"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"

Соңғы уақыттарда сопылық ілімінің айналасында айтылып, жазылып жүрген пікірлер көп. Олардың арасында Исламның негізгі үш ұстынының бірімен астасып жатқан сопылық институтын бақсылық, шырақшылық секілді ұғымдармен қатарластырып тар шеңберде қарап жүргендер де бар. Ал, негізінде, бұл ілім әу бастан адамды түбегейлі аздырып, жолдан тайдыру мақсатында қалыптасқан деп үстірт ойлау қате. Бұл, әрине, шын сопылық не екенін дұрыс меңермегеннен туындаған пікірлер болса керек. Рас, кешегі кеңес кезінде сопылықты философиялық тұрғыдан ғана қарап, оны адам ойынан шыққан жасанды ілім деп көрсетуге тырысқандар болды. Тіпті, сопылық ілімінің мүршиді, жетекшісі өзін пайғамбарлармен тең санайды, ал оның соңынан ерушілер «әулиелікті» пайғамбарлықтан жоғары қояды деген мазмұндағы жаңсақ пікірді де кездестіруге болған. Әрине, түбінде шариғат ілімі жатпайтын болса, кез келген жолда діннен ауытқушылық орын алары даусыз. Бірақ бұған қарап, жалпы сопылық жолы туралы асығыс шешім шығаруға болмайды. Түркі жұртының, соның ішінде қазақ даласының діни жолында сопылықтың алар орны үлкен. Алысқа бармай-ақ хәкім Абайдың, Шәкәрімнің, Мәшһүр Жүсіптің шығармашылық мұрасына сәл ғана ден қойсақ, олардың өмір тіршіліктеріне сопылық дүниетанымның қаншалық әсері болғанын байқаймыз. Қазақтың ділін жан-жақты зерттеп жүрген академик Ғарифолла Есім еңбектерінің бірінде Абай шығармаларында сопылық әдебиеттің белгісі мен дүниетанымының көріністері де байқалатын тұстары баршылық екенін айта келе, Мұхтар Әуезовтің 1945–1946 оқу жылында университетте абайтанудан оқылған лекциясында айтқан: «Шығыс ақындарының шығармаларында үлкен орын алған үлгі – сопылық» деген пікірін дәлелге келтірген .
Сопылықтың мақсаты діннің талаптарын жоғары деңгейде орындату болғандықтан, рухани кемелденуді мақсат еткен әрбір мүрид, шәкірт бірінші кезекте шариғат білімімен сусындаған болуы керек.
1. «Қазақ әдебиетіндегі сопылық поэзия» кітабы 2011 ж, Алматы қаласы «Қазақ университеті» баспасы. Кітап авторы/құрастырушысы — А. Ахметбекова. — 312б
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Конспект
ТАҚЫРЫБЫ:
Сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік
Орындаған: Ағали Әйгерім
Тобы: ... ... ... ... ... ... ілімінің айналасында айтылып, жазылып жүрген
пікірлер көп. Олардың арасында Исламның негізгі үш ... ... ... ... ... ... шырақшылық секілді ұғымдармен
қатарластырып тар шеңберде қарап ... де бар. Ал, ... бұл ... ... ... түбегейлі аздырып, жолдан тайдыру мақсатында қалыптасқан
деп үстірт ойлау қате. Бұл, әрине, шын ... не ... ... туындаған пікірлер болса керек. Рас, кешегі кеңес кезінде
сопылықты философиялық ... ғана ... оны адам ... шыққан жасанды
ілім деп көрсетуге тырысқандар болды. ... ... ... мүршиді,
жетекшісі өзін пайғамбарлармен тең ... ал оның ... ... ... ... ... деген мазмұндағы жаңсақ пікірді
де кездестіруге болған. Әрине, түбінде ... ... ... ... кез
келген жолда діннен ауытқушылық орын алары даусыз. Бірақ бұған қарап, ... жолы ... ... ... ... ... Түркі жұртының, соның
ішінде қазақ даласының діни жолында сопылықтың алар орны ... ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіптің шығармашылық мұрасына
сәл ғана ден ... ... өмір ... ... дүниетанымның
қаншалық әсері болғанын байқаймыз. Қазақтың ділін жан-жақты зерттеп жүрген
академик Ғарифолла Есім еңбектерінің бірінде Абай ... ... ... мен ... көріністері де байқалатын тұстары
баршылық екенін айта келе, ... ... ... оқу ... ... ... ... айтқан: «Шығыс ақындарының
шығармаларында үлкен орын алған үлгі – ... ... ... ... ... мақсаты діннің талаптарын жоғары деңгейде орындату
болғандықтан, рухани кемелденуді мақсат еткен әрбір ... ... ... ... білімімен сусындаған болуы керек. Қожа Ахмед әзірет сұлтан
шариғатсыз тариқаттың болмайтындығын, тариқаттың бар мәселесі шариғатсыз
шешілмейтідігін, ... ... ... – шариғат білімі екенін
айрықша атап көрсеткен:
Айтпақ үшін тариқаттың ең талаптарын,
Әуел қадам шариғатқа қоймақ керек.
Шариғаттың шешімдерін ... ... ... сол ... ... ... ... болмас Тариқатта,
Тариқатсыз шешілмейді Хақиқат та.
Үшбу жолдар айқындалар шариғатта,
Барлығын да шариғаттан білмек керек.
Әбу Бәкір Кердері де өз ... ... ... ауыр екенін, сопы
болу үшін, ең әуелі, көп оқыған ғалым болу ... ... ... жол ауыр ... оны ... жол.
Ұстансаң егер сопылық,
Оқығаны көп ғалым бол».
Шариғатты білмеген адам тариқатқа кірсе, орта ... ... ... ... ... ... кетуі, шайтанның ермегіне айналуы бек
мүмкін. Кейбір зерттеушілердің сопылық ... ... ... ... білімсіз
сопылық қылушылар себеп болса керек. Әйтпесе сопылық атаулы мұсылмандарды
қараңғылық түнегіне бастамаса керек. Данышпан Абай ... қара ... ... ... ... ... ... мынадай таңдау нұсқасын қояды:
«Сопылық қылып, дін бағу. Жоқ, ол да болмайды, оған да тыныштық ... ... не ... ... бір ... жоқ, осы ... осы ... не
қылған сопылық?». Сопылық жаман болса, хәкім атамыз оны өмірлік маңызы ... ... ойға алар ма еді?! Ал ... ... ... ... ем ... сапар шегуге бел буып келген мүридтерінің әр қайсысының жеке
жағдайына, табиғи ... ... ... ... Алла ... ... мен ... қағидалары ішінен оған қажетті дәрісін тауып емдеуге
тырысады. Міне, осылайша дәруіштің ... ... ... ... ... ... жол ... Құнанбайұлы адам - анадан ... екі ... ... ... - ... жесем, ұйықтасам деп ... ... ... Біреуі - білсем екен, көрсем екен, үйренсем екен демеклік. Мұның
бәрі - жан ... деп ... тән ... ... ... ... ... тәрбиелеуге емес, тәнін семіртуге үлес қосады деген ... ... ... білігінде» мынадай шумақ бар:
...Тәннен — нәпсі, құмарлықты сығарсың,
Сонда ибадат дәмін татып шығарсың.
Не дегенін есті ... ... ... дін ... құмар — жауы ұлықтың, жандырар,
Осы екеуі ісші құлды аздырар.
Сондай-ақ тағы бір ... тән мен ... ... ... ... рухы мен ... құл, тұтқын етіп алатынын анық бедерлеген:
Құмарға ерген көрер нәпсі тұтқынын,
Тән тояттап, алар мені құл ... ... ... кес ... ...... бас ... Жүсіп Көпейұлы (1858-1931) медреседе оқып, Бұхарада діни білім
алғандықтан, ... ... ... екендігі сөзсіз. Сондықтан
«Ғибратнама» деп аталатын поэмасының ... кең ... ...
гүл» сопылық мотивіне қатысты. Бұл мотивтің «Жалғанда ынтазарым – бір қызыл
гүл» мәні мына шумақтарда кең көрініс тапқан:
Өткіздім мен ... ... ... ... ... деп ... гүлдің ашылғанын,
Ұзын түн зығырданым қайнауменен.
Қызыл гүл мен ұйықтамай ашылмайды,
Көзімше аузы ашылып шашылмайды.
Оянсам ұйықтап кетіп, ашылады,
Қасіретім бір көре ... ... ... ... ... ... Бірақ ақын туындыны сопылық тұрғыда
интерпретация жасауға тосқауыл қойғандай бес ... ... сөз ... ... көзі ... қызыл тілді болғандығынан, көп машақат
тартқанын хабарлайды. Дегенмен поэмада лашын сияқты ... риза ... ... азап ... ... бұлбұл артық деген ой айтылады.
Шындығына ... ... ... мен ... ... жоқ. «Бұлбұл – гүл»
мотивінің сопылық мазмұнмен ... ... ... басқа мағына
беруге ерік бермейді. Осыдан барып мотив пен ... идея ... ... ... ... ... келтірілген.
Әріп Тәңірбергенов «Ғұзыр қып қалыбыңды тұт назарға» деген өлеңіне
сопылық қағидалардың біразын ... ... ... көп ... мәселелер
жалпылама сипат алып, бүге-шегесі сырт қалған.
Әріп ақын шығармаларынан сопы бабамыз Йасауи хикметтернің ... ... ... ... ... ... хақ,
Өлімге өлшеулі дем арналған шақ.
Тірлікті босқа өткізбей ғапылатпен,
Өлімді ... ... ... ... ... ... туып өскен жеріңменен.
Ал достым, адалдықтың мақамын тап,
Таныс бол өлмей тұрып көріңменен.
Өлімнен бұрын өлмек қамын ойла,
Санаулы аз өмірді босқа жойма.
Қабырға түлкі ... ... ... ақ ... ... ... ... өлеңдерінде сопылық сарын фәлсапалық лирика түрінде көрініп,
өзіндік сипатымен айшықтана бастаған. Оның ... ... ... ... ... ... ... тарихи, әлеуметтік жағдайларға
байланысты Әріп Тәңірбергеновтың өлеңдеріндегі сопылық идеялардың орнын
ағартушылық ой-пайымдар ... ... ... ... ... ... пәнилығын айтып, фәлсапалық тақырыпқа жазған өлеңдері
біршама. Оның сопылықпен таныстығы бар екендігі ... ... ... ... диуанға асықтай
Мұрат тапқан құдайдан.
Ақынның «Таудағы тас ұядан» деген өлеңінде қиялдың шамасын былай анықтайды:
Жасындай барып жалт ... ... ... алданып,
Дидарға қадам басады.
Ары қарай «мен» кім деген сұраққа өз тұрғысында жауап беру амалын ... о ... адам ... ... жеке қасиетін сақтап қала ма, жоқ па деген
мәселеге ой өрбіткен. Шәңгерей ақын «дидар» ... ... ... терең
білгені дау тудырмас. Бірақ өлең мәтіні мен бұл сөздің сопылық мәнінде
қарама-қайшылық ... ... ... ... ... басу. Мұнда
«қиял» сөзінің мәні де күңгірт қалған. Егер қиял дидарға қадам баса алса,
онда ол ... ... ... ... сопылық оқумен байланысты болуы мүмкін.
Алайда «қиялдың ... ... ... жан мен адамды бір деп қабылдауға
мәжбүрлеп, Ш. Бөкеевтің фәлсапалық көзқарасы сопылықтан ... ... ... ... ... ... қазақы
ұғымына сайлана жырланған:
Қайғылы бендесіне құдай жақын,
Жылатар пендесінің асыл затын.
Әркімді артық сүйсе – артық қинар,
Достының есітейін деп мінажатын.
Жаламен түрмеге ... ... ... ... ... тұтқын болған
Жүсіп пайғамбармен салыстыра ... ... ... тәлкегінің мәнін
түсінуде сопылық ұстанымдарға жүгінеді, сопылық танымға негізделе өзін
жігерлендіру ... ... Сырт ... бұл ... ... нышан бар деп
анықтау қиын, бірақ «қайғылы» сөзі бұл ... ... ... ... ... концептісін береді. «Жақын» сөзі – ... деп ... ... терминінің аудармасы. «Сүйгендіктен қинау» –
«Аллаға ғашық» сопы бұл ... ... ... ауыр ... өту арқылы
шын махаббатын дәлелдейді, сонда ғана «Хаққа дос» атану мәртебесіне ие
болады. ...... досы ... тіркес Пайғамбарға тиесілі, яғни
Пайғамбар сияқты дидар талап етуші ... ... атау ... ... ... жақын доспен сұхбат құруға – сопының мінәжатын есту үшін ... ... ... ... деген қағида сопылар арасында кең тараған. Ақмолла
Мұхамедиярұлы қазаққа сопылық ілім ... ... ... ... тілмен, қысқа да нұсқа жеткізіп тұр.
Мұсабек Байзақовтың (1849-1932) шығармаларында сопылық ... ... ... ... сөздер кездеспейді. Оның шығармашылығы
туралы былай айтылған: «Мұса ... ... ... ... ... мәні зор толғауларды, көптеген мысалдар мен айтыс
жырларын да кездестіруге болады». Сонымен қатар оның діни ... ... ... Молда Мұса деп аталуы және шығыс ... ... ... тілдерінде білгені жайында мағлұмат бар[9, 191]. Бұған мән
беріп отырғанымыз, оның ... ... ... ... ... ... ... сопылық мазмұнды өлең деп анықтар едік.
Сырт қарағанда өлең ... ... ... ... ... ... ... «сүйген қыздың» бұл дүниеден табылатынына күмәніміз бар.
Біріншіден, қыздың сұлу суреті жалпы суреттелген. Алайда ... ... ... де қыз ... сұлулық канондары тұрғысында сипатталған. Бірақ
ақын қызға қатысты нақты фактілерді келтіру ... бұл ... ет ... ... білдіреді. Ал «Сүйгенімді сағындым» өлеңінде ешқандай
«адами» белгі жоқ: ... ... ... ... ... ... ... «Мухаббатнамасынан» ХІХ ғасырға аяқ басқан сұлу ма дерсің:
Жаһаннан асқан суретің,
Перінің қызы секілді.
Толқып шыққан күн бе дер,
Ажарлы көрік ... мен ... ... ... ... ... ... поэзияға тән мотивтер орын алған:
Біз бір бұлбұл сайраған,
Ашылған сіз бір қызыл гүл.
Көңілді ашар дидарың,
Көктемгі баһар самалдай.
Үшіншіден, ғашық жігіт ... ... ... поэзияға тән асыра
суреттеу арқылы берген:
Ғашықтық жаман өрт екен,
Жандырды менің ішімді,
Көрсетер ме екен құдайым,
Сүйікті ... ... үш ... негізделе отырып, Молда Мұсаның «сүйгені» Хақ тағаланың
өзі деп айта ... Ақын ... ... ... ... ... ... жігіттің махаббаттан тапқан сезімдері арқылы өлеңнің
астарлы мәніне сілтеме берген.
Жинақтай келгенде, сопылық деген Исламнан бөлек бір жол ... ... ... ... етілетін мінездердің бәрі де асыл дінімізден
тарайды. Сондықтан Абай, ... ... ... т.бб ... сопылыққа
қатысты ой-тұжырымдарды көптеп кездестіруіміз заңды.
Пайдаланылған әдебиет:
1. «Қазақ әдебиетіндегі сопылық поэзия» кітабы 2011 ж, ... ... ... баспасы. Кітап авторы/құрастырушысы — А.
Ахметбекова. — 312б

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік6 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абзал Бөкеннің лирикасы27 бет
Ақын туралы бірер сөз (С.Торайғыров)28 бет
Ақынның шығармашылық өмірбаяны171 бет
Г.Салықбаева лирикасындағы дәстүр жалғастығы61 бет
К.Ахметова лирикасындағы образдар жүйесі27 бет
Күләш Ахметованың лирикасындағы стиль және бейнелік мәселесі44 бет
Мағжан Жұмабаев шығармаларындағы тарихи шындық және көркемдік шешім58 бет
Фариза Оңғарсынованың лирикасы36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь