Әлеуметтану ғылымының шығу тарихы. Әлеуметтану әлеуметтік-гуманитарлық жүйесінде. Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары. XX ғасырдың әлеуметтануы. Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде. Әлеуметтік институттар мен әлеуметтік процестер

1 Әлеуметтану ғылымының шығу тарихы. 2 Әлеуметтану әлеуметтік.гуманитарлық жүйесінде.
3 Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары. XX ғасырдың әлеуметтануы.
4 Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде. Әлеуметтік институттар мен әлеуметтік процестер
Қандай да ғылым болмасын белгілі бір объективтік қажеттіліктерге, өмір сұранысына байланысты пайда болады. Сондықтан біздің нақтылы ғылым туралы біліміміз шектеулі, біржақты, үстірт болмау үшін әрбір ғылымның шығу, пайда болу тарихын білу қажет.
Әлеуметтанудың шығуының түп-тамыры көне заманға ұласады. Бұдан мыңдығын жылдар бұрын грек ойшылдары әлеуметтануға қатысты мәселелермен айналысқанын байқаймыз. Олар біздің жыл санауымыздан бұрынғы ІY ғасырда өмір сүрген гретің ұлы ойшылдары Платонның «Заңдар», «Мемлекет туралы» еңбектері мен Аристотельдің «Саясат», т.б. еңбектерінде әдет-ғұрыптарды, салт-дәстүрлерді, адамдардың өзара қарым-қатынастарын зерттеп, оларды қорытып, қоғамды, оның әлеуметтік саласын одан әрі жетілдіруге бағытталған практикалық ұсыныстар жасады.
Платонның «Мемлекет туралы» еңбегіндегі негізгі тұжырым әлеуметтік мәселелерді сыни талдаулардан өткізіп, қоғамды жетілдіруге бағытталған саяси ұсыныстар жасау болып табылады. «Қоғам басшысынан бастап бұзылады» деп, ол зиялылардан адамгершілік тазалықты талап етеді. «Қоғамды билеудің негізгі құралы билік жасау емес, бедел». Платонның ойынша, мемлекеттің ойдағыдай өмір сүруін қоғамның негізгі үш құрамдас бөлігінің (өндірушілер, әскерлер, билеушілер) үйлесімді ықпалдастығы қамтамасыз етеді.
Аристотельдің пікірінше, мемлекеттің негізгі мақсаты қоғамда көптің бәріне ортақ игіліктер мен әлеуметтік әділеттілікке жету болып табылады. Бұған белгілі бір заңдар мен билік құрылымдарына негізделген берік мемлекеттік ұйымдар арқылы ғана жету мүмкін екендігі ескеріледі.Бұл мәселелер жаңа дәуірде Макиавелли, Руссо, Гоббс, т.б. еңбектерінде де өткір тұжырымдалған.
Өз ойым. Біз кез келген ғылым туралы білу үшін, оның шығу тарихын өткенін ой елегінен өткізуіміз керек.
Жалпы, әлеуметтану ғылымының тарихы сонау ықылым заманнан бері келе жатыр. Олай дейтініміз, көне дәуірде өмір сүрген грек ойшылдары әлеуметтік мәселелермен көп айналысқан және көп еңбектерінде баяндаған.
Мысалы, Платон әлеуметтік мәселелерді сыни талдаулардан өткізіп, ұсыныстар жасау барысында «Мемлекет туралы» еңбегінде тұжырым жасаған.
Ал, Аристотельдің пікірінше, мемлекеттің басты мақсаты-қоғамдағы адамдардың әлеуметтік әділеттілікке жету. Оған жету белгілі бір мемлекеттің заңдары, көптеген ұйымдары болуы тиіс.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей ... ... ... ... ... шығу ... ... әлеуметтік-гуманитарлық жүйесінде. Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары. XX ғасырдың ... ... ... жүйе ... ... институттар мен әлеуметтік процестер.
Топ: Қ-513
Орындаған: Тұрсұнова Т.Н.
Тексерген: Мамырбеков А.М.
Семей 2015 жыл
Әлеуметтану ғылымының шығу тарихы.
Қандай да ғылым болмасын белгілі бір ... ... өмір ... ... пайда болады. Сондықтан біздің нақтылы ғылым туралы біліміміз шектеулі, біржақты, үстірт болмау үшін әрбір ғылымның шығу, пайда болу тарихын білу ... ... ... көне ... ... Бұдан мыңдығын жылдар бұрын грек ойшылдары әлеуметтануға қатысты мәселелермен айналысқанын байқаймыз. Олар біздің жыл ... ... ІY ... өмір ... ... ұлы ... Платонның , еңбектері мен Аристотельдің , т.б. еңбектерінде әдет-ғұрыптарды, салт-дәстүрлерді, адамдардың өзара қарым-қатынастарын зерттеп, оларды қорытып, қоғамды, оның әлеуметтік ... одан әрі ... ... ... ... ... ... негізгі тұжырым әлеуметтік мәселелерді сыни талдаулардан өткізіп, қоғамды жетілдіруге бағытталған саяси ұсыныстар жасау болып табылады. деп, ол зиялылардан адамгершілік ... ... ... . Платонның ойынша, мемлекеттің ойдағыдай өмір сүруін қоғамның негізгі үш құрамдас бөлігінің (өндірушілер, әскерлер, билеушілер) үйлесімді ықпалдастығы қамтамасыз етеді.
Аристотельдің пікірінше, ... ... ... ... ... бәріне ортақ игіліктер мен әлеуметтік әділеттілікке жету болып табылады. Бұған белгілі бір ... мен ... ... ... ... ... ұйымдар арқылы ғана жету мүмкін екендігі ескеріледі.Бұл мәселелер жаңа дәуірде Макиавелли, Руссо, Гоббс, т.б. ... де ... ... ... Біз кез ... ... ... білу үшін, оның шығу тарихын өткенін ой елегінен өткізуіміз керек.
Жалпы, әлеуметтану ғылымының тарихы сонау ықылым ... бері келе ... Олай ... көне ... өмір ... грек ... ... мәселелермен көп айналысқан және көп еңбектерінде баяндаған.
Мысалы, Платон әлеуметтік мәселелерді сыни талдаулардан өткізіп, ұсыныстар жасау барысында еңбегінде ... ... ... пікірінше, мемлекеттің басты мақсаты-қоғамдағы адамдардың әлеуметтік әділеттілікке жету. Оған жету белгілі бір мемлекеттің заңдары, көптеген ұйымдары ... ... ... ... ... ... ... Гоббстың еңбектерінде бұл мәселелер тұжырымдалған.
Әлеуметтану әлеуметтік-гуманитарлық жүйесінде
ұғымы латын тілінің қоғам және гректің logos - ... ұғым ... ... ... Социология, яғни әлеуметтану қоғамның пайда болуының, ондағы әлеуметтік байланыс, қатынастардың, алуан түрлі әлеуметтік адам бірліктерінің , ұйым, мекемелердің, институттардың, құбылыстардың, ... ... ... ... ... ... Әлеуметтану ұғымын ХIХ ғасырдың ортасында атақты француз әлеуметтанушысы О.Конт енгізді. Оның алғашқы мазмұны қоғамтану болатын. Тек қана кейіннен, әлеуметтану пәнінің осы ... ... ... рет ... ... ол ... ... дәл атын тапты. Ендігі жерде біз әлеуметтанудың объектісі мен ... ... ... ... ... Бұл екі ... бір-бірімен тығыз байланысты болғанымен, олардың айырмашылығы бар.
Объект ... - ... ... ... ... ... ... ол қоғам, адамдар, оның алуан түрлі бірліктері (отбасы, топ, тап, ... ... ... ... т.б.), ... ... өзі, оның барлық іс-әрекеті, қызметі, санасы, тәртібі, т.б. Бұлар зерттелетін ... ... ... ... тәуелсіз, тыс өмір сүреді. Оларды адам өзінің теориялық немесе практикалық мәселелерін шешу арқылы алға ... ... жету үшін ... ... әлеуметтану пәні шығады.
Менің ойымша әлеуметтану ұғымы жалпы қоғамды зерттейтін ғылым. Ал қоғам дегеніміз-әлеуметтік ұғымдардың жалпылама атауы десек те болады. ... ... ... ... ... жалпы заңдылықтарды зерттейді. Оның ішіне әлеуметтік мекемелер, әлеуметтік институттар, ... ... ... ... ... ... айтсақ, бірден оның тарихын, кім ойлап тапқанын білгіміз келеді. Ал оны ең алғаш ғылымға енгізген француздың ... ... ... Ең алғашында әлеуметтану қоғамтану деп аталған. Тек кейіннен ғана ол өз атын тапты. Тағы бір ... ... ... ... пәні мен ... өзін ... ... яғни шатастыруға немесе бірге қарастыруға болмайды. Бұл екеуі бір-бірімен тығыз байланысты болса да, айырмашылықтары да бар. ... ... ... ... орта ... ... ... адамның өзі де обьект болып табылады. Адамның ... ... ... санасы. Әлеуметтік институттар, мекемелер де обьект болып табылады. Олар зерттеледі және субьекттен тыс өмір ... ... ... соң ... пәні шығады.
Әлеуметтану пәнінің байланыс, қатынастар жиынтығы қоғамның біртұтас жүйесін құрайтын нақтылы ... ... Олар ... объектіде, құбылыста, процесте ерекше ұйымдастырылған белгілі бір әлеуметтік жүйе ретінде ... Ал, ... ... ... ... ... мен зерттеушінің алдына қойған мәселелерінің мақсаты мен сипатына, оның ... ... ... және өз ... ... ... - ... байланысты. Зерттеу пәні әр уақытта зерттеу объектісін қажет етеді, бірақ, оған кірмейді, онымен тең емес, өйткені бір ғана ... ... ... ... ... ... шешу үшін зерттелуі мүмкін. Осыған орай әлеуметтанудың пәні зерттелетін ... ... ... ... ... пәнінің басты міндеті - әлеуметтік жүйелерді типологизациялау (яғни, ортақ белгілеріне қарай жіктеу, топтау), әрбір әлеуметтік объектінің байланысы мен қатынастарын заңдар ... ... - бұл ... ... ... жүйесін басқару, оның тәртібін реттеу, оның іс - әрекет, қызмет ету тетіктерін анықтау болып табылады. Сонымен, ... - ... ... пен ... ... негізгі бастамасы ретінде болса, ал, әлеуметтік заңдылықтар бұлардың мәні мен ... ... ... ... ... дегеніміз, нақтылы қоғамдағы қоғамдық қатынастардың жиынтығы. Бұл қатынастардың жиынтығы жеке тұлғалар мен олардың белгілі бір тобының белгілі бір кеңістікте, уақытта іс - ... ... ... ... да бір ... ... ... әр уақытта адамдардың өзара қарым-қатынасынан және қоғамға қатынасынан көрінеді. Сондықтан әрбір қоғамдық жүйенің әлеуметтік жағы ... ... ... ... - әр түрлі жеке тұлғалардың бірігіп істеген қызметінің жемісі, нәтижесі. Бұл олардың бір - бірімен байланыс - ... ... ... Ал, ... ... ... алатын орны, атқаратын рөлі және әр түрлі жағдайлары бір - ... ... ... үрдістерге қатынасынан көрінеді.
Әлеуметтану пәнінің қалыптасуы әр уақытта оның категориялары арқылы жүзеге асырылады. Категориялар өмірдің нақтылы шындығын, әлеуметтік құрылымның дамуындағы ... ... ... қатынастар мен байланыстарды бейнелейді. Олар осы қатынас, байланыстардың тұрақты, қайталанатын, маңызды түрлерін және ... мен ... ... іс - қимылын көрсетеді. Бұл категориялар бір - бірімен тығыз байланыста, ... ... олар ... бір - ... ... ... тұрмайды.
Категориялардың негізінде әлеуметтанудың заңдары қалыптасады. Әлеуметтанудың категориялары алуан түрлі болады. Бұған адам қоғамына тән қасиеттердің бәрі ... ... екі ... категорияға басты назар аударады. Ол - қоғам және тұлға. Ал, қоғам туралы әлеуметтану мәселесі қозғалғанда төмендегі категориялар ... ... ... Ол - . Бұл ... арасындағы әр түрлі қарым - қатынастар. Осы қарым - қатынас, байланыстардың негізінде олардың күнделікті өмірі мен іс - ... мұң - ... ... - ... ... ... бірлестіктер қоғамды қайта құру, өзгерту субъектісі болып саналады және бұл - ... ... өзін - өзі ... ... ... ... ... түрлеріне: отбасы, адамдардың әлеуметтік - таптық, топтық, әлеуметтік - демографиялық, ұлттық, территориялық, мемлекеттік және бүкіл ... ... ... қозғалыстары, т.б. жатады.
Әлеуметтануда әлеуметтік құбылыстар мен процестердің бес ... заңы ... ... ... ... өмір сүру ... Мысалы, егер құбылысы болса, ол әруақытта ... ... ... ... құбылыстардың даму тенденцияларын анықтайтын заң. Мысалы, өндіргіш күштердің өзгеруі өндірістік қатынастардың өзгеруін талап етеді.
* Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... заңы. Бұл заң іс - қимыл, атқаратын қызмет деп те ... Ол ... ... ... ... ... ... байланыс, қатынасын бейнелейді.
* Әлеуметтік құбылыстардың арасындағы себепті байланыстарды бейнелейтін заң. ... ... ... ... қажетті шарты - ол қоғамдық және жеке ... ... ... ... ... ... құбылыстардың арасындағы байланыстардың болу мүмкіндігін білдіретін ықтималдық заңы.
Әлеуметтік құбылыстар мен процестерді және олардың ... ... ... біліп - тануда әлеуметтану жалпы теориялық ғылыми зерттеу әдістеріне ... ... ... ... және ... ... ең ... айырмашылығы - оның өзіне ғана тән ... - ... ... ... ... процестерді зерттейтін арнаулы әдістерінің болуында.
Әлеуметтанудың арнаулы әдістері: сұрыптау, бақылау, сұрау, құжаттарды талдау, сараптау, модель (үлгілеу), тест, т.б.
Жоғарыда көрсетілген алуан ... ... ... ... отырып, әлеуметтану білімнің жаңа қайнар көздерін ашып, әрбір адамның қоғамдық құбылыстар, процестер туралы танымын, білімін толықтырып отырады. Мұндай танудың, ... ... ... түрі және ... болады.
Әлеуметтанудың құрылымына, оның таным, білім деңгейлеріне анықтама беру үшін алдымен , деген ... ... ... жөн. ... ... - ... әлеуметтік құбылыстар мен процестердің элементтері мен бөліктерінің іштей өзара орналасуын айтамыз.
Әлеуметтік білім - ... мен ... ... қалыптасады.Теориялық зерттеулер әлеуметтік болмысты, uмірді жалпы және арнаулы бағыттардың деңгейінде түсіндіріп, оның дамуын және қандай ... ... ... Оның одан әрі даму ... бағытын, көрінісін белгілеп отырады. Ал, эмпирикалық әлеуметтік зерттеулер - нақтылы құбылыстар мен ... ... жаңа ... ... ... ... бұл мағлұмат, хабарлар статистикалық талдау, нақты әлеуметтік әдістерді ... ... іске ... Ал ... ... ... философиялық әдістері арқылы іске асырылады.
Әлеуметтік білімнің құрылымы деп қоғамның әлеуметтік жүйесінің серпінді дамуы, іс-әрекет, қызмет ... ... әр ... ... фактілерді, ақпараттарды, хабар - мәліметтерді ғылыми ... ... және ... ... ... ... тәртіпке келтірілуін айтамыз. Әлеуметтік білімнің негізгі құрылымы, тұжырымы, қағида, бағыттары мыналар:
1. Қоғам біртұтас әлеуметтік ... Бұл ... ... ... объектісінде қоғамдық қатынастар жүйесін, олардың мазмұның зерттейді.
2. Қоғамның жеке салаларының ... ... ... ... ... ... - ... саяси, рухани, т. б. салаларын, әр бір салада жеке тұлғаның немесе әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік құрылымы немесе жалпы әлеуметтік құрылым туралы білімді қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... рухани қатынастар жүйесінде алатын орны мен байланысы туралы білімдер болу ... ... ... ... алуан түрлі ғылыми түсініктер, ой пікірлер, теориялар. Бұған жататын зерттеу объектілері:
а) әлеуметтік топтардың ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік - саяси құқық және бостандықты, тәуелсіздікті ... ... мен ... туралы;
б) қоғамның саяси жүйесінің құрылымы, қызметі және функциясы туралы;
5. Әлеуметтік институттардың ... ... ... ... мен ... Жеке салаларының және кішігірім жүйесінің қызметтері туралы теория. Оны ... ... ... ... ... ... өндірістік ұжымдар, ресми емес топтар мен ұйымдар, адамдар арасындағы кішігірім ... жеке ... т.б. ... ... ... ... ... құбылыстар мен процестерді терең талдап, кең қорытынды жасау ... ... ... ... ... білімнің үш негізгі деңгейі бар:
а) жалпы әлеуметтану теориясы;
ә) эмпирикалық әлеуметтану;
б) орта деңгей теориялары.
Осыларға сәйкес әлеуметтік ... ... және ... ... деп ... ... да ... ғылымдар сияқты, ең алдымен таным функциясын атқарады. Әлеуметтану қандай да бір деңгейде болмасын, ол ... жаңа ... ... ... оның ... мен дәрежесін өсіріп отырады, қоғамның әлеуметтік даму заңдылықтарын, болашағын ашып береді. Әрине, бағытта іргелі және қолданбалы эмпириканың зерттеу теориялары, ... оған ... ... ... ... ... бір ... мұнда тұжырым мен іс әруақытта бірлікте болады. Осыдан барып әлеуметтік теория мен тұжырымдамалар ... ... ... ... ... Бұл тұрғыдан қарағанда әлеуметтанудың тәжірибелік қызметі алдыңғы қатарға шығып, атқарылатын қызметтің басқа жаңа түрлері белгіленеді. ... ... ... мен үрдістердің үстінен әлеуметтік бақылауды күшейтуде жаңа ақпараттардың маңызы зор. Ол ... ... ... ... дағдарыс және катаклизмдер көбейіп кетуі мүмкін. Көптеген елдерде атқарушы мекемелер мен билік өкілдері, саяси партиялар және ... ... ... өздерінің мақсатты саясаттарын жүргізуде әлеуметтанудың барлық мүмкіншіліктерін пайдаланып отырады. Бұл тұрғыдан алғанда әлеуметтану әлеуметтік бақылау функциясын атқарады. ... ... ... - оның ... ... мен процестердің болашақ дамуының бағытын анықтауында. Бұл жерде біз әлеуметтанудың болжайтын қызметін байқаймыз. Еліміздің жаңа,нарықтық қатынастарға көшуіне байланысты болуы ... кері ... мен ... болашаққа болжам жасап отыру арқылы ғана алдын алуға болады. Мысалы, әлеуметтану қоғамның қай саласында болмасын әлеуметтік даму ... ... ... ... Ал, ... ... тіпті еңбек ұжымдарының әлеуметтік жоспарларын жасағанда, ол нақтылы әлеуметтік зерттеуден алынған жаңа деректерді, фактілерді, кеңес - ... т.б. ... ... ... ... ... да ... Нақты әлеуметтік зерттеуден алынған нәтижелер қоғамдағы белгілі бір жік ... ... ... - ... мұң - ... шешуге, сөйтіп, олардың белгілі бір әлеуметтік мақсатқа жеткізу, сендіру үшін пайдаланылады. Әлеуметтану адамдардың арасындағы ... - ... ... одан әрі ... ... сана - сезімдерін, мінез - ... ... ... ... ол қоғамдық қатынастарды жетілдіріп, гуманистік функцияны да атқарады.
Әлеуметтануды басқа ғылымдармен байланыстыратын негізгі нәрсе - ол ... ... ... ... бола ... оның ... даму заңдарын ашып тұжырымдайды. Ал, қоғамның жалпы даму заңдарына әрбір нақтылы қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар сүйенеді.
Әлеуметтанудың ... ... ... ... ... ол адам туралы, оның іс - әрекетін, қызметін оқып үйренудің, оны жан - ... ... ... ... мен ... тұжырымдап қалыптастырды. Бұлар нақтылы қоғамдық және гуманистік ғылымдарда ... ... ... ғылымдармен байланысының үшінші негізгі түрі - ол нақтылы ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдық база қалыптастырады. Мысалы, экономика ғылымымен тығыз байланыста болып, экономикалық құбылыс пен процестерге бірігіп зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Құқық ғылымымен бірігіп зерттеу жүргізудің нәтижесінде - құқықтық әлеуметтану; саяси теориямен біріге отырып, саяси ... ... ... отырып, педагогикалық әлеуметтану, тәрбие әлеуметтануы; әдебиет, тіл, көркем өнер ғылымдарымен біріге отырып, әдебиет әлеуметтануы, тіл ... ... ... т.б. ... ... теориялары пайда болды.
Бұл ғылымдардың арнаулы теориялары, басқаша айтқанда, әлеуметтік теориялар немесе орта ... ... деп ... ... ... ... тығыз байланысын олардың әрқайсысының әлеуметтанудың ғылыми категорияларын, қағидаларын, заңдарын, нақтылы ... ... ... байқаймыз.
Екінші жағынан, әлеуметтану өзінің ой - пікірлерін, теорияларын, тұжырымдамаларын, т.б. толық дәлелдеу және одан әрі дамыту үшін нақтылы ... ... ... тұжырымдарына, т.б. сүйенеді, осылар арқылы ол жаңа қортындылар ... орын алып ... ... ... ... жою жолдарын, жалпы қоғамның даму тенденцияларын анықтайды. Сөйтіп қоғамды басқарудың тиімділігін арттырады.
Негізі, әлеуметтану екі ... ... ... ... ... ... ... және тұлға. Себебі, әлеуметтік процесттер осы екі обьектімен тығыз байланысты.
Әлеуметтануда әлеуметтік құбылыстар мен процестердің бес ... заңы ... ... ... ... өмір сүру заңы. Мысалы, егер құбылысы болса, ол әруақытта құбылысын қажет етеді.
* Әлеуметтік құбылыстардың даму ... ... заң. ... ... ... өзгеруі өндірістік қатынастардың өзгеруін талап етеді.
* Әлеуметтік құбылыстардың арасындағы алуан түрлі байланыстарды, қатынастарды анықтау заңы. Бұл заң іс - ... ... ... деп те ... Ол ... объектінің әрбір элементінің, бөлігінің арасындағы байланыс, қатынасын бейнелейді.
* ... ... ... ... байланыстарды бейнелейтін заң. Мысалы, әлеуметтік бірліктің негізгі, қажетті шарты - ол ... және жеке ... ... ... болып саналады.
* Әлеуметтік құбылыстардың арасындағы байланыстардың болу мүмкіндігін білдіретін ықтималдық заңы.
Әлеуметтанудың басқа ғылымдар саласымен ... ... 3 түрі ... ... ... жалпы ғылым бола отырып, оның барлық заңдарын ашып ... ... ... ... ... ... ... ол нақтылы ғылымдармен тығыз жақындасып, байланысу арқылы, ғылыми арнайы тұжырымдық база қалыптастырады. Мысалы, экономика ғылымымен тығыз байланыста ... ... ... пен ... ... ... ... нәтижесінде әлеуметтік экономиканың арнаулы теориясы жасалды. Құқық ғылымымен бірігіп ... ... ... - ... ... ... теориямен біріге отырып, саяси әлеуметтану; педагогикамен біріге отырып, педагогикалық әлеуметтану, тәрбие ... ... тіл, ... өнер ... ... ... әдебиет әлеуметтануы, тіл әлеуметтануы, көркемөнер әлеуметтануы, т.б. әлеуметтанудың ... ... ... ... ғылымының негізгі бағыттары
Өзінің даму кезеңінде әлеуметтану төрт негізгі кезеңнен ... ... XIX ... ... жартысы мен XX ғасырдың 20 - 30 - жылдарының басында қоғамдық құбылыстарды баяндау сипатында болады. Бұл ... ... ... ... ... ... зерттеудің, түсіндірудің жаңа ғылыми, әдістемелік тұжырымдарын іздестіре бастады.
Әлеуметтану ... ... ... ... - ақ осы ... ... болуын, дамуын түсіндірмекші болған бірнеше мектептер, бағыттар, ілімдер қалыптасты. Бұл кезеңде әлеуметтанудың қолданбалы саласы қалыптаса бастады.
2- кезең. ... ... XX ... 30-60 ... ... Бұл кезеңде әлеуметтанудың әдістемелік және әдістік аппартын дайындау басталды., әлеуметтану эксперементальды ... ) ... ... әртүрлі ақпарат құралдары қалыптасып, математикалық аппаратты кенінен қолдана бастады.
3- кезең. ХХ ... 60-90 ... ... Бұл ... ... ... ... әлеуметтанудың теорияларын алуан түрлі ой-тұжырымдарын өмірде қолдана бастады. Қазіргі кезде ... ... ... және ... ... ... нақтылы әлеументтік зерттеулер жүргізіліп, саяси серіктестіктердің сайлауын қамтамасыз етіп ... ... ... ... ... ... жүйелі білімге айналды. Бұл кезеңде әлеуметтану ғылымында алуан түрлі тұжырымдамалар, көптеген теориялар пайда болды.
Әлеуметтану тарихына үңілсек, бұдан мыңдаған ... ... грек ... ... ... ... т.б. ... қатысты мәселелермен айналысқанынбайқаймыз.
Әлеуметтану XIX ғасырдың 30 -40 жылдары өз алдына дербес ғылым болып қалыптасты. Жоғарыда ... оның ... ... француз оқымыстысы Огюст Конт (1798 - 1857 ж.ж.) ... Оның ... ... ... қоғам дамуының сатыларға жіктелуі туралы идея жатыр.
Жалпы, О. ... ... ... әрбір қоғамды ақыл - сана, жалпы идея басқарады деген идеалистік ой жатыр. Сондықтан О. Конт ... ... ... ... ... ақыл - ... ... бір ізділікпен дәйекті дамуының үш кезеңі, яғни теологиялық, метафизикалық және позитивистік сатыларын тұжырымдау арқылы түсіндіреді. ... яғни ... ... адам ... да бір ... процесс, зат болмасын, оларды діни тұрғыдан түсіндіруге тырысты, оларға табиғат пен өмірге байланысы жоқ ғажайып, абстрактілі ұғымдарды ... ... яғни ... ... адам ... өмірден тыс абстрактілі ұғымдардан бас тартты, ендігі жерде құбылыстарды, процесс олардың мәні мен себебін философиялық абстракциялық ... ... ... тырысты. Бұл кезеңнің басты қызметі - ол қандай да бір ... ... ... ... ... сын тұрғысынан өткізіп қарауды қажет етеді. Сөйтіп екінші кезең адамның интеллектуалды дамуының ғылыми түрін, яғни позитивизмді дайындады. ... ... яғни ... кезеңде адам құбылыс, процестердің, заттардың абстрактылы мәндері мен мазмұндарынан, себептерінен бас тартады. Ол тек қана ... ... ... ... тұрақты байланыс пен қатынастарды белгілеп отырады.
О. Конттың пікірінше, ғылым позитивтік сипатта болуы керек, ол үшін нақтылы фактілерді оқып, ... ... ... фактілер - бұл әлеуметтік құбылыстар мен процестер.
Ғылымдардың дамуы, бір кезеңнен ... ... өтуі ... ... ... ол бір ... болмайды. Бұл арада басшылыққа алатын бір қағида - ғылымға ... ... ... ... қарай даму тән. Объект қарапайым болған сайын одан алынатын позитивтік (яғни, оң, жағымды - А.И.) ... ... ... ... ... орай позитивтік әдіс алғаш рет математика, физика, астрономия, химия, биология ғылымдарында қолданған. Ал, әлеуметтану ... оң ... ең ... ... ... ол құбылыстарды, процестерді зерттегенде әдістерге сүйенеді. ... әдіс ... ... ... ... ... эксперимент, т.б. арқылы алынған эмпирикалық (яғни, тәжірибелік) факторларға сүйенеді.
О. ... ой - ... ... одан әрі ... ... әлеуметтанушысы Герберт Спенсер (1820 - 1903 ж.ж.) болды. Оның көзқарасына қысқаша тоқталсақ, Г. Спенсердің әлеуметтану теориясы негізгі екі ... ... Бұл екі ой - ... идея Ч. ... биологиялық түрлердің пайда болу теориясының негізінде пайда болған.
1) ... ... ... ретінде қарау;
2) Әлеуметтік эволюция идеясы.
Адам қоғамы тірі ... ... ... оған ... ... тән. Ч. ... ... заңына сәйкес табиғаттағы жыртқыш жануарлардың тіршілік үшін күрес заңына қоғамдағы таптардың күресі ұқсас. Г. Спенсер тірі организмдердің жүйке ... ... ... ... ... теңестіреді. Г. Спенсер қоғам мен организм арасында кейбір ерекшіліктер туралы ой - ... ... ... ... адам ... қоғамнан біршама тәуелсіз тұрады, ал организмнің бөліктері мен ... оның ... ... оған ... ... керсінше, тұтастық өзінің бөліктерінің, игілігі үшін өмір сүреді. Г. Спенсердің бұл ... ... бір жүйе деп ... ... беретіндей жол ашты.
Г. Спенсердің қоғамды организммен ... ... ... үш жүйелес салаға бөлуге әкеледі. Олар: 1) қолдаушы, 2) материалдық игілікті өндеу көзіне ... 3) ... жеке ... ... ... қатынастарды анықтау, қоғамдағы еңбектің бөлінуін реттеп тұрушы және жеке бөліктердің тұтасқа бағынуын ... ... ... болады.
Г. Спенсер қоғамның әлеуметтік құрылымын талдай келе, әлеуметтік ... 6 ... атап ... ... ... ... ... шіркеу, кәсіби және өндірістік тұрпаттар жатады. Өзінің еңбектерінде ... как ... ... СПБ, 1986; ... ... СПБ, 1897, Основание социологии, СПБ, 1906г.) әлеуметтік институттардың эволюциясын зерттеген.
Г. Спенсер әлеуметтанушылардың ... ... ... осы ғылымға жаңа ұғым, терминдерді қосты. Олар: әлеуметтік жүйе, әлеуметтік институт, ... ... ... және ... т.б. Бірақ, ол бұларды өзінше түсінді.
Әлеуметтанудың классикалық ... ... ірі ... ... әрі өте ... - ... ... (1858 - 1917 ж. ж.). Қазіргі әлеуметтану көбіне Э. Дюркгеймнің классикалық мұрасына сүйенеді. Өзінің әлеуметтануында ол әлеуметтік ... ... ... көп ... ... Ал, бұл ... деп аталады. Социологизмнің мәні мен мазмұны әлеуметтілікте. Тек ... ... ... ... айтқанда, қандай да бір әлеуметтік құбылысты, процесті алмайық, олардың бәрі әлеуметтік ортамен байланысты өмір ... ... - ... ... оны табиғатпен, психикамен шатастырып, алмастыруға болмайды. Әлеуметтанудың методологиясы (яғни, әдістемелері) жаратылыстану ғылымдарына ұқсас ... ... ... өз ... ғылымға айналу үшін оған белгілі бір жағдайлар қажет, ... ... оның тек қана өзі ... ... ғана тән пәні мен ... ... ... керек. Э. Дюркгеймнің пікірінше, әлеуметтану әлеуметтік нақты мәні бар, оған ғана ... ... ... ... терең зерттеуі керек.
Ежелгі қоғамдар өміріне үңіле отырып және этнографиялық ... ... Э. ... ... ... ... ... да жасады. Ол дінді қоғамның өзі, қоғам барлық киеліктің, қасиеттіліктің шығатын көзі деп ... ... орай ... бірлікте дін шешуші рөл атқарады. Қоғам дінсіз өмір сүре ... Дін ... ең ... ... ... ... ... Вебер (1864 - 1920 ж.ж.) - батыстың ірі әлеуметтанушысы. Қазіргі әлеуметтану ... М. ... ой - ... көп санасады. М. Вебердің әлеуметтану теориясы ... ... ... шығу ... ... болды. Позитивизмге қарсы шығу дәуірінде ол әлеуметтанудың өзгешелігін жақтай ... адам іс - ... ... ... қалыптастырады.
М. Вебердің пікірінше, әлеуметтану қоғамның әлеуметтік - тарихи құбылыстарының субъективтік (яғни, адамның санасына, ойлануына байланысты) жақтарын, нақтылы ... ... іс - ... ... оның мұң - ... талап - тілегін, қажеттілігін, мақсатын, т.б. әр уақытта ескеріп отыру керек. Осыған қосымша, әлеуметтану оны объективтілік пен эмпирикалық ... ... ... ... ... ... ... Оның басты міндеті - адамдардың іс - әрекетінің, қимылының мәнін, мағынасын, мазмұнын терең түсіну, ұғыну болып табылады. Осыларды еске ала ... ... даму ... ... ... болады.
М. Вебер өзінің әлеуметтану зерттеулерінде түсіну, ұғыну әдістеріне көп ... ... ... оның ... ... деп ... ... орай ол нақтылы өмірге сәйкес методолгиялық, логикалық ... ... ... Бұл оның ... ... көрінеді. М. Вебердің пікірінше, идеалды тип (яғни, адалдықтың үлгісі шығармашылық қиял, елес жемісі). Ол зерттелетің маңызды ... ... ой - ... мен ... ... ... дәріптеушілік, шындыққа теориялық бейнелеу - А. И.) негізінде жасалады.
Идеалды тип дегеніміз, ол ... ... ... ... ... ... емес, бұл зерттеуші ғалымның ойлануының, ой - пікірінің жемісінің теориялық құрылымы (яғни, идеясы). Идеалды тип зерттеушілірінің нақты ... ... ... ... - ... Идеалды типтік құрылымдар - бұл қажетті ... мен ... ... ... ұғымдары. Мысалы, , , , , т.б.
М. Вебер әлеуметтік стратификация (жіктелу) теориясының негізін ... ... ... ... ... ... ... ғана экономикалық факторлар, яғни меншік формасына ғана емес, сонымен бірге оған саяси (өкімет) және статус, престиж (қадір, бедел, мәртебе), ... ... ... ... ... стратификация (жіктелу) теориясы көп өлшемді болуы мүмкін деп тұжырымдайды.
Әлеуметтану төрт негізгі кезеңнен өтті.
1-кезең. Әлеуметтану XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ... 20 - 30 - ... ... ... құбылыстарды баяндау сипатында болады. Бұл кезеңде әлеуметтану философиядан бөлініп шығады, ... ... ... жаңа ... ... тұжырымдарын іздестіре бастады.
2- кезең. Қолданбалы әлеуметтану XX ғасырдың 30-60 жылдарын қамитды. Бұл кезеңде әлеуметтанудың әдістемелік және ... ... ... ... әлеуметтану (практикалық ) ғылымға айналды.
3- кезең. ХХ ғасырдың 60-90 жылдарын ... Бұл ... ... ... ... ... теорияларын алуан түрлі ой-тұжырымдарын өмірде қолдана бастады.
4-кезең. Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... айналды. Бұл кезеңде әлеуметтану ғылымында алуан түрлі тұжырымдамалар, көптеген теориялар пайда болды.
О.Конт жалпы қоғамның ... ... ... ... ... ... дамуынан тұрады деп есептеген. Олар: теологиялық, метофизикалық, позитивистік.
Г.Спенсер-О.Конттың ойын дамытушы десек те болады. Ол ... ... ... 2 ... бар деп ... жасаған. Олар биологиялық мәселе және әлеуметтік эволюция идеясы.
Г.Спенсер ... ... ... ... ... жаңа терминдер енгізді: әлеуметтік жүйе, институт, функция, бақылау, құрылым.
XX ғасыр әлеуметтануы
Әлеуметтанудың ХХ ... ... ... - ... ... ... басталады.
Эмпирикалық әлеуметтану деп, нақты зерттеулер жүргізуді, осылардың негізінде арнаулы әдістер қолдану (сұрау, бақылау, тәжірибе) арқылы жаңа фактілерді жинап, ... , ... ... Мұндай нақты зерттеулер 20-30-жылдары АҚШ-та, сонан кейін басқа дамыған елдерде өте қызу жүргізіле ... ... ... статист), Чарльз Бут (Англия), Ульям Томас, Флорина Знанецкий (поляктар) осы салада еңбек етті. ... ... ... ... ... ... ... Парсонс, Роберт Мертон, Питирим Сорокин, т.б. зор еңбек ... ... ... ... көп еңбектерінің ішінде біз оның екі негізгі еңбегін, яғни әлеуметтік іс-әрекет, қимыл () және құрылымды-функциональды талдау () ... ... ... ... қысқаша мазмұны мен мәні мынадай. Қандай да бір әлеуметтік іс-әрекет, қимылдың болуында қажетті шарттар бар. Әрекет қимыл, біріншіден, оны жүргізетін ... ... ... жағдайды, үшінші мақсатпен белгілі бір заң нормаларына (ережелеріне) сүйенген шартты жағдайларды қажет етеді.
Т. Парсонстың пікірінше, әрбір ... ... ... ... белгілі жүйесі, оның шартты белгілері (символдары) бар. Олар: мысалы, тіл, құндылықтар, ... ... бір ... ... ... яғни іс-әрекеттің, қоғамда қабылдаған нормаларға, құндылыққа тәуелді болуы.
Эмпирикалық және теориялық әлеуметтануды біріктіру идеясын бастаған ірір әлеуметтанушы Роберт ... ... ... 1949 жылы оның атты еңбегі шықты. Оның пікірінше, эмпирикалық және теориялық әлеуметтанудың бірігуінің басталды. Бұл тұрғыдан алғанда, Р. ... ... ... ойын ... айналдырғысы келді, бірақ бұл дұрыс болмады, өйткені эмпирикалық және теориялық әлеуметтанудың қатар дамуына ұзақ ... ... ... Р. ... осы ... жету үшін ... ... талдау және теорияларын жасады.
Белгілі әлеуметтанушы Питирим ... ... ... ... ... ... тұрып, кейін Батыс Еуропа елдеріне эмиграцмяға кетуге ... ... ... ... ете жүріп, эмпирикалық әлеуметтанудың зерттеу тақырыптары үлкен әлеуметтік ... ... ... байқап, оны өткір сынға алды. Ол әлеуметтік стратификация, яғни қоғамда топқа, жікке бөліну және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... отырып, бұларды әлеутеттік ірі мәселелермен, мысалы, қоғмның әлеуметтік құрылымымен тығыз байланыстырды. Одан әрі ол қоғамның жалпы өзгерісін, қозғалысын осы ... ... ... ... элементтердің атқаратын қызметімен байланыстырып түсіндіруге тырысты. Осындай элементтердің бірі ретінде Сорокин әлеуметтік институттарды алды. Осыған орай ол ... ... оның ... түрлері: мектептің, бюрократияның, әскердің, мамандырылған ұйымдардың, шіркеудің, т.б. әлеуметтік мобтльдікке қандай әсерлері бар екенін зерттеді.
4.XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ... ... ... ... ... ... ...
Бәрімізге мәлім, қазақ елі XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ... ... ... ... ... қатынастар дәуірінде болды. Қазақ халқы, бір жағынан, жергілікті феодалдардың, екінші ... ... ... зор ... езгісінде болды. Еңбекші бұқараның хал-жағдайы өте нашар болды, өйткені олар әр уақытта ... ... ауыр ... төлеп отыруға мәжбүр болды. Қанаушылар олардың құңарлы-шұрайлы жерлерін тартып алып, ... шөл және ... ... ... ... ... ... ұлтты одан әрі жаныштап, езуді күшейтті. Ал, жергілікті үстем тап, қалыптасып келе ... ... дін ... ... ... ... ... революциялық күрестен аулақ ұстауға тырысты, қазақ бұқара халқын орсытың ... ... ... ... ... алыс ұстауға әрекет жасады, араға іріткі салды, ұлтаралық дау-дамайды, жанжалды насихаттады. Осылардың салдарынан Қазақстанда бұқара халықтың патшалық ... ... ... ... ... ... ... стихиялық ереуіл-көтерілістері болды, бірақ олардың бәрі күшпен басылып отырды.
Осындай ауыр ... ... және орыс ... ... мен ғылымының игілікті әсерінің негізінде Қазақстанда алдыңғы қатарлы философиялық, әлеуметтік-саяси ой-пікірлер қалыптаса бастады. ... ... ... ... тарихына жаңа жол ашушы бір топ ұлы ойшылар мен прогрессивті ағартушылар, қоғамдық-саяси қайраткерлері шықты. Олардың қатарында Шоқан ... ... ... Алтынсарин (1841-1889жж.), Абай Құнанбаев (1845-1904жж.) сияқты қоғамдық-саяси қайраткерлер, Әлихан Бөкейханов (18870-1937жзж.), Ахмет Байтұрсынов (1873-1937жж.) т.б. оқымыстылар болды. ... XX ... ... ... ... дамуынан бастай алады. Эмпирикалық әлеуметтану дегеніміз-нақты зерттеулер жүргізіп, оны зерттеп, фактілер ... ... ... Бұл ... көп ... ... ... Парсонс, Роберт Мертон, Питирим Сорокин, т.б. болатын.
Т. Парсонстың пікірінше, әрбір ... ... ... ... ... ... оның ... белгілері бар. Олар: мысалы, тіл, құндылықтар, іс-әрекеттің, белгілі бір нормативтік ережеге сәйкес, яғни іс-әрекеттің, қоғамда қабылдаған нормаларға, құндылыққа ... ... ... және ... ... біріктіру идеясын бастаған ірір әлеуметтанушы Роберт Мертон болды. 1949 жылы оның атты ... ... Оның ... ... және ... ... ... басталды. Бұл тұрғыдан алғанда, Р. Мертон өзінің ойлаған ойын шындыққа айналдырғысы ... ... бұл ... ... ... ... және теориялық әлеуметтанудың қатар дамуына ұзақ уақыт керек болды. Р. Мертон осы ... жету үшін ... ... ... және ... ...
Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде
деген ұғым әлеуметтану ғылымының басты категориясы болып табылады.
Ғылыми әдебиеттерде ... ... ... ... саны 150 - ден астам. Әрине, олардың бәрі бірдей деген ұғымның мәні мен ... ... аша ... бұл анықтамаларда ортақ сипатты белгілері бар.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... Конт ... белгілі бір қызмет атқаратын, ынтымақтастық пен қоғамдық еңбек бөлінісіне негізделген жүйе деп тұжырымдай келе қоғамның негізін отбасы, таптар және ... ... ... анықтама берді.
Француз әлеуметтанушысы Эмиль Дюркгейм қоғамды коллективтік санаға негізделген, жеке индивидке қарағанда жоғары, бастапқылық сипаты бар ... ... деп ... Яғни, қоғамның тұтастығының негізі - коллективтік, жалпыға тән сана деген тұжырымды айтады.
Көрнекті неміс ғалымы М. Вебер: ... ... ... ... ... ... - ... арасындағы қарым - қатынастардың жүйесі, ал, ол ... - ... ... - ... (нормалар) мен құндылықтар болып табылады деген.
Ал, К. ... ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда болып, тарихи дамып отыратын қатынастардың жиынтығы ретінде түсіндіреді. Қоғам - әлеуметтік жүйе. Ал, ... жүйе деп, ... ... ... арасындағы өзара байланыстар мен қарым - қатынастардан, өзара ықпалдасудан ... ... ... ... ... ... ... (адамдардың) орналасуында белгілі бір тәртіп болады. Басқаша айтқанда, әлеуметтік жүйе ... ... мен ... тұрады.
Координация - жүйенің тұтастығын қамтамасыз ететін элементтер ... ... бір ... Яғни, қоғам мүшелері бір - бірімен өзара ... өмір ... ... ... - ... жүйедегі элементтердің тең емес, әркелкі маңызынан туындайтын билеу және тәуелді болу қатынастары. Бұл - ... ... бар ... сөз. Ал, ... ... ... ... маңызды орын алатындығы баршамызға мәлім.
Қоғамның құрылымы өте күрделі. Әлеуметтік құрылым дегеніміз, қоғамның ішкі ... оның ... ... мен олардың арасындағы сан алуан байланыстар.
Әлеуметтік құрылымның басты элементтері: а) өзара ... ... ... - ... ... ... немесе адамдар жатады; ә) қоғам мүшелерінің бірігуі, топтасуы негізінде пайда болып, дамып отыратын әлеуметтік ... және б) сол ... ... ... бір ... атқаратын әлеуметтік институттар жатады.
Әлеуметтік қоғамдастықтар деп, белгілі бір ортақ белгілері бар, яғни мүдделері, құндылық бағдарлары, атқаратын қызмет, іс - ... ... ... тобын айтамыз.
Қоғам-әлеуметтану ғылымының ең негізгі факторы десек қателеспейміз. Ал, жалпы қоғам туралы түсініктер, қоғам жайлы ... ... саны ... астам. Ал, олардың бәрі бірдей деген ұғымның мәні мен мазмұнын толық аша ... Сол ... ... ... ... да әр түрлі пікірлер қалыптасқан. Мысалы, әлеуметтанудың негізін қалаушы француз ғалымы Огюст Конт қоғамды белгілі бір қызмет атқаратын, ынтымақтастық пен ... ... ... ... жүйе деп ... келе қоғамның негізін отбасы, таптар және мемлекет құрайды деген анықтама ... ... ... ... Дюркгейм қоғамды коллективтік санаға негізделген, жеке индивидке қарағанда жоғары, бастапқылық сипаты бар рухани нақтылық деп түсіндіреді.
М. Вебер: дейді.
Американдық ... ... ... қоғам - адамдар арасындағы қарым - қатынастардың жүйесі, ал, ол ... - ... ... - ... ... мен ... болып табылады деген.
Ал, К. Маркс қоғамды адамдардың бірлесіп қызмет етулерінің нәтижесінде пайда болып, тарихи дамып отыратын қатынастардың жиынтығы ... ... ... - ... ... Ал, ... жүйе деп, негізгі элементтері адамдар арасындағы өзара байланыстар мен қарым - ... ... ... ... ... ... ...
Әлеуметтік институттар мен әлеуметтік процестер.
Адам қоғамы бірте - бірте қалыптасып, үнемі даму үстінде. ... даму ... ... ... және бейімделу қасиеттері жетіліп тұрады. Кең философиялық мағынада адамдардың бірлесіп әрекет етіп қалыптасқан кез келген ... ... ... ... деп ... Оның ... ... күрделене берген және бірте - бірте жекеліктердің өмірі әлеуметтік институттар арқылы ұйымдастырыла бастайды.
Кейбір ғалымдар қоғамды табиғаттан тыс тұрып ... ... ... ... ... тыс тұрып өзіндік заңдары негізінде дамиды деседі. Оған ... - ... ... ... да бар. Олар ... ... табиғаттан, жануарлар әлемінен шығатынын дәлелдейді. Мысалы, құмырсқалардың ұйымдасуы адам қоғамы сияқты күрделі: еңбек бөлінісі мен мамандануы, қатынас тілі тағы сол ... ... ... бұл сырт көрінісі ғана. Жәндіктердің тұтас түрі өзгеріп тұрады, олардың оқып үйренуге қабілеті шектеулі. Ал адамның мінез - ... 80 ... ... арқылы әлеуметтік бейімделу барысында қалыптасқан.
Тар мағынада қоғам деп адамдардың бірлесіп өмір сүру нысандарын айтады. Ежелгі ... ... деп ... ... атаған. Ежелгі Грекияда ерікті халықты қоғамның мүшесіне ... ал ... ... 18 ... ... ... ... түсінігі пайда болды. Мұнда саяси өмірге халық өз еркімен қатысады, өзін - өзі ... ... сана - ... ... Бұл ... және саяси еркін, азаматтық құқықтарын қорғай алатын жоғары дамыған ерікті жекеліктер қауымы.
Қоғам рулық қатынастар кезеңінен бастап, яғни 40 - 50 мың жыл ... ... ... - ... ұлттың , халықтың, ұлыс пен тайпаның әлеуметтік ұйымы. Атомистік теория бойынша, ... ... ... ол ... ... өзара әрекеттерінің нәтижесінде өмірге келетінін атап көрсеткен. Өзара әрекет белгілі құштарлықтардың немесе белгілі мақсаттардың ... ... ... топтар теориясында қоғам әр түрлі адам ... ... ... ... ... ... ... іргелі түсініктердің бірі болып таныл-ған. Э.Дюргеймнің пайымдауынша ... ... ... ... ... олардың пайда болуы және қызметтенуі деп анықтауға болады"!. Оның ойынша қоғам экстенсивті ... ... ... ... жеке ... ... жай ... жеке мүдделерге негізделген шарттардың жинағы жинағы деп түсіндіруге келмейді. Қазіргі қоғам бұрынғы қоғам нысандарының етене тән ... ... ... ... институттардың шығуын қажеттікпен байланыстырады. Ол Спенсердің әсерімен құрылымдық - ... ... ... ... ... ... алып қарайды, оның әр әлеуметтік институты бір белгілі функционалды рөл атқаруы арқылы қоғамның тыныс - ... ... ... ... ... үлес ... ... институттың алғашқы толық анықтамасын берген америкалық социолог - Т.Веблен. Ол ... ... - ... ... ... институттардың табиғи сұрыпталуы ретінде талдайды. Әлеуметтік институттар табиғаты жағынан сыртқы өзгерістер жасайтын ынталандыруларға үйреншікті амалдардың жауап ... ... ... ... және оның ... - ... мектебінің өкілдері әлеуметтік институтты ұрпақтан - ... ... ... ... ... және ... ... құрылымы болатын қоғамдық әдет - ғұрыптардың жиынтығы, белгілі мінез - құлық әдеттерін, ой қалпы мен өмір ... іске ... ... ... А.Рэдклифф - Браун институт деп әлеуметтік құрылым - әлеуметтік қатынастардың өзінің тіршілік жасауын қолдауға пайдаланатын үлгіге ... ... - ... ... ұғынады. Ч.Миллс әлеуметтік институт - әлеуметтік рөлдердің белгілі жиынтықтар ... деп ... Ол ... орындайтын мақсаттары бойынша бес негізгі түрін атайды: діни, әскери, шаруашылық, отбасылық. Бұлар институционалдық тәртіпті орнатады. Неміс социологы А. ... ... ... ... ... ... ... белгілі арнаға бағыттаушы деп түсіндіреді. Л.Бовьенің ... ... ... - ... ... талаптарды немесе міндеттерді қанағаттандыруға бағытталған мәдени бөлшектердің ... Ол ... ... етуші жекеліктерден тұрады. Әлеуметтік институттар жұмыстарды орындаудың мәдени заңдастырылған амалы болып табылады. Жекелік институтқа әлеуметтік әрекеттердің оқшауланған кешенін, мысалы, ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырылған дінді жатқызады. Дж.Бернард пен Л.Томпсон әлеуметтік институтты мінез - құлық мөлшерлері мен үлгілерінің жиынтығы ... ... Олар ... ... мына ... көрсетті:
* Институттың анық қызметтеріне жататын міндеттері мен мақсаттары;
* ... - ... ... мен ... ... ... Тәжірибелік белгілері;
* Ауызша және жазбаша дәстүрлері.
Сонымен жануарлар әлемінде қоршаған ортаға түйсік, сақтану ... ... ... ... ... ... табиғи түйсіктері миллиондаған жылдар бойы даму барысында әлсірей берген. Адам жоғалтқан табиғи түйсіктерінің орнына мыңдаған жылдар бойы кез ... ... ... әлеуметтік институттарын пайдаланған. Бірақ әлеуметтік институттар жеке адамдардың емес, оның қауымдарының өмірлік ... ... ... ... ... бала ... ... әр түрлі мекемелер мен ұйымдарға қарым - қатынас жасайды. ... ... бала - ... ... ... - ... алады. Адамдар емделеді, спортпен шұғылданады немесе басқа өнерді үйрететін үйірмелерге барады. Әр ... ... ... ... ... бәрі ... институттармен байланысты
Әлеуметтік институт ол адам қызмет ететін белгілі салада өмір ... ... ... ... және мөлшерлердің жиынтығы болып табылады. Мысалы, әлеуметтік топ ол өзара әрекет ететін жекеліктердің жиынтығы. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... мінез - құлықтың өзара байланыстары мен жүйелер жиынтығы ретінде ... ... ... анықталады.
Әлеуметтік институттың пайда болуы мен оның міндеті қызмет атқаруының негізгі шарттарының бірі - ол әлеуметтік мұқтаждық. ... ... ... ... ... ... олардың бірлескен әрекетін ұйымдастыру болып табылады. Егер ... ... ... ... жойылып кетсе, онда институттың өмір сүруі қоғамдық өмірдің дамуын тежейді. Сондықтан ... жоқ ... ... ... ... ... ... - бірте жойылады. Ондай мысал ретінде батыста ақсүйектердің 17 - 19 ғғ ... ... ... қарумен қорғауы жатады. Капитализмнің дамуы ескі өнерлердің өзгеруіне әкелді. Жекпе - жек ... ... ... ... ... ... орнына 20 қадамнан картоп лақтыруды ұсынған.
Сөйтіп, әлеуметтік институттар - ол аса маңызды және терең, берік нығайтылған және ... ... өзін - өзі ... және ... ... әлеуметтік әрекеттестіктер. Оларға тікелей қарама - қарсы кездейсоқ, өз - өзінен пайда ... ... ... анда - ... ... және ... ... және олардың топтарының арасындағы байланыстары болады. Осыған байланысты әлеуметтік ... ... ... ... ... жүйе ... орныққан әлеуметтік құрылыммен, өз бөлшектерінің терең тұруымен, сан алуандығымен, икемділігімен және ... ... ... жүйенің де, міндетті қызметтерінің қозғалыстығымен ерекшеленеді деп ... ... ...
Әлеуметтік институттарға әрекет етуші субъектілердің әрқайсысының міндеті қызметтері мен ... ... ... ... бірлігі, жөнге салынғандығы осы әрекеттестікті бақылау мен реттеудің айтарлықтай ... және ... ... тән. ... ... ... институтты белгілі әлеуметтік талаптықты қанағаттандыруға тағайындалған рөлдер мен мәртебелердің жиынтығы ... ... ... ... ... адамдардың жүріс-тұрыстарының үлкен болжаулығына, әлеуметтік байланыстардың тұрақтылығы мен ... ... ... ... мен қоғамдық тәртіпке жетеді.
Әлеуметтік институт жиынтық бейнесіне мынандай анықтама беруге болады. Әлеуметтік ... ... ... құндылықтармен іс-қимылдар ретін біріктіретін қоғамның негізгі талаптардың ... ... ... ... ... ... Қоғамдық құндылықтар ретінде бәрі ұстанатын идеялармен мүдделер, қоғамдық істерді орындау тәртібі ретінде топтық үдерістердегі стандартталған бір ... ... ... - ... үлгілері, ал әлеуметтік байланыстар жүйесі деп рөлдермен мәртебелердің қақтығысын айтады. Сонымен, әлеуметтік институт ол әлеуметтік құндылықтардың ... және ... - ... ... ... ... әлеуметтік мәнді міндетті қызметтер атқаратын мүшелерінің өз рөлдерін ... ... ... мақсатқа жетуді қамтамасыз ететін адамдардың ұйымдастырылған одағы. Әлеуметтік институт - ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың белгілі саласын реттейтін мекемелер мен ұйымдардың жиынтығы. Әлеуметтік институт - қоғамның негізгі талаптарын қанағаттандыратын қоғамдық ... ... мен ... орындау ретін біріктіретін байланыстар мен әлеуметтік мөлшерлердің ұйымдастырылған жүйесі.
Әлеуметтік институт әлеуметтік өмірдің жоспарланбаған ... ірі ... ... пайда болады. Адамдар өз талаптарын, мұқтаждықтарын әлеуметтік топтарда бірлесіп іске ... ... және ол үшін әр ... ... ... ... ... барысында адамдар мінез - құлықтың жарамды үлгілерін, дағдыларын қалыптастырады. Уақыт өте бұлар қайталану және бағалану ... ... - ... әдет - ... ... Бұл ... ... қабылданады және заңдастырылады. Осыдан кейін жазалану мен мадақтау ... ... деп ... ... ережелерді, мәртебелер мен рөлдерді белгілеу мен бекіту , оларды жүйеге келтіру ... ... Бұл ... ортақ қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталатын әрекет жасауға қабілеттілікті білдіреді. Ол нақты әлеуметтік талап жалпы ... ... ... және оны жүзеге асыру үшін қоғамда ерекше мінез-құлық мөлшерлері орнатылып, кадрлар дайындалып, қорлар бөлінуінен бастау алады.
Институционалдану үдерісі барында ... ... ... орнына алдын-ала болжауға келетін күтуді ақтайтын үлгіге келтіретін, реттелетін мінез-құлық орнығады. Мысалы, банк-бизнес институттың мөлшері ... өсім ... ... ... ... ақшаның алғашқы қорлануына мүмкіндік берді. Бұл жеке адамдардың ақша жинау қарыз беруінен үлгі алып капитализм дамуы барысында орасан зор ... ... ... ... ... көшіру қажеттігі дербес институттың қалыптасуына әкелді. Қазақстанда өтпелі кезеңде талай халықтың ретсіз наразылығы негізінде шерулер, тоқулары ... ... ... ұйымдарға, партияларға айналудың куәгері болдық.
Классикалық түсінікте институционалдану жекеліктер жиынтығының күшті сезімділік ықпалына бағынатын табиғи күйден өзіне үстем болатын ... ... ... күй-жағдайға көшуді білдіреді. Институционалдану бірнеше дәйекті кезеңдерден тұрады.
* Жаңа әлеуметтік талаптардың шығуы қанағаттандыру үшін ... ... ... ... және оған ... ... ... рухани алғы шарттармен жағдайлардың болуы. Мысалы, арнаулы әлеуметтік институт ретінде әскердің шығуы қоғамдық өндірістің дамуымен байланысты. Себебі, бұл ... ... ... ... ... ... және ... қажеттігін тудырады.
* Әлеуметтік институтқа кіретін адамдарға бірлескен және ұйымдасқан әрекеттері арқылы жалпы ... ... ... Бұл ... ... әлеуметтік институттар қояды. Мысалы, қоғамдық құрылыс мемлекеттік саясаты, әлеуметтік саясаты, заңдардың мазмұнын т.б. ... ... ... ... жаңа әлеуметтік институттың ішінде мақсаттарын өздері қояды. Мысалы, партияның ... ... ... оның құрылу барысында жетекші тобы анықтайды.
* Стихиялық әлеуметтік өзара әрекеттердің және әлеуметтік институттың пайда болу барысында сынау мен қателіктер ... ... ... ... ... ... мен ережелерінің шығуы және бұл институтқа кіретін жекеліктердің оларды міндетті түрде орындауы. Мысалы, әскерилердің, партия ... ... ... ... ... сол ... білім, денсаулық, құқық институттарының өз мүшелеріне қоятын ережелік талаптары бар.
* ... ... ... қызмет етуі үшін қажетті ұйымдық құрылымдары және жүріс-тұрыстарының реттеуіштерін дамыту қажет. Ұйымдық құрылымдарға партияның саяси кеңесін ал мінез-құлықтың реттеуіштеріне мекеменің ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік мөлшерлер мен ережелердің іс-қимылдарының институционалдануы, яғни оларды қабылдау, тәжірибеде қолдану.
* Әлеуметтік ... мен ... ... жеке жағдайларда жіктеп қолдану үшін жазалау жүйесін орнату.
* Институт мүшелерінің бәрін қамтитын мәртебелер және рөлдер жүйесін жасау.
Аталған кезеңдерді қолданса, әр ... ... ... ... ... ... байқап көрсету мүмкін болады. Қысқаша айтқанда, ер адамдардың жанжал, төбелес, күш көрсетуге құмарлығын спорттық жекпе-жек жарыстарына айналдырды. Адамдардың ... ... ... ... ... бір кезде реттелген, жүйеге келтірілген ғылыми зерттеулерге айналды, ғылыми мекемелер құрылды. Ретсіз жыныстық қатынастар некелік - отбасылық ... ... ... ... ... емдеудің амалдарын, қолданатын дәрілерін, құралдарын тауып ... ... ... ... ... ... ... қызметтері жөнінде ережелерін қалыптастыру денсаулық сақтау әлеуметтік институттың шығуын анықтайды. Сол ... ... ... ... білім, дін институттары өмірге келді. Адамдар әр кезде қоғамдағы әр ... ... ... ... ... қатынастарды институционалдандыруға ұмтылады.
Қоғам жүйе ретінде әлеуметтік институттар кез-келген қажеттіктерді қанағаттандыру үдерісін реттейді. Дәстүрлі ... ... ... ... ... Аманатқа адам беру екі елдің арасындағы - халықаралық келісімнің орындалуын қамтамасыз етеді. Мұны Қазақ хандығы Қытай, Ресей, ... ... ... ... Оның ... ... ... мақсатында соғыс нәтижесін батырлардың жекпе-жегі шешетін.20 жастағы Абылай жоңғардың батыры ... ... ... - ... ... ... әперген.
Сауда жүргізетін кәсіпкерлер қауымының ортасында жазылмаған ... ... ... орындайтын қағида қалыптасқан. Келісімшарт ақшадан қымбат деген ережені бұзу оны сақтамаған іскер ... ... ... ісіне зиян келтіреді. Ал Еуропада ақсүйектер абыройын қорғайтын ар-намыс жекпе - жегі қалыптасқан. ... ... ... ... деп жекпе - жекте Дантестің атқан оғынан мерт ... ... ... бұл ... ... ... әлеуметтік мақұлданған мөлшерлер мен ережелерге сәйкес анық мәртебелік - рөлдік құрылымды жасап шығарады. Институцционалданусыз,әлеуметтік институттарсыз бірде-бір ... өмір ... ... ... ... тәртіппен ұйымдастырудың рәмізі нышаны болып табылады.
Әлеуметтік институт ... - ... ... ... ... ... ... - экономикада, саясатта, мәдениетте, отбасында адамдардың ... ... мен ... ... Осындай өзгешеліктер әлеуметтік институтқа қоғамның тұрақтылығы мен орнықтылығын,оның қалыпты өндірілуін және дамуын қамтамасыз етуге ... ... ... атқаруға мүмкіндік береді.Субъектінің бірдеңеге кез келген мұқтаждығының немесе ... ... ... ... ... түсетін субъектілермен өзара әрекеттерін реттеуді қажетсінеді. Маңызды қажеттерді қанағаттандыруға бағытталған қатынастарды баянды ету ... ... ... ... ... белгілі ережелерін ұстануын ұйғаратын қатал бекітілген әлеуметтік рөлдер мен мәртебелер жүйесінде анықталуы тиісті және ... бұл ... ... ... жету үшін ... ... жүйесінің қолданылуы қажет.
Адамдар өздерінің көкейтесті қажеттіктерімен байланысты қатынастарын институционалдандыруға ынталанады.Бұл ынталану қызметтердің әр түрлі салаларында ... ... ... ... ... тауарға тапшылық кезек институтын қалыптастыруға мәжбүр етті, өйткені азық-түлік,шетелдік джинсы мен көйлектерге талас болды. Сондықтан әділетті үлестіру мақсатында қарапайым ... ... ... ... ... ... ... тәртіп орнатылады. Қазір салық төлеуге,мемлекеттің тұрғын үй ипотекасына жазылу, үй құрылысына жер телімін алу сияқты т.б. ... ... ... ... ... ... ... институциоланданған нысаны болып табылады. Кезектер қысқа мерзімді болғандықтан анық аяқталған әлеуметтік мәртебелер мен ... ... ... ... ... ... институционалдық мәртебенің толық емес көлемінде орнатады.
Адамдардың бәрі бала кезінен отбасында немесе мектепте және қызметкерлер мен жұмыскерлер барлық деңгейде ... ... ... ... мәжбүрленеді. Егерде баланың қыңырлығы немесе шенеуніктер мен жетекшілердің менмендігі мен ... өз ... ... ... орындауға мүмкіндік бермесе, онда осы сияқты рөлдік мінез-құлық күтулердің шегі жазалауды ... ... ... өз сабағында студенттерден білімді белсенді меңгеруді күтеді.Бұл аяқталмаған жағдайда студенттік рөлге сәйкес келмейтін мінез-құлық жазасын алады.Отбасында осы тақылеттес қылықтары үшін ... ... ... ... ... ... бергізбеу, тіпті жұмыстан шығару сияқты жазалаулар ескерілген.Сонымен қатар өзінің мәртебелік рөлдерінен шегінушілерге моральді айыпты білдіретін айдар тату арқылы іске асырады: ... ... ... ... ... адам,маскүнем,жұмысқа ықылассыз,жанжалқой т.б.
Өмірде институционалдық рөлдер тұрақты сипатта болады және әркім өз әлеуметтік мәртебесін өзгерткенде өз рөлдерінде өзгертеді.Мекеменің басшысына ... ... ... ... ... әйел өз ... күйеуге шығуы оның бұрынғы бағынушы қатынасын мүлдем өзгертіп жібереді.Енді жұбайына тән теріс мінез-құлық ... ... ... ... ... ... ... жеткенде ол алғашқы кезде бұрынғы жолдастық қатынастарын сақтап қалуға тырысады.Бірақ ұйымның, жұмыстың мүдделері және басшыға қоятын талаптар жетекшімен бағыныштылардың араларында ... ... ... ... келтіреді. Жеке қасиеттерге тәуелсіз әлеуметтік рөлдер оларды орындау кезінде жекелік айырмашылықтарды теңестіруді, тегістеуді ... ... ... ... ... әдетінше рөлдер қақтығысы негізінде пайда болады. Дау-дамайлардың шиеленісі басқалардың пікірімен санаспайтын ... ... ... қақтығысқандардың бір жағы сабырлық,жұмсақтық,көнгіштік мінез көрсетуі жанжалдарды жұмсартып бірте-бірте оң шешімін табуға мүмкіндік береді.
Әлеуметтік институт адамдардың бірлескен ... ... ... ... ... ... және басқа институттар мен ортақ белгілеріне ие болды.Дамыған институт белгілердің толық ... ... ... ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік институттарының басым көпшілігі жетілу үстінде болады.
Социологтар әлеуметтік институттардың әр түрлі белгілерін атайды. Е.М.Бабосов ... мына ... ... ...
* Олар өз ... ... анық ... міндетін иеленеді;
* Оларға алдарында тұрған міндетіне қол жеткізуге атқаратын белгілі қызметтер тән;
* Оларға дәл осы институтқа тән ... ... мен ... ... ... мен ... анық үлестірілуі жатады;
* Әлеуметтік институттар оның қызметіне қатысушы жекеліктер ... ... ... ... ... ... тұрпатымен, белгілі ұйғарымдар жүйесімен, мөлшерлерімен, ... ... ... ... ... белгісі қажеттіні қолдап дем беруді және ауытқу мінез-құлықты айыптауды, бұлтартпауды, жаншуды қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... яғни барлық институттарға ортақ нышандары туралы айту дұрыс деп ... Оның ... ... бес ортақ белгілерді көрсету қажет:
* Мінез-құлықтың ұстанымдары мен үлгілері. Мысалы, ... бұл ... адал ... ... пен ... ... үшін бұл ... адалдық және қызмет бабы бойынша ... ... ... ... ... ... ... өнімділікті, үнемділікті, пайданы өндіруді үлгі тұтуы.
* Рәмізді нышандық ... ... ... ... өзі ... ... нысанда түсінік беретін, бейне жасайтын рәмізді ... ... ... ... ... ... ... салт жорасы береді. Мемлекетті жалау, елтаңба, ... ... ... ... крес, жарты ай немесе Дәуіттің жұлдызы болып табылады.
* Тәжірибелік - ... ... ... үй, ... ... ... діни ... қоғамдық жұмыс, дүкен, өндіріс орны, жабдық, кітапхана, ... т.б. ... ... - ... ... және ... заңнамасына отбасылық, діни тыйымдар, ... ... ... ... ережелер жатады.
* Идеологияға отбасындағы романтикалық махаббат, мемлекеттегі демократизм, ... ... ... ... ... ... , ... православие немесе католицизм жатқызылады. Идеология идеялар жүйесі ретінде ... ... ... ... ... сүйеніп идеология адамдардың әлдебір әрекеттеріне қалай қарау ... ... ... ... ... ... ... кейде жеткіліксіз белсенділік танытатынын немесе әрекетке қатыспайтынын анықтайды . ... ... ... ... ... ... ... қолдау береді және оның қызметін ... мен ... ... ... институттың белгілеріне Г.Ландберг, С.Шрег пен О.Ларджен ... ... ... мен ... ... қызметтері арасындағы тығыз байланыстарды айтуға болады. Қоғамның негізгі институттардың міндетті ... мен ... ... атты ... бұл анық көрсетеді.
А.Г.Эфендиев көрсеткендей, әлеуметтік институт мына белгілермен сипатталады:
* Институционалды ... ... ... ... ... ... мен ... айқын үлестірілуі. Әр адам өзінің міндетті қызметтерін тиісті тәртіп бойынша ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның жүріс-тұрысының алдын ала болжауы жоғары дәрежені иеленеді.
* Белгілі міндеттерді орындау шеңберімен анықталатын еңбек бөлінісі және ... ... ... үшін ... ... дайындауы әлеуметтік институттардың әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыруының тиімділігін арттырады.
* Өзгеше тұрпаттағы тәртіпті белгілеу. Кез ... ... ... ... институт өзара қатынастарды әлеуметтік реттеуге негіздейді. Тұлғасыздандыру.
* Реттеу тетіктерінің тым айқындығы, жиірек ұтымды негізделген, қатал және ... ... ... ... міндеттеуші пәрмені оған етене тән: 1)анық бекітілген, бір мағыналы түсіндірілетін мінез-құлық үлгілерінің - ... 2) ... ... ... және ... мінез-құлыққа кедергі жасаушы әлеуметтік бақылаудың, жазалаулардың болуымен байланысты.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... болған ұйым. Бұл ұйымдар өмірлік қажеттіліктерден туындаған.
Негізінен, ... ... ... ... институттары және адамдардың қоғамдық өмірін дамыту болып қарастырылады. Және бұл ... ... ... ... ... ... анық және жасырын болып бөлінеді. Анық дегеніміз, адамдарға белгілі, қызметі ашық түрде болады. Ал, жасырын дегенімізге ... ... ... ... институттар саласына байланысты бөлінеді. Олар экономикалық, саяси, әлеуметтік, рухани. Экономикалық әлеуметтік институтқа ... ... ... жатса, әлеуметтікке жанұя, неке, аналық жатады. Ал, рухани әлеуметтік институттарға мешіттер, БАҚ, музей, кітапханалар жатқызылады.
Әлеуметтік институт болу үшін оның төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... символикалық белгісі, қызметі, ережесі.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлеуметтану ғылымының даму тарихы23 бет
Психология ғылымының, пәнінің жалпы мәселелері мен негізгі даму кезеңдеріне толық сипаттама73 бет
Ғылымның даму кезеңдері5 бет
Білімнің мазмұны және онын ғылыми негіздері9 бет
Білімнің мазмұны және оның ғылыми негіздері туралы9 бет
Мемлекет құқық теориясының пайда болуы6 бет
Мәдениет мәселесі36 бет
Психология табиғи және гуманитарлық ғылым ретінде жайлы8 бет
Халық ағарту комиссариаты (Наркомпрос)3 бет
Ғылыми концепциялар мәселесі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь