Оқушылармен жүргізетін музыкалық жұмыста кездесетін өнердің жақын түрлерінің өзара байланысы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1 ОҚУШЫЛАРМЕН ЖҮРГІЗІЛЕТІН МУЗЫКАЛЫҚ ЖҰМЫСТА ЭСТЕТИКАЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУДЕГІ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ 9
1.1 Оқушыларға мектепте музыкалық эстетикалық
тәрбие беруде өнер түрлерінің өзара байланысының орны 9
1.2 Музыка мен өнер түрлерінің өзара
байланысының ұлттық табиғаты 20
1.3 Музыка мен өнер түрлерінің
байланысының оқушыларға эстетикалық тәрбие
берудегі мәнінің психологиялық педагогикалық негіздері 29

2 МУЗЫКА МЕН ӨНЕР ТҮРЛЕРІНІҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫ
АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРҒА ЭСТЕТИКАЛЫҚ ТӘРБИЕ
БЕРУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖОЛДАРЫ 44
2.1 Музыка мен өнердің бір тұтастығы
қазақтың халық педагогикасында 44
2.2 Музыка мен өнер түрлерінің өзара
байланысы мектепте музыкалық . эстетикалық
тәрбие берудің методологиялық негіздерінің бірі 51
2.3 Жалпы білім беретін мектептегі оқыту үрдісінде музыкалық.эстетикалық тәрбие берудегі музыка мен өнер түрлерінің байланысын қолданудың

педагогикалық шарттары ҚОРЫТЫНДЫ ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

ҚОСЫМША А
КІРІСПЕ
Зерттеу көкейтестілігі. Қазақстан Республикасы тәуелсіз мемлекет мәртебесіне ие болып, әлеуметтік қоғамдық, экономикалық, рухани-мәдениеттік күрделі жаңарулар жүзеге асуда. Осыған орай ұлттық мектебіміз елеулі өзгерістерге бет алып, реформалық қайта құрулар жүргізілуде. «Білім туралы» заң қабылданып, Қазақстан Республикасындағы барлық жалпы білім беретін мектептерге арналған ортақ тұжырымдамалар айқындалуда. Онда жалпы білім беретін мектептің мақсаттары, міндеттері, қызметі, құрылымы мен түрлері қаралған.
Жас ұрпақты ұлттық игіліктер мен адамзаттың мәдени мұрасының сабақтастығын сақтай отырып, оқыту, тәрбиелеу, арқылы әрбірінің жеке тұлғалық сапаларын Жан-жақты дамыту жаңа мектептің басты мақсаты деп танылды [1, 28 б.].
Мектепті қайта құру жайында жан-жақты дамыған жеке тұлғаны қалыптастыру үрдісіне эстетикалық тәрбиенің маңызы өзектілік сипатқа барған сайын ие болуда. Қазіргі ұлттық мектебіміздегі оның мақсаты нақтылана түсуде: жеке оқушыны эстетикалық білім арқылы оны рухани құндылықтарға, көркем шығармашылық әрекеттерге тарту басым бағыт алуда.
Эстетикалық білім арқылы адам бойында эстетикалық, этикалық, ұлттық, отансүйгіштік, экологиялық сананы тәрбиелеуге, сол арқылы адамгершілік мұраттарына, мінез-құлық әсемдігіне, жалпы сұлулық атаулыға эстетикалық көзқарасты қалыптастыруға қызмет етеді. Эстетикалық тәрбиелеу оқушының бейнелі ойлауын, көңіл-күй қабілетін, әсемдік және шығармашылық заңдылықтары негізінде дамытуға ықпал етеді.
Ол негізінен, көркем өнер құралдары арқылы жүзеге асырылады. Сонымен бірге эстетикалық тәрбие сапасына табиғат, тұрмыс, еңбек, қоршаған орта, қоғамдық-әлеуметтік қатынастар мен көзқарастар, жеке адамдар арасындағы қатынастардың эстетикалық құбылыстары зор әсер етіп отырады.

Сондай-ақ эстетикалық тәрбие мен өнер түрлерінің өзара байланысын жұптастырып, оның оқушыларға беретін тәлім - тәрбиесін, білімін, жалпы саналы тұлға қалыптастыруға ықпал ететін факторлар мен міндет - мүдделер диплом жұмысымның тақырыбында ұсынылмақ.
Жастарға рухани - мәдени тәрбие берудегі эстетикалық тәрбиенің құрамдас бөлігі ретінде мектепте музыка пәнін оқыту барысында оқушы бойында ізгілік құндылықтарының қалыптасу белсенділігі күшейеді.
Бұқаралық ақпарат құралдарының кең тарауына, компьютер мен техниканың адам өмірінде шешуші қызмет атқарып отыруына байланысты жас ұрпақтың эстетикалық сауаттылығын, санасын, мәдениетін арттырудың, көкейкестілігі барған сайын күшейе түсуде. Оның өзі негізінде, өнер арқылы жүзеге асатындықтан, өнердің қоғамдық мән-мақсаты маңыздылыққа ие болуда. Ол ұрпақтардың өмірлік тәжірибесін жинақтап, қоғамдық сұраныстың жаңа қажеттіліктеріне жауап бере отырып, адамды жеке тұлға ретінде қалыптастырудың ықпалды құралы қызметін атқарады.
Эстетикалық тәрибенің құрамдас бөлігі ретінде музыкалық тәрбие мектептің оқу жоспарында қарастырылады. Музыка пәнін оқыту дұрыс қойылған жағдайда балаларды музыкаға сүйіспеншілік пен музыкалық талғам қалыптасып, музыкалық сезім оянады, музыкалық есту мен музыкалық есте сақтау қабілеттері артады. Осы орайда музыкалық көркем туындыны толыққанды қабылдай алу, болжай білу әрекеттері музыкалық тәрбиенің алғышарты ретінде маңызды болады. Бұл ретте музыкалық қабылдау әрекеттерін арттыру өнердің басқа түрлерін кешенді үйлесімде қолдануды қажет етеді.
Атап айтқанда, музыкалық шығармалар мен әдеби туындылардың байланысы, музыкалық шығармалардың мазмұнын бейнелеудегі сурет салу өнері мен байланысы, музыкалық шығармаларға тән ырғақ пен қимыл-қозғалыс жасаудағы би өнерімен байланысы оқушыларды тәрбиелеуге, музыканы қабылдауға дайындық ретінде пайдаланудың маңызы зор. Жеке адамның үйлесімді дамуының музыкалық - эстетикалық тәрбиеге қатыстылық мәселелері А. Нұғыманова, П.М.Момынова, С.А.Ұзақбаева, Н.З.Өтемісов, М.Х.Балтабаева, Т.А.Қысқашбаев, Р.К.Дүйсенбінова және басқа ғалымдар зерттеулерінде өзінің ғылыми-теориялық шешімін тапты.
Олар ұлттық музыкамыздың (ән, күй, терме, айтыс, т.б.) тәрбиелік мүмкіндіктерін жан-жақты Аша алды, оларды оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану жолдарын көрсетті. С.Ұзақбаеваның «Сырлы саздар тағылымы» (А, 1999), «Өміршең өнер өрісі» (А, 1988) «Тамыры терең тәрбие» (А, 1995), т.б. еңбектерінде Қазақстанда музыкалық-эстетикалық тәрбиенің қалыптасып, даму жолына жүйелі талдау жасалып, 1917-1980 жылдар аралығындағы мектептегі музыка пәні бағдарламалары, жалпы музыка-эстетикалық тәрбие беру мәселесі тұрғысынан сарапталған.
Зерттеу мақсаты. Музыка мен өнер түрлерінің байланысы арқылы оқушылардың музыкалық қызығушылықтарын қалыптастырудың ғылыми - педагогикалық негізін анықтап, әдістемелік тұрғыдан дәлелдеу, ұсыныстар жасау.
Зерттеу объектісі. Жалпы орта білім беретін мектептерінде эстетикалық тәрбие беру жүйесі.
Зерттеу пәні .Музыка мен өнер түрлерінің байланысы арқылы оқушылардың музыкалық таным қызығушылықтарын қалыптастыру үрдісі.
Зерттеу болжамы. Егер, музыка мен өнер түрлерінің байланысы арқылы оқушылардың музыкалық қызығушылықтарын қалыптастырудың ғылыми - педагогикалықнегіздері анықталса және оның әдістемесі жасалса, онда оқушылардың музыкалық қызығушылық деңгейлер көлемінің артуына мүмкіндік туып, ұлттық рухани, мұраға деген сүйіспеншіліктері артады.
Зерттеу міндеттері.
- қазақ халық педагогикасында музыка мен өнер түрлерін байланыстыру дәстүрлеріне сипаттама беру;
- оқушылардың музыкалық қызығушылықтарын қалыптастыруда музыка мен өнер түрлерінің байланысының ғылыми - теориалық негіздерін анықтау;
- оқушылардың музыкаға қызығушылықтарын қалыптастырудағы музыка мен өнер түрлерінің байланысының мүмкіндіктері мен оның мазмұнын айқындау;
- мектептегі музыка пәнін оқытудағы музыка мен өнер түрлерінің байланысын қлоданудың әдістемелерін анықтау;
- тәжірибелік жұмысын жүргізу, оның нәтижесін қорытындылау.
Зерттеудің жетекші идеясы. Музыка мен өнер түрлерінің байланысын оқыту үрдісі мен сыныптан тыс жұмыстарға енгізу оқушылардың музыкалық қызығушылықтарын арттыруға ықпал жасайды.
Зерттеу әдіснамалық және теориялық негізі. Мәдениеттану қағидалары, қоғамдық орта мен жеке тұлғаның даму заңдылықтарының байланыстылығы теориясы, жалпы адамзаттық құндылықтар теориясы, жеке тұлға іс-әрекеті теориясы, музыкалық бейім, қабілет жайлы психологиялық, педагогикалық тұжырымдар.
Зерттеу әдістері. Зерттеу мәселесіне байланысты философиялық, психологиялық, педагогикалық, фольклорлық, мәдениеттану, шығармашылық еңбектерге тарихи - педагогикалық талдау жасау, оқушылардың музыкалық қызығушылықтарын қалыптастыруға арналған ғылыми - әдістемелік оқулықтар мен оқу құралдарын, бағдарламалар, музыка мұғалімдерінің озық тәжірибелерін зерттеп талдау; әңгіме, сауалнама жүргізу, іс-тәжірибе нәтижелерін бағалау, бақылау, салыстыру әдістерін қолдану.
Зерттеу кезеңі. Өнер түрінің бір саласы - күй музыкасының оқушыларға музыкалық - эстетикалық тәрбие беру жүйесін зерттеу мақсатында пысықтауыш сабақ жүргіздім.
Бірінші кезең: (2003-2004) Диплом жұмысының ғылыми аппаратын құру жұмыстары атқарылды. Зерттеудің мақсаты, міндеттері, болжамы белгіленді. Белгіленген тақырыпқа қатысты тарихи-теориялық еңбектер, мектеп тәжірибелері зерделенді.
Екінші кезең: (2004-2005) Нақты деректерді жинау және жөндеу, әлеуметтік-педагогикалық зерттеу мен бақылау әдістері арқылы және бақылау сыныптардағы оқушылардың музыкалық қызығушылық деңгейлері анықталды. 2004 жылы Павлодар қаласында өткен 2 Республикалық «Үздік музыка мұғалімі» атты конкурсқа қатысып «Орыстың халық музыкасы және қазақстан композиторларының шығармалары» атты тақырыбын ұсынып оқушыларға сабақ жүргіздім. Студеттердің ғылыми конференциясына қатыстым. Курстық жұмыс осы тақырып деңгейінде қорғалды. Осы негізде оқушыларға музыкалық-эстетикалық тәрбие беру арқылы музыканы қабылдау, бағалау, пайымдау, талғамдау, жалпы музыкалық әрекеттер мәселелерінің оқушылар бойындағы көріністері, нәтижелері ретінде анықталып, оларды талдау, сұрыптау, тұжырымдау жүргізілді.
Үшінші кезең: Курстық жұмыс тақырыбы кеңейтіліп диплом жұмысының тақырыбы анықталды. Ғылыми тұрғыдан обьективті және сенімді теориялық тұжырымдар, практиканың қорытынды нәтижелері түзіліп, ұсыныстар жасалынды, жетілдіру жолдары айқындалды.
Зерттеудің практикалық маңызы:
- зерттеу идеяларының нәтижелері республикалық жалпы білім беретін мектептердің 2-5 сыныптарына арналған білім мазмұнында, мемлекеттік білім стандарты, бағдарламалар, оқулықтар мен хрестоматиялар пайдаланылады;
- зерттеу идеялары мен нәтижелері мектептегі музыка сабағы мен сыныптан тыс жұмыстарда қолдануға арналған;
- зерттеу музыкатану ғылымында музыка мен өнер түрлерінің байланысының оқушыларға музыкалық - эстетикалық тәрбие беру жүйесіне негіз бола алады.
Зерттеу барысы. Зерттеу базасы болған мектеп: Өскемен қаласы №20 Ахмет Байтұрсынов атындағы гуманитарлы эстетикалық қазақ орта мектебі.
Диплом жұмысының құрылымы. Кіріспеден, негізгі екі бөлімнен және қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімімен қосымшадан тұрады:
Кіріспеде зерттеудің көкейтестілігі, мақсаты, міндеті, нысаны, пәні, зерттеу болжамы, зерттеу әдістері мен зерттеудің негізгі кезеңдері айқындалып, практикалық мәні, қорғауға ұсынылатын тұжырымдар баяндалады.
«Музыка мен өнер түрлерінің байланысы арқылы оқушылардың музыкалық қызығушылықтарын қалыптастырудың ғылыми - педагогикалық негіздері» атты бірінші бөлімде жалпы білім беретін мектепте оқушылардың музыкалық қызығушылықтарын қалыптастырудағы музыка мен өнер түрлерінің өзара байланысының біртұтас табиғаты, олардың байланысының ұлттық дәстүрі, мүмкіндіктері қарастырылады.
«Музыка мен өнер түрлерінің байланысы арқылы оқушылардың музыкалық қызығушылықтарын қалыптастырудың әдістемелері» атты екінші бөлімде, 2-5 сыныптарда музыка пәнін оқытуда музыка мен өнер түрлерін байланыстыру бағдарламасы, оны ұйымдастырудың әдістері мен тәсілдері, әдістемені жүзеге асыру жолдары, тәжірибелік - педагогикалық жұмыстар сипатталады.
Қорытындыда теориялық зерттеулер мен жұмыстардың нәтижелеріне негізделген тұжырымдар жасалды.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Ұзақбаева С. Сырлы саздар тағылымы./ С.Ұзақбаева., Ж.Төлебаева.- Алматы, 1999.- 28 б.
2 Құсайынов А. Оқулықтар оқушы жүрегіне жете ме? / А.Құсайынов// Алматы ақшамы, 2000.- 12 қазан.- 9 б.
3 Қазақстан Республикасының орта білім беру жүйесінің дамуының мемлкеттік тұжырымдамасы.- Алматы, 1997.- 6 б.
4 Концепция гуманитаризации образования Республике Казахстан // Казахстанская правда.- 1994.- 26 август.- 7 б.
5 Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы : Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңын жүзеге асыруға қатысты құжаттар жинағы, Алматы.- 1999.- 3 - 46 б.
6 Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан 2030». Барлық қазақстандықтардың өсіп - өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы. Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. // Егемен Қазақстан, 1997.- 11 қазан.- 38 б.
7 Наурызбаев Ж. Ұлттық мектептің ұлы мұраты./ Ж.Наурызбаев.- Алматы.- 1995.- 35 б.
8 Балтабаев М.Х. Современная худоджественная культура Казахстана./ М.Х.Балтабаев.- Алматы, 1998.- с. 47.
9 Ушинский К.Д. Собр.соч. т 5./ К.Д.Ушинский.- Москва.- 1996.- с. 345.
10 Ильина А.Т. Лекции по научной организации учебного процесса в высшей школе./А.Т.Ильина.-Москва.-1976.- с.200.
11 Основа вузовской педпгогики. / П.Ф.Талызина.-Ленинград: Изд.ЛГУ, 1972.- с. 14.
12 Эстетика. Словарь.- Москва.- 1989.- с.424-425.
13 Кабалевский Д.М.Прекрасное пробуждает доброе./Д.М.Кабалевский.- Москва.- 1973.- с. 8.
14 Дүйсенбінова Р. Қазақтың әншілік өнері./ Р.Дүйсенбінова.- Алматы.- 1998.- 17 б.
15 Сейдімбек А. Қазақ әлемі./ А.Сейдімбек.- Алматы.- 1997.- 380 б.
16 Құнанбаев А. шығармаларының екі томдық жинағы.-I-том.-Алматы.- 1977.- 273 б.
17 Выготский Л.С. Собр. соч./Л.С.Выготский.- II-том.- Москва.- 1983.-с. 251.
18 Борохов Э. Энциклопедия афоризмов./ Э.Борохов.- Москва.- 2000.- с. 281.
19 Маданов Х. Қазақ мәдениетінің тарихы./ Х.Маданов.- Алматы.- 1998.- 167 б.
20 Сейдімбек А. Текті өнердің тарихнамасы./ А.Сейдімбек.//Егемен қазақстан.- 2001.- 16 ақпан.- 20 б.
21 Қоңыратбаев Ә. Көне мәдениет жазбалары./Ә.Қоңыратбаев, Т.Қоңыратбаев.- Алматы.- 1991.- 242 б.
22 Жәнібеков Ө. Уақыт керуені./ Ө.Жәнібеков.- Алматы.- 1992.- 151-155 б.
23
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
Мәдениет, спорт жәнеалғашқы ... беру ... ... ... ОҚУШЫЛАРМЕН ЖҮРГІЗЕТІН МУЗЫКАЛЫҚ ЖҰМЫСТА КЕЗДЕСЕТІН ӨНЕРДІҢ ЖАҚЫН
ТҮРЛЕРІНІҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫ
Ғылыми жетекші
аға ... ... ... ... ... 4 «А» тобы
cтуденті_____ 20__ ж
Норма бақылаушы
___________ 20__ ж.
КІРІСПЕ
Зерттеу ... ... ... ... ... ие ... әлеуметтік қоғамдық, экономикалық, рухани-мәдениеттік
күрделі жаңарулар жүзеге асуда. Осыған орай ... ... ... бет ... ... ... құрулар жүргізілуде. «Білім туралы»
заң қабылданып, Қазақстан ... ... ... ... беретін
мектептерге арналған ортақ тұжырымдамалар айқындалуда. Онда ... ... ... ... ... ... құрылымы мен түрлері
қаралған.
Жас ұрпақты ұлттық игіліктер мен адамзаттың ... ... ... ... ... тәрбиелеу, арқылы әрбірінің жеке
тұлғалық сапаларын ... ... жаңа ... ... ... ... [1, 28 ... қайта құру жайында жан-жақты ... жеке ... ... ... ... маңызы өзектілік сипатқа барған
сайын ие болуда. Қазіргі ұлттық ... оның ... ... жеке ... ... білім арқылы оны рухани құндылықтарға,
көркем шығармашылық әрекеттерге тарту басым бағыт алуда.
Эстетикалық білім арқылы адам ... ... ... ... ... ... ... сол арқылы адамгершілік
мұраттарына, мінез-құлық әсемдігіне, жалпы сұлулық атаулыға эстетикалық
көзқарасты қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... көңіл-күй қабілетін, әсемдік және ... ... ... ... етеді.
Ол негізінен, көркем өнер құралдары арқылы жүзеге асырылады. Сонымен
бірге эстетикалық тәрбие сапасына табиғат, ... ... ... ... ... мен ... жеке ... арасындағы
қатынастардың эстетикалық құбылыстары зор әсер етіп отырады.
Сондай-ақ эстетикалық тәрбие мен өнер ... ... ... оның ... ... тәлім - тәрбиесін, білімін, жалпы
саналы тұлға қалыптастыруға ықпал ететін ... мен ... - ... ... ... ... ... - мәдени тәрбие ... ... ... бөлігі ретінде мектепте музыка пәнін оқыту барысында оқушы бойында
ізгілік құндылықтарының қалыптасу белсенділігі ... ... ... кең ... ... мен техниканың
адам өмірінде шешуші қызмет атқарып ... ... жас ... ... ... ... ... көкейкестілігі
барған сайын күшейе түсуде. Оның өзі ... өнер ... ... өнердің қоғамдық мән-мақсаты маңыздылыққа ие болуда. Ол
ұрпақтардың ... ... ... қоғамдық сұраныстың жаңа
қажеттіліктеріне ... бере ... ... жеке ... ретінде
қалыптастырудың ықпалды құралы қызметін атқарады.
Эстетикалық тәрибенің құрамдас бөлігі ретінде музыкалық ... оқу ... ... ... ... ... ... қойылған
жағдайда балаларды музыкаға сүйіспеншілік пен музыкалық талғам қалыптасып,
музыкалық сезім ... ... есту мен ... есте ... артады. Осы орайда музыкалық ... ... ... алу, ... білу әрекеттері музыкалық тәрбиенің алғышарты ретінде
маңызды болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кешенді үйлесімде қолдануды қажет етеді.
Атап айтқанда, музыкалық шығармалар мен әдеби туындылардың байланысы,
музыкалық шығармалардың ... ... ... салу өнері мен
байланысы, музыкалық шығармаларға тән ырғақ пен ... ... ... ... ... тәрбиелеуге, музыканы қабылдауға ... ... ... зор. Жеке адамның үйлесімді дамуының музыкалық
- эстетикалық тәрбиеге қатыстылық мәселелері А. Нұғыманова, ... ... ... Т.А.Қысқашбаев,
Р.К.Дүйсенбінова және басқа ... ... ... ... ... ұлттық музыкамыздың (ән, күй, терме, айтыс, т.б.) тәрбиелік
мүмкіндіктерін жан-жақты Аша алды, ... ... ... ... ... ... «Сырлы саздар тағылымы» (А, 1999),
«Өміршең өнер ... (А, 1988) ... ... ... (А, 1995), ... ... ... тәрбиенің қалыптасып, даму
жолына жүйелі талдау ... ... ... ... ... пәні ... ... музыка-эстетикалық тәрбие беру мәселесі
тұрғысынан сарапталған.
Зерттеу мақсаты. ... мен өнер ... ... ... ... ... ... ғылыми ... ... ... ... ... ... ұсыныстар
жасау.
Зерттеу объектісі. Жалпы орта білім беретін ... ... беру ... пәні ... мен өнер ... байланысы арқылы
оқушылардың музыкалық таным қызығушылықтарын ... ... ... Егер, музыка мен өнер түрлерінің байланысы арқылы
оқушылардың ... ... ... ... ... анықталса және оның әдістемесі жасалса, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық рухани, мұраға деген сүйіспеншіліктері артады.
Зерттеу міндеттері.
- қазақ халық педагогикасында музыка мен өнер түрлерін ... ... ... ... ... ... ... музыка мен өнер
түрлерінің байланысының ғылыми - теориалық негіздерін анықтау;
- оқушылардың музыкаға қызығушылықтарын ... ... ... ... ... ... мен оның мазмұнын айқындау;
- мектептегі музыка ... ... ... мен өнер ... қлоданудың әдістемелерін анықтау;
- тәжірибелік жұмысын жүргізу, оның нәтижесін ... ... ... Музыка мен өнер түрлерінің байланысын оқыту
үрдісі мен сыныптан тыс ... ... ... ... арттыруға ықпал жасайды.
Зерттеу әдіснамалық және теориялық негізі. ... ... орта мен жеке ... даму ... ... жалпы адамзаттық құндылықтар теориясы, жеке ... ... ... ... ... жайлы психологиялық, педагогикалық
тұжырымдар.
Зерттеу әдістері. Зерттеу ... ... ... педагогикалық, фольклорлық, мәдениеттану, шығармашылық
еңбектерге тарихи - ... ... ... ... музыкалық
қызығушылықтарын қалыптастыруға арналған ғылыми - әдістемелік оқулықтар мен
оқу ... ... ... ... озық ... ... ... сауалнама жүргізу, іс-тәжірибе нәтижелерін бағалау,
бақылау, салыстыру ... ... ... Өнер ... бір ... - күй музыкасының оқушыларға
музыкалық - эстетикалық тәрбие беру жүйесін зерттеу мақсатында ... ... ... ... ... жұмысының ғылыми аппаратын құру
жұмыстары атқарылды. Зерттеудің мақсаты, міндеттері, ... ... ... ... тарихи-теориялық еңбектер, мектеп
тәжірибелері зерделенді.
Екінші кезең: (2004-2005) Нақты ... ... және ... ... мен ... әдістері арқылы және бақылау
сыныптардағы оқушылардың ... ... ... ... 2004
жылы Павлодар қаласында өткен 2 Республикалық «Үздік музыка мұғалімі» ... ... ... ... ... және ... композиторларының
шығармалары» атты тақырыбын ұсынып оқушыларға сабақ жүргіздім. Студеттердің
ғылыми ... ... ... жұмыс осы тақырып деңгейінде
қорғалды. Осы негізде оқушыларға музыкалық-эстетикалық тәрбие беру ... ... ... ... ... жалпы музыкалық әрекеттер
мәселелерінің оқушылар бойындағы көріністері, нәтижелері ретінде анықталып,
оларды талдау, сұрыптау, тұжырымдау жүргізілді.
Үшінші ... ... ... тақырыбы кеңейтіліп диплом жұмысының
тақырыбы анықталды. Ғылыми тұрғыдан обьективті және ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру жолдары айқындалды.
Зерттеудің практикалық маңызы:
- зерттеу идеяларының нәтижелері ... ... ... ... 2-5 ... ... ... мазмұнында, мемлекеттік білім
стандарты, бағдарламалар, оқулықтар мен хрестоматиялар пайдаланылады;
- зерттеу идеялары мен ... ... ... ... мен сыныптан
тыс жұмыстарда қолдануға арналған;
- зерттеу музыкатану ғылымында ... мен өнер ... ... ... - эстетикалық тәрбие беру жүйесіне негіз бола алады.
Зерттеу барысы. Зерттеу базасы болған мектеп: ... ... №20 ... ... гуманитарлы эстетикалық қазақ орта мектебі.
Диплом жұмысының құрылымы. Кіріспеден, негізгі екі ... ... ... ... тізімімен қосымшадан тұрады:
Кіріспеде зерттеудің көкейтестілігі, мақсаты, міндеті, нысаны, пәні,
зерттеу болжамы, зерттеу ... мен ... ... кезеңдері
айқындалып, практикалық мәні, қорғауға ұсынылатын тұжырымдар баяндалады.
«Музыка мен өнер ... ... ... оқушылардың музыкалық
қызығушылықтарын қалыптастырудың ғылыми - педагогикалық негіздері» атты
бірінші бөлімде жалпы ... ... ... ... ... ... ... мен өнер түрлерінің өзара
байланысының біртұтас ... ... ... ... дәстүрі,
мүмкіндіктері қарастырылады.
«Музыка мен өнер түрлерінің байланысы арқылы ... ... ... ... атты ... бөлімде, 2-5
сыныптарда музыка пәнін оқытуда музыка мен өнер ... ... оны ... ... мен тәсілдері, әдістемені жүзеге
асыру жолдары, ... - ... ... сипатталады.
Қорытындыда теориялық зерттеулер мен жұмыстардың ... ... ... ӨНЕР ... ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРҒА ЭСТЕТИКАЛЫҚ
ТӘРБИЕ БЕРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 ... ... ... ... тәрбие беруде өнер
түрлерінің өзара байланысының орны
Қазақстандағы ХХІ ғасыр басындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер
адамдар санасында күрделі ... ... ... және ... ... ... ... дамытуды қажет етуде. Бүгіндері білім беру өндіріс
мүдделерін қамтамасыз ету қызметінен арыла ... ... ... ... Жеке ... дамуында бір жақтылықтан, шектіліктен
босанып, әрбір дара тұлғаны өзінің ішкі ... ... ... ... беталысын айқындауда ізгілік білім адамның әлеуметтік-
мәдени болмысын жүзеге асыру тәсілі ретінде ... ... ... ... ... ... ете отырып, адамдардың
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... аралық қатынастарға тікелей ықпал етеді, жаңа ... ... ... ... құндылықтар мен өмірлік ... ... ... ... ізгі руханияттың негізін құрады.
Әлеуметтік өркениеттіліктің негізгі өлшемі адам болып отырған ... ... ... ... ... сипатта даму жолын айқындайды.
Бүгінгі әлемде, ізгілік мәселенің аса өзектілікті сипат алуы бірқатар
көрініп отырған ... ... ... жас ... құндылық және ... ... ... олардың
адамгершілік-эстетикалық мұраттары тоқырауға ... ... ... ... өріс ... ... ... инабаттылыққа
сенімсіздік басым. Олар әлеумет мүддесіне қайшы құбылыстар мен ... ... ... азат ... ... өмір ... өзі таңдауы тиіс дейтін
қастерлі құндылық ұғымын қате ұғынулармен ақтауға тырысады.
Жастардың қазіргі бұл түрі ... ... ... ... көп тұлғаға айналуда. Өйткені олар өздерін азат тұлғамыз деп
тануға ұмтылғанымен, ізгілікті көзқарастағы адам болудан тым алыс, ... ... ... тұр. Бұл жағдайда себептер көп, өмір болғандықтан
қиыншылықсыз болмайды. Дегенмен түрлі олимпиадалар, ... ... ... ... ... ... ... проблемаға қарсы
мектеп ұжымы, мекемелер, т.б. өз алдына күресуде. ... ... ... ... ақылгөй даналыққа, ұлтжандылық сияқты қасиеттерге жетуге
мақсат қойылуда.
Мұндай мақсаттарға жету, ең ... жас ... ... беру ... ... ... ... 1998 жылы ЮНЕСКО-ның қабылдаған келешек
білім беру мақсаттарының бағдарламасы қазіргі дүниедегі білімжүйесінің даму
бағдарын айқындай ... Онда ең ... ... ретінде өмір сүруге
үйрену, білім ... ... ... ... ... сияқты сапалар
белгіленген [2, 9 б.].
«Ізгілендіру принципі тікелей ... жеке ... ... ... үшін ... жасауға, оның жеке ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының орта білім жүйесінің дамуының
мемлекеттік тұжырымдамасында [3, 6 б.].
Ол міндетті ... ең ... ... ... ... құруда Қазақстан
халықтарының мәдени-тарихи құндылықтарының таным ... ... ... ... ... пайдалану
көзделеді. Сөйтіп білім берудің дамуының ... ... ... ... ... ... қабылдануы арқылы шәкірттердің
дүниетанымын қалыптастыру мақсаты қойылады. Ол білімдердің интеграциялануы,
пәнаралық байланыс сондай-ақ интеграциялық кешендер ... ... ... беру ісін ізгілендірудің жаңа сипаты оның ... ... ... ... ... ... ... «мәдениетті»,
«әрекетшіл» адамды қалыптастыру басты мақсат болуда. Адамның білімділігінің
өлшеуіштері ... ... Адам деп ... ... ғылыми білімді
меңгерген, тіпті дүниетанымы да қалыптасып жеткен ... ... ... ... өмір ... ... бар, осы заманғы мәдениеттің күрделі
мәселелерін еркін зерделей ... ... ... орны мен ... ... ... тұлға ғана саналынады.
Сөйтіп мектеп өзінің ізгілікті мәніне ие бола ... ... ... ... және оның ... әлі де беймәлім сырларын дамытып қалыптастыру
– бүгінгі күн талабына айналды.
Ізгілік ... ... ... ... ... ... шығармашылық қуатының мейілінше ашылуына жағдай жасайтын болуы ... беру ... ... ... негізделінеді:
- жеке оқушының дамуына бейімділік;
- білім мазмұнының ізгілік болмысы мен сабақтастығы;
- оқытудың саралану және даралану сипаты;
- ... ... ... үрдісінің біртұтастық (интеграциялық)
сипаты;
- ізгілендірілген білім мен тәрбие берудің Қазақстан Республикасының
ұлттық тарихына, мәдениетіне, дәстүрлеріне ... ... ... ... ... ... және ұлттық мәдениеттермен бірлікте
қаралуы;
- ізгілендірілген білім берудің ... ... ... ... ... ... іргелі оқу-тәрбие әдістерімен бірге ең
озық жаңа оқыту түрлерін, технологияларын, әдіс-тәсілдерін, ақпараттық және
техниклық құралдарын ... ... жас ... ... беруді ізгілендірудің мемлекетті
тұжырымдамасы жасалған [4, 7 б.]. Ол ҚР ... ... ... ... 3-46 б.], бұл бағыт Қазақстан Республикасы білім қызметкерлерінің 2001
жылы Алматыда өткен екінші құрылтайының құжаттарында ... ... ... ... ... ... мәселесіне
үлкен орын беріледі. «Қазақстан - 2030» Даму стратегиясында ... ... ... өмір сүру ... ... мен ... ұдайы жақсарту» [6, 38 б.]. Деп,
ізгілікті салауатты өмір қалпын даму бағыты ретінде ... ... ... ... ... беру тұжырымдамасында (1994ж.) Қазақстан
Республикасындағы осы күнге дейін қызмет етіп келген білім беру ... ... де, ... практикалық қажеттілікке де сәйкес
еместігі көрсетілген. Егер де ... ... ... ... ... ... рыногы саласындағы технологиялыардың тез ауысып отыру
жағдайындағы ақпараттар тасқынымен ... ... ... ... ... ... біршама басқа болып келеді.
Біздің бұрынғы білім жүйеміз идеологизацияланудың жоғары ... ... ... ... адам ... оның ... мүдделері мен
қажеттіліктерін, мәдениеттің шынайы құндылықтарын жеткілікті ескермеді, тек
бұрынғы ғылыми білім үлгілеріне ғана ... ... ... ... ... қалыптар мен табынушылықтан шығармау, әлемдік өркениеттен бөліп
ұстау рухани өмірдің жұтандауына әкеп соқты.
Халықтың ... ... ... қабаттары ұмыт
қалдырылды.
Бірақ соңғы кезде Қазақстан Республикасының білім жүйесінде ... ... ... ... Қоғамда әрбір ұлт пен ұлыстың мәдени тілдік
қажеттіліктерін қанағаттандыруда оң көзқарас қалыптастыруды. Ұзақ ... ... ... ... кеткен мектеп қайтадан мәдениет
ошағына айналып келеді. Республика мектептерінің өміріне ... еніп ... ... ... ... «Мұрагер», «Жұлдыз»
бағдарламалары мектеп оқушыларының халық мәдениетімен, озық дәстүрлерімен,
әдет-ғұрыптарымен сусындауына ... ... ... мен ... ... Адам ... ... құндылықтар жойылмауы тиіс.
Төл мәдениетінен нәр алған, әлемдік мәдениеттен сусындаған ... ... ... бола ... [7, 35 ... ... ... білім берудің негізгі міндеттері ретінде
– жан-жақты, мәдениетті тұлғаны тәрбиелеу, тұлғаның өзінің төл мәдениетінен
сусындауы, және өзге ... ... үшін ... ... ... ... байытуына бағдар ұстау ұсынылады. ... ... де өз ... де, өзге ... де ... ... ... Төл мәдениетті терең білу оған басқа мәдениетке қызығушылыққа
іргетас қаласа, көпмәдениетті білу өз ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін, халықтық ән
мәдениетін, халықтық сөз мәдениетін сәндік қолданбалы мәдениетті, ... ... ... ... ... жүйе ... ... деп танып,
оларды жалпы түрде Қазақстанның дәстүрлі көркем мәдениеті деп атайды [8, ... ... ... ... ... Қазақ халқының
ежелден келе жатқан көп жанрлы мәдениетіне негізделеді және ол Қазақстанда
өркен тапқан әртүрлі этникалық ... ... Олар ... ... ... Қазақстан мәдениетінің құрамдас бөлігі бола отырып,
бір-біріне оң ықпал етеді, әрі ... ... ... ... ... ... халықтарының өзара келісімі мен
түсіністігін құрастырушы фактор ретінде әлеумет қауымының ... ... ... ... ... ... ... да
ұлттық мектебімізде музыка пәні мазмұнды қазақ халқының дәстүрлі көркем
мәдениетінің негізінде ... ... Ол ... ... мәдениетпен, құндылықтар мен үндестік сипатын жеткізуге,
сол арқылы жеке тұлғаның бойында халықтар ... ... ... көзі ... де ... етеді.
Мәдениетті, оның барлық байлығын толық қанды сезіну ... ... ... ... ... кең ... ... да зор мүмкіндіктер ашады.
Қай халық болмасын өз өнерін рухани тілі ... ... өнер де анна тілі ... ... ... ... сыңар бола алады.
Сондықтан Д.Ушинский айтқандай, баланы халық ... ... ... біз ... рух ... халықтың ой-сезіміне, халықтың өмірінің ... ... [9, 34 б.]. Өнер ... оның ... ... ... да ... пәндер мен психологиялық, педагогикалық ортақтығы
мол, түпкі мұраты бір, ол мәдениетті ... ... ... ... ... сабақтары әсерлі қуатының молдылығы мен көркемдік
дамытушылық мүмкіндіктерінің байлығымен ерекшеленеді. ... пәні ... өнер ... ... ... ... ... білудің жалпы эстетикалық
заңдарын ұстанады. Сұлулық заңдылықтары негізінде музыкалық мәдениеттің
қалыптасуы барысында ... ... ... ... өз ... тауып отырады. Сол жинақталған қатынастар мен
сезімдердің ізгілікті игі ... ... ... ... өнердің бір саласы музыка арқылы мектеп оқушысы өмірге, табиғатқа,
қоршаған айнала дүниені адаммен жалпы адамзатқа ... ... ... ... ... ... өзі ... түсініктердің сабақтастығы
тұрғысынан келгенде, оқушылардың эстетикалық тәрбиесінің ... мен ... ... ... да ... ... ... педагогикалық жүйе
ретінде қаралады.
Ал мұндағы «жүйе» ұғымы зерттеліп отырған музыка мен өнер байланысын
да қамтиды. Педагогикалық «жүйенің» үлкен ... тән ... ... ... және сыртқы ортамен қатыстық сапалары болады.
Педагогикалық құбылыстарды ... ... ... ... Т.А.Ильинаның [10, с. 200], П.Ф.Талызина [11, 14 б.], ... ... ... Олар ... ... бір мақсаттарға
бағындырылған және қызымет етіп тұрған құрылым деп нақтылайды.
Эстетиқалық тәрбие жүйесі ... ... ... мен ... ... ... мен ... сұлулық заңдылықтары бойынша
шығармашылық әрекеттерін, өнерде және өнерден тыс (тұрмыста, ... ... ... т.б.) ... ... ... ... дамытуға қызмет етеді.
Сөйтіп музыка мен өнер байланысы эстетикалық тәрбие жүйесі ауқымында
қарастырыла отырып, жеке тұлғаның ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін қалыптастыру қызметін
атқарады.
Эстетиқалық тәрбие сондай-ақ этикалық құндылықтармен де ... ... ... ... ... ... қатынастарды
реттегіштердің бірі. Сұлулықтың тартылыс арқасында адамдар ... ... ... және ... ... ... бұрын-ақ
еріксіз ұмтылып отырады.
Эстетикалық тәрбие ... ... ... қабілеттерін дамытады.
Мысалы, А.Эйнштейн скрипкада ойнаған көптеген сағаттарын, өзінің: ... мен ... өнер ... ойлау үрдісін талап етеді» - ... зая ... ... деп ... [12, 424-425 б.]. Ұлы
физик ғылыммен және өнермен айналысуды біртұтас іс деп білген.
Өнер - жеке ... ... ... ... эстетикалық әсер етудің
маңызды факторы, онда ... ... ... және ... Сондықтан да өнерге деген қажеттілік сезім, оны ... және ... ... қабілеттілік сияқты сапалар эстетикалық тәрбиенің
негізгі құрылымдық бөлігі ... ... жеке ... қалыптастыруда эстетикалық тәрбиенің мүмкіндігі
мол. Өйткені мұнда ... ... ... күнінен азамат болғанша
жүреді және ол тұрақты түрде үздіксіз қайталанып отырады.
Музыканың баланың дамуында үлес қоспайтын ... жоқ десе де ... ... ... ... ... оятқан көңіл-күй бастауларынын
бас алған әсер бұлақтары баланың өмірінің әр ... ... ... оның ... тұтастық пен ... ... ... ... ... Өмірдегі және өнердегі сұлулықпен ... ... ... пен парасаттықты сезінуге, түсінуге,
сүюге, ... және ... ... ... оның мінезқұлқын, қарым-
қатынасын реттейді. Бұған адам қасиеттерінің бір-бірінен бөлінбес сипаттары
және өнер ... ... ... ... ... негіз болады. Бұл орайда
оқыту мен тәрбиелеудің тұтастығын құра алудағы музыканың синкретті ... ... атап ... оның ... ... аса ... ... орны мен маңызы туралы Д.М. ... ... мәні бар: ... ... беру дегенімізді
қайдағы бір қарапайымдандырылған балалар өнерін ... деп ... ... сұлулықтан ләзаттану мүмкіндігін кеңейтетін және оны жасайтын сезім
ағзалары мен ... ... ... ... ... ... [13, 8 ... анықтама эстетикалық тәрбиенің ізгілік қызметін айқындай
түседі. Бұл мақсаттар музыкалық білім беру мен ... ... ... ... асады. Мұнда музыканың өнермен байланысын қолдану
«ләззаттану мүмкіндігін кеңейтіп», сапалық нәтижелерге жетеді.
Жаңа ұлттық мектептегі музыкалық білім мен тәрбиені ... ... ... ... ... ... мәдениетті қалыптастыру; оған жататындар:
әлеуметтік-көркем тәжірибенің жеке тұлға бойында ... ... ... ... ... ... бағыттылығы мен кендігінің дамуы; музыканың өнердің
басқа түрлерімен ... ... ... әрекет-білімдерін, біліктіліктерін
және тәсілдерін меңгеруі; сөйтіп өз бетінше музыкамен одан
әрі танысу, өз ... ... ... ... өз ... ... ... үшін қажетті тұғырлық қордың
құрылуын қамтамасыз етуі;
- музыкалық қабілеттерді, ән ... ... ... ... ... ішінде ноталық сауаттылық
жөнінен біліммен біліктілікті дамыту;
- рухани дербестікке жету, жеке ... ... ... ... ... ... балалық көңіл күй сапасын жетілдіру, музыкалық-эстетикалық
талғамды, қызығушылықты және ... ... оны ... және орындауға ықыласты
болуды баулу;
- ... ... ... ұлттық сипатының неғұрлым кең
қалыптасу, өз халқының ұлттық музыкасы үлгілерін тыңдауға,
оны танып білуге ұмтылуы;
- ... және ... тыс ... ... ... мен ... балалар
ортасында, жеке тұрмыста, демалыста қолдана білуге үйрету
мақсатында музыка сабақтарының қоғамдық пайдалы бағытын
белсенді ... ... ... ... ... ... ... ынталандыру;
- қазіргі заманғы музыка үлгілерін танып білуге баулу, оның
классикалық музыкамен сабақтастық ... ... ... ... ... ... ... музыка туралы және анықтамалық, тағы басқа
арнаулы әдебиеттер мен ... ... ... ... біліктіліктерді балалардың меңгеруі.
Музыкалық білім беру музыка көмегімен Қазақстанның жас азаматы ... ... жеке ... ... ... өнері оның ішінде ән, күй өнері ... ... ... үшін ... ... ... ... атқарып жетті. Олардың
халықтың тұрмысымен тығыз байланыстылығы, тарихи ... ... ой ... ... ... сезімін, талғамын, көркемдік қажетсіну мен қабылдаушылығын,
ұлттық ... ... ... ... ... ... қай-қайсысын алмасақ та өнегелі өсиет пен ізгілікті
мейірбандылыққа, татулық пен бірлікке, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге қазақ
халқының тарихын, өмір сүру ... сан ... ... өмір ... ... ... ақыл-ойының
жиынтығын танытады. Яғни қазақ әндерінің дидактикалық, ... ... ... бірі ... ... [14, 17 б.] ... елдің рухани мәдениетіне тән ... ... ... көп ... ... ... бағындырып отырған. Бір ғана эпостың
бойында лирикадан бастап эпикалық жырларға бейін, бебеулеген құлақкүйлерден
бастап ... ... ... ... ... ... драмалық
қақтығыстан бастап, орындаушының актерлік қанатты ... ... ... өнер ... тұтасып жатады. Соның бәрі де ... ... әсер ету ... ... ... өмір ... ту етіп отырған.
Музыкада да ауыз әдебиетіндегі сияқты тұрмыс салт әндерінің, еңбек
әндерінің, балалар әндерінің ... аян. ... ... ... ... ... жар-жардың айтылуы, жарапазан сарыны белгілі бір жүйедегі
сөзіне қоса ән-әуенсіз болмаған [15, 380 б.].
Жоғарыда көрсетілгендей, халықтық музыка мәдениеті мен ... ... ... тұтастыққа өмір сүріп келгені айқын. Бұл тұтастық яғни ән-
күйдің сөз ... ... ... ... ... ... ... Бұл жеке ерекшеліктерін толықтырып, ... ... ... де ... мен ... ... ашу, оның эстетикалық тәрбие
берудегі мәнін айқындау аса ... ... ... домбыра музыкасы, оның ішінде ... ... ... ... ... және өзіне ғана ... ... ... ... мол ... өмір құбылыстарын бойына
сыйғызып бейнелей алған, қабілетімен, жанрлық дербестігімен танылады.
Қазақ күйлерінің оның әрбірінің тууы жайында күй ... мен ... ішкі ... ... беретін әңгімелермен біртұтас өмір
сүруі де ерекше құбылыс. Күй аңыздары кең ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуында аса ықпалды болып
танылады.
Қазақтардың халықтық-әншілік шығармашылығы да ... ... ... ... Әншілік, ақындық, сазгерлік бәрі біртұтас іштей мазмұндас,
бірлікте өмір сүріп, бірлікте ... ... ... ... ... пен даналықтың көркем шежіресі болды, олардың эстетикалық қуаты да
осы бірлікте, осы тұтастықта. Сол ... сөз ... ... ... ... ... Соны айта кетпеу соқыршылдық. Себебі ... ... ... ол да бір өнер түрі ... біз оны әдебиет пәнінен
танимыз.
Қазақ халқының сөз ...... өнер ... өз ... ... ... өмір ... келгенмен ол өнердің өзге түрлерімен бірге
дамыды. Сөз өнеріндегі поэзиялық қанаттылық, тіл ... ой ... ... ... ... толымдық күйге келді.
Сондықтан да ол сөз өнерін қабылдаудың өзі ... ... ... ... ... ... бірге күйіндіріп-сүйіндіреді.
Әдебиет пен музыкалық өнердің бірлігі фольклорда кең ... ... ... - күй ... ... - лирикалық күй шежіре,
«Кісенашқан» - күй толғауы, ... ... ... ... айтыстар т.б.
Сол сияқты музыкамен сөз ... ... ... ... бай тәрбиелік қуатын құраушы шығармаларды көптеп алуға болады.
Фольклор үлгілері жинала келе, адамгершілік-көркемдік тәрбие мектебін
атқарған. Олардың ... ... ... психологиялық күйі
күшейтіп отырған.
Ата-баба домбыра арқылы музыка мен сөз өнері бірлігін ... ... ... ... ... мен технологияның өрлеп, қоғам өміріне ықпалы артқан ... ... жеке ... қалыптастыру үрдісінде эстетикалық тәрбиенің
маңызы бұрынғыдан да арта түсуде. Бұқаралық ... ... ... және осы ... ... өнер ... ... молдығына байланысты адамдардың эстетикалық ... ... ... ... ... алып ... Қазіргі мектептің
жеке оқушыны жан-жақты дамыту, шығармашылық белсенділікті орнықтыру сияқты
ізгілендіру міндеттерін шешуде музыка мен өнер ... ... ... ... ... да әдебиет те жеке адамға бағытталғандықтан, өнер
мен жеке тұлға арасында тығыз байланыс құруға зор мүмкіндік тудырады. ... ... ... кезеңі – адамның мектептік шағы. Осыған
байланысты В.А.Сухомлинский: «Балалық ... ... ... ... ... және ... ... шақта ешуақытта толтыруға болмайды. Бұл қағида
рухани өмірдің барлық салаларына және әсіресе ... ... ... ... ... ... кезеңдеріне қарағанда балалық шақта әсемдікті
тез қабылдаушылық әлдеқайда терең» – деп есептеген болатын.
«Құлақтан кіріп бойды алар, көңілге түрлі ой ... [16, 273 б.] ... ... ... мен сөз ... ... ... танымдық – көңіл-күй, шығармашылық ойлау әрекетіне қанат береді,
әсем сезімге ... ... ... ... ... ... ... ізгі әрекеттерге құлшыныс оятады. Осы тұрғыдан ... бала ... ... ... ... оның ... күніне
бағдарлануы тиіс. Тек сонда ғана ол ... ... ... даму ... даму ... өмірге келтіре алады» [17, 251 б.]. Выготскийдің
концептуалды тұжырымының жүзеге асуында ... ... оның аса ... ... мен өнер ... ... қолданылуы қозғаушы күш бола
алады. Эстетикалық тәрбие ізгілікке ... ... ... ... ... етеді. Музыка – адам рухының шынайы
мүмкіндіктерін ашатын күш [18, 281 ... ... мен ... ... ... табиғаты
Қазіргі өнертану ғылымына музыкалық құбылыстарды ... ... ... ... тән. Ол ... ... өзара бірлігі мен
әсер етуінің даму заңдылықтарының мейлінше терең және кең тараған ... ... ... ... ... барлық салаларында да бар,
шын ... оның ... ... ... ... Музыка мен өнер
түрлерінің байланысы ... ... ... ... ... келеді, оның
көптеген қабаттарын қамтиды. Ақсему ... ... ХХ ... ... дейін қазақ халқына ең мол рухани жұбаныш болған
өнер түрлері қайсысы? – деген ... ... ... онда ... сөз ... ... және қол ... тілге оралар еді» деуіне қарағанда ... ... үшін ... зор ... ... ... қиын емес. Мұның
өзі өзіміз де жақсы білетін, ... ... ... емес пе? [19, 167 ... өмір ... ... ата-бабаларымыздың өнер үш арнада
дамығандығы тарихи шындық, ... ... ... ... ... тұжырымдай келе өнерді үлкен үш сатыға бөлеміз. Олар: сөз ... ... және ... ... Енді өнер ... әрқайсысына сипаттама
берер болсақ, әрбіреуі өзіндік сала ... ... және ... ... ... жүгі ерекше.
«Өнер алды - қызыл тіл» дегендей өнер тілден басталады. Тіл әрбір
халықтың ерте кездерден бергі, өніп-өсуінің, ... ... ... ... ... сөздің ар жағында сол халықтың тіршілік-тынысы,
салт-санасы, әдет-ғұрпы, наным-сенімі, ... ... ... ... ... ... ... оны халық болмысының айнасы ... ... ... өнер де мәдениет те жоқ. Тіл кез келген халықтың ... ... ... ... ... ... ... музыкалық шығармашылық поэтикасында белсенді және иығы тең
сыңар ретінде қатыса отырып, музыкалық ... ... ... ... ... Сөз мейлі көркем сөз түрінде, мейлі анатикалық түрде ... ... ... тұрақты қатысады немесе тұрақты ықпал етеді,
оның тууына ... ... ... да бола ... ... кең ... ... барлық ұлттық
мәдениеттерге тән «Өзге тіл емдер басқаларыңды, Мен онымен айта алмаймын өз
әнімді» деп Р.Ғамзатовтың айтқанындай сөз бен саз ... ... ... ... күш болып саналады.
Қазақ ауыз әдебиеті, әсіресе оның алуан жанрлы поэзиялық туындылары
өзінің ... ... ... ... ... қолданылған. Бұл
туралы көрнекті этнограф А.Сейдімбек былай деп жазды: «Поэзия үлгілерінің
баршасы міндетті түрде белгілі бір ... ... ... жұптаса жетіп
отырған». Абыздар қобызын шалып-шалып алмай, ... ... ... ... ... көрікті сөзін сыртқа шығара бермеген. Ақын
болсын, әнші болсын немесе жыршы болсын өз ... ... ... қолтығының астынан қобызының, қолының басынан домбырасының табылып
отыратыны – қазақ ... ерте ... ... ... ... ... толғау-термелерінің қисса-дастандарының өн бойында «Қыл қобызын
құбылтып, жабылады», «шаң қобызын шалайын», «Домбырам басы ... ... ... сөз өнерінің құрғақ сөзбен айтылмай, ән мен әуенге, саз Бен
сарынға салып айтылатынын аңғартады [20, 20 б.].
«Музыка әдебиетсіз сондай-ақ ... ... көп ... ... еді. ... бұл екі түрі де ... бір-біріне ұқсас әрі
өзгешелікті әр түрлі құралдары арқылы өмір ... адам ... ... ... ... Әдебиет музыкаға поэтикалық сюжеттер
беру арқылы оны байытады. Әдебиеттік негізсіз вокальды музыканы айтпағанның
өзінде, опера, балет сияқты ... өмір сүре ... ... еді. Ал ... ... өзінің негізіне салынған әдеби шығармаларға екінші өмір
береді. Олардың өткірлігін, ... ... ... ... ... ... дәуірдің сипаттарын
тереңдетіп, айқындай ... көп ... ... ... ... ... мен ... өзара байланысының
молдылығымен, музыкалық-поэтикалық синкреттігінің ... Бұл ... ... өнерінің шынайы ұлттық дәстүрі болып
табылады.
Көп жайда ән мен жыр бірлесе ... ... ... ... ... тән ... ... дейміз [21, 24 б.].
Ән мен өлең, жыр мен ... ... ... ... ... дамыды. Бұл бірлік ғасырлар бойында қалыптасып, орныға түскен.
Музыкалық мақамның өзіндік ... ... түр, ... ... ... байланысып, астарласып жатады.
«Ән мен күйдің әуені сөйлеу тіліндегі сөздердің интонациясына –
дауыс толқынының өзгеріс ... ... ... әр ... ... әр жеке буыны) бірінен-бірі жоғарлы-төмен сатылап, әр түрлі үнмен
беріледі де, сондықтан ... ... ... ие ... VII ... діні ... ... өрлеп шыққанда, ол да осы ежелгі дәстүр ізімен
дамып, дауысталып ... ... ... ... Діни ... ... ... қолданылмаған. Алайда дін иелері құранды жатқа
білумен қатар оны мақамдап айта білуге де міндеттелген.
Құран сүрелері әр ... ... ... Мысалы, Дәуріш, Әли
өзінің «Музыкалық трактатында» 12 ... бірі ... ... ... ... оқитын болғанын айтады. Әрбір діни иесі Құранды белгілі
бір мақаммен айтатын болған.
Бақсы (шаман) өзінің жаратушымен «тілдесетін», ... ... ... т.б. ... ... көрсететін сәттерінде көбінесе қобызды
ойнаған, өлең-жырды молынан пайдаланған. Міне, осы ... ... ... ... деп ... Әр ... ... «жын-перілерін»
шақыратын меншікті өлеңдері болған. Ол өлеңде ... ... ... ... ... сөздер мол болып келеді. Алайда музыкалық сарыны
мен бірге айтылуының ... ... үшін оның ... ... бола ... ... музыка мен сөз үндестігі
синтезделіп, айналадағыларды эмоциялық әсермен сендіретін күшке ие болған.
Қазақтың ауыз әдебиеті өзінің барша ... ... ... «Поэзия мен музыка өнерінің синкреттік бірлігінен туындаған
айтушылық ... ... ... да тоғысып келген. Сөйтіп
өнерпаздардың ... де ... ... ... ... әрқайсысы
жырау және суырып салма айтқыш, теңдессіз күйші және домбырашы, ... әнші және ... ... өнер ... ... түрінде болған. Ерте кезде эпос,
музыка, би бір-бірінен айрылмай ... ... ... болжап
жазған: «Бүгінгідегі күйлер әнсіз тартылады. Бұл – әнмен, дауыс қосып
айтатын сөздерден ... ... бір ... Бірақ алғашқы әзірде бұлайша
бөлектемей, жырмен екеуінің бір ... ... жөні бар. Осы ... ... ... ... ... күйлеріне дауыс қосып, ән
шырқайды. Алғашқы ... ... ... ... ... дауыс қосып алатын
ән – бәрі аралас боып, бері келе ... ... ... ... ... қиын емес. Біз терең тексеріп қарағанда, ... ... осы ... анық ... ... Өлең мен эпос ... ... ғана айырылып, алғашқы әзірде аралас жүргенін байқауға болады.
Бері келе әдебиет жанрлары жетісіп, ... ... қара ... өлең ... ... кейін өлең бөлек-бөлек жанр болып шыққаны сияқты
күйде де жаңағы сюжетті әңгіме мен күйдің ішінен қара сөз ... ... сөз ... ... қосылып айтылғандар ән болып шығып, түрлі
дыбысты, түрлі ... ... ... ... күй ... ... ... фольклорының, соның ішінде күй өнерінің тарихи
деректілігі ерекше. Көшпелі тұрмыс ... ... ... ... ... ... алыс заманаларға айғақ бола алатындығымен айрықша
назар аударады.
Ол деректер, ... күй ... ... ... ... күйшілері,
дәстүр бойынша, күйді тартпас бұрын сол күйдің шығарушысы, шығу тарихы,
күйді кімдердің жеткізгені және ... ... ... ... беретін
әңгімесін айтып алатын болған. Бұл дәстүрдің ең алдымен эстетикалық
эмоциялық ... ... соң ... ... ... тыңдаушыға
түсінікті болуына қатысты мәні үлкен. Міне, осы ... ... ... ... «Күй ... деп ... ... неше мың күй болса, оның
қосарлана айтылатын сонша аңыз әңгімесі бар. Қобыз ... ... ... ... ... ... аспаптарымызды тартылатын мың
сан күйдің бір де бірі ... ... аңыз ... ... күйдің мән мағынасын, ... ... ... ... себепші болумен ... ... ... ... мол ... береді. Күй аңыздары
өзінің нақтылығымен, шынайы өмірді арқау етуімен, халық тарихының ең ... ... ... ... ... ... күйдің сырлы сазына жан бітіріп, толықтырып
отырады, әңгіме түрінде күй алдында ... күй ... ... өмірдің
тарихи шындығын да этнографиялық шындығын да аңғару қиын ... ... ... қилы ... қиын ... ... «Қорқыт»,
«Алабайрақ күйлері», ханның қаһары, халықтың даналығы болып «Ақсақ құлан»
күйі, батырлар туралы ... ... ... ... ... ... ... ер қанаты пырақ туралы «Бозайғыр». «Қара жорға» т.б.
күйлерімен бірге солардың ... ... күй ... ... аңызын күйшілік өнерден, әңгімешілдік өнерден жеке дара ... ... ... ... өнеріміздің біртұтас эстетикалық-
эмоциялық әсерге бөлейтін төлтума қасиеті деп ... күй ... ... табиғаты болып, тәрбиелік қуатын
күшейтеді. ... өзі бір ... ... бір ... тартушысы бір бөлек,
аңызы бір бөлек өмір ... ... Бұл ... ... ғана ... Аңызын айта отырып, күйін тарта ... қана ... аса бір ірі ... күй ... ... ... ... мүмкін болмақ. Бұл рухани құбылыстың тыңдаушымен арадағы байланысы
эмоциялық-эстетикалық, танымдық-тәрбиелік ... ... ... ... күйдің эстетикалық-эмоциялық қызметін атқарса оның ақпарлық-
деректік болмысын күй аңызы білдіреді. ... да күй ... ... ... тікелей кіріптар емес. Бірақ бұл екі қасиет біртұтас құбылыс
ретінде тыңдаушыға әсер етеді.
Қазақ халқының әншілігі мен күйшілігі, ән мен ... өмір ... ... қатынас жасаудың ең өтімді құралы етуді, әлеуметтік өмірдің барлық
құбылыстарына ән мен күйдің серік ... ... ... ... өнер
деңгейінде өмір сүруі сол музыкасының бір жақты емес, жан-жақты синкреттік
төл сипатында деп ... ... ... ... әндерінің де ұлттық синкретті сипаты жоғары. Оның
бойында сөз өнері, би, музыка өнері, ... ... өнер ... ... Ән ... әсер ... негізінен оның осы синкретті
ерекшелігінде. Оның синкретті мазмұнында ... ... ... ... ... ой
тереңдігімен көрініс ... ... ... ... ... ... ... философиялық ой тереңдігімен, лирикалық
сезіммен, дидактикалық танымдық қызметімен, мелодиялық ... әуен ... ... бойы ұрпақтан ұрпаққа тарату үстінде әр орындаушы өз әндерін
жетілдіріп, оның көркемдік және ... ... ... ... ... ... тұрмыс-салты, театр, сөз өнері бір-бірінен дараланбай
тұтас күйінде кейінгі ұрпаққа жеткізілді. Сол арқылы ән ... ... де ... сөйтіп ән өмірімен жас буынның тәлім-тәрбиесі
тығыз ... өмір ... ... ... ... ... қастерлеген. «Сөзшең өнерлі
ақын я әнші азаматтарға жиын тойларды ... орын ... ... ... ... ... қол бастаған батырмен пара-пар санаған». Домбыраға
сүйенетін бұл ... ... ... мен сөз ... ... ... ... күйге, күйден толғауға, толғаудан эпосқа деген сияқты бір-
бірінен екінші түріне ауысып, кешенді түрде жырлаған. Әннің ... ... ... ... шығармаған. Оларды бір адам ... ... ... ... ... ... ... жыршы, қиссашылар жеңіл, қысқа қайырылатын термелі әуенмен
айтады. Тіпті ақындар ... да ... ... ... ... сырнаймен, және соған қосылып айтқан ... ... ... би ... жайында сөз қозғағанда, оның ерте заманнан
қалыптасып халқымыздың аса бай ауыз ... мен, ... ... біте ... келе жатқандығын еске салған жөн. Жоғарыда
өнердің осы бір түрінің о баста билей жүйесімен де, дене ... ... ... оның ... ... ... себептермен ежелгі
ойындарының алғаш қалыптасқан түрлерінің көпшілігінің ... ... ел ... ... мазмұны, оқиға желісі, әр ... ... біте ... қимыл-тәсілдері қалды.
Егер ауыз әдебиетіне заттық-мәдениеттің ескерткіштеріне, ою-
өрнектерге, жазба деректерге хәм ... ... өз ... ... би
өнерінің де ата-бабадан қалған мәдени мұраның аса маңызды бөлігі ретінде
қазақ қоғамымен ... ... оның ... ... азық болғандығын
аңғаруға болады. Тіптен ел арасында сақталған азды көпті билердің ... ... ... ... өмір ... ... кәсібі, оның айналадағы ортаға
көз қарасы көрініп тұрған жоқ па? Қазақ ... ... ... «Жез тырнақ»), еңбектік («Өрмек би»), аңшылық («Құсбегі», «Бүркіт
пен қоян»), салтанаттық («Шалқыма», ... ... ... ... ... қотан») болып бірнеше топқа бөлінуін де де үлкен мән жатқан сияқты.
Ал жануарларға еліктеуге бағышталған ... ... ... ... билерден халықтың ұшқыл қиялы, жүгіртпек ойы ... ... ... ... ... ... да әнші-домбырашылар да
айналысқан. Олар той-думанның гүлі, ал ... мол ... ... ... Ойын сауықтар көрсететін жәрмеңкелердің де
асыға күтетін жандары болған. Мысалға ел арасында ... ... ... ... ... ... екі ... бақаны байлап алып, желген
аттыға ілесіп билегені үшін кезінде «Ағаш аяқ» атанған екен. Ол сан ... ... ... ... ... ... өңірінің топ жарғаны,
домбыраны алдына алып та, арқасына қойып та, тіптен башпайымен шертіп ... ... ... ... ... ... ... композиторы, ұртымен де,
көмейімен де, мұрынымен де әр ... ... әр ... ... баланың жылағанын айнытпай салатын сауыққой өнер иесі болған.
Би өнерін жете игергендердің қатарына ... ... ... ... ... ... (1865-1954) да қосуға болады. ... ... ... ән ... ... ... бишілігімен де
қайран қалдырады екен.
Сонымен қазақтағы би өнері сан ғасырларды артқа салып, ежелгі ойындар
мен дала топ жарғандары қалыптастырған ... нәр ... ... болғаны даусыз. Оған халықтың өзі қастерлеген баурау ... ... ... ... малшылық, диқаншылық, кәсіпшілік еңбек
дағдылары, тұрмыс-салты негіз болғандығына қазір ... де ... ... ... ... тән, ... жүріс», «Айнымалы-ауыспалы»,
«Сыпайы жүріс», «Сақ жүріс», «Молдас», «Секеңдеу», ... ... ... ... ... ... ... «Сырма»,
«Зырылдауық», «Сүйретпе» секілді қимыл тәмілдерді балаларға жас ... бала ... ... ... – ақ ... бастаса, жеткіншек ұрпақтың
жан-жақты дамуына қосылған үлкен үлес болар еді. Өкініштісі, бала ... ... ... ... ... мектептер де, керек десеңіз педагогтар
дайындайтын арнайы орта және ... ... ... оқу ... ... ... ... де бұл мәселеге көңіл аудара ... ... не ... ... ... де ... билеу көбінесе топтасып, ән салумен, қыздар мен жігіттердің
айтысымен, өз қызығы ... өтіп ... ... ... ... салды»,
«Қассың ба, доссың ба?», ... ... пен ... ... ... ұлттық ойындармен, тіптен «Арқан керу»,
«Құда тартар», «Ит ырылдатар», ... ... ... ... ... ... байланысты болған. Ал көптеген тәрбиелік маңызы
зор ұлттық ойындар мен кейбір әдет-ғұрыптардың ұмытылып бара жатқандығы ... би ... ... ... нығайту, клубтар мен мәдениет
үйлерінің, оқу орындарының қызметімен тікелей байланысты. Арнайы семинарлар
мен жаттығу дәрістері, конкурстар мен ... ... ... тұрса,
осындай игілікті істің мерейі үстем болар еді.
Қазақтың би ... ... ... ... бері ... жұрттың көңіл-
күйіне, ой-арманына, тілек-аңсарына тіптен уақыт талабына, дәуір ... ... ... ... ұрпаққа алмасып келе жатқан халық
жасампаздығының үлгісі ... ... Оның ... сипаты, мазмұны,
қайсыбір билердің оқиға желісі, сермеу ... ... ... әлі ... ... ... қажет ететін халық мұрасы ретінде белгілі болғанымен,
мәселенің дағдылық жағы қоғамдық ұйымдардың, мәдениет және ... ... ... ... ... ... [22, 151-155 ... музыка мен өнер түрлерінің байланысы ... ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбие беруде
мол мумкіндікті фактор болып табылады.
1.3 Музыка мен өнер ... ... ... ... ... мәннің психологиялық, педагогикалық негіздері
Музыка мен өнердің бір-біріне деген тонның ішкі бауындай ... ... ... да, ... де ... көзі адам дауысында екендігі, сөз ... ... де ... адам ойынан, адам сезімінен туындап, ... ... үшін ... [23, 116 б.], ... ... ойын ... мәні ... озық ойлы адамзат назарын ... ... бұл ... түркі тілдес халықтардың орта ғасырлардағы төл жазба
ескерткіштерінде де, тарихи, ғылыми және ... ... де ... ... Бұл ... ... (870-950) «Музыканың ұлы кітабы»
(«Китаби әл-мусики әл-кабир»), Әбу Әли Ибн ... ... ... ... ... ... ... «Ғылымдар кілті»
(Мафатик әл-үлүлі), Абдулқадур Ибн Гайби Леарагидің (ХІҮ-ХҮ ғғ.) ... ... ... ... ... фи-илм аль мусики» - Оксфорд.
Бодлен кітапханасы), Ахмадидің (ХҮ ғ.) «Музыкалық аспаптар айтысы» (Британ
музейінің қолжазбалар ... N791А), ... ... ... ғ.)
«Музыкалық трактаты» атты еңбектерін атауға болады. Бұл ... ... ... мәдениетіне қатысты этнографиялық және эмпирикалық
материалдардың ... ... ... ... ... ... орны
мен әлеуметтік мәні жөнінде, сапалық білім-қасиеттері туралы, эстетикалық
мүмкіндіктері хақында, сондай-ақ музыка өнерінің ... мен ... ... ... ... ... ... аңғартуға болады. Бұл
ретте әл-Фарабидің ... ұлы ... атты ... ... ... ... атап ... жөн. Аталмыш еңбекте музыка теориясы,
жүрекке қондыра қабылдаудың психологиясы... сияқты ... ... ... ... деңгейде сөз болады.
Ұлы ғұламаның музыка ғылымы туралы ... ... ... ... ... ... төмендегінше түйін жасауға болады: 1)
музыка – адамның жан ... ... ... әсер етуде таптырмайтын
құрал; 2) ... ... ... ... ... адамның армандары
мен мұраттарын қалыптастыруда елеулі рөл атқарады; 3) ән мен ... ... ... ... ... нашар қасиеттерден арылуына ықпал
етеді; 4) музыкалық дарын туыстан болатын қасиеттермен ... ... пен ... ... мен дайындықтың жемісі; 5) музыка теориясының
негізгі принциптерін танып білуде адамның есту түйсіктерін ... ... ... [24, 98 ... ... ... ... негіздері әл-Фараби
сияқты Аристотельдің де еңбектерінде атап көрсетілген.
«Музыка арқылы біз өзімізді ... ... ... ... ... ... мәні сол, біз оның әсерінен таза нәр аламыз,
яғни шынайы сүйеміз, немесе жиренеміз... Музыканың шын ... ... ... ... ... көтеруге құдіреті әбден жетеді .
Белгілі зерттеуші А. Жұбанов ән мен өлең ұғымдарының біртұтас, бір –
бірінен бөлінбей ... ... Абай ... да ... ... бөле ... ... қабылдауда жүретін
психологиялық әрекеттерді ақынның дөп басып айтқанын көрсетеді: «Абайдың
әннің адамға әсері ... ... ... ... ... мидың деуі музыка
сезім, есіту арқылы барып миға ... ... Ол ... ... ... ... сезім арқылы барып, санаға әсер етеді де, төреші – ми ... ... ... ... ... кәсіби тілмен айтпағанмен, Абай
музыка өнеріндегі «естудің» шешуші ... ... ... ... ... ... жақсы әнменен тәтті күй», - дегенінде музыка сол ... ... ... ... дейді. әннің құрылыс материалы – дыбыс. Ал ол
– физикалық құбылыс, адамның есту мүшесі арқылы ... ... ... ... деуі – осы [25, 122-124 ... мен өнер ... байланыстарының эстетикалық тәрбиеде
қолданылуының психологиялық негізділігі ерекше көңіл аударады. Ол құбылыс,
ең ... ... деп ... ... ... пайда болуында
аса мәнді екендігімен анықталады.
Жалпы қызығушылық әрекетінің өзі оқу-тәрбие үрдісінде ертеден-ақ
педагогтар тарапынан, ... ... ... ... ... Коменский танымдық қызығушылыққа үлкен мән беріп, оны ... ... ... ... деп ... [26, 164 б.] ... ... болмайтынын, оны дамыту қажеттігін Жан-Жак Руссо айтқан ... б.] ... ... ... ... ... деп есептеген
К.Д. Ушинский ешбір қызығушылықсыз тек ... ету ... ... ... ... білім алуға деген құштарлықты жойып жіберетініне ... [28, 335 б.]. Абай ... 38-ші қара ... ...... ... бала өзі ... таппайды. Басында зорлық, яки алдаумен үйір ... ... келе өзі ... ... - ... ... ұлы ғұлама
қызығушылықты тудыру амалдарын жалпақ тілмен айтып отырғаны айқын, ол кезде
қазақ тілінің ғылыми ... ... ... Сол себептен де осы
тіркестегі Абай ... ... пен ... сөздерін тікелей өз
мағынасында ... ... жоқ, олар ... ... ... ... ... Бұл мағынаның түйіні
педагог Абайдың осы жердің өзінде олдан әрі айтқан ...Қашан бір бала ... ... ... ... ... ғана оның аты адам ... деген
сөздерімен толық дәйектелінеді [29, 80 б.]. Ал отыз ... ... ... көзі ... бейнелі тілмен тап басып айтқан: «Адам
көңілі шын мейірленсе, білім-ғылымның өзі де мейірленеді, тезірек ... Шала ... шала ... ... балалардың ғылым-білімге қызығушылығын әңгімелер,
ертегілер, өлеңдер мен мысалдар арқылы қалыптастыруға мән берген.
Оның «Кел балалар, оқылық», ... бар ... ... ... ... осы ... жазылған [30, с. 423].
А. Байтұрсынов «Қазақша оқу жайында» мақаласында ... ... ... ... ... ... ... балалар қызықпақшы» [31, 418 б.]
дейді. Оқытудың нәтижелілігі қызығушылыққа байланысты ... ... өз ... мән беріп отырады [32, 281-414 б.].
Қызығушылықтың туындау қалыптасу жолдарын С.Л. Рубинштейн, ... С.А. ... тағы ... ... жан – ... қарастырады. С.Л.
рубинштейннің айтуынша, қызығушылық жеке адамға әсер етіп, оның ... ... және ... ... ... психологиялық үрдістерді қозғайды.
Сөйтіп қызығушылық қай кезде болмасын оқу – ... ... ... ... ... ... психикалық сапа ретінде әрбір жеке баланың дербес жеке
басының ерекшелігі болумен бірге, топ немесе ұжымға тән жас ... ... ... ... жас ... ... кезеңіне ортақ
қызығушылықтың да мәнді екенін ескерген жөн.
Төменгі сынып ... (І – ІҮ ... ... ... және ... тұрақтылығынан гөрі басқаға ауа берушілік
басым болды. Осының салдарынан және ерік ... ... бұл ... ... ... ... мақсаттарын
орындай алмауы мүмкін. Яғни мұнда қызығушылық нақты ... ... алыс ... ... бұл жастағы балалардың қызығушылығын ұдайы бақылап,
оларға мүмкіндігінше нәтижесі жақын жұмыс ұсыну ... ... (11-12 жас) ... ... ... ... балалар өзіне деген сенімге ие ... ... ... ... ... ... ... Бұл жаста
тәрбиенің сөздік әсерінің ықпалы әлсіреуі ... ... ... ... келе ... сыншылдық қасиет оларды үлкендердің әрекеттері
мен дәлелдеріне күдіктене қарауға және ... ... ... ... етеді: Мұндай елеулі алшақтыққа душар етпеу үшін жасөспірімдерге
жасалатын тәрбиелік ықпалдың әдістері мен ... ... жан – ... ҮІІ – ҮІІІ ... (13-15 жас) ... өздерінің
білімдерін, өзін өзі тәрбиелеуді жетілдіруге тырысушылық, эстетикалық
мәселелерге ұмтылыс ... ... ... да бұл ... ... ... ... қарауға болмайды. Олардың өздігінен
дамуға құлшынысын тежемей, педагогикалық қолдау ... ... ... ... отыру керек. ҮІІ – ҮІІІ сынып оқушылары
білімнің түрлі саласына ... ... ... ... ... әр ... ... шұғылданады. Көп жағдайда олардың қызығушылығы
кездейсоқ факторларға негізделеді. Олар оның ... ... ... ... кітаппен, көрген фильммен немесе пән бойынша алған жоғары
бағалармен байланысты болуы мүмкін. ... ... бұл ... оң мақсаттарға дер кезінде бағыттап отыру мәнді. ІХ-ХІ
сыныптарда (15-18 жас) ... ... ... ... ... өмір тәжірибесіне негізделген болашақ арманына бағытталған
болады. Осы ... да бұл ... ... ... ... мен мүдделерін құрметтеу аса маңызды.
Аталған сипаттарға ... ... ... ... ... сапаларының мүмкіндігінше қамқорлық пен бақылауға, қолдау ... ... ... ... ... деген тұжырым жасауға болады.
Бұл айтылғандар қызығушылық әрекетінің оқу-тәрбие үрдісіндегі орнының
үлкен екенін білдіреді. Ал ол ... ... ... ... ... ... ... үшін алдын ала оған қызығушылықты ... әсер ... ... қолданудың маңыздылығы айқын болады.
Басқаша айтқанда, ... мен өнер ... ... ... ... ... үшін жас ... сай қолданылады деген сөз.
Дегенмен өнерді танып білу эмоционалдық тұрғыда өзгеше ойлауды талап
ететін танымның ... түрі [33, с. 79] ... ... ... таза танымдық қатынастардан ... ... ... ... ... ... танымдық қатынастар болып табылса, көркемдік ... ... ... ... ... өмірдегі және өнердегі эстетикалық
құндылықтарға баланы ьарьуға бағытталады. ... ... бір ... табылатын көркемдік – эстетикалық қызығушылық ... ... ... ... ... ... ... тән
сипаттармен танылады.
Адам тек ақыл – ... ... - ... де өмір ... ...
біздің дүниені қабылдауымыздағы, оны түсінудегі қабілет - әрекеттің
бөлінбес бөлшегі. ... ... ақыл – ой, ... ... ... қандай
керек болса, ғасырлар бойы сұрыпталып, ... ... ... ... білуде соншалық қажет [34, 104 б.]. Сезім – ... ... ... ... сондай-ақ музыка мен өнер
түрлерінің байланысының қызметі зор.
Оқушылардың музыкалық қызығушылығының пайда болу ... N1 ... ... ... Кестеде музыкалық қызығушылықтың пайда болу
факторлары ретінде музыканы тыңдау және өнер түрлерінің материалдарын ... ... Ал олар өз ... жеке тұлғаның қиял, елес, ес
сияқты психикалық ... ... ... оны ... бір эстетикалық
әрекеттерге бағыттайды. Осы бағыттылықтан барып оқушы эстетикалық қатынасқа
ұмтылады: ... ... ... өзі ... тағы ... және ... ... деңгейіне жетеді, сондай-ақ эстетикалық сезім мен
сезінудің қалыптасуынан нәтижеленеді.
Музыканың ... ... ... бірі Н.Н.
Поддъяковтың айтуынша, музыка ойлаудың ... ... ... ... ... және ол ... ... тығыз байланыста
біртұтас жүзеге асады [35, с. 8].
Сызба 2. 1 Оқушылардың музыкалық қызығушылығының пайда ... ... өнер ... ... ... ұсынылатын жағдайда
оның танымдық маңызы байи түседі. Оқушылардың ... ... ... ... ... музыкадан сезінетін болса, сол сезімнің сол
түсі\ніктің танымдық деңгейде ... ... ... ... ... ... туғызып, елесті, фантазия мен қиялды қозғап
дамытып, шығармашылық нышандар дәнін ... ... ... ... ... ... әрқашан ақыл – ой белсенілігін, ақыл – ой дамуын
туғызады.
Сөйтіп музыканы ... ... ақыл – ой ... ... ... де қызмет етеді. Музыка адамның қан айналымында,
демалуында өзгерістер туғыза ... Оның бұл ... ... Б.М.
Бехтерев атап көрсеткен. Ал өнер түрлеріне ... ... ... осы ... өзгерістердің белсенділігін
арттыруға болады. Бұл физиологиялық құбылыс музыканың ... ... ... ... ретінде танылады [36, с. 25].
Сөйтіп музыкалық тәрбменің психологиялық негіздерінің белсенділігін
арттыруда музыканы негіздерінің ... ... ... өнер
түрлерімен байланыстыра пайдаланудың игі маңызы ғылыми дәйекті мәселе екені
айқын ... мен өнер ... ... ... ... сөз жоқ ... де, тәлімін де арттыра түседі. Ал адамның білімі мол болса,
оның ақыл – ойы мен ... ... де бай ... ... көңіл аудара
отырып, белгілі психолог Т. Тәжібаев: ... ... ... тәрбие қиялдың дамуына үлкен әсер етеді. мысалы, музыка түрлі
өнер салаларына дағдылану – олардың көркемдігін ... алу – ... ... ... ... ... ... Ал бұл әдеби
материалмен танысу барысында пайда болған қиял, түптеп келгенде, ... ... және ... үшін аса ... ... ... болып
табылатын еріктің тұрақтауына ықпал етеді ерік өзінен өзі ... ... ... өзі ерік ... ... музыкалық шығарманың өмірбаянымен танысқан соң ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудың адамда пайда
болатын түрткі керек болады. Ол түрткіні тілек пен қалау құрайды. ... ... ... алдында оның өмірбаянының бала бойына сіңірген
– сол тілек пен қалауды ояту, түрткіні құру деген сөз. ... ... ... ерік күші ... ... ол ... жұмыс істеуге
психологиялық жағынан дайын болатын болады.
Сөйтіп эстетикалық тәрбие эстетика заңдарына ... ... ... ... ... ... ... да негізделеді. Адамның
психикалық әрекет үш үрдісте бірқатар жүреді: алғашқысында шартсыз, ... ... ... – күй жүрсе, екінісінде есту, көру, қозғалу сияқты
тағы басқа ... ... ... ... қалыптастырылған
шартты рефлекстер пайда болып, үшіншісінде ... ... мен тіл ... Бұл үш ... бір ... ... бірлікте атқарылады. Сондықтан
саналы ойлау әртүрлі елестермен, көңіл – күйлермен, ... ... ... нәтижесінде абстрактылы ойлау туып, біртұтас қабылдау болады.
Әдебиет сөздер мен түсініктер ... ... – күй мен ... ... ... ойлауды жеделдетеді. Ал музыка болса, тікелей көңіл –
күйге бағытталады, ал ол барып нақты елестерге айналып, талқы мен ... ... бұл ... ... ... ... тудырудағы өнер мен
музыканың ара салмағы, бірінші немесе ... ... ... ... ... олардың әрқайсысының өзіндік ерекше қызметінің ... және ... ... екенін ескерген жөн.
Өнер түрлерінің ішінде муызка адамдағы туа біткен ...... ... әсер ете ... ... ... ... «Музыка мен әдебиет байланысының психологиялық ... ... деп ... №2 ... көрсетілгендей етіп
жүйелеуге болады. Мұндағы жеке нәтижелердің №1 ... ... ... ... ... №2 сызба №1 сызбада ... ... ... ... ... ... нәтижелер. Екі кесте мазмұны іштей өзектестік
құрайды.
Сызба 2.2 Музыка мен өнер ... ... ... ... ... ... ақыл – ой қызметінің бірте – бірте ... ... ... ... ... даму ... ... түсуге мүмкіндік туғызады. Музыканың мазмұны муызкалық құралдар
жиынынан құралады. ... ... ... ... ... ... сипат саралауға қажет болады. Бастауыш сыныптағы ... ... ... ... ... ... көмегімен жүзеге асырылса,
жасөспірімдер үшін олар енді өнер түрлеріне қатысты музыкалық елестетулерді
алдын ала нақытау ... ... Бұл ... ... келе ... айналып, ол көңіл – күймен бірігіп, музыкалық ... ... ... ... ... асыруға аса қолайлы жағдай тудырады.
Оқушыларға өнер ... ... ... ... проблемасына
психологтар – Л.С.Выготский, В.А.Крутецкий, Н.С.Лукин, А.М.Якобсон және
т.б. көңіл бөлген.
Бұл проблема ... ... ...... ... да ... ... – эстетикалық тәрбие проблемасымен П.М.Момынов,
С.А.Ұзақбаева, Н.З.Өтемісов, М.Х.Балтабаев, Ж.Төлебаева, ... және ... ... ... музыкалық тәрбиесінің
даму жолдарына көңіл бқлген, музыка өнерінің, ... ... ... (ән, күй, ... терме және т.б.) тәрбиелік мүмкіндіктерін
айқындап, оларды оқу – тәрбие үрдісіне ... ... ...... ... ... ... ХІХ ғасыр және ХХ ғасыр
басында қазақ елінде ... ... ... ... ... ... қызметтерімен бірқатар жүргізген Ресейлік
ғалымдардың да «музыкалық дәстүрлер туралы дәлелді деректер, ән – күйлердің
жазбалары, ... өнер ... ... ой, ... өз ... осы
күнге дейін жойған жоқ. Бұлардың қатарына белгілі зерттеушілер ... ... ... ... ... ... Н.Савичев, А.Янушкевич, В.А.Голубев, А.Эйхгорн, ... және ... ... атасақ болады» [37, 6 б.]. Музыканың
өнер түрлерімен байланысы кешенділігіндегі ... рөлі ... ... ... ... аса ... ... тәрбиеле әдебиет пен музыканың қызметін
бірқатар жоғары бағалайды:
«Адамның эмоциялық, нәзіктік ... ... ... Ол ... ... ... ... көрінеді. Нәзік, эмоциялық
мінезі бар адам қайғыны, ... ... ... ... ... алмайды:
оның ары көмекке келуге мәжбүр етеді. бұл сапаны ... мен ... пен ... ... ... ... ... ол – адам жүрегінің жақсы сөзге, ақылға, кеңеске, тілекке тез берілуі
арқылы көрінеді. Егер ... ... өмір ... ... ... жақсылыққа тырысуын қалайтын болсаңыздар, онда
олардың бойында нәзіктікті, жас жүректің эмоциялық сезімін ... ... ... ... көп ... ішінде музыка да маңызды ... ... ... сөз ... ... ... ... музыка
туралы қалай әңгімелеуге болады» еңбегінде балаларға эстетикалық тәрбие
беруде музыка мен өнер ... ... ... үлгісін жасап
көрсеткен.
Онда балаларды музыкаға ... ... ... аудиториямен
байланыс жасау және тыңдаушылардың белсенділігін арттыру жолдары, әңгіменің
тақырыбы мен түрін таңдау, музыка туралы ... ... ... керек, оның
әдіс – тәсілдері сияқты мәселелер баяндалған. ... ... ... деп ... ... ... ... әңгімелердің үлгілері
берілген. «Бұл әңгімелердің міндеті, - деп жазады автор ... ... - ... ... ... ... ғана ... сонымен
бірге музыканы таныстыру ғана емес, сонымен бірге музыканы балаларға адам
даналығының таңғаларлық көріністерінің бірі ... ... ... ... ... ... көрсету, музыканың адамзат қоғамымен,
адам өмірімен бірлігін аша отырып, музыка туралы өмірдің аса ... ... ... ... ... [38, с. 82].
Д.Кабалевский музыка туралы әңгімелеу ... ... ... ... ... де орын ... Музыканы қабылдау –
күрделі үрдіс, оның негізінде музыкалық мазмұны ақмқат өмірдің ... ... ... ... тыңдай білу, оны өзінің жеке көңіл – ... ... ... ... ... ... толық айналып, ондағы көңіл –
күй мен идеялық түйінді пайымдай ... ... ... ... ... ... ... мен сезімдерінің пайда болып, түзілуі оның музыкалық
ойлау ... ... ... Музыка кешенді түрде ықпал
етеді. музыканың кешенді ... ...... ... ... ойын ... өмір ... адамның қатыстылық
толғаныстарымен ассоциация құрады.
Музыка жас азаматтардың ішкі дүниесін байытады. Ырғақ пен ... өмір ... ... Онда ... қайраты мен көркемдігі, ерлігі
мен байсалдығы, мінез – ... ... ... ... біз ... ... ... өркендете аламыз. Музыканың моральдық мәні сол.
Адамның ... ... ... ... іс - ... ... ... білмегенді білу үшін тәрбие жинақтауға сүйене
отырып, ... ... ... ... ... икемделеді [39, 40-41 б.].
Осы орайда музыканы тыңдау алдында ұсынылатын оқушының даму диалектикасына
сәйкес келеді, яғни ... ала сол ... ... ... ... оқушының музыкалық шығарманы қабылдауға дайындық болатын
психикалық әрекетінің белсенділігі артады, бірге ... ... ... ... – қайшылықтарды жеңуде де музыкалық – көркем
тәрибенің әсері ... ... ... мен ... ... ... ... құбылыстарды болдырмау немесе оны жеңуде
музыканың сондай – ақ ... ... ... ... қатынас адам бойындағы рухани байлықтың жан –
жақты, кең және ... ... гөрі ... ... ... ... жеке ... дамуында шектелуілік сияқты рухани
жетімсіздіктер пайда болады. ... өзі жас ... ... жұмысының
мазмұнын жетілдіріп құруды талап етеді. Мұндай жағдайда музыка мен өнердің
байланысы әрі ұтымды, әрі ... ... ... ... ... танымдық – көркемдік сипаты ... ... байи ... ... ... ... ... күйшейтеді. Сол арқылы
оқушы жастар ... ... ... ... ... мәдениет пен әлемдік
мәдениеттің озық үлгілерінің өркениеттік жолымен кіріктірілуі жүзеге асып,
оларды ... ... ... ... мәдениет қана негізінен адамның рухани бейнесін қалыптастыратынын
көптеген мысалдармен ... ... ... ... ... ... ... Онда Ж.Аймауытов мәдениеттілік болмыстың
үнемі қайталап отыружың, үздіксіз жаттығудың жемісі ... ... ... ... ... ... ... отызға келгенімше тіпті одан да соңырақ кезеңдерде
әдебиеттің көп түрлерін оқығанда қатты түшіркендіруші еді. ... ... ... оқып, қатты рахаттанушы ... ... ... ... Әуез ... одан да ... жанымда сусын беруші еді. Мен ... бір жол ... ... ... жар ... көп ... өтті.
Жуырда Шекспирді тағы да оқып байқайыншы деп қолыма алып едім, ... ... ... ішті ... ... аздан соң тіпті жүрегім айныды,
сүгірет те, музыка да маған су татып кеткен тәрізді, енді ... ... бір ... айналыпты. Жоғарыда айтылған өнерден ләззат алатын мидың
бөлімін ... ... ... ... істен шығарып тастағанын
білмеймін..., мен ... ... ... бір рет ... ... оқуға, аз
да болса ән – күйін тыңдап жүруге өзіме ереже ... серт етер ... ... ... ... ... бөлімі іске тұтыну арқылығ мүмкін жоғалмай
аман болар еді. Ол ... ... ... айырылумен пара – пар; оның
кесері ақыл – ... де ... ... ... жағы ... ... де зиын күшті болуға мүмкін» - [40, 135-136 б.] дейді.
Сөйтіп Ж.Аймауытов өнер мен музыка адамның рухани ... ... ... бірі деп санайды. Бұл тұжырым бүгінгі күндері де өзектілікті
болып табылады. Ал ... мен өнер ... ... ашып ... олардың
мән – маңызын арттыра түседі.
2 МУЗЫКА МЕН ӨНЕР ТҮРЛЕРІНІҢ ... ... ... ... ... БЕРУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖОЛДАРЫ
2.1 Музыка мен өнердің біртұтастығы қазақтың халық педагогикасында
Қазақ халқының ... ... ... ... бірлестікте өмір
сүруінің факторларының бірі олардың ... ... ... ... ата ... күмбірлеген күміс күйімен, сыбызғы сырнай
үнімен, асқақтата салған әсем ... ... ... ... сөз, айтыс өлеңдерімен сан ғасыр бойы өз ұрпағын «сегіз қырлы, бір
сырлы» өнегелі де өнерлі, ... ... ... ... ... ... тарихи шындық.
Жас ұрпақ тәрбиесінде қазақ халқының негізгі құралы өнер, оның ... мен сөз ... және қол ... ... Бесікте жатқан кезінен бастап-
ақ өлең-жырлардың неше түрін әдемі әуен, сүйкімді ... ... ... ... ... отбасында тәрбие ісі ғалым Ш. ... ... ... сегіз түрлі мәселені қамтыған, ... ... ... ... ... көздеген әке-шеше баласына «әдепті бол»
дегенді басты міндет етіп қойған. Екіншіден, олар ... ... ... ... ... тіл ... елгезек болуға
баулыған. Төртіншіден, адал, шыншыл болуға үйреткен. Бесіншіден, өнегелі
ұстаз бен көпті ... ... ... ... ... құлақ болмай құйма
құлақ бол» дегенді бойларына біртіндеп сіңіре ... ... ... ... ... ... ең басты міндет етіп қойған.
Жетіншіден кісі ... ... ... ... ... орынсыз тіл
тигізбейтін әдепті азамат бол деп үйреткен. Сегізінші, ел ... ... ... алдында қызмет ет, бар өнеріңді соған жұмса дегенді ерінбей-
жалықпай айтып қана қоймай, жеке ... ... ... ... халық педагогикасында болмысқа эстетикалық көзқарасты,
эстетикалық талғамдарды ... ... мен ... бай ... ... ... тарту құралдары сан алуан. Халықтың ауызекі
творчествосының ... ... да, ... әдет ... да, ... ішкі ... да, халықтың қолданбалы өнері де, ұлттық
ойындар да соның жарқын айғағы болып табылады [41, 20-51 б.].
Қазақ дәстүрлерінде ... ... ... ... ән ... күй ... жас ... болса құрбы-құрдастарының
күлкісіне айналған, «жаза» да тартатын (бұзауша мөңірету, орамал ... салу т.б.). ... игі ... ... ойын-сауық орны әрбір
жасты тыңдаушы ғана ... әрі ... әрі ... етіп шыңдайтын жерге
айналған. әдетте, бір ауылға әлдеқалай ... ... келе ... ... ... ... ... адамдары жиналатын. Алдымен ауыл
жастары ... алты ... ... өнер ... ... соң ... ... әркім өз білгендерін ортаға салады. Осының өзі ... ... ... ... ... тәсілі болған. Сондай-ақ жеке
ұстаздардан тәлім алу, бата алу, ... ... ... саналған. Мәселен,
атақты күйші Дина Құрманғазыдан, Салауаткерейден, ... ... бата ... [42, 45-47 ... ... ... мақсаты - өзінің бай тарихи
тәжірибесіне ... ... ... ... ... ... ... ауыл-аймақ, Отанын, ар-намысын қорғай білетін жаны жайсаң, арлы
азамат тәрбиелеу болды. Осы ... іске ... ... ... ... ауыл ... көне көз ... мен ақын, жыршы жырау, әнші,
күйші, термеші сияқты өнер адамдарының бәрі ... ... ... ісін жүргізушілер болып келгені көпке аян. Бұл ... ... ... ... өмір ... ... күй ... музыка сазымен бірлікте ететін
сезімдік тәрбиелік ықпалы ... ... ... мен ... ... табиғи бірлестігі әрқашан да үндесіп,
қауышып жататындығы, ... ... ... ... бір-бірінен
ажыратып қарауға әсте болмайтындығы ... ... ... ... мүмкіндік жасалған. Қазақ халқының әдет-ғұрыптары, ... ... ... барлық атаулы сәттері – бәрінде жас
ұрпаққа айтылар ... ... ... ... жыр, ән
түрінде айтылып, атқарылған, бәрінде де сөз бен саз ... ... ... ... жеке адам ... ... тұтас халық тағдырына дейін
сергек үн қосуға мейілінше оңтайлы. Адам ... ... ... әнге арқау бола алады. Ұлы Абай ән өнерінің бұл қасиетін: «Туғанда
дүние есігін ашады өлең, Өлеңмен жер қойнына кірер ... деп ... ... ... ... ... ... болған. Жас нәрестені алғашқы үш
күнде жын-перілерден қоршап ... ... ... ... ... ... үшін
өлең айтып, ән мен жыр, күй мен би шалқытып, ойын-сауық өткізілген, келе-
келе кейін де ол шілдехана тойы ... ... ... жалғастығын қадірлеуді
жастар санасына сіңіруде ол дәстүрдің тәрбиелік әсері ... ... ... бесік тойы да, тұсау кесу тойы да, атқа мінгізу, сүндет, қыз ұзату,
келін түсіру, құда ... ... ... ерулік т.б. тойларда ән мен
күй, жыр мен термелермен атқарылған.
Қазақта әнсіз өмір жоқ. «Тойбастар» айтқан жігіт, ... ауыл ... ... ... ... күзеткен кәрі-жас, «Жар-жар» айтқан
екі топ, елінен еріксіз алысқа ... бара ... қыз, ... жұбайын
жоқтаған жесір, түйеге мініп әр үйдің сыртында ... ... ... ... ... мініп аралаған дуана, «жынын» шақырып зікір салған бақсы
– бәрі де әндетеді. Бәрі де жай сөзбен айтқанда ... ... ... ... шығарады.
Жас ұрпаққа музыкалық-эстетикалық тәрбие беру осылайша өнер мен
музыканың бірлігі арқылы жүзеге асып ... ... ... ... ... ... ... халықтық-эстетикалық, этикалық,
педагогикалық идеялары насихатталды. Мысалы, «Ән – көңілдің ажары», «Ақылың
болса - ән ... деп әнді ... ... Бұл ... ХІХ ғ. ... ... ... қазақ мәдениетіндегі сөз бен саз бірлігінің
кең қолданатыны ... ... аша ... ... ... ... де
күшті, өктем, сонымен бірге жатық, құлаққа жағымды естіледі... Жапан түзде
немесе ауылда, болмаса мал арасында, айдала мен ... ... ... ... ... ... ... жым-жырт аспан астында жалғыз келе
жатып оның салған әні тіпті әдемі естіледі. Түнде де, күндіз де, ... ... де, ... да, ... да – ... қай кезде болмасын қазақ қиялсыз
жүрмейді, не ыңылдаған сарынмен іс-әрекетімен, ... ... ... күй ... ... өлең ... және ... басқа да құралдардан аспаптар, өмірге қажетті жабдықтарды жасап,
ою-өрнек ояды, енді ... ... ... ... ... ... ... қарапайым сөздері мен ... ... ... сай ... де оның сырт ... ... әсерін табиғи қалпында
беріп, сезімдерін ешбір қылтқысыз айқын баяндайды» [43, 58 б.].
Сөйтіп қазақ отбасында балалар әнмен өсті. Ән мен ... ести ... ... ... өздері де өнерге үйренді, музыкалық-эстетикалық
және рухани бай ... ... ... ... әнге ұста ... ... ... меңгерді. Қазақтың өмірі, тұрмысы, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі,
өскелең ұрпақтан әншілікті, ақындықты, шешендікті, күйшілікті, өнерпаздықты
талап етті.
Осылайша жастардың ... әрі ... ... ... ән шығарудың нағыз шеберлері әрі өз әншілдерін ... ... әнге ... ... ана ... ... ... өнерпаздардың мейлйнше сүйікті әуендерін әдеттегідей тез
үйреніп алады. Бұл әндер ұрпақтан ұрпаққа аса қымбат мұра ... ... руға аса ... ... ретінде беріліп отырады»-деп жазған этнограф
П.О.Тиховтың пікірі әннің халық педагогикасының басты құралы ... ... ... ... ... ... ... шыншылдық сипаты
үлкен мүмкіндік тудырған. В.В.Радловтың өз әндерінде ертегіде ... бір ... ... ... қорқынышты дүниені дәріптемейді, қайта ол
өз өмірін, өз сезімдері мен ... ... ... жеке мүшесі
жүрегінде жүрген идеяларды әнге ... ... ... ... бір кереметтерден емес, нақты шындықтан ләззат алады» - деп жазуы
да ... ... ... ... халықтың эстетикалық көзқарастарын және
оның әсемдік жөніндегі түсінігін білдіре отырып, балалар мен ... ... ... ... ... бірі ... Өзінің
әуезділігімен, сюжеттерінің байлығымен, өмірдің, табиғаттың, тұрмыстың
алуан түрлі құбылысына сан қилы музыкалық үн ... ... ... және ... мазмұнымен әндер айналадағы тұрмыс құбылыстарына
творчестволық көзқарасты қалыптастыруға жәрдемдесті.
Халық педагогикасында балалар ойындары да, ... ... ... ән мен ... ... ... ... «Аңдардың айтысы» ойынында
қатысушылар жүргізушінің ... сай ... ... онда ... қылықтарын бейнелеп, олардың өзіне тән ерекшеліктерін сипаттап
көрсетеді. Мұның өзі хайуанаттар ... ... ... ұғымды, музыкалық және
әртістік қабілетті жетілдірген. Ал жастардың «Алтыбақан» ойнында жеке де,
бірнеше адам қосылып та ән айтылып, ... ... ... балалар
мен жастар ойын сауық үстінде халықтың музыка мен өнер түрлерінен ... нәр ... ... сұлу ... ... ... ... тағылымдық, соның ішінде өнерге
сүйіспеншілік сезімін баулитын мақал-мәтелдер көптеп кездеседі. Олар ... ... ... ... пен ... ... ... «Өнер алды
қызыл тіл» деп тіл өнерін жоғары бағалаған. «Өнер» сөзінің ... ... ... ... өнер т.б.), ... «ісмерлік» сияқты
ұғымдарды білдірген. «Өнерлі бала ... ... өрге ... ... ... ... қолы – ... Өлеңшінің сөзі - алтын»,
«Ақыл көпке жеткізеді, өнер - көкке ... ...... қанаты»,
«Жігітке жетпіс өнер де аз» деген сияқты мақалдар жастарды өнерді меңгеруге
талпындырған. Нағыз сұлу адам - өнерлі адам ... ... ... ... ... да аса ... орын ... «Алпамыс», «Қобыланды батыр», «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш – ... т.б. ... ... ... ... пен ... сұлулықпен
өнерлілікті қатар сіңіруге қызмет еткен, эпостарда бейнеленген ... ... ... мен ... ... тәрбие беріп,
музыкалық-эстетикалық жағынан олардың ой-өрісін ... ... ... ішкі мазмұны мен қатар оларды орындауда саз өнерінің әншілік-
жыршылық өнерінің кең қолданылуы ерекше ... ... ... тәрбиеде ертегінің де орны ... ... ... халық педагогикасынгың алғашқы және тамаша
талпыныстары, сондықтан әлдекім бұл ... ... ... бәсекеге түсе алады деп ойламаймын» деуінде терең мән
жатыр.
Басқа халықтар сияқты қазақ халқының педагогикасында да ... ... ... ... беруде зор мәнді көркем құбылыс болып табылады.
Көптеген ертегілер ән-күйлермен, домбыра үнімен сүйемелдеуді, айтқыштық,
шешендік, әртістік, ... өнер ... ... ... ... ... өнерінің бір түрі, эпостық негізде қалыптасқан терме әуен сазымен
орындалып, суырыпсалма қабілетін дамытып, халық арасына кең таралды. ... ... ... ... ... ... бір әуенді иеленбейді немесе
сол сазға ғана тән ... ... ... Бір ... ... сан ... жырланады.
Терме сазы көбінде тұрақты келеді. Оны орындаушылар даяр мәтінді
немесе жаттанды жыр ... ... ... терме өлеңдерді табан астында
шығарып та айта береді, ұйқасы еркін әр түрлі ... ... ... ... термеде бірлестік, біркелкілік пен ... ... ... ... ... ... ағытылған өлеңі мен төгілген терме
әуенін бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... не қосалқы деп қабылдамаған. Сөз бен терме сазының
бірлестігін бөлмей, ... ... ... ... деп ... [44,
11 б.].
Терменің де ән сияқты әсерлі үні, ... ... ... жол тауып,
жанға жылы әсер еткен, адамның жан дүниесін ... ... зор ... ... ... ... ... Жыраудың
көбінесе терме жанрын қолдануда да оның осынау эстетикалық-адамгершілікті
және ... де сұлу мәні мен ... ... ... негіз
болған.
Халықтық педагогикада күй өнеріне жеткілікті мән берілген. Күйлердің
мазмұнын, эстетикалық ... ... ... өмір сүріп келген күй
аңыздары егіз қосарлай ... ... ... Аңыз күйлер («Ақсақ құлан»,
«Нариген», «Қорқыт» т.б.) халық педагогикасының құралы ретінде балалар мен
жастарды тәрбиелеу ... кең ... ... алдында оның аңызын айтып өту ... ... өзін ... оның ... едәуір түсінуін жеңілдеткен.
Орындаушының сөз ... ... өз ... мен ... ... ... оны ... туралы қызықтыра құрылатын болған. Күй аңызы
тек тыңдаушыны ғана емес тартушыны да ерекше шабыт күйіне ... ... ... Күй мен күй ... өне ... ... ... сырлары, тарихта белгілі белгісіз адамдардың өнегелі өмірлері,
олардың қуаныш-шаттығы, күйініш-зары, ... ... ... ... және ... мың ... ... орындалып, бір-бірін толықтырып,
тыңдаушысына да, орындаушысына да танымдық-тәлімдік, ... ... ... ... ... ... ... өнер шығармашылдық
бірлігі өскелең ұрпақтың эстетикалық талғамы мен ... ... ... ... ... ... күй аңыздары, ән-
жырлар музыкалық эстетикалық тәрбие берудің пәрмендік құралына саналды.
Олар халық ... ... ... ... орындалған. Қазіргі кезде
ғылыми дәлел бойынша қазақ ұлттық халық аспаптары саны ... ... ... ... ... от ... жас күнінен бастап көңіл
бөлген.
Жүйелі түрде және үздіксіз жаттығу арқасында музыканы, ... ... ... ... ойлау, әсемдікті бағалау, ерік-күш ... ... ... күйлерді, ән әуендерін қазақтардың үлкені де,
жасы да домбырада ойнай береді... Жалпы қырғыздар – жақсы музыканттар» ... ... ... ... ... ... ... белгілі
зерттеуші А.Эйхгорн.
Музыкалық үйрету мен тәрбиелеудің өзгешелігі арнайы музыкалық ... нота ... ... ... аса ... ... ... эстетикалық көзқарасының жоғары деңгейде қалыптасқандығы бұл
ауызекі оқу ... ... ... ... ... бойы ... ... алғыш, құйма құлақ, еске сақтағыш, рухани сұлу өсуіне домбыра
көмегімен ықпал етті. Домбыраның ... ... ... ... мәні ... сипатталмақ.
2.2 Музыка мен өнер түрлерінің байланысы мектепте ... ... ... ... ... бірі
Ондаған жалдар бойы қазақтың халықтық саз өнерінің этникалық ерекшеліктері,
көркем ... ... ... биік ... ... және тағы ... ... тәрбие ісінен аластатылып келуі ұлттық
музыканың синкретті ... ... ... ... оларды қолдану
мүмкіндіктерін қиындатты, ол бай үлгілер музыкалық-эстетикалық, ... ... ... зерттелмеді.
Өнерді синтездеудің теориялық жүйесін құру, оның оқу-тәрбие үрдісінде
қолдануға негіз ... ашып ... ... өз шешімін таба алған
жоқ.
Дей тұрғанымен, қазақ музыкасының синкретті табиғатын таным-қолдануды
жаңаша пайымдап түсінуде ... ... ... баласағұни, Ш.Уалиханов,
А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин ілімдері, сондай-ақ ағартушылар А.Байтұрсынұлы,
Ж.Аймауытов, А.Жұбанов, Қ.Жұбанов, өнер танушы ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірлері негіз бола алады.
Мәселен Х.Балтабаев «Синтетизм дегеніміз – ... және ... әр ... ... ... негізінде қалыптасқан адамзат
ойы» дей келіп, солай ... да ... ... ... мен ... ... отыратынын, сөйтіп өнер түрлерімен жанрларының дербестік
түрге ие болатынын да ескертеді. «Бұл ... ... ... ... ой ... ... ... көрнекті бағасын алды» деп,
зерттеуші бұл ... ... ... синтезділігі адам түйсігінің синтездік сипатына ... Ал ... ... ... ... өмірдің көп қырлылығында, әр
алуандығында, олардың мазмұнының ... да ... ... мен ... ... ... ... жүйе күйінде танып-білуге ерекше мән беріледі.
Осыдан келіп, жас ... ... ... ... ... мен өнер ... ... әдісін қолданудың
өзектілігі туындайды. Музыка пәні бойынша жалпы білім беретін ... ... ... түзу үрдісінде өнердің синтезделу құрлымы мен түрі әр
түрлі боуы мүмкін. Ол сан ... ... ... бір ... ... бір
көркем құралдың бір түрден екінші түрге ауысуында жекелеген өнерді танып
білу негізінде өнердің ... ... ... ... ... ... білім мазмұнын құрғанда белгілі бір өнер түрі жеке дара
өрбімей, көркемдік жүйе сол біртұтас жүйе күйінде берілуі ... ... ... ... ... тұтас жүйе орнында кемелденуінде
алғы шарт ... ... Бұл ... № 3 ... ... 2.3 Музыка мен өнер байланысының білім мазмұнында көрінуі.
Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... жеке бір өнерді дара ... ... ... өнер
түрлерін біріктіре қолдану жолымен оларды бір кезде қабылдауды айтамыз.
Өнерді кешенді қабылдау арқылы неғұрлым пайдалы жаңа нәтижелерге жету
мүмкіндіктері ... кең ... ... білуге жағдай жасай отырып, оқушыны
ой еркіндігіне, ой бостандығына баулуға болады; олардың ... ... ... кеңейтеді, эстетикалық талғамын қалыптастырады,
шығармашылық құмарын оятады, нақты ... ... ... ... ... әр өнердің өзіндік құндылығы бола тұра,
олардың ... жеке ... ... Осы орайдан оқушы
тәрбиесінде көркемдік синтезді кеңірек әрі ... ... ... ... ... ... мен ... фактор
болып табылатын адам түйсігі мен санасының ойлау ерекшеліктерін біртұтас
қарастыру өнертанудың эстетикалық және ... ... ... ... ... Эстетикалық қызмет – түйсік пен танымдық қызмет
санамен байланысты болып, осы екі ... ... ... ықпал етуі керек.
Сезім ретке келтіріліп, санамен ұштасуы үшін ... мен ... ... ... ... ... ұйымдастыру аса маңызды. Ал оған ... ... ... ғана ... ... синтезделуі мектеп оқушыларын шығармашылық дамыту міндеттерін
шешуге ықпал етеді. Өнерді синтезді ... ... қоса ... ... ... қол ... Қабылдау мен әрекет арасында
тығыз байланыс орнайды: әрбір бала көркем ... ... ... ... көз ... ... ... қана емес, өз ойын да өнер тілімен
жеткізуге ... да ... ... «Оқу ... үш ... ... көркем сурет) үшеуі де оқушыны өнермен мәдениет дүниесіне
телу ... бір ғана ... үш ... ... болады. Бұның өзі
музыка мен өнер түрлерін ... ... ... ... ... методологиялық негіз бола алатынын аңғартады.
Өнер түрлерін синтездеу ... ... ... білім мазмұны олардың
бір-бірімен ұқсастық-ортақтарының, сондай-ақ ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... талғам деңгейін дұрысырақ
қабылдауға лайықты көңіл-күй ... Сол ... ... ... ... ... шығармашылық әрекетке ұмтылуларын қамтамасыз етеді, ... ... ... ... ... өнер ... бір
мезгілде әсер етуі оқушы психологиясына, оның жеке ... ... зор. ... ... кешенді әсер етуді мақсатты ұйымдастыру
психологиялық тұрғыдан да негізді болмақ.
Жеке тұлғаны көркемдік тәрбиелеуге ... ... ... ... ... ... осы өнер түрлерін кешенді пайдалануға мүмкіндік жасайды.
Бұл екеуі жеке-дара өнер түрлері ретінде дамыған болса да, ... ... - ... келе ... ... ... ол байланыс жасанды
түрде құрылмайды. Олардың ұзақ ... ... ... ... ... күйіне негізделген. Эстетикалық тәрбие беруде екі-үш
өнердің қосындысы жоғары бағаланады. Өйткені олардың саны ... ... ... ... ... ... Ал сезім – ізгілік пен ... ... ... жағдайда оқушының жан дүниесінде прагматикалық
мүддеден сезім ... ... ... ... ... бір ... өнердің
ықпалы эстетикалық дамудың деңгейімен тығыз байланысты. ... ... бар ... өнер оған ... әсер ... ... ... үрдісі көңіл-күй және көркемдік сезіммен бірге
талдау, жинақтау, ... ... ... ... ... ... Қабылдаушының өнер туындысын талдап-жинақтау дәрежесі мен тәжірибесі
көркемдік тәрбиенің сапасын арттырады.
Сонымен өнер ... ... яғни ... мен өнер ... ... асыру халық өнеріне тән синкретизмге, тарихи тұрмыстық сипаттарына,
фольклорды қабылдау ерекшеліктеріне, оның ... ... ... ... Ол ... ұстанымдар ұстанады: оқытудың тек
музыка танушылық теориялық білім ... ... ... ғана ... ... салалық шеңберден шығуға ұмтылуы,
яғни ... ... ... ... ... дүниені көркем
пайымдау мәдениетін қалыптастыруды көздеуі; көркем ... ... мен ... ... ... ... ... оқушының және оның
жас шамасы мен қабілет-бейім ерекшеліктеріне ... Бұл ... ... № 1 ... ... 2.1 ... мен өнердің байланысын қолдану шарттары мен ұстанымдары.
|Синтездеу шарттары ... ... ... |
|1 Өнердің синкреттілігі . |1 ... ... ... ... |
|2 ... сипатының болуы. |қалыптастыруға ... |
|3 ... ... ... |2 Дүниені көркем пайымдау мәдениетін |
|мақсатты ұйымдастырылуы. ... ... |
|4 ... ... |3 ... ортақ заңдылықтарыны |
|ерекшеліктері. ... |
|5 Көп ... мен ... |4 Өнер ... құралдарын, жалпы |
|тұрақтылығы. ... ... оның ... |
| ... ... ету. |
| |5 ... жас ... мен |
| ... ... ... ... ... ... синтезділіктің интеграциялық сипаты ... ... ... ... көп ... ... шоғырланады. Әннің құдіреті,
әншінің вокалдық шеберіне байланысты болса, бұл екеуінің бірлігінде ... ... ... ... тұратын дауыс ырғағындағы
әсемдіктің, түрлі интонациялық, нақыштық өрнегі ... ... ... ... ... байлығы арқылы адамның ішкі дүниесі және сыртқы дүние
құбылыстары тоқайластырыла бірге беріледі. ... ... ... ... берік байланыста өрбиді, өмір көрінісі көз ... Сол ... күй ... де ... ... мол. Мысалы
А.Жұбановтың Құрманғазының «Ақсақ киік» күйінің «ырғағында, шынында да, ... келе ... ... жүрісінің суреті бар. Бірақ күй – тек ... сырт ... ... ... жанның бәріне тән қиындық жағдайды, одан
алатын, ерлік, төзімділік, күрес ... ... ... деп ... күй ... ... сипаттары айқын суреттелген.
Сонымен оқушыларға эстетикалық тәрбие беруде музыка мен өнер түрлерін
синтездеу әдісін жүзеге асыру қазақ музыкалық өнерінің синкретті ... ... ... ... және ... ... шешуге
бағытталатын бағдар ұстану ... ... Сол ... ... ... ... әлдеқайда маңызды.
Д.Б.Кабалевский бағдарламасының басты ерекшелігі: музыканы оқушыларға
жеке-жеке музыкалық әрекеттерге (ән салу, ән тыңдау, музыкалық сауат) бөліп
оқшаулап ұсынудан бас тартып, ... ... ... кешенді түрде белгілі
бір тақырыптарға тоқталған музыкалық шығармаларды оқыту барысында біртұтас
атқарылады.
Сөйтіп оқу бағдарламасы тақырыптар бойынша ... сол ... ... ... ... практикалық дағдылар мен біліктердің
дамуы көзделеді.
Музыкалық шығарманың көңіл-күй, сезімдік, адамгершілік-эстетикалық
болмысына ... ... ... оны ... ... ... ... музыкалық нақыштың кез келген құралын (әуен, ырғақ,
лад, тембр т.б.) сезіну кез-келген ... ... ... ... ... ... мен түр ... ашуға бағытталған өзінің төл
көркемдік қызметтері ретінде ... ... оқу ... ... ... пәні ... барлық сыныптар арасында және
бастауыш оқыту сатысы мен ... ... ... арасында сабақтастық
сақталып отырады. Онда сабақтарды өткізу ... ... өмір ... ... ... және ... қарай біршама еркіндік берілген, тек жалпы тенденциядан
ауытқымау шарт.
Бағдарламаның елеулі жаңашылдығы – оның ...... ... ... ... ... әдебиет пен, бейнелеу өнерімен, тікелей байланыста
қаралады. Оқушыларға ... ... ... ... басқа
түрлерімен жан-жақты байланысы, өмірдегі ортақ ... ... ... ... ... ... ұсынылады.
Сөйтіп музыканы әдебиетпен, бейнелеу өнерімен байланыста оқыту ... ... ... ... ... маңызды ерекшелігі
болып табылады. Музыка сабақтарының басты мақсаттарының бірі оқушылардың
музыкалық қана емес, сонымен бірге тұтас ... ... ... Бұл өз кезегінде музыканы қабылдауды, танып-білуді байытады.
Және ең бастысы – ... ... ... ... де ... ... негіз құрады.
Қорыта келгенде Д.Б.Кабалевскийдің «Музыка» бағдарламасында музыка
мен өнер түрлерінің байланысы мынадай қырларымен көрініс ... ... ... ... ... мен ... адам өміріне ортақ қатыстығы мен негіздігі;
- қоғам, дүние, табиғат әлеміне ортақ қатыстығы мен негіздігі;
- тәрбие ... ... ... ... ... өнер ... ретіндегі бір-бірімен көркемдік, тұтастық құру
ерекшелігі және бір-бірінен бөлінбейтіндігі;
- мазмұн ортақтастығы;
- ... ... ... ... ... қабілеті;
- бірін-бірі эстетикалық толықтыруы, байытуы;
- ақиқатты, болмысты бейнелеу ұқсастығы;
- көркем құралдарының ... ... ... ... ... ... ... барлық өнер түрлерінің адам ойы мен сезімінен тууы;
- бірінің ... ... ... болу сапасы.
Сөйтіп музыка мен өнердің басқа түрлерін байланыстыра ... ... ... ... берудегі музыка пәнінің методологиялық ... ... 4, 5, 6 ... ... ... бірте-бірте
байытылған мазмұны сол методологиялық негізден өркендетіліп отырады.
Ұлттық мәдени мұра ... өнер ... ... ... ... ... қарқынды өріс алған халықтың рухани даму ... ... ... да ... ... ... Республика мектептері
музыка пәнін ... ССРО ... ... ... ... Д.Б.Кабалевскийдің басшылығымен жасалған бағдарлама негізге
алынды. Бұл бағдарлама, шын мәнінде РСФСР ... ... еді. ... ... орыс тілінде оқытылатын мектептер осы бағдарламаны
пайдаланды. Қазақ мектептерінде жоғары сыныптар сол ... ... ... ... ... жұмыс істеді де бастауыш
сыныптар Д.Б.Кабалевскийдің бағдарламасы ізімен принципі негізінде жасалған
қосымша бағдарламаны пайдаланды» ... ... ... жылы ... ... ... бұл ... мен талаптар
ескеріле отырып, ... ... мен ... дейінгі балалар
мекемелеріндегі имандылық-эстетикалық, тәрбие берудің кешенді программасы
ұсынылды».
Бұл ... ... ... ... ... ... ... мектепке және мектептен тыс оқу орындарында тұтас таныту жөнінен
елеулі бетбұрыс болды. Онда ... ... ... ... ... және ... ... және әдеп, ән-күй,
бейнелеу, қолөнер, қазақ биі, ырғақты би ... ... ... ... ... қабілетін, жалпы адамгершілік қасиеттерін
қалыптастыру көзделді. Бағдарлама ... ... ... мәні мен алатын
орны, оны қабылдау деңгейін дамыта отырып, туған елінің, өз ... ... ... ... ... ... ... жасауға
көмектеседі.
Жастарға музыкалық-эстетикалық тәрбие берудің жалпы бағыты ... ... ... ... ... ... ... (авторлары М.Балтабаев, С.Ұзақбаева, Т.Қысқашбаев) [45, 40
б.]. Кейінірек 2, 3 сыныптарға арналған бағдарлама (авторлары ... ... ... ... ... ... жүйелілігіне,
ажырамас тұтастығына негізделді. Онда ән, күй, ою-өрнектер, би қимылдары,
ұлттық ойын түрлері, ауыз ... ... ... жаңылтпаштар,
ертегілер, жұмбақтар, ауыз-әңгімелер) және ... ... ... ... ... ... сабақтарын бір-бірімен астастыра
отырып, жеке тұлғаның ізгі, эстетикалық ... ... ... ... бейнелерді музыканың негізінде қабылдау
өнердің өзге де түрлерін ... ... ... ... ... ... ұстанады. Осы орайдан да ... ... ... өнер ... деп атап оның ... күй, ән, ... ою-өрнектер, балалар ауыз әдебиеті шығармалары, домбыра үйрену
сияқты құрылымнан құралады, ... ... ... ою-өрнектер, би
қимылдары арасындағы үндестікке ұмтылады. Өмірдің белгілі бір құбылысын
өнердің әр түрі қалай ... ... ұғым ... тырысады [46, 99 б.].
Бұл орайда «Елім-ай» бағдарламасы мектеп оқушыларына эстетикалық
тәрбие беруде музыка мен ... ... ... ... ... ... бағытталған ілгерішіл оң ізденіс. Бағдарлама авторларының
«Музыка дәстүрлі көркем мәдениеттің ажырамас бір ... ... яки ... ... ... ... байланысын үзбей оқып үйрену қажет... Ол
біртұтас ... ... ... түрі халық мәдениеті «бәйтерегінің»
«бұтағы». Белгілі бір ... біз ... ... заңдылықтар
әлгіндегі тұтас дүниенің екінші бір ... де ... ... ... ... қабылдау ерекшелігін, оның ... көп ... ... шығармашылығының синкреттік
формасы ретінде, біртұтас құбылыс ретінде игеруі ... ... ... ... ең ... ... бірі - ... интеграциялық
принципі болып табылады, яки дыбыстың ... ... ... ... бір ... нұсқап тұрады» деген пайымдамасын қолдануға болады.
«Елім-ай» бағдарламасында белгіленген білім мазмұны ... ... ... ... [47, 103 б.]. Оқулық, негізінен оқушылардың өз
бетінше ... үй ... ... құрылған, оқытушы орындалған
тапсырмалардың нәтижелерін ... ... ... ... ... және терминологиясы арқылы емес, фольклордың музыкалық-поэзиялық
құралдары арқылы балалардың санасына көркем ойлау ... ... ... мен өнер ... ... музыкалық білім
мазмұнының ұлттық компоненті ретінде оқушыларға эстетикалық тәрбие ... ... ... ... ... ... ... беретін мектептегі оқыту үрдісінде музыкалық-
эстетикалық тәрбие ... ... мен өнер ... ... ... ... эстетикалық тәрбие беруде музыка мен өнер түрлерінің
байланысын қолдану жалпы білім ... ... ... пәнінің негізгі
мақсаттарынан туындап, сол мақсаттардың жүзеге ... ... ... ... жеке тұлғаның рухани ... ... ... ... ... ... жоғары дәрежеде жеткізу, музыкалық
өмірдегі құбылыстарды бағалауда дұрыс бағыт беру көзделеді. Мұнда музыка
мен өнер ... ... ... ... ... ... ойластырылады. Бұл ойлар музыкалық ... шығу ... оның ... ... және оның ... мен орындаушылар туралы
әңгімелеу қарастырылады. Шығарманың музыкалық ... ... ... ... ... ... ... дидактикалық
мақсаттарға бағыттылығы ретінде ескеріліп музыканы оқшау қарамай, оны
көркем мәдениеттің бір ғана ... ... ... ... ... ... тануға ұмтылу және оның өзін ... ... алу ... ... қай түрі ... ... біртұтас мәдениеттің
сыңарлары деп табатын методологиялық ұстаным музыка пәні ... ... мен ... тыс ... ... ... ... өнер түрлерімен байланысы сабақта оқушыларға тек хабарлама
ретінде белгілі бір білім көлемі мен ... ғана ... ... ... ол жеке ... эстетикалық ойлау-сезіну күш-қуатына, рухани
белсендігіне және әрі қарай өзінше музыкалық білімдік -практикалық әрекет
етуіне ... ... ... уақытта қазіргі музыка сабағын бейнелеу өнерінсіз қиын.
Интеграциялық музыка ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының белсенділігін, танымдық
қызығушылығының дамуына, ақыл-ой ... ... ... ... ... қалыптастыруына оң ықпал етеді»
[48, 28 б.].
Д.Б.Кабалевскийдің басшылығымен жасалған музыка бағдарламасында бұл
пән аралық байланыс ... ... ... өнер түрлерімен ішкі
қатыстылығына негізделеді. Б.М. ... ... ... ... ... ... ... да бұл тұрғыдан Д.Б. Кабалевский
бағдарламасына жақын О.М. Неменский ... үш ... ... ... ... - өнер ... адамның қоршаған дүниеге қатынасын
тәрбиелеу;
- екінші ... - жеке ... ... ... үшінші мігндет - өнердің бейнелеуіш ... ... ... ... ... ... Д.Б. ... және Б.М. Неменскийдің
бағдарламалары өнераралық байланыстарды өнердің бір түрін екінші бір ... ... ... емес, ол түрлердің бірлесе келіп, біртұтас ... ... ... мақсат етеді.
Пәнаралық байланыс музыка негізінде оқушылардың көңіл-күй сезімдік
ахуалына кешенді әсер етуге, ... ... ... бағдарлай
алуға, оларды тұтастыққа ұғынуға қабілеттіліктерін оятуға мүмкіндік беріп,
көркем шығармашылық ... ... ... ... Музыканы өнер
түрлерімен интеграциялау сабақтарының методологиясының ұстанымдары бастау
алатын бұлақ көздерінің жүйесін түзуге болады. Олар: ... ... даму ... ... ... ретінде қызмет ететін адамгершілік-
шығармашылық тапсырмаларды белсенді қолдану жолымен анықталатын өнер мен
өмірдің ... ... ... ... ... қайсібір мәселені
ашудағы толық еркіндікке негізделген сабақтың ... ... ... ... ... ... ... сезім мен саналылықтың бірлігіне ... ... ... ... ... құру ... оның ... сезімдік
тебіреніс-толғаныстық күйлеріне, шиеленістеріне жетуге ұмтылу.
Түптеп келгенде, көркем-өнер ... ... ... ... ... ... ... түсініктемеліктерге, әңгіме-
сұхбаттастыққа негізделе отырып, оқушылардың талдау синтездеу, ... ... ... ... ... табысты меңгеру мақсаттарына
қызмет етеді.
Аталған мақсаттарды, міндеттерді, жоспарларды іс-жүзінде орындамай,
тәжірибеден өтпесе ... ... ... ... мен оқу ... өткен конкурста, практикадан өткен уақытта байқадым. Дәлел
ретінде 2004 жылы Павлодар қаласында өткен «Үздік ... ... атты ... ... ... атап ... келеді.
Байқауға қойылған талапта 4 курс студенттерінің өнерін, білімдерін 30 минут
аралығында көрсету болады. Менің ... ... ... ... ... және ... композиторларының шығармалары». Бұл тақырыпта өнер
түрлері толық қамтылған және өнер түрлерінің байланысын мысал ретінде
(Қосымша А) көрсетілген сабақ бағдарламасында көруге ... ... ... тәжірибеден өткізіліп
жүргізілген Өскемен қаласындағы №20 ... ... ... ... бағыттағы қазақ орта мектебінде жүргізілді. Өнердің бір саласы
- күй жайында ткізілген сабақты ұсынамын.
2-сыныпта «Күй тартыс дегеніміз не?» ... ... ... ... ... ... «Күй ... дегеніміз не?» деген тарау бойынша оқушылардың
алған білімін жаңа технология ... ... ... ... ... ... қабілетін насихаттау.
Дамытушылық: Оқушылардың сұлулыққа, әсемдікке деген сезімін дамыту.
Тәрбиелік: Халқымыздың аспаптық шығармашылығынан эстетикалық ләззат,
әсер ... ... мен ... суреті, ноталы сұрақтар, домбыра т.б.
Сабақтың барысы:
Сыныпқа Құрманғазының ... ... ... ... әзірлігін қадағалау.
1) Дауыс ашу жаттығуын жасату, жеті дыбысты (гамма) орындау.
2) ... ... ... ... таныстырып, бірінші сатыға
тоқталу. Ол үшін «музыка алаңын» қолданамыз. Берілген ... Күй ... ... ... Күй тартыстың неше түрі бар?
б) Күй тартыс қандай кезде орындалатын болған?
в) Күй тартысқа қандай адамдар ... ... мен ... күй тартысы күй тартыстың қай түріне
жатады?
д) «Нар идірген» аңыз-күйіндегі күй ... қай ... ... «Нар ... үш ... ... айырмашылықтарын айт?
з) Төрт күйден тұратын күй тартысқа қатысушыларды ... «Қыз ... ... кім ... ... ... неге «жұртқа күлкі ... аман ... деп ... кетеді?
3) Сергіту сәті: Орындарынан тұрып «Кеңес» күйінің әуенімен би қимылын
жасайды.
4) Деңгейлік тапсырмалар. ... ... ... ... ... ... нотаны алып, сұраққа жауап береді. Қызыл түсті
нота – жоғары деңгейде берілетін ... Сары ... нота ... ... ... ... Көк ... нота – төмен
деңгейде берілетін тапсырма.
Нотадағы сұрақтар:
а) нотаның жазылуы?
ә) ноталар ұзақтығы?
б) 2/4 өлшем, мысал ... 3/4 ... ... ... ... ... ... стакатто деген не?
ж) легатто деген не?
ғ) «до», «ля» нотасын жаз?
л) «ре», «соль» ... ... такт ... деген не?
н) соль кілті қайда жазылады?
п) музыкалық үзіліс?
5) Күй тартыстың бірінші түрін көрсету. ... мен ... ... күйі ... ... биі» ... ... орындау).
6) Оқушының ой-өрісін дамыту. Сөзжұмбақ құрастырдым «Күй тартыс»
|д |ә |у |л |е ... |ү |й |д |і |м |- |
| |ш |а |л | | ... |о |р |ы | |ж |о |р ... 2.3 «Күй ... жұмбақ сұрақтары:
а) Құрманғазымен күй тартысқа түскен күйші?
ә) ... ... ... «Нар ... аңыз-күйдегі баланың тартқан күйі?
в) «Нар идірген» күйіндегі екінші күйші ... ... ... ... ... ... ... Құлшарға тартқан күйі?
ж) Құлшардың мінезі қандай?
1) Құрманғазының күй тартыстағы жаңа күйі?
2) Өлең сөзбен жарысу?
7) ... ... ... тест ... қорыту.
2– сыныптағы «Қазақтың ұлттық аспаптарына» арнап құрған тест жұмысымнан
пайдаландым.
8) Үйге тапсырма:
Теледидар, радио немесе үнтаспадан күй тыңдау және сол тыңдаған күй ... айту ... ... ... ... не ... қандай әсер алдың т.б.).
Музыка сабағында оқушыларға қазақ ұлт аспаптар музыкасының эстетикалық
тәрбие беруінде түрлі ... жаңа ... ... ... ... сабағымның нәтижесінде оқшылардың еліне, ата-жұртына, жалпы
өнерге деген ... ... ... ... ... ... және ... жаңарулыр негізінде жүріп жатқан
қоғамымыздағы өзгерістер жас ... ... ... ... ... ... Осы орайда жеке ... ... ... оның өзін өзі ... көзі ретінде музыкалық білімнің жалпы
білім беретін орта мектепте маңызы арта түсуде.
Музыка адам жанының адамгершілік ... ... әсер ... сондықтанда жастар тәрбиесін ізгілендіруде оның мүмкіндіктерін
мейлінше кең ашып пайдаланған жөн. Ол ізгілік ... ... ... ... ... ... сүю, бағалау қабілеттерін дамытуды мақсатты
жүзеге асыруғы қызмет етеді. Сондықтан да музыканы ... ... ... бала ... ... ... жолдарын қарастыру - оны
өнердің басқа түрлерімен ... ... ... ... ... білім беру стратегиясында әрбір ... ... ... ... ... ... баытталған ізгілік
бағдар ортақ басымдық ретінде танылады.
Қазіргі Қазақстан мектебі ұлттық ... пен ... ... ... алған. Мектепті ізгілендірудің құқықтық, ғылыми -
теориялық негіздері жасалынуда.
Эстетикалық ... ... ... ... ... ... тұлғаны дамытып қалыптастыруда басқа мектеп пәндері сияқты өнер
пәндерірің де, соның ішінде музыка пәнінің де, ... мен ... мол. Дей ... ... ... беру және ... ісі ... қуатының молдығымен, көркемдік ... ... ... ... ... ... беру ... қызметіндегі музыка пәні
өзінің әлеуметтік мәнін өнердің басқа түрлерімен тығыз байланыста ғана сол
мақсаттарға сай қолданысын таба ... ... ... ... ... өмір ... үшін ... оқушылардың толыққанды қабылдай алуы үшін, эстетикалық - эмоциялық
ләззат пен ... ... ... ... үшін ... өнер ... оқыту шарт. Музыканың көркемдік сипатымен оның «өмірбаяны» деп
саналатын музыка туралы әңгіме бір ... ... ... тек осы сыңар
бірлігінде ғана, музыка пәні оқу пәні ... ... ие ... ... музыка аспаптары, соның ішінде домбыра музыка мен
әдебиет байланысын тұтастырушы қызмет ... ... ... ... ... ... сақталып жетуіне ұйтқы болады.
Тұлғаның жан-жақты ізгілікті дамуына тәрбиелік негіз болады.
Музыкалық - ... ... кең ... кездесуі барлық ұлттық
мәдениеттерге тән. Музыка мен өнер ... ... ... ... тамыры терең болып келеді, оның көптеген қабаттарын ... ... ... шығармаларына тән синкретизм. Қазақ халқының өмір ... ... ... ... өнер мұндай қуатқа сөз бен музыка бірлігі,
синкреттік ... ... ғана жете ... ... ... ... осы
қалып анық байқалады.
Музыканың өнер түрлерімен байланысы қазақ мәдениетінде ұлттық
ерекшелік деңгейінде ... ... ... ... музыканы қабылдауы үшін алдын ала оған
қызығушылықтарын оятуға әсер ететін көркем-өнерлік материалдарды ... мәні ... Бұл ... музыка мен өнер түрлерінің байланысы
баланың музыкаға көркем - эстетикалық қызығушылығын қалыптастыруға ... ... - ... ... ... ... музыкалық және
өнерге деген қызығушылық сипаттары, негізінен, өзара ортақ. Олар ... ете ... ... дамиды. Өнер түрлерін қолдану негізінде пайда
болған қызығушылық ойлаудың әрекеттік, бейнелік, логикалық түрлерінің туу
үрдісін ... ... ... ... ... ... ... өнер түрлерінен қабылданатын музыка туралы жалпы түсініктер
түзіліп, ол ... ... ... ... ... ... сезіммен қабылдауға
логикалық тұрғыдан дайын күйге енеді. Адамның ... ... ... ... музыканы қабылдауды күшейтуде өнер түрлерін ... ... ... ... да ... ... ... халқының тұрмысы, мәдениетінің болымысы әншілік, домбырашылық,
күйшілік, әртістік, шешендік өнер түрлерін қатар меңгеруді талап ... мен өнер ... ... ... эстетикалық-этикалық жоғары
мәдениетті және көркемдік санасы дамып қалыптасқан халық деңгейге ... бірі ... ... адам ... ... ... сәйкес
келеді, өйткені олардың түпкі негізі ... ... көп ... ... ... ... Көркемдік жүйенің бұл біртұтастығы
қоғамдық эстетикалық көзқарас, эстетикалық ... ... ... ұрпақ тәрбиесінде де ерекше маңызды.
Жалпы білім беретін мектепке арнап ... пәні ... ... ... музыка мен өнер ... ... ... ... ... негізіне алынады.
Музыка мен өнер түрлерінің байланысын қолдану синкреттілік,
интеграциялық, ... ... ... ... ... ... шарттар мен көркемдік бейнелі ойлау жүйесін
қалыптастыру, көркемөнердің ортақ заңдылықтарын негізге алу, өнер ... жас ... мен ... ... ... бағытталу
сияқты ұстандарға негізделе отырып, жеке тұлғаны ... ... ... ... ... ... мен өнер түлерінің байланысын қолдану музыканы оқыту әдістері
пайдаланылады және сол ... ... ... ... ... ... ... сөздік, талдау, салыстыру, жинақтау т.б.)
Музыка сабағында музыка мен өнер түрлерінің ... тек ... ... қажеттілік тұрғысынан қолданылу мұқият ескеріледі және ол
жалпылай емес, нақты жеке тұлғаны дамытып ... ... ... ... - ... ... беруде музыка мен
өнер түрлерінің байланысын жүзеге асырудың педагогикалық шарттары, ... ... ... қазіргі қазақстандық педагог ... ... ... қалануда.
Музыканы өнердің басқа түрлерімен синтезді оқыту мәселесі - білім
мазмұны ... да, ... ... мен ... ... жағынан
да, методологиялық ұстанымдар жағынан да музыкалық педагогикада жаңадан
қалыптасып келе жатқан жаңа ... ... ... пікірлер, әдістемелік жолдарын қолдана
отырып, аталған міндеттер мен ... ... ... ол ... ... ... ... барлығы ұстаз қызметіне міндеттеледі.
«Мектептің жаны мұғалім. Мұғалім қандай болса, мектебі де ... - дей ... ... ... ... әрі өз ісін ... ... болуы - мектеп ісін дұрыс ... ... ... ... түсетіндігін көрсетеді. Сондықтан мұғалім мектептегі басты тұлға
болып саналады.
ХХI - ... ... ... ... ... Білім мен ғылымның
қарыштап дамуына қызмет ету - еліміздің болашағына қызмет ету. Ол ... ... ... де ... ... ... басталады.
Ғылымның қай саласы болмасын білім беруде ұстаздық шеберлігіне,
психологиялық, ... ... ... ... мен ... тығыз байланысты.
1998 жылы желтоқсанда білім қызметкерлері үшін болған 1 - құрылтайда
Елбасы Н.Ә.Назарбаев: «Еліміздің ертеңі - бүгінгі жас ... ... ... ... ұлы ... - ұстазға деген құрмет пен ықылас ерекше» - деп айтты.
Өз отанын, халқын ... ... ... ... ... ... мол жас ұрпақтың сапалы да саналы дамуына аянбай
қызмет ететін ... ... ... артады. Сол сенімді ақтайтын ... ... ... ... С. ... ... тағылымы./ С.Ұзақбаева., Ж.Төлебаева.- Алматы,
1999.- 28 б.
2 Құсайынов А. Оқулықтар оқушы жүрегіне жете ме? / ... ... 2000.- 12 ... 9 ... ... ... орта білім беру жүйесінің дамуының мемлкеттік
тұжырымдамасы.- ... 1997.- 6 ... ... гуманитаризации образования ... ... ... ... 1994.- 26 ... 7 ... Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы : Қазақстан Республикасының
«Білім туралы» заңын жүзеге асыруға қатысты құжаттар жинағы, ... 3 - 46 ... ... Н.Ә. ... 2030». Барлық қазақстандықтардың өсіп -
өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы. Ел ... ... ... // ... Қазақстан, 1997.- 11 қазан.- 38 б.
7 Наурызбаев Ж. Ұлттық мектептің ұлы мұраты./ Ж.Наурызбаев.- Алматы.- 1995.-
35 б.
8 ... М.Х. ... ... ... ... ... 1998.- с. ... Ушинский К.Д. Собр.соч. т 5./ К.Д.Ушинский.- Москва.- 1996.- с. 345.
10 Ильина А.Т. Лекции по ... ... ... процесса в высшей
школе./А.Т.Ильина.-Москва.-1976.- с.200.
11 Основа вузовской педпгогики. / П.Ф.Талызина.-Ленинград: ... ... ... ... ... ... 1989.- с.424-425.
13 Кабалевский Д.М.Прекрасное пробуждает доброе./Д.М.Кабалевский.- Москва.-
1973.- с. 8.
14 Дүйсенбінова Р. Қазақтың әншілік өнері./ Р.Дүйсенбінова.- Алматы.- 1998.-
17 ... ... А. ... ... А.Сейдімбек.- Алматы.- 1997.- 380 б.
16 Құнанбаев А. шығармаларының екі томдық жинағы.-I-том.-Алматы.- ... ... ... Л.С. ... ... II-том.- Москва.- 1983.-с.
251.
18 Борохов Э. ... ... ... ... 2000.- с. ... ... Х. ... мәдениетінің тарихы./ Х.Маданов.- Алматы.- 1998.- 167
б.
20 Сейдімбек А. Текті ... ... ... ... 16 ақпан.- 20 б.
21 Қоңыратбаев Ә. Көне мәдениет ... ... 1991.- 242 ... ... Ө. ... керуені./ Ө.Жәнібеков.- Алматы.- 1992.- 151-155 б.
23
ҚОСЫМША ... ... ... және қазақстан композиторларының шығармалары»
(4 - сынып )
Сабақтың мақсаты:
1 Білімдік: Қазақ және орыс ... ... ... ... білімін қалыптастыру.
2 Дамытушылық: Екі мемлекеттің аспаптарын, олардың ... ... ... ... ... мен біліктілігін дамыту.
3 Тәрбиелік: Мемлекеттердің достығы арқылы ... ... ... ... ... ... арттыру.
Көрнекті құралдар:
1) портреттер - К.Күмісбеков, Б.Байқадамов;
2) плакат, көркем сөздер;
3) көркем сурет;
4) аспаптар (домбыра, фортепиано, балалайка);
5) магнитофон.
Музыкалық материал:
1) К.Күмісбековтың ... ... атты күй ... ... орыстың халық әні «Волга реченька» - тыңдау;
3) орыстың халық би әні ... - ... ... «Су ... қыз» әні - орындау;
5) музыкалық сауат - күй поэма, К.Күмісбеков.
Сабақ жоспары:
1) Сәлемдесу.
Мақсаты: ... ... алу, ... бейімдеу.
2) Сабақтың тақырыбын ашу.
Егемендік алған жас мемлекет - Қазақстанның басқа елдермен ұлтаралық
байланысына тоқталып, балаларды басқа да халықтардың мәдениетіне ... әр ... ... ... ... ... ... «Волга реченька» атты орыс халық әнінің көңіл күйін бейнелеу.
Мақсаты: әнді оқушылар түсінетіндей ... ... ... ... арқылы бейнелеп сөздіктерін кеңейте алу.
4) К.Күмісбековтың «Достық ... атты ... ... орыс ... әнін негізгі әуенге алған қазақ композиторы жайлы
айту.
5) Музыкалық сауат.
Мақсаты: күй-поэмасы деген музыкалық жанрды түсіндіріп ... ... атты орыс ... би әнін орындау.
Мақсаты: балалайка аспабы арқылы әуенді көңілді, дұрыстап орындап,
мазмұнын көрсету.
Орыстың би қимылдарын оқушыларға үйрету.
7) Байқадамовтың «Су тасушы қыз» әнін ... әнді ... ... ... ... мазмұнын
түсіндіріп, жаңғырық арқылы үйрету және жаңа жүйе талабы бойынша
фоногораммамен орындау.
8) ... - хор ... ... интонациялық тазалығына;
ә) тынысты
дұрыстап алуды қадағалау;
б) сөздерді аны айту;
в) көңілді, жүрдек орындалуына көңіл бөлу.
Сабақ барысында төмендегідей музыкалық іс-әрекеттердің түрлері ... орыс ... және ... композиторларының музыкалық
шығармаларын тыңдау;
- вокалды - хор жұмысы;
- музыкалық аспаптарда ойнау;
- би ... ... ... ... сабағы арқылы балаларға басқа халықтардың мәдениетімен таныстыра
отырып, шығармаларындағы ерекшеліктерді, сұлулық сезе білуге ... ... ... ... мен ... мемлекетінің достығы - өнер ... ... ... ... ... өте ... ... Сабақ басында сендерге бір-екі
сұрақ қойғым келеді. Біздің елімізде қандай ұлттар тұрады?
Оқушылар: орыс, неміс, ұйғыр, татар, т.б. ұлттар ... иә ... ... енді мына ... кім ... ... ... жерімен
қандай мемлекеттер шектесіп жатыр?
О: Қытай, Ресей т.б.
М: өте жақсы, яғни біз ... ... мен ... бойы ... тату ... қайнасқан елміз. Қазіргі уақытта көрші Ресейде, басқа да елдерде
терраризм елдің тыныштығын ... ... ... ... ... тәубә
біздің мемлекетімізде бейбітшілік. Қазақ халқы қай ұлт болсын құшақ ... , ... ... пен ... өмір сүреді. Сендер басқа
ұлт адамдарын қалай ажыратасыңдар?
О: түрлерінен, киімдерінен, ... ... ... ... ең бастысы дәстүрінен байқалады. Себебі әр ұлттың ешімге
ұқсамайтын әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, ... және ... ... ... ... сабағымызда қазақ композиторлары өз туындыларына орыс
халқының әндерін, би әуендерін алып қолданғаны жайлы әңгімелейміз. ... ... орыс ... әнін ... ... ... «Волга реченька» атты әнін фортепиано аспабында орындайды)
М: Шығарма ұнадыма? Қандай көңіл ... ... (өз ... ... орыс ... ... ... мәнері жағынан сазды, кең, салмақты, ойлы
болуымен қатар ... ... ... болып келеді. Осы әнді қазақ
композиторы К.Күмісбеков өзінің фортепиано аспабына арналған шығармасында
қолданғанын ... ... ... ... ... атты ... осы шығармада орыс халық әнін қазақ композиторы фортепиано аспабында
домбыра қағыстарын келтіріп тұрғанын тыңдадық. ... ... ... ... ... К.Күмісбеков 1927 жылы Ақмола облысы Қорғалжын
ауданында туды. Ол бала жасынан музыкаға қабілетті болды. Оның туындылары
қазақ музыка ... ... орын ... Ол қай ... ... да, ... күш қуат алып, өзінше өрнек табады. Әндер романстар жазып,
халық аспаптар оркестіріне арнап ... ... ... ... «Дала
сыры», «Қорқыт туралы аңыз» атты күй-поэмалары бар. Симфониялық поэма ... ... ... ... ... ... табиғат көріністерін
баяндайтын бір бөлімді шығарма. Хор поэмасы - нақтылы оқиғаға байланысты
алынған музыкалық ... Күй ... - ... бір ойды білдіретін мазмұны
бар оркестрге арналған аспаптық шығарма. Мысал ... ... ... атты күй ... ... ... ... оркестіріне арнап
жазғанын тыңдайық.
(мұғалім магнитофонды қосып, шығарманы тыңдатады)
М: Сабақ барысында айтқан болатынбыз әр ... ... ... бар ... орыс ... да ... ... төрт түлік малға, табиғатқа
арналған әндер көп. Би билеп жүріп әнді де ... ... кең ... Сол
дәстүрге тән «Камаринская» орыс халықының би-әнін тыңдай отыра билейік.
Сендер орыс халқының қандай би қимылдарымен таныссыңдар? Егер ... ... ... ... ... аспабында орындап, би қимылдарын
үйренген кезе оркестрде орындағанын тыңдатады)
М: дәл осы шығараманы қазақ музыкасын зерттеушісі А.Затаевич деген
композитор, фортепиано аспабына ... ... ... күйлерін,
әндерін өңдеп нотаға түсірген. Ауыл аралап жүріп бір күні ... мен ... ... бір ... әнді ... ... келіп қараса
қазақтың домбырашысы орыстың «Камаринская» әнін шертіп отыр екен.
Композитор бұл шығарманы ... ... -деп ... ... композиторлары орысхалық әндерін ықыласпен тыңдап,
оларға қатты қызықты, оның бірі Б.Байқадамовтың «Су тасушы қыз» атты әні.
Алдымен соның сөзін ... ... ... ... байқап тыңдап отырыңдар.
(мұғалім әннің сөзін оқып орындайды)
М: осы әннің сөзінен ерекшелік байқадыңдарма?
О: (жауабына қарай сөйлеу)
М: әнде қазақ, орыс сөздері аралас екі ... ... Әзіл ... бар
көңілді әуенмен су тасып жүрген қыздың бейнесін көркем көрсете білген. Енді
осы әнді ... ... ал ... ... түзу ... ... ... алып, дауыс аппаратымызды қалыпқа келтірейік. Бұл ән жігерлі, жеңіл
және жылдам орындалады. Біз әнді ... ... ... хор ... ... ... ... оқып орындау, музыкалық
бейнесіне көңіл бөлу)
М: Өте жақсы ... ... ... жақсы тыңдаушы, жақсы әнші, биші
болдыңдар. Өткен сабақ түсініктіме? Қазір не түсінгендеріңді сөзжұмбақ
арқылы тексерейік.
(мұғалім сөзжұмбақты іледі)
М: осымен сабағымыз аяқталды, ... ... ... ... ... сау ... тұрғыдан меңгеру әрекеті
Музыкалық емес меңгеру әрекеті: музыкалық шығарма, музыкалық аспаптар,
комппозияторлар туралы т.б. әдебиеттік әңгімелер
Музыкалық тұрғыдан өнер түрлерін қолдану (ән айту, күй ... би ... ... ... «мотив) туады
Эстетикалық тәжірибенің есте сақталған
дарын оятады
Әрекеттік, бейнелік, логикалық ойлау ... ... ... әсер ... ... орындау
Эстетикалық талқы мен бағалау
Эстетикалық көңіл күй мен сезім орнығады
эстетикалық – ... ... ... ... ... ... ... бір бағытқа бағыттайды
әлеуметтік- эстетикалық бағалау және көркем талғам пайда болады
Ұсынылатын музыкалық шығарма
музыка
өнер түрлері
Көңіл – күйге бірден әсер етеді
Дерексіз ... ... ... ... ... ... ... болады
Жеке түсініктер, елес, қиял пайда болады
Тұтас көркем бейне пайда болады
Эстетикалық қатынас қалыпты (тыңдау, орындау), шығармашылық пайда болады
ортақ бір тарихилығында;
ортақ бір ... ... ... ... ... пайдалануында.
ортақ,таным, ортақ мазмұн құруында;
бір-бірін түсіну үшін қолдану;
ортақ бір психологиялық әрекет тудыруында;
МУЗЫКА
ӨНЕР
бір көркем құралдың ортақ пайдаланылуынданемесе бір түрден ... ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері56 бет
Мектеп оқушыларының фермер мамандығына қызығушылығын қалыптастыру55 бет
Оқушыларды зергерлік бұйымдардың жасалу технологиясының әдістемелік ерекшеліктеріне бейімдеу40 бет
Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеу53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь