Түркі тілдері жайында

1.Түркі тілдерінің жіктелуі.
2.Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік.кемістіктері.
3.М.Қашқари "Диуани лұғат ат.түрік" сөздігі.
Тілдердің генеологиялық топтастырылуы – тілдердің туыстығына, шығу тегіне, тарихи даму жайларының ортақтылығына қарай топтастыру. Дыбыстық, лексикалық, грамматикалық жүйелерінде жақындық, ұқсастық бар тілдерді туыс тілдер деп атайды. Тілдерді туыстық тұрғыдан топтастыру ХІХ ғасырдың басында туып, қалыптасқан. Генеалогиялық топтастыру бойынша тілдер алдымен ірі-ірі семьяларға, семьялар жеке топтарға, топтар жеке-жеке тілдерге бөлінеді. Ірі семья мен топ 60 шақты. Бастылары – үндіеуропа, кавказ, семит-хамит, банту, бантоид, орал, алтай, қытай-тибет және т.б. тілдері. Түркі тілдерін алғаш генеалогиялық тұрғыдан классификация жасаған ғалымдардан: И.Н. Березин, Н.И. Ильминский, В.В. Радлов, Н.А. Аристов, Н.Ф. Катанов, Ф.Е. Корш, А.Н. Самойлович т.б. есімдерін атауға болады. Кеңес түркологтарынан бұл салада С.Е. Малов, В.А. Богородицкий, И.А. Батманов, Н.А. Баскаков, А.Н. Кононов т.б. еңбектерін, шетел түркітанушыларынан М. Рясянен, И. Бенцинг, К.Г. Менгес, Т. Текин т.б. ғалымдардың аттарын атауға болады.Түркі тілдеріне ең алғаш классификация жасаған ғалым – Махмұд Қашқаридің Диуанынан басталады. М. Қашқари фонетикалық, морфологиялық, ара-тұра лексикалық та белгісіне сүйеніп түркі тілдерін оғыз, қыпшақ, түрки деп үш топқа бөледі. Ол түркі тілдерін:
1) Қашқар қаласынан Жоғарғы Шыңға дейінгі территорияны мекендеп жатқан тайпалар тілі;
2) Румға дейінгі жерлерді мекендеген тайпалар тілі деп қарастырады.
Генеалогиялық топтастырудың бұдан кейінгі түрлері ХVІІІ ғасырдан бастап Еуропа, Ресей ғалымдары еңбектерінде кездеседі. Батыс Еуропа ғалымдары ішінде түркі тілдерін топтастырумен алғаш айналысқан француз ғалымы А. Ремюзе. Ол 1820 жылы Парижде жарияланған еңбегінде түркі тілдерін якут тобы (якут тілі), ұйғыр тобы (ұйғыр, шағатай, түрікмен тілдері), ноғай тобы (Қырым-Астрахань төңірегіндегі татарлар тілі), қырғыз тобы, түрік тобы деп V түрге бөлген.Түркологияда жіктеудің едәуір жетілген түрі деп В.В. Радлов пен Ф.Е. Корштың жіктеулерін атайды. Бұл екеуі – бірін-бірі толықтыратын өзара жақын топтастырулар. Географиялық орналасу ыңғайына қарай В.В. Радлов түркі тілдерін Шығыс, Батыс, Орта Азия, Оңтүстік деп IV бөледі:
1. Шығыс топ деп аталатын түркі тілдерінің тобына Сібірдегі түркі тілдері енген.
2. Батыс топқа автор Батыс Сібір татарларының, Волга татарларының тілін, сондай-ақ қырғыз, қазақ, башқұрт тілдерін енгізеді.
3.Орта Азия тобына В.В. Радлов өзбек және ұйғыр тілдерін жатқызады.
4.Оңтүстік топтың құрамына В.В. Радлов түрікмен, әзірбайжан, оңтүстік және Қырым татарларының кей говорларын қосқан.Өз жіктеуінде Ф.Е. Корш географиялық ыңғайға қоса, тілдердің кейбір фонетикалық, морфологиялық ерекшеліктерді де басшылыққа алады. Ф.Е. Корш өзінің «Классификация турецких племен по языкам» (1910) деп аталатын еңбегінде түркі тілдерін солтүстік, батыс, шығыс, аралас деп IV топқа бөледі.Түркологияда кең тарап өз кезінде жоғары баға алған генеалогиялық топтастыру – А.Н. Самойловичтің жіктеуі. Академик А.Н. Самойлович В.В. Радлов пен Ф.Е. Корштың топтастыруларына сүйене отырып, оған өзінше реңк беруге талпыныс жасайды. Ол 1922 жылы шыққан «Некоторые дополнения к классификации турецких языков» еңбегінде өзіне дейін айтылған пікірлерді жинақтай келіп, түркі тілдерін оларда кездесетін фонетикалық, морфологиялық белгілеріне қарай VI топқа бөледі. Бұл белгілерді іріктеп ал ынған тоғыз, аяқ, бол, тау, сары, қалған деген сөздердің әр топқа жататын тілдерде қандай дыбыстық құрамда айтылатындарына қарай Р тобы, Д тобы, Тау тобы, Тағлы тобы, Ол тобы деп VI топқа бөледі. А.Н. Самойловичтің жіктеуінде қазақ тілі Тау тобына жатады. [1]
1. Ә.Қайдар – «Түркітануға кіріспе»: оқу құралы / Әбдуәли Қайдар,Мейірбек Оразов. - 3-ші бас. - Алматы : Арыс, 2004. - 358 б
2. Қабышұлы, И.
Тұран әлемі: түркі - моңғол халықтарының тарихы / И. Қабышұлы. - Алматы : Санат, 2007. - 317 б
3. Бүркіт, О. Ә. « Түркітану»: лекциялар желісі, оқу құралы / О. Ә. Бүркіт. - 2-ші бас. - Алматы : Арыс, 2003. - 140 б
4.Құрманбаева Ш.К. Түрік және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдерге салғастырмалы талдау. Филол.ғыл.кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайын.дисс.автореф. – Алматы, 1999, 74-75бет

5.Н. Келімбетов. «Диуани лұғат ат-түрк». Алматы, 2001. 10-24 бет
        
        Қазақстан Республикасының ғылым және білім министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Филология факультеті
Қазақ тілі және әдебиеті кафедрасы
Студенттің ... ... ... ... Қинаят Шаяхметұлы
2015 жыл
Тақырыбы:
1.Түркі тілдерінің жіктелуі.
2.Түркі тілдерінің классификациясын жасаудың маңызы. Жетістік-кемістіктері.
3.М.Қашқари "Диуани лұғат ат-түрік" ... ... ... ... - ... ... шығу ... тарихи даму жайларының ортақтылығына қарай топтастыру. Дыбыстық, лексикалық, грамматикалық жүйелерінде ... ... бар ... туыс ... деп ... Тілдерді туыстық тұрғыдан топтастыру ХІХ ғасырдың басында туып, қалыптасқан. ... ... ... ... ... ... семьяларға, семьялар жеке топтарға, топтар жеке-жеке тілдерге бөлінеді. Ірі семья мен топ 60 шақты. Бастылары - үндіеуропа, ... ... ... ... орал, алтай, қытай-тибет және т.б. тілдері. Түркі тілдерін алғаш генеалогиялық тұрғыдан классификация жасаған ғалымдардан: И.Н. ... Н.И. ... В.В. ... Н.А. Аристов, Н.Ф. Катанов, Ф.Е. Корш, А.Н. Самойлович т.б. есімдерін атауға болады. Кеңес түркологтарынан бұл салада С.Е. ... В.А. ... И.А. ... Н.А. Баскаков, А.Н. Кононов т.б. еңбектерін, шетел түркітанушыларынан М. ... И. ... К.Г. ... Т. ... т.б. ... аттарын атауға болады.Түркі тілдеріне ең алғаш классификация жасаған ғалым - Махмұд ... ... ... М. ... ... ... ара-тұра лексикалық та белгісіне сүйеніп түркі тілдерін оғыз, қыпшақ, түрки деп үш топқа бөледі. Ол түркі тілдерін:
1) Қашқар ... ... ... ... ... ... ... тайпалар тілі;
2) Румға дейінгі жерлерді мекендеген тайпалар тілі деп ... ... ... ... ... ... ғасырдан бастап Еуропа, Ресей ғалымдары еңбектерінде кездеседі. Батыс Еуропа ғалымдары ішінде ... ... ... алғаш айналысқан француз ғалымы А. Ремюзе. Ол 1820 жылы Парижде жарияланған еңбегінде ... ... якут тобы ... ... ... тобы ... шағатай, түрікмен тілдері), ноғай тобы (Қырым-Астрахань төңірегіндегі татарлар тілі), қырғыз тобы, түрік тобы деп V ... ... ... ... ... түрі деп В.В. ... пен Ф.Е. ... жіктеулерін атайды. Бұл екеуі - бірін-бірі толықтыратын өзара жақын топтастырулар. Географиялық орналасу ыңғайына қарай В.В. ... ... ... ... ... Орта ... Оңтүстік деп IV бөледі:
1. Шығыс топ деп аталатын түркі тілдерінің тобына Сібірдегі ... ... ...
2. ... топқа автор Батыс Сібір татарларының, Волга татарларының тілін, сондай-ақ қырғыз, қазақ, башқұрт тілдерін енгізеді.
3.Орта Азия тобына В.В. ... ... және ... ... жатқызады.
4.Оңтүстік топтың құрамына В.В. Радлов түрікмен, әзірбайжан, ... және ... ... кей ... ... ... Ф.Е. Корш ... ыңғайға қоса, тілдердің кейбір фонетикалық, морфологиялық ерекшеліктерді де басшылыққа алады. Ф.Е. Корш өзінің (1910) деп аталатын еңбегінде түркі ... ... ... ... ... деп IV ... ... кең тарап өз кезінде жоғары баға алған генеалогиялық топтастыру - А.Н. Самойловичтің жіктеуі. Академик А.Н. ... В.В. ... пен Ф.Е. ... топтастыруларына сүйене отырып, оған өзінше реңк беруге талпыныс жасайды. Ол 1922 жылы шыққан еңбегінде өзіне дейін айтылған пікірлерді ... ... ... тілдерін оларда кездесетін фонетикалық, морфологиялық белгілеріне қарай VI ... ... Бұл ... іріктеп ал ынған тоғыз, аяқ, бол, тау, сары, қалған деген сөздердің әр ... ... ... қандай дыбыстық құрамда айтылатындарына қарай Р тобы, Д тобы, Тау ... ... ... Ол тобы деп VI топқа бөледі. А.Н. ... ... ... тілі Тау ... жатады. [1]
Профессор В.А. Богородицкий түркі тілдерінің генеалогиялық ... ... ... ... орнына қарай бөлуді ұсынған. Ол түркі тілдерін VII топқа бөледі:
1. Солтүстік батыс тобы (якут, тува, қарағас тілдері);
2.Хакас ... тобы ... тілі және оның ... ... тобы ... тілі және оның ...
4. ... Сібір тобы (Чұлым, Барабин, Тюмень, Тобыл татарларының тілі);
5. ... және Орал ... ... ... ... ...
6. Орта Азия тобы ... ұйғыр, қазақ, қарақалпақ және қырғыз тілдері);
7. Оңтүстік батыс тобы (түрік, түрікмен, әзірбайжан ... ... ... көне дыбыстық элементтердің көп сақталғанына, жаңа элементтің көбірек болуына қарай түркі тілдерін тарихи тұрғыдан: көне, көнерген, жаңа, ... ... деп IV ... ... ... ... көне элементтерді құрамында сақтауына қарай ең көне тіл, көне тіл, жаңа тіл және ең жаңа ... деп 4 ... ... генеалогиялық топтастырудың авторы - проф. К.Г. Менгес. Ол түркі тілдерін VІ топқа бөледі.
I. ... ... ... және ... батыс тобы.
II. Түркі тілдерінің солтүстік-батыс немесе қыпшақ тобы.
III. Түркі тілдерінің алтай тобы.
ІV. Түркі ... ... ... ... ... якут ... ... долған тілдері). Түркі тілдерін сол тілдердің иесі болып табылатын халықтардың қалыптасу, даму тарихындағы кезеңдерге ... яғни ... ... байланыстыра жіктеген ғалым Н.А. Баскаков түркі тілдеріне топтастыру жасағанда тіл мен сол ... ... ... тарихи өсу жолын, тілдердің қарым-қатынасы мен өзіндік ерекшеліктерін негізге алады. Осыған орай ол түркі тілдерін ең алдымен ... және ... хун ... деп екі ... ... ... хун ... бұлғар тобын, оғыз тобын, қыпшақ тобын, қарлұқ тобын жатқызады.
1.Бұлғар тобына ... ... ... ... ... ... тілдері,қырым татар диалектілері),оғыз-түрікмен(түрікмен,түрхментілдері)дептоптастырады.
3.Қыпшақ тобын қыпшақ-бұлғар(татар,башқұрт),қыпшақ-половец(қарайым,қарашай-балқар,қырым-татар,қырымшақ),қыпшақ-ноғай(ноғай,қазақ,қарақалпақ) деп топтастырады;
4.Қарлұқ тобы(өзбек,ұйғыр).Ал Шығыс хун ... 1) ... 2) ... ... ... тобын тува(тофа тілін),якут(якут тілін),хакас(хакас,шор,камасин,чулым,алтай,сары ұйғыр тілдерін) тілдер тобы деп жіктейді.Қырғыз-қыпшақ тобына қырғыз,алтай тілдерін жатқызады.
Салыстырмалы-тарихи әдіс ... ... ... ... ... ол ... ортақ, біртектес элементтерді, біртектес лексика-грамматикалық құрылымдардың шығу негіздерін және ортақ нысандар мен грамматикалық категориялардың одан әрі ... ... мен ... ... ... ... ... салыстырмалы тарихи тұрғыдан зеттеудің барысында XIX ғасырдың басында салыстырмалы- тарихи тіл білімі пайда болды.Тілдік жанұямен топтардың сонымен ... жеке ... ... даму ... ... ... тіл білімі қолданылатын тарихи-генетикалық зерттеулерінің әдіс - тәсілдерінің жиынтығы. Тарихи тіл білімі ... ... ... интерлингвистикалық) және ішкі реконструкция ( диахроникалық, интралингвистикалық) .Сыртқы реконструкция әдісі -- барлық жақын ... және ... ... ... отбасының диалектілерінің түпнұсқасы салыстырмалы жолмен дәйекті түрде анықтайды. Ішкі реконструкция әдісі -- ... бір ... ... ғана ... ... кезеңдегі белгілі бір құбылыстардың өзгерістерін салыстыру. [2]
Түркі тілдес халықтарының даму ... ... ... тарихи құбылыстардың тілге де әсерін тигізбей қоймайтыны табиғи нәрсе. Солардың нәтижесінде ... ... ... ... ... Оның ... бір ... болған, бірақ қазірде қолданудан қалып, өлі тілге айналған, тек көне ... ғана ... көне ... ... ... көне ... оғыз, хазар тілі деп аталатын өлі тілдер де бар. ... ... ... ... ... жеңілдету үшін түркі тілдерін өз ішінен түрлі топтарға жіктеу мәселесімен ғалымдар ерте заманнан бастап-ақ айналысқан. Бірақ ... ... ... ... орныққан классификациялау принципі болмай, тіл иелерінің тарихи даму жолдарын жете ескеріп жіктеуді соған ... ... әр ... ... ... ... ... бұл мәселе күні бүгінге дейін тыңғылықты шешілмей келеді. Тілдер туыстығының бірінші белгісі - ... ... ... төл ... ... және ... ... ұқсастығы. Туыстас тілдердің барлығына бірдей ортақ сөздердің қатарына адамдардың өзара туыстық қатынасын білдіретін, сөздер, ... дене ... ... жыл ... құбылыстарының атауы, адамдардың күн көрісіне, қоғамдық еңбегіне байланысты іс-әрекет атаулары және т.б. енеді. Туыстас тілдердің екінші белгісі - ... ... ... ... яғни ... ... ... көптелу, жіктелу жүйелерінің, сөз тудыру амалдарының сөздердің бір-бірімен тіркесуінің бір-біріне ... ... ... ... ... - туыстас тілдердің дыбыстық жүйесінің өзара ... ... ... Осы ... ... ... генеалогиялық жақтан топтастырудың (классификациялаудың) тіл білімі үшін орны ерекше. Тілдердің туыстық белгісін ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы-тарихи зерттеулер екенін біз жоғарыда айтып кеттік. Лексикалық құрамы мен дыбыстау жүйесі жағынан жақын тілдерді анықтау онша ... ... ... ... қарақалпақ, ноғай тілдерінің туыстас тіл екендігін дәлелдеп жатудың қажеті жоқ. Бірақ туыстас тілдердің барлығы да қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдері ... ... ... ... жағынан толық сәйкес келе бермейді. Түркі тілдері семьясына енетін чуваш тілдерінің материалдарын басқа түркі тілдерімен (қазақ, ... ... ... ... және т.б.) ... қарайтын болсақ, бұлардың аралығында үлкен алшақтық бар ... ... қиын ... Бұл ... өкілдері бір-бірімен сөйлескенде де өзара түсінісе кетуі екі талай. Мәселен, қазақ пен қарақалпақ, өзбек пен ұйғыр, азербайжан мен ... ... пен ... ... ... түсінуі қиынға соқпаса, олардың барлығы саха (чуваш) халқының тілін түсіне алмайды. Тілдердің туыстасығының жақын/алыстығын анықтау арнайы ғылыми талдауды қажет ... ... ... ... ... ... байланысты болады: этностардың тарихи дамуы, жеке тіл ретінде қалыптасу кезеңі, көрші ... ... және т.б. ... ... Орта Азия мен Қазақстанда тұратын тайпалармен қатынасын ертерек үзген. Олар көбінесе моңғол тілдес тайпалардың ортасында қалып, солармен қатынасқа түскен. Сонымен ... ... ... көршілес фин субстратының әсері де мол болған. Осындай себептерден чуваш тілі өзіндік бағытта дамып қалыптасқан. Тілдер арасындағы ... ... даму ... ... ... болса керек . Тілдердің генеологиялық топтастырылуы - ... ... шығу ... ... даму ... ортақтылығына қарай топтастыру. Дыбыстық, лексикалық, грамматикалық жүйелерінде жақындық, ұқсастық бар тілдерді туыс тілдер деп атайды. Бұдан тіл мен ... бір ... емес ... ... аңғаруға болады; бір нәсілге жататын халықтар туыстық-жақындық байланысы жоқ әр түрлі топтағы тілде сөйлеуі мүмкін. Тілдерді туыстық тұрғыдан топтастыру ХІХ ... ... ... ... Генеалогиялық топтастыру бойынша тілдер алдымен ірі-ірі семьяларға, семьялар жеке топтарға, топтар жеке-жеке тілдерге бөлінеді. Ірі семья мен топ 60 шақты. ... - ... ... семит-хамит, банту, бантоид, орал, алтай, қытай-тибет және т.б. ... ... ... ... салыстырмалы-тарихи зерттеулер негізінде іштей бірнеше туыстас топтарға ... ... - ... келе ... ... дәстүр. Дегенмен, күні бүгінге дейін тілдерді генеалогиялық жақтан топтастырудың әлі де шешімін таба алмай жүрген мәселелері жоқ ... ... ... ... ... жүзі тілдерінің бәрі бірдей толық зерттелмегендігі болса, екіншіден, тіл бірліктерінің ... мен сан ... ... Мәселен, үндіеуропа, түркі тілдері біршама толық зерттелінген тілдерге жатса, америка үндістерінің ... ... оны айта ... ... ... ... ... жүйесі анықталған түркі тілдерінің өздерін де ғылыми ... ... ... ... деп ... өзі де ... ... тілдерін генеалогиялық, тарихи, морфологиялық т.б. ерекшеліктеріне байланысты топтастыру мәселесі белгілі дәрежеде ... ... де, оның әлі де ... түсетін, толықтыра, жетілдіре түсетін жақтары баршылық. Бұл салада салыстырмалы-тарихи зерттеулердің рөлі ерекше. Әлемнің түрлі елдерінде өмір ... ... ... ... ... ... қазіргі күнде дәлелдеп жатудың қажеті жоқ. Бұл - ғылымда дәлелденген аксиома. Туыстығымен қатар бұл тілдердің әрқайсысы бір-бірінен ... ... ... ... де ... Мәселенің ең қиын жері - ... осы ... ... ... ... ... жасау. [3]
Түркі тілдерін алғаш генеалогиялық тұрғыдан классификация жасаған ғалымдардан: И.Н. ... Н.И. ... В.В. ... Н.А. Аристов, Н.Ф. Катанов, Ф.Е. Корш, А.Н. Самойлович т.б. есімдерін ... ... ... ... бұл ... С.Е. ... В.А. ... И.А. Батманов, Н.А. Баскаков, А.Н. Кононов т.б. еңбектерін, шетел түркітанушыларынан М. Рясянен, И. Бенцинг, К.Г. ... Т. ... т.б. ... ... ... ... ... тілдеріне ең алғаш классификация жасаған ғалым - Махмұд Қашқаридің Диуанынан басталады. Махмұд Қашқари бойынша XI ... ... ... М. ... ... морфологиялық, ара-тұра лексикалық та белгісіне сүйеніп түркі тілдерін оғыз, қыпшақ, түрки деп үш топқа бөледі. Ол түркі ... 1) ... ... ... ... ... территорияны мекендеп жатқан тайпалар тілі; 2) Румға дейінгі жерлерді мекендеген тайпалар тілі деп ... ... ... бұдан кейінгі түрлері ХVІІІ ғасырдан бастап Еуропа, Ресей ғалымдары ... ... ... ... ... ... түркі тілдерін топтастырумен алғаш айналысқан француз ғалымы А. Ремюзе. Ол 1820 жылы Парижде жарияланған еңбегінде түркі тілдерін якут тобы ... ... ... тобы ... ... ... тілдері), ноғай тобы (Қырым-Астрахань төңірегіндегі татарлар тілі), қырғыз тобы, түрік тобы деп V түрге ... Бұл, ... ... ... ... топтастыру бола алмады. Отандық түркологияда осы мәселемен И.Н. Березин, В.В. Радлов, А.Н. Самойлович, Ф.Е. Корш, В.А. Богородицкий, т.б. айналысты. ... ... ... ... түрі деп В.В. ... пен Ф.Е. ... жіктеулерін атайды. Бұл екеуі - бірін-бірі толықтыратын өзара жақын топтастырулар. Географиялық ... ... ... В.В. ... түркі тілдерін Шығыс, Батыс, Орта Азия, Оңтүстік деп IV бөледі: І. Шығыс топ деп аталатын ... ... ... ... ... ... енген. Олардың негізгі фонетикалық белгісі ретінде автор: 1 ) [и] (і) дыбысының болуын; 2) [о] ... ... ... ... ... дауысты дыбыстарға ықпалының бәсеңдігін; 3) [ө] дауысты дыбысының өзінен кейінгі қысқа дауыстыларға күшті ықпал етуін; 4) ... ... ... ... басталатындығын (бас деудің орнына пас деуін); 5) [ш], [т] дыбыстарына аяқталатын түбірге дауысты дыбыстан басталатын қосымша қосылса, олар ... ... ... - ... ... - тудар); 6) сөз соңындағы қатаң [п], [қ], [к] ... ... ... ... ... 7) [л] ... әрі ұяң, әрі қатаң айтылатын варианттары болуын; 8) сөз ... ... ... ... болған жағдайда сөз басындағы [б] дыбысы да мұрын жолды дыбысқа айналуын қарастырған. В.В. Радлов ... ... якут ... ... оны жеке тіл ретінде қараған. ІІ. Батыс топқа автор Батыс Сібір ... ... ... ... сондай-ақ қырғыз, қазақ, башқұрт тілдерін енгізеді. Бұл топтағы тілдердің фонетикалық ... ... ... атап ... 1) сөз ... ... дауыссыздардан [қ], [к] , [т] және [п] дыбыстары қолданылады (гүн орнына - күн) сөз басында ұяң [б] ... ... (пас ... - бас); 3) сөз ... ... дауыссыздардың қолданылуы; 4) сөз басында [д] дыбысының қолданылуы; 5) сөз соңындағы қатаң дауыссыз дыбыстың дауысты ... ... ... ... ... ... - кітабы; етік - етігі); 6) сөз соңындағы [т] ... ... ... ... ... ... өзінің қатаңдық қасиетін сақтайды; 7) [л] (жуан) және [л] ... ... ... 8) [с], [з], [ш] ... ... ... позициясында қолданылады; 9) с ~ш, ч ~ш, ч ~ц ... ... ... ... таш, қазақша тас; чай; Қырым татарлары тілінде цай); 10) э~и, ө~ү; о~у ... ... ... ... ... қол, татарша құл) т.б. ІІІ. Орта Азия тобына В.В. ... ... және ... тілдерін жатқызады да, олардың мынадай ерекшелігін көрсетеді: 1) еркіндік [о], [ө] дыбыстары түбір сөздің бірінші буынында қолданылады; 2) [ы] және [и] (і) ... ... ... 3) сөз ... ұяң ... ... 4) сөз соңындағы - ығ көрсеткіші - ық ... ... ... ... ... ... 5) етістіктің түбіріндегі [қ], [п] қатаңдары дауысты дыбыстың алдында тұрып ұяңдамайды ... ... ... ... 6) [л] және [л'] ... ... ... т.б. Осы группа ішінде тараншы тілін (Құлжа, Іле өлкесін мекендейтін түркі халқының тілін) жеке топ етіп ... ... да - ... IV. Оңтүстік топтың құрамына В.В. Радлов түрікмен, әзірбайжан, оңтүстік және Қырым татарларының кей говорларын қосқан. Бұлардың өзіндік белгілері ... 1) [ө], [о] ... тек ... ... ғана ... 2) [ы] және [и] (і) дыбыстары бір-бірінен ажыратылады; 3) қосымшалардағы қысаң ауыстылар еріндік дауыстыларға айналады; 4) ... ... өте көп ... ... ... үндесуі (сингармонизм) толық сақталынбайды; 5) сөз басында [д], [г] дыбыстары көп қолданылады; 6) сөз соңындағы [ч] және [т] ... ... ... келген дауыстылардың ықпалымен дж жөне д-ға өтеді (түрікменше ... ... деп ... Өз ... Ф.Е. Корш ... ... қоса, тілдердің кейбір фонетикалық, морфологиялық ерекшеліктерді де басшылыққа алады. В.В. Радлов жіктеуінде қазақ тілі батыс группа тілдері тобына қосылса, Ф.Е. Корш ... ол ... ... ... ... Ф.Е. Корш ... (1910) деп аталатын еңбегінде түркі тілдерін ... ... ... ... деп IV ... ... ... Ф.Е. Корштың классификациясы түркі тілдерінің әрі фонетикалық, әрі морфологиялық ерекшеліктеріне негізделіп жасалған. Ол топтастырудың фонетикалық белгісі ... ... ... екі ... ... ... сүйенген: 1) ашық дауысты дыбыстардан кейін [ғ] және [у] дыбыстарының орын алмасу мүмкіндігі (тағ~тау); 2) ... ... не ... дауыстыдан кейін сөз соңында [г], [ғ] дыбыстарының қолданылуы не ... ... ... ... ... ... ... а) көсемшенің [-а], [-е], [-и] формасы мен қалып етістігінің тіркесуі арқылы осы ... ... ... ә) ... [-р] ... ... (келурмен) негіз еткен. Осы екі белгіге (фонетикалық, морфологиялық) сүйене отырып, Ф.Е. Корш түркі тілдерін төрт ... ... I. ... топ. ... ... бұл ... ... (ойрат), қырғыз, қарашай, қазақ, ноғай, татар, башқұрт т.б. тілдерді енгізген. Бұл топтағы түркі тілдері тағ сөзінің соңындағы [ғ] ... [у] ... ... ... ... негізінде созылыңқы айтумен ерекшеленеді. Яғни тағ~тау~тоо (қырғызша) ~ туу ... Бұл ... ... ... ... [ғ] ... сақталынған (қалған, қалан емес), бірақ түбір соңында қысаң дауыстыдан соң [ғ] түсіріліп айтылады ... ... ... Осы ... ... көсемшенің -а//-е, -й қосымшалары мен қалып етістігі арқылы жасалатын аналитикалық формамен (келе турурмен) беріледі. II. Батыс топ. Түркі тілінің бұл ... ... ... ... ... ... т.б. ... енгізген. Бұл топқа енген тілдер қосымша басындағы [ғ] дыбысын жоғалтқан (қалан, ... ... ... да, сөз ... [ғ] дыбысын (тау орнына тағ) сақтап қалған. Сондай-ақ, қысаң дауысты дыбыстардан соң ... ... [ғ] ... ... Осы шақ ... - [р] аффиксінің қосылуы арқылы жасалады. ІІІ. Шығыс топ. Бұл топқа автор көне орхон, көне ұйғыр, шағатай, ... ... ... т.б. ... ... Бұл ... сөз соңында [ғ] дыбысы сақталып (тағ), қосымшалары [ғ]-дан басталады (қалған); сөз соңындағы қысаң дауыстылардан кейін де [ғ] қолданылады (сарығ). Осы шақ ... [р] ... ... ... (келүрмен) т.б. ІV. Аралас топ. Бұл топқа автор жоғарыдағы тілдермен байланысы жоқ ... ... және Орта ... кей ... ... В.В. Радлов пен Ф.Е. Корштың классификациясы түркі тілдерін классификация жасаушы өзінен кейінгі ғалымдарға тигізген ... ... мол ... кемшілігі де аз болған жоқ. Мысалы, В.В. ... ... ... ... ... ерекшелігіне негізделсе де, ол ерекшеліктер толық көрсетілмеді. Батыс топтың негізгі ... ... сөз ... [қ], [к], [т] ... ... және [с], [з], [ш] ... буын талғамауы көрсетілген. Бірақ бұл қасиет тек батыс тобындағы тілдерге ғана емес, басқа топтарға (оңтүстік, Орта ... ... де) тән ... ... [о], [е] ... сөздің бірінші буынында қолданылуы, Орта Азия түркі тілдері тобының және сонымен бірге, оңтүстік ... ... ... деп ... Ф.Е. Корш ... ... те ... тілдерінің ерекшеліктерін толық қамти алмады. [4]
"Диуани лұғат ат-түрк", "Түркі тілдерінің сөздігі" -- Махмұт Қашқаридің түркіше-арабша түсіндірме сөздігі. ... ... ... ... ... энциклопедиясы іспетті. Мұнда орта ғасырлардағы түркі ру-тайпаларының бәріне бірдей ортақ болып келетін 6 мыңнан астам түркі ... мен жеке ... ... ... ... бар. Сонымен бірге, бұл "Сөздікті" "көне түркі әдеби жәдігерліктерінің хрестоматиясы" деуге де болады. Өйткені, ... ... өмір ... ... ғана емес, одан сан ғасырлар бұрын өмірге келген ежелгі түркі ... ... ... сөздерінің, көркем теңеулерінің, фразеологиялық тіркестерінің, т.б. ғажайып үлгілері бар. " Диуани лұғат ат-түрктің" автор қолымен жазылған түпнұсқасы сақталмаған. Көшірілген бір ... ... ... ... ... ... 1915 -- 17 ж. Стамбұл қ-ндағы Ахмет Рифат ... үш ... ... ... ... ... Махмұт Қашқари "Сөздігін" зерттеу, басқа тілдерге аудару, кітап етіп шығару ісі осы кезден бастап қолға алынды. Неміс ғалымы К.Броккельман "Сөздікті" ... ... ... 1928 ж. ... ... бастырып шығарды. Көрнекті түрік филологы Басым Аталай оны түрік тіліне тәржіма жасап, 1939 -- 41 ж. ... үш ... ... етіп ... Ал ... ... ғалымы С.Муталлибов " Диуани лұғат ат-түркті" өзбек тіліне тәржіма жасап, оны 1960 -- 63 ж. ... "Фан" ... үш ... етіп ... Қазақ ғалымы А. Егеубай " Диуани лұғат ат-түрктің" үш ... ... ... ... рет ... оны ... сөздігі" деген атпен 1997 -- 98 ж. ... ... ... ... түркі әлемінің алтын қазыналарының бірі саналатын осы кітаптың жарыққа шығуына Қазақстан ... ... ... сәт ... ... ... сөз жазды. Махмұт Қашқари "Сөздігін" зерттеу, насихаттау, тәржіма жасау істеріне В.В. Бартольд, А.Н. Кононов, М.Хартман, Броккельман, Аталай, И.В. ... ... ... ... т.б. мол үлес ... ... ... ат-түрктің" әдеби және тарихи маңызы зор. Мұнда 200-ден ... ... 300-ге ... ... ... қанатты сөздер мен көркем теңеулер, т.б. бар. Бұл "Сөздікте" ... ... ... көптеген мақтау, жоқтау түріндегі өлең үлгілерінің қадым замандарда, алғашқы қауымда, сақтар, ғұндар дәуірінде ... ... ... қиын ... Мұндай көне жырларда алғашқы қауымдағы адамдардың тұрмыс-тіршілігі, наным-сенімі, әдет-ғұрпы, салт-санасы бейнеленген. Алғашқы қауым адамдары Күнді, Айды, Бұлтты, Жұлдызды адам ... ... жан" ... ... ... бірде "көңілденетін" құбылыс ретінде суреттейді. "Сөздікте" табиғат ... ... жыр ... көп. ... ... ... ... "сай салаға су толғанын", "түрлі түсті бәйшешек өсіп ... ... асыр ... ... ... жиі ... "Сөздікте" -- "Қыс" пен "Жаздың" айтысына құрылған өлеңдер де бар. "Қыс" пен "Жаз" адамдар ... ... ... ... ... ... өзінің артықшылығын мақтан етеді. Ақыры адамдарға берер ... да, ... да мол жаз ... ... Жаз ... бұл "жеңісі" -- адамдардың жеңісіне айналады. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... заманда-ақ кең тарағанын аңғартса керек. "Түркі тілдерінің сөздігінде" ерлікті, ... ... ... көп. ... қадамы қатерге толы ежелгі дәуір адамы үрейлі аңдармен арпалыста немесе түрлі тайпалар арасындағы соғыста ерекше ерлігімен, қыруар күш-қуатымен, әскери ... жұрт ... ... өзіне биік мәртебе санаған. "Сөздікте" ерлік тақырыбын жырлаған көлемді дастандардан келтірілген үзінділер жиі ұшырайды. ... бірі -- ... елін ... ... жыр ... Бұл ... ... шайқастан кейінгі жеңіс салтанатының құдіретті дабылы естіліп тұрғандай сезіледі. " Диуани лұғат ат-түркте" мақтау, жоқтау түріндегі өлең үлгілері де жиі ... Мыс., ... Ер ... ... деп ... жыр ... ... сөздігі арқылы бүгінгі күнге ешбір өзгеріссіз жеткен. Бұл жоқтау Тұран елінің әміршісі, даңқты қолбасшысы Алып Ер ... (қ. ... ... ... айтылған. Алып Ер Тоңға қайтыс болғанда бүкіл ел ... ең ... ... өзі ... ... ... ... жүздері сарғайып кеткенін, батырлар өз жағаларын жыртып, айғай сап жылағанын ақын эмоциялық тұрғыда әсерлеп жеткізген. ... "тау ... ... ... оны көздеп", "атын болдыртты", "қайғы тоздыртты", "жүз сарғайды", "запыран жаққандай" деген сияқты тұрақты сөз тіркестері жиі ұшырайды. Жоқтау айту ... ... ... ... күні ... дейін сақталған. " Диуани лұғат ат-түркте" аңшылық, еңбек тақырыбына арналған өлең-жырлар көп. Мұндай өлеңдерде тайпа мүшелерінің бірігіп аң аулауға шыққаны, егін ... мал ... ... " ... ... ат-түркте"ежелгі түркілердің наным-сенімінен туған тұрмыс-салт жырлары, әсіресе, төрт ... мал ... ... ... ... ... жыры, жар-жар, сыңсу, естірту, т.б. жиі ұшырайды. Сондай-ақ, "Сөздікте" қадым замандарда халық арасына кең ... ... ... ... ... көп. ... бірқатары қазіргі қазақ тілінде айтарлықтай өзгеріске ұшырамай, сол күйінде айтылып жүр. Белгілі түркітанушы ғалым Кононовтың ... ... ... Қашқаридің "Түркі тілдерінің сөздігі" -- "ежелгі түркі халықтарының өмірі, олардың материалдық және мәдени байлықтары, тұрмыс жайлары, этнонимдері мен ... ... және ... ... ... ... ... мен аттары, үй жануарлары мен жабайы аңдар атаулары, астрономиялық терминдер, халық күнтізбесі, айлардың және аптадағы ... ... ... мен ... ... ... ... металдар мен минералдар, әскери, спорт және әкімш. терминологиясы, түрлі ... және ... ... ... діни және этн. терминология, т.б. туралы көп жағдайда бірден-бір деректеме болып табылады"." Диуани лұғат ат-түрк " бүкіл ... ... ... халықтардың бәріне бірдей ортақ асыл қазына, тілдік, әдеби, тарихи, этногр., т.б. тұрғыдан мейлінше бай мұра екені даусыз.[5]
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. ... - : оқу ... / ... ... ... - 3-ші бас. - ... : ... 2004. - 358 б
2. Қабышұлы, И. ... ... ... - ... ... ... / И. ... - Алматы : Санат, 2007. - 317 б
3. ... О. Ә. >: ... ... оқу ... / О. Ә. Бүркіт. - 2-ші бас. - Алматы : Арыс, 2003. - 140 б
4.Құрманбаева Ш.К. ... және ... ... етістікті фразеологизмдерге салғастырмалы талдау. Филол.ғыл.кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайын.дисс.автореф. - Алматы, 1999, ... ... . ... 2001. 10-24 бет

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Ақан Серінің өмірі мен шығармашылығы7 бет
Білімнің мазмұны және онын ғылыми негіздері9 бет
Жалайыр Қосымұлы Қадырғали (1530-1605)8 бет
Тарихи әдебиеттердегі «қазақ» этнонимының тарихы18 бет
Түркі тілдерінің жіктелуі14 бет
Шоқан Уәлиханов13 бет
Қазақ тілі фонологиясының зерттелу тарихы4 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
“Этнос” туралы ұғым15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь