ... пен ... негізгі бөліктерін
интеллектуал сезім, диалектикалық ойлау, қоғам мен табиғаттың ... ... ... ... ... ... ... ғылыми білімдерді меңгеру жолымен,
адамгершілік, мәдени, ... ... ... ... ... ... идеологияны қалыптастыру да ... ... ... ... ... ... халқымыздың ежелгі
дәстүрлеріне, әдет-ғұрыптарына, тіліне, ... ... ... ... ынсап-сабыр, әділет, білімділік сезімдерін жастардың
санасына сіңдіру ... пен ... ... ... ... ... болжай алу сияқты
қасиеттердің үйлесуі баланың еркін, дербес ойлы азамат болуының басты шарты
болып табылады.
Дүниедегі әрбір мемлекеттің, әрбір қағамның ... ... ... ... адамдар қандай да бір ... ... ... және ... ... істеуі, қызмет етуі керек.
Ұлттық идеология бүкіл қазақстан халқының рухани сезімдерін, ұлттық
мақтанышын, күш-құдіретін, арман-мүдделерін ... ұлы ... ... ... ... тек ... ... мүддесін көздемейді. Қазақстанда
жасайтын барлық ұлттыр мен ұлыстардың тең құқықтығын, ... ... ... ... ... ... тәуелсіздікпен байланысты болған мәселелерді
шешуге жұмылдыру қиын. Адамның қызмет озат идеологияға сенуіне ... ... ... өзін ... ... ... пен ... туралы (ғылыми материалистік білімдер ... ... орай ... ... құрылымдық компоненттеріне мыналар
жататынын ғылыми зерттеулердің нәтижесі көрсетуде:
ғылыми білімдер жүйесі.
көзқарас.
сенім.
адамның ... ... ...... ... компоненті болып, ғылыми
шындықтар системасынан ... ... ... ... адам ... ... құрылыстарының объективті жақтарын зерттейді, түсінеді, ұғынады.
Көзқарас – қоғамдағы және ... ... өз ... ... ... ойы, ... ... жиынтығы. Сенім адамның бойына нық орнап
қалыптасқан өмірлік ... оның ... ... ... ... (идеалы) – бұл ... ... ... ... ...... шындық құбылыстарды творчестволық
меңгеру, дүниетанымды жетілдіру мен сенімдерді іске асыруға ерікті бағыттау
бойынша адам ... ... ... ұзақ және ... ... оның ... жеке
көзқарастар және сенім жүйесі дамиды, қалыптасады. Олар жеке адамның әрекет
жасауына басшылық жасайды. Дүниетанымның ... ... ... мен тәрбие, ақпарат ... ең ... ... ... ... процесі әсер етеді.
Барлық оқу пәндерінің екі педагогикалық міндеті бар:
Тура міндеті – белгілі бір ғылымның заңдылығын ашу және факторын үйрету
Жанама міндеті – ... мен ... ... ... енгізу.
Экономикалық және экологиялық тәрбие оқушыларда ғылыми ... бір ... ... ... дүниетанымның бір бөлігі ретінде экономиалық сана-сезімді
қарастырамыз. Экономикалық ... ... ... ... ... ... ... орналасып басқарушылыққа тән
мынадай қасиеттерді ... ... ... ... ... ... ... творчестволық саналы
қатынас.
Оқушыларға экономикалық ... ... ... – жұмысқа
ыждахаттылықты, еңбек құрметті, уақыттың үнемдей білуді, ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
Мектепте алғашқы экономикалық білім экономикалық пәндер арқылы
беріледі, оған математика, ... ... ... т.б. ... ... экономикалық география пәндері арқылы ... күш пен ... ... даму ... ... ... ... Еңбек оқуы мен өнімді ... ... ... ... ... Экономикалық тәрбие сыныптан және
мемлекеттен тыс тәрбие жұмыстары ... да ... ... ... ... ... әңгімелесу, лекция, пікірталас,
конференция;
* Экономикалық білім сапасын лекторийлер, ... ... ... ардагерлермен, өндіріс озаттарымен кездесу ұйымдастыру;
* Оқушылардың өзін-өзі ... ету ... ... ... үнемділікке тәрбиелеу мәселелері халық педагогикасында да кең
көрініс ... ... бір ... Ол ... өмір сүре ... ... ... қатынасында терең гуманистік мән жатыр. Адам жердегі және
жер астындағы байлықтарды; су ресурстары, өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ... ... ... ... көбеюі
қамтамасыз ету, айналаны таза ұстау шараларын қолдану қажет.
Демек, табиғаттың сиын кейінгі ... ... үшін ... ... сананы, экологиялық мәдениетті қалыптастыру қажет. Ғылыми
дүниетанымның бір ... ... ... сана мен ... – мектепте
берілетін экологиялық білім мен тәрбиенің нәтижесі. Экология сөзі ... - үй, ... - ... ... сөздерінен алынған болып, бұл терминді
бірінші рет 1866 жылы ... ... ... ... ... ... мақсаты оқушыларда табиғат туралы тура көзқарасын
қалыптастыру, табиғатқа саналы және тәртіпті ... ... ... табиғат байлықтарынан тиімді де ұтымды пайдалануға үйрету және
келешек ... үшін өмір ... ... ... ... ... ... табылады.
Экологиялық білім география, биология, химия, еңбек, физика, әдебиет
сияқты пәндерді оқыту арқылы беріледі. Экологиялық ... ... ... тыс ... ... ... байланысты тәрбиелік шараларды
өткізу арқылы беріледі.
ІІІ тарау. Оқушы іс-әрекетін бақылау әдістемесі
3.1 Оқу процесінде ... ... ... ... ... еркеше бағдарлы мақсат көздейтін қызметі ретінде,
оқушыларды біліммен іскерлікпен, ... және ... ... ... қабілеттілікпен қаруландыратын кең мағынасындағы тәрбиенің
біртұтас маңызды бөлігі болып табылды.
Оқытуды тиімді ... ... ... ... деп
аталатын арнаулы саласы. Дидактика бұл білім мен оқытушының теориясын жасап
шығаратын педагогика саласы. Дидактиканың ... ... ... ... ашу, ... ... анықтау, оқытудың барынша
тиімді әдістері мен ұйымдастыру ... ... ... ... ... – жеке адамның қалыптасуының және ... ... ... ... дамытудың маңызды құралы. Білім мен ақыл-ойдың дамуы көптеген
жылдармен және әр қилы түрде, өздігінен білім алуға дейін жүзеге асырылады,
алайда ... тыс ... алу ... ... ... ... түрде
жүреді.
Оқытудың, білім маңызды қалған барлық басқа түрлерінен және ... ... ... айырмашылығы бар. Ол белгілі бір жүйеде және ... ... ... өтіп ... ... ... бағытталған
процесс болып табылады.
Әрбір пәнді оқыған кезде оқушылар білімінің кейбір жиынтығын меңгереді
және сол саламен байланысты белгілі іскерлік пен ... ие ... ... ... ... ... ... осы
терминдермен байланысты теориялық қорытындылар, өзара байланысты нақты
фактілер, ұғым ... ... ... жатады. Іскерлік дегенді іс
жүзіндегі қимыл, ... ... ... ... ... асыра алатын және
жаңа білім алуға алдағы уақытта ықпал жасай алатын әрекет деп ... ... ... түсіндіргеннен кейін білімді меңгеріп алады,
осындан соң географиялық картаны ... ... ... ... жаңа
білім алуынан кейін табады, сөйтіп, ол осыларға қалай жету керектігін біліп
алады. Дағдыға автоматтандырылған әрекеттерді жатқызып жүр. ... ... ... ... ... келтіріп жаза білуден біртіндеп ... ... адам жеке ... ... жазу ... және ... сөз етіп
қалай құрастыру керектігін ойланып отырластырып ... ... ... ... пен ... ... ... мәселесі кейбір таластыруды
туғызып жүр: дәстурлі аңықтаулар қайта қарауға жатқызылып келеді. Мысалы,
кейбір психологтар іскерлікті ... ... ... ... ... ... ... ұсынды, ол қалыптасқан дағдына үйлесімді болып келеді.
Мәселен, шетел ... ... ... ... ... ... жақсы мәлім, мұның мағынасы тез грамматикалық формалары мен
айту ережелерін ойланып тұрмастан ... және ... ... айтып
береді, сөйлеу үлгісінің үлкен практикасын көрсетеді. Алайда олардың талап
етілетін сәйкестігін жасап, белгілі сөйлеу немесе әңгіме ... үшін ... ... ... ... сөзде дұрыс қолдану сөйлемді дұрыс
келтіруден ... онда ... ... ... ... көрі ... ... талап етеді. Алайда, бұл мәселе ақырғы теориялық шешілімін
әлі де тапқан ... ... пен ... ... ... әр түрлі оқу пәндерінде
бірдей емес. Мысалы, тарихты оқығанда мынадай білімдерді игерудің рөлі
үлкен: ... ... ... ... ... ... есте ... оған қоғам дамуының жалпы заңдарын меңгеріп, қандай да болсын тарихи
оқиғалардың болу заңдылығын түсіну, сол ... ... ... білу қажет. Әрине, оқушы кейбір арнаулы ... ... ... ... ... үйренуі, хронологиялық таблицаны және
т.б. пайдалана білуі керек. Математикада ... ... ... ... практикада қолдана білу үлкен роль атқарады. Онда ең аз ... ... ... Өйткені есепті шығарған кезде әрқашаи ... ... ... керек.
Әрине, мұнда да кейбір автоматизм бар: шәкірттер көбейту таблицасын
негізінен автоматты түрде ... ... ... ... ... ... онда белгілі бір топтың немесе типтік есепті шығару
дағдысы да, таза түрдегі дағды емес.
Шетел ... ... ... ... ... де, ... автоматтандырылған дағды дәрежесіне жеткізілетін, оларды жасай
білудің де маңызы зор, ... ... іс ... сөзді пайдалану мүмкін
емес. Дәл сол сияқты, орфографиялық дұрыс жазуға, еңбекке үйреткенде ... ... зор ... бар. ... ... ... ... үшін
білімнің, іскерлік пен дағдының ... ... ... ... ... ... да ... да пайда болу негізгі
білім болып табылады, сондықтан да оқыту процесі ... ... ... мен ... ... ... ... жетекші буын деп
есептейді, демек тек білім ғана іскерлік пен ... ... ... ... оларды берік те орнықты етіп шығарады. Оқыту процесі әрқашан
да мұғалімнің басшылығымен өтеді. Бірақ сомымен бірге білім алу, ... ... ... бұл оқушының өзінің қызметі. Оны оқу деп атайды.
Хабарлама теориясы тарапынан алып қарағанда оқу дегенді хабарды ... ... деп ... ... оның жаңа хабарды табуға мүмкіндік ... ... үшін ... ... Ал ... ... оқушыларды
біліммен, іскерлік және дағдымен қаруландыру, ... ... ... қабілеттерін дамыту жөніндегі мұғалімнің қызметіне жатады.
Бұл дәстүрлі терминдік шектеу сәтті болып ... ... ... тарапынан келетін болса, мынадай сәйкестікке жол ... ... ... ... және ... Іс жүзінде "оқыту" термин ... ... жиі ... Бұл ... ... ... жақсы
үйлесіп тұрады. Оқу мен оқыту (сабақ беру) процестерінің өзі қызметтің екі
ерекше түрін жатады және ... ... ... сипатын көрсетеді.
Дидактика мен бүкіл педагогиканың ең маңызды саласы ... ... ... ... ... өзін ... ... қызметін ұйымдастыратын
әдістер мен тәсілдерді жасап шығаруды еңгізіді, ал олар оқушылардың білімді
тиімді меңгеруін, іскерлік пен дағдыны жасап ... және ... ... ... ... жүйесі оқудың ішкі механизмдерін білуіне, ... ... ... ... ... ... білім, түсініктерін
оқушылардың сана-сезімдеріне қандай әрекет-әсер ... ... ... ғана ... ... мумкін. Бұл сала әзірге мүлде
жеткіліксіз зерттелген және ... мен ... да ... аз
игерілген. Алай да оқу процесінің теориясы үдемелі қарқынмен дамауда.
3.2 Оқушылардың танымдық іс-әрекетінің нәтижесін бақылау және бақылау.
Оқыту процесінің маңызды ... бірі – ... баға қою. ... ... ... мәні және ... бар. Олар оқу тәрбие
процесін мұғалімнің дұрыс ұйымдастыру басшылығына байланысты.
Бақылау - бұл педагогикалық басшылықтың және оқушылардың ... ... ... ... ... жеке ... ... мен
қалыптасуын басқаруға балмайды. Бақылаудың психологиялык педагогикалық мәні
оқушыларға дср кезінде кәмек көрсету. ... ... ... ... білдіру, оқушыларды оқу тапсырмасын нәтижелі етіп орындау
үшін ынталандыру және іске ... ... ... мұғалім оқушыларға
ерекше көңіл бөліп, құрмет сезімін білдіруі тиіс. Егер ... ... ... қате ... оған дөрекі, өрескел сөздер айтып
ескерту жасауға болмайды.
Сабақтың барлық ... ... ... ... ... және олардың белсенділігін дамыту тиіс. Бақылау ... ... ... ... және баянды етуі бойынша оқу жұмысының
сапасы туралы толық ... алу өте ... ... ... ... түрлерін атауға болады. Олар тақырыптық бақылау, тараулар бойынша
оқтын-оқтын бақылау, қорытынды ... ... оқу ... ... ... ... ... тақырыбы және әрбір кезеңдері негізінде оқушылардың
білімді, іскерлікті, дағдыны игеруі тексеріледі. Сонымен ... ... ... ... ... ... өткен сабақтардағы оқу
материалдарымен толықтырады, кейбір ұғымдарды, анықтамаларды, ... ... ... ... ... ... бақылау әрбір тоқсанның аяғында оқу
бағдарламасының белгілі тарауын оқып ... ... ... Бақылаудың
мақсаты оқу бағдарламасы негізінде бақылау жұмыстары және түрлі техникалық
құралдар (оқыту машинасы, компьютер, электронды-есептеуіш машинасы ... ... ... ... ... ... оқушылардың алған білімінің
көлемін және сапасын, ... ... ... бақылау - барлық пәндер бойынша жыл ... ... ... ... және ... бойынша бақылау нәтижелері есепке
алынады. Оқушылардың жыл бойында алған теориялық және практикалық білімдері
анықталады. Сондықтан қорытынды бақылаудың негізі емтихан және ... ... ... ... Емтихан мен жылдық үлгерім бағаларынан
педагогикалық кеңестін шешімі бойынша қорытынды бағалар шығарылады. ... ... ... жұмысының тиімділігі мен мазмұны ... ... ... ... ... әдістеріне ауызша, жазбаша және
графикалық бақылау әдістері жатады. Бұл әдістерге қарағанда ... ... ... ерекшелігі бар. Олар машинасыз және машиналы
бағдарламалап бақылау әдістеріне бөлінеді.
Машинасыз бағдарламалап ... ... ... ... ... ... қолданып, оқушылардың теориялық және ... ... ... ... және білім беру мазмұны бөлімі бойынша
20-25 сұрақтар дайындап, әрбір сұраққа 4 вариантты ... ... ... ішінен бір сұраққа ғана ... ... ... ... ... дәл ... толық емес немесе басқа тектес ұғымдарға
сәйкес келеді.
Егер оқушының дайындығы жеткілікті болса, ол ... ... ... ... ... картасы арқылы табуы керек.
|Код нөмірлері ... рим ... |
|I |II |III |IV |V | ... ... ... ... |I
4
2
2
3
1
4
2
3
2
2 |4
2
1
3
4
3
2
1
4
1
4 | |
Бірінші графада код нөмірлері араб цифрларымен (II), бірінші— ... ... рим ... ... ал, ... ... варианттары арап сандық белгілерімен көрсетілген.
Сұрақ №1. Оқыту процесі дегеніміз не, оны дәлелдеп, ... ... ... ... ... ... танымдық әрекеттердің жүйесі.
2.Мұғалім мен оқушылардың оқыту процесін жүзеге асыруға бағытталған бір
ізділік әрекеттерінің жиынтығы.
3. Білімді, іскерлікті және ... ... және жеке ... ... ... ... ... мен оқушылардың ұжымдық танымдық іс-
әрекеті.
4. Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... қаруландыру.
Егер оқушы осы сұрақтардың ішінен бақылау картасы бойынша бірінші сұрақ
графикасындағы бірінші код қатарындағы үшінші вариантты ... онда ... ... ... берген болады.
Сонымен, мұғалім бақылау карталарын пайдалана білсе, сөзсіз оқушылардың
білімін аз уақыттың ... ... ... ... ... ... ... кезде мектептерде,
арнайы орта және жоғары оқу орындарында қолданыла бастады.
Барлық оқу орындарында техникалық ... ... ... ... Автоматтандырылған сыныптар «АК».
2. МикроЭВМ «Атат» және «ДВК».
3. Электронды емтихан ... ... ... ... ... ... ... тексеру, бақылау және
өзін-өзі бақылау мен тексеру жүйесінде қолданылады. Мысалы, электронды
емтихан алушы ... бір ... 40 ... ... ... ... тиімділігі оны оқыту процесінде дұрыс ... ... ... ... жаппай топтық және дербес
формаларын еске алған жөн.
Жаппай бақылау жағдайында ... ... ... ... ... ... ... Оларды орындаудың барысында оқушылардың
арасында ынтымақтастық, жолдастық сезім пайда болады, ... ... ... толықтырады, орындалған жұмыстарды өзара тексеріп, іске
асырады. Демек, ... ... ... ... ... ... процесінде оқушылардың өзін-өзі бақылауы өте қажет. Өзін-өзі
бақылау, олардың оқу бағдарлама ... мен ... ... мен
дағдысының беріктігі ақпарат алуын қамтамасыз етеді. Өзін-өзі тексеру
арқылы оқушылардың алған біліміне ... ... ... ... есеп
шығару және тәжірибе жұмыстарының нәтижесін бағалайды.
Топтық бақылауда белгілі оқушылар тобы ... ... ... ... ... оқушылар түрлі себептерге байланысты ... ... ... ауру т.б.) ... ... қажет етулері мүмкін.
Сондықтан, олардың жұмысын ерекше еске ... ... ... ... ... ... ... іскерлігін және
дағдысын терең, жан-жақты анықтауға мүмкіндік береді. Дербес ... және ... ... ... ... нәтиже береді.
Дербес бақылауда оқушылар жауабының логикалық бір ... олар ... ... ... қалай дәлелдейді, міне, осы ... ... ... ... ... ... ... тәсілдеріне үйрету, олардың
жауапкершілігін, өз күштеріне сенушілігін арттырады.
Оқушылардың үлгерімін бақылау нәтижесі бағалау ... ... деп ... ... ... ... орындау нәтижесін
білімнің, іскерліктің және дағдының сапасын анықтауды ... ... ... беру және ... ... бар. ... берудің мағынасы
оқушылар объективті білім алады, ой-өрісі кеңиді, ... ... ... ... ... ... ... жағынан
объективті бағалау жеке адамның қасиеттерін (еңбеккерлік, қайырымдылық,
дербестік, ұжымшылдық т.б.) қалыптасудың ... ... ... ... ... және бағалау танымдық іс-әрекет кезендерінің бірі болады.
Бұл ... ... ... - ... оқу ... ... олардың
үлгерімін және кері байланысын есепке алу.
Мұғалім оқушылардын білімді, іскерлікті дағдыны игеру сапасын тексеріп
қана қоймайды, ол ... ... ... ... ... ... біліміндегі кемшілікті жоюдың жолдарын іздестіреді.
Оқушылардың білімін бағалау үшін ... ... ... ... оқушы білімінің жақсы жақтарын және кемшіліктерін дәлелдеу;
ә) баға әділетті болуы ... ... ... әдейі төмендетуге, оған
өте жеңіл-желпі қарауға және ымырашылыққа салынуға болмайды;
б) әрбір баға — бұл тек қана білімді есепке алу ... ол шын ... ... ... ... ... немқұрайлылыққа салынуға
болмайды;
в) оқушылардың кейбір теріс қылықтары үшін бағаны жазалау ... ... ... ... ... ... және бағалауды сабақтың әрбір кезеңінде
іске асыру ... ... ... ... көрсетіледі. Біздің мектептерде
үлгерімді бағалау жүйесі бес балды болып қабылданған:
«5» бағасы — оқу ... ... дәл ... бір ... ... ... ... - материалды толық біледі, бірақ болар-болмас кемшілігі бар
жауапқа қойылады;
«3» бағасы — жауабы негізінен дұрыс, бірақ толық ... ... ... еске ... жауапқа қойылады;
«2» бағасы - оқушы жауабында қателіктер, ... ... ... бағасы — тексерілген оқу материалы бойынша білімі жоқ, толып жатқан
өрескел қателері үшін қойылады.
Оқушылардың білімін ... ... ... тек қана баға ... ... ... оқушы оқу материалын қалай ұқты, ... ... ... дәл, анық, міне, осы жағына баса көңіл аударуы
керек. ... ... ... ... үлгерім динамикасын,
білімдерін тексеруде олардың ынтасын зерттейді, тексерудің үнемі жүйелі
түрде болып отыруын ... ... ... ... ... көрсетудің әр түрлі жүйелері
«балл» ... ... ... де қолданылады.
Венгрия, Югославия және Чехославакия елдерінде «бес» баллды жүйе
қолданылады. Венгрия меы Югославияда ... ... ... ... баға, ал
Чехославакияда «бір» жоғары, «бес» төмен баға болып қойылады.
Румыния, Голландия және Ауғаныстан мектептерінде оқушыларға 1-ден ... баға ... ... ... 1 өте ... ал ... ... көшіру
5, 6 сандық белгілермен бағаланады.
Францияның бастауыш мектептерінде ... 10 ... жүйе ... ... 20 баллдық ... ... баға ... ... Штаттарында оқушыларға баға қоюда әріп жүйесі
қолданылады: А, В, С ... Д, Е ... ... ... оқу орындарында бір
жастағы әр түрлі дарынды оқушылар топтарға бөлінеді: А – ... В ... С – ... Оқушылардың топқа жататынын анықтау үшін оны әр
түрлі сыннан өткізеді, соның нәтижесінде оған ... ... ... ... «Дарынды» оқушыларды дамыту үшін ерекше жағдай
жасайды, «қарапайым» оқушылар тек қана «практикалық» ... және ... ... алады.
Жапонияда оқушылардың білімін есепке алу және бағалаудың басқа
формалары қолданылады, оны ... деп ... ... ... жауабын
тындап болған соң оған: «Бүгін сенің жауабың өткенге қарағанда әлдеқайда
жақсы және тыңғылықты, ... ... ... дейді. Бірақ,
оқушыларға баға қойылмайды. Өйткені, материалды игеруді есепке алу үшін
логикалық есептер ... және әр ... ... ... ... ... Тестер бойынша оқушылардың жауабын 10-нан 100-ұпайға ... Оқу ... ... ... ... ... Онда ... алған ұпай саны алынады.
Куба мектептерінде емтихан және баға қою жойылған. Толық мінездеме ... ... оған ... оқу ... ... және ... жөнінде барлық мәліметтер енгізіледі.
Есепке алу – бұл оқытудың белгілі ... ... мен ... жинақтан қорыту.
Үлгерімді есепке алуда мынадай мәселелерді еске алған жөн:
— оқу бағдарламасы ... ... және ... ... ... ... ... және дағдысын жан-жақты бақылау
керек;
— әрбір аяқталған тақырып бойынша оқушылардың ... ... ... ... ... ... оқушылардың үлгерімін орта арифметикалық мәліметтерге сүйеніп
бағалауға болмайды;
— оқушыларға байыңды толық мінездеме беру үшін ... ... ... ... ... ... ... жасау қажет.
Сонымен, әрбір мұғалім оқу жұмысын есепке алудың ... және ... ... ... оқу ... ... объективті мәліметтердің болуы тиіс.
Осы мәліметтерге сүйеніп, мектеп басшысы әрбір мұғалім ... ... ... ... ... ... ... отыру, оларда шеберлік пен дағдыны
қалыптастыру сабақты оқыту мақсаттырының және білімдерді меңгерудің қажетті
алғы шарттарының бірі ... ... ... ... ... ойлануы, шеберлігін және
дағдыларын дамыту мәселелері ... ... ... және әдіскер
мұғалімдердің назарын аударуда.
Психолого-педагогикалық әдебиетте оқу процесінідегі ... ... деп нені ... ... және ... арақатынасы қандай деген
мәселеге тоқталғың келеді. ... оқу ... ... ... түрде
меңгеру, ал іскерлік білімді меңгеру процесінде туатын міндеттерді шешу
әдістері. Мектепте ... пән ... ... ... ... ... біз ... оқытуда қалыпта айтылатын шеберліктерді шартты
түрде төмендегідей топқа бөлеміз:
тарихи білімдер деректерін талдай ... ... ... мен ... ... мен ... ... елеулі белгілері мен байланыстарын айыра
білу, ... ... ... ... ... ... және ... баяндай білу;
хабарлар, баяндамалар, рефераттар, саяси хабарлар дайындау және ... ... және ... ... ... мен шеберлік арасында өзара ... мен ... ... ... ... санасы, сипаты, оларда қалыптасқан
білімдер жүйесімен белгілі болады. Білім әр ... да ... ... жүйесіне сүйенеді де, өз тарапынан жаңа шеберліктер мен
дағдылардың ... ... ... табылады. Оқытудың әрбір сатысында
білімдердін шеберліктердің және дағдылардың ... ... ... ... шешерде сол "тапсырманың өзін, сонымен бірге
оқытылатын материалдың мазмұнын түсініп алмай шеберлікті ... ... Бір ... ... бір ... оқушыларды да шеберліктің даму
дәрежесінің әр түрлі ... ... аса ... деп ойлаймын. Мүның озі
оқушылардың ақыл-ойының жалпы ... да ... ... ала ... ... ... пен ... да байланысты. Қалыптасқан
шеберлік оқушылардың тапсырманың өздеріне таныс түрін жаңа ... оқу ... өз ... ... білу ... ягни ... оқу ... орындауда инициатива көрсете отырып,
мәселені шешудің жаңа тәсілдерін табуын, қолдана білуін көрсетеді.
Шеберлікті қалыптастырудың ... ой ... ... ... ... табылады. Белгілі шеберлікті, мәселен құбылыстарды дайындауды
оқушыларда қалыптастыру үшін, мұғалім осы ... ... ... ... ... тарихи материалға қолдана отырып түсіндіреді. ... ... ... ... басымдығымен көзге түседі.
Оқушылардың ... білу ... ... ... ... өлеулі бағьптарды өз бетімен белгілей білуі және бұл жұмысты өздері
оқып отырған құбылыстар мен ... ... ... ... ... және сөйлеу қабілетінің дамуы, шеберліктері мен
дағдыларыинң қалыптасуы білімдерді игеру, оларды ... ... ... ... ... ... екі жағы.
Қорыта келгенде, оқушылардың іскерлігі дағдысы мен ... ... ... ... ... ... ... айта кеткім келеді.
Жалпы мұғалім оқушылардың ойлау қызметін дамытып және ... ... ... ... мен ... білу ... Ол
оқушылардың ойының дамуына және оларда ... өз ... ... қалыптастыруға көмектеседі.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қоянбаев Ж.Б. Подагогика. Алматы, ... ... Е., ... . ... ... Савин П.В. Педагогика. Алмты, 1988ж
4. Ильина А. Педагогика. Алматы "Мектеп баспасы", 1977ж
5. //Қазақстан мұғалімі. 1999 жыл 28 ... ... ... ... 1999 жыл № 257-600 ... // ... география, химия 1999 жыл № 1
8. Тарих сабақтарында оқушылардың танымдық қызметін дамыту. Т.Тұрлығұл
// Қазақ тарихы 1995ж ... ... Ә. ... ... ... мен әдістемесі //Қазақстан
жоғары мектебі. 2004 ж №1.
10. Байсерке Л., Аңламасова Г. ... ... ... ... ... ... ... 2004ж
11. Әбдікәрімова Б., Соколова М. Оқыту техлогиясының білім сапасын
көтерудегі ... ... ... ... Ә. ... ... ... және оқу-әдістемелік
кешен қалыптастыру мәселелері жөнінде //Қазақстан жоғары мектебі,
2004ж №2.
13. Жапбаров А. ... ... ... ... ... ... 2003ж.
14. Жақыпбекова Г. Бейімдеп оқьпу арқылы ілімді ... ... ... - 2004ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының оқу мен жазу дағдыларын қалыптастыру жолдары24 бет
Бейнелеу өнері сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру43 бет
Көмекші мектеп оқушыларының сөйлем құрау дағдыларын қалыптастырудың әдістемелік негіздері35 бет
Морфологияны оқыту кезінде оқушылардың іскерлігі мен дағдыларын қалыптастыру жағдайлары және әдістері мен тәсілдері21 бет
Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру54 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін дамыту206 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь