Оқушылардың әдеби тіл стильдеріндегі мәтін бойынша жазбаша сөйлеу әрекетін дамыту әдістемесі

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1

Бірінші бөлім. Жазбаша мәтін және құрылымдық ерекшеліктері

1.1.Жазбаша мәтін және оның құрылымдық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ..4

Екінші бөлім. Мәтінді құрастыру жазба жұмыстарының жүйесі
2.1.Мәтін мазмұнын игерту жаттығулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
2.2.Жазбаша лексикалық жаттығулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.2.1. Жазбаша морфологиялық жаттығулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
2.2.2. Жазбаша синтаксистік жаттығулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.2.3. Жазбаша сұрақ.жауап жұмыстарын жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.2.4. Мазмұндама жаздыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33

Үшінші бөлім. Оқушылардың әдеби тіл стильдеріндегі мәтін бойынша жазбаша сөйлеу әрекетін дамыту әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38

3.1. Ресми стильдегі мәтін бойынша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
3.2. Ғылыми стильдегі мәтінмен жұмыстың әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ..46
3.3. Публицистикалық мәтін бойынша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 49
3.4. Көркем мәтін құрастыру арқылы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53
4. Мәтінді жетілдіріп қайта жазуға төселдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Әлеуметтік және ғылыми техникалық өрлеудi дамытудағы басты мәселенің бірі – адамдардың дара тұлға ретiнде белсенділігі мен мұраттық сенімдідігін қалыптастырып, қазiргi мектептің алдына қойылған оқушылардың өз бетінше іздемпаздығы мен жасампаздық және шығармашылық қабілетін дамытуды қамтамасыз ететін амал-тәсілдер табу.
Мектеп оқушылырының тиянақты білім алып, біліктілігі мен дағдыларын қалыптастыруды мақсат етіп қоя отырып, оларды ойлауға үйрету, өз бетінше білімдерін толықтырып, жаңа білімдерді игеру тәсілдерімен қаруландыру, алған білімдерін теориялық және тәжірибелік мәселелерді шешуге саналы түрде қолдана білу сияқты ақыл-ой белсенділігін де дамыту.
Бұл бағыттағы негізгі мәселе – оқушыларды сөйлеуге, қарым-қатынас жасауға үйрету. «Сөйлеу - адамдардың материалдық өзгертуші іс-әрекеті процесінде тарихи тұрғыдан қалыптасқан тіл арқылы болатын қарым-қатынас нысаны» [1, 204]. Сондықтан Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартында: «Тіл арқылы баланың логикалық ойлауын дамытуға, қарым-қатынастың дағдыларын жетілдіруге яғни сөйлесім әрекетінің түрлеріне қатысты машықтарын шыңдауға септігін тигізеді. Сол себепті «Қазақ тілінің» жаңа білім мазмұнын меңгерудің функциональдық-семантикалық және коммуникативтік-әрекеттік аспектілерін күшейтудің қажеттігі арта түседі», - деп көрсетсе, [2, 14] оқу бағдарламасында сөйлеудің түрін ауызша және жазбаша деп қарастыра келіп, «тіл мәдениетін қалыптастыру ауызекі сөйлеу, жазу, тыңдау мәдениетінің қалыптарына сай дағдыларды жетілдіру» міндетін қояды [3, 4].
Жазбаша сөйлеу әрекеті - таңбалардың белгілі бір фонемалық, мағыналық қасиетке ие болуы арқылы адамдардың бір-бірімен жазбаша қарым-қатынасын қамтамасыз етеді. Жазбаша сөйлеу әрекетінде оқушы сөйлемнің мәніне, мағынасына қалыбына (формасына) көңіл аударып, оны ойлау әрекетімен пайымдауы арқылы өз санасынан өткізіп, қағаз бетіне түскен материалдың түсінікті, жүйелі болуы нәтижесінде жазбаша тілдік қатынасты жүзеге асырады.
Қазір тілді оқыту саласында әдіскерлердің айрықша назар аударатын мәселесі – тілді қатысымдық-танымдық тұрғыдан оқыту мәселесі. Бұл міндет әсіресе, мектеп жасындағы балаларға қазақ тілін қатысымдық тұрғыдан оқытудың мәселесі күн тәртібінде тұр. Бұл ретте оқушылырдың тек сөйлемді дұрыс құрастыру жайы ғана емес, алған білімдерін, меңгерген сөздік қорларын қарым-қатынас негізінде әр түрлі жағдайларда пайдалана білу мүмкіндігі ескерілуі тиіс. Қазіргі кезде мектеп оқушылары да қарым-қатынаста өз ойын түсінікті айтып жеткізумен бірге сауатты, дұрыс жаза білуге ерекше мән беріле бастады. Мұның өзі сөйлеу әрекетінің ішінде жазбаша сөйлеу үдерісін (процесс) тез де сапалы игеруге қажет әдістемелік жүйені талап етіп отыр. Сондықтан мектепте қазақ тілін оқытудың басты мәселесі – жазбаша сөйлеу әрекеті арқылы сауаттылықты, тіл мәдениетін меңгерту және сол арқылы тілдік қатысымға жаттықтыру. Бұл қазақ мектептеріндегі белгілі міндеттерді жүктейді: танымын арттыру арқылы жастардың ұлттық сана-сезімін ояту; әдеби тілдің ауызша, жазбаша нормасын игерту; оның мол байлығын меңгертіп, сол арқылы тілге деген сүйіспеншілігін сезімін және қарым-қатынас жасау икемділік пен дағдылырын қалыптастыру.
Қоғамның дамуына сай өмірдің әр саласында қолданылатын тілдің мәдениеті де жетіліп, сөйлейтін немесе жазатын адам ойы айқын да жатық әрі мәнерлі болуы тиіс. Сондықтан оқушыларға тілдік құралдарды өз тәжірибесінде пайдалана білудің ғылыми-әдістемелік жолдарын көрсетіп, ойын дұрыс,еркін айта, жаза алатын етіп меңгерту – бүгінгі заман талабы. Қазақстан Республикасының «Орта білімді дамыту тұжырымдамасы» бойынша: «Білім мазмұнында білім, білік, дағдыларды игеру бірте-бірте оқушылырдың талдау, жинақтау, логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға қарай өтуге бағыт алуы қажет», - деп көрсетілген [4].
Оқушылардың тілінің жұтаңдығы мен тіл мәдениетінің төмендігінің өзіндік себептері бар. Олардың ең негізгілері: 1) жалпы білім беретін мектептердегі жазбаша сөйлеуге жаттықтыру, тіл дамыту жұмыстарынын жүйесінің жасалынбауы; 2) жазбаша сөйлеу жұмыстарының мазмұны, мақсаты мен міндеттерінің нақтыланбауы; 3) мектептердегі бағдарлама, оқулық оқу құралындағы жазбаша тілін дамытуға байланысты материалдар көлемінің теориялық жағынан да тәжірибелік жағынан да анықталмауы; 4) жазбаша тіл дамытуда басшылыққа алатын оқушылардың сөйлеу икемділіктерін дамыта оқыту зерттеу мен тәжiрибелердiң қазіргі күн талаптарына сай болмауы.
Сондықтан диплом жұмысының мақсаты – қазақ тілі пәні бойынша 5-10-сынып оқушыларының жазбаша сөйлеу икемділіктері мен дағдыларын дамытудың теориялық негіздері мен тәжірибелік жолдарын анықтап, 5-10-сынып оқушы-лырының жазба тілін дамытудың тиімді әдістемелік жүйесін жасау.
Диплом жұмысының міндеті:
- тілдік қарым-қатынасты қалыптастырудағы жазбаша сөйлеу әрекетінің орны және оның функциональдық ерекшеліктерін анықтау;
- жазбаша сөйлеу икемділіктері мен дағдылары туралы лингвистикалық, педагогика-психологиялық әдістемелік әдебиеттерді талдау арқылы 5-10- сынып оқушылырының жазба тілін дамытудың теориялық және әдістемелік негіздерін белгілеу;
- 5-10-сынып оқушыларының жазба тілін дамытудың психологиялық, педагогикалық негіздерін тану арқылы жазбаша сөйлеуге жаттықтырудың нәтижелі жұмыс түрлері мен тиімді әдіс, тәсілдер жүйесін жасау;
- Жазбаша сөйлеу әрекетін дамыту негізінде оқушылардың қатысымдық білік, дағды, икемділіктерін қалыптастыру әдістемесін жасау болып табылады.
Зерттеудің әдістері: Алға қойған мақсатқа жету үшін, міндеттерді орындау үшін мынадай әдістер қолданылды: теориялық әдіс, педагогикалық бақылау әдісі, салыстырмалы әдіс, эксперимент әдісі.
Теориялық және тәжірибедегі маңызы: Оқушылардың жазбаша сөйлеу әрекеті мен оның түрлерін дамыту тілді қатысымды-танымдық тұрғыдан меңгерудің сапасын арттырып, әдістеме ілімін теориялық жағынан байытады.
Диплом жұмысының құрылымы: кіріспеден, үш тараудан, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мелекеттік жалпыға міндетті стандарттары. Жалпы орта білім.-Алматы.РОНД.2002. -360 бет
2. Білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. –Астана,2005
3. Бағдарламалар. Қазақ тілі. 5-7; 8-9-сыныптар үшін. Алматы, 2004.
1. Қазақстан Республикасының орта білімді дамыту тұжырымдамасы.// Егеменді Қазақстан , 2003, наурыз.
2. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы, Алматы, 1998, -362 б.
6 .Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер, Алматы: Ғылым, 1966, -360 б.
7. Сыздықова Р. Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылысы, -Алматы: 1970
8. Балақаев М., Томанов М, Манасбаев Б. Жанпейісов Қазақ тілінің стилистикасы, -Алматы: Мектеп, 1974 –192 б.
9. Құрманова Н. Сөз тіркесін оқыту барысында оқушылардың логикалық ойлау мәдениетін қалыптастыру әдістері мен тәсілдері. –Алматы: 1998
10. Гальперин И.Р. Грамматические категории текста. –Москва: Просвещение, 1964, -168 стр.
11. .Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері, -Алматы: Рауан, 1991
12. Москальская О.И. Грамматика текста, -Москва: Высшая школа, 1981
13. Смағұлова Г.Н. Мәтін лингвистикасы. Оқу құралы, -Алматы: Қазақ университеті, 2002, -112 бет.
14. Шаханова Р.Ә. Техникалық жоғары оқу орындарының орыс бөлімдерінде қазақ тілін мамандыққа қатысты қатысты оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. П.ғ.д.дисс. автореф. –Алматы:2002, -33 бет
15. Клычникова З.И. Психологические особенности обучения чтению на иностранных языках. –Москва, 1983, -159 стр.
16. Бағдарламалар. Қазақ тілі. 5-7; 8-9-сыныптар үшін. Алматы, 2004.
17. Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлем синтаксисі
18. Копыленко О.М. Текст как продукт рече-мыслительной деятельности.
19. Руденко Л.П. Смысловая компрессия как метод исследлвания внутренней миыслововй программы речевого целого. // Исследования речи-мыслительной деятельности. –Алматы: 1974, 56-57 стр.
20. Мұқанов М.М. Педагогикалық психология очерктері, Алматы: Қаз.-мем.оқу.пед. Баспасы, 1962, -171 бет
21. Сарыбаев Ш. Қазақ тілінің методикасының кейбір мәселелері. Алматы, 1956, -99 б.
22. Зинченко П.И. Непроизвольное запоминание, -М.1961
23. Шаханова Р.Ә. Техникалық жоғары оқу орындарының орыс бөлімдерінде қазақ тілін мамандыққа қатысты қатысты оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. П.ғ.д.дисс. автореф. –Алматы:2002, -33 бет

24. Рахманов А.И. Методика обучения немецкому языку. –Москва: Педагогика, 1956, -40 стр.
25. Оралбаева Н., Жақсылықова Қ. Орыс тілі мектептерде қазақ тілін оқыту әдістемесі. –Алматы: Ана тілі, 1996, -114 бет
26. Құрманова Н.Ж. Сөз тіркесін оқыту барысында оқушылардың логикалық ойлау мәдениетін қалыптастыру әдістері мен тәсілдері. –Алматы, 1998, 41.
27. Шалабай Б., Ахметова М. Мәтін лингвистикасының негізгі мәселелері. // Тілтаным, Алматы, 2002, № 1 (5), 12-51-б.
28. Шаханова Р.Ә. Техникалық жоғары оқу орындарының орыс бөлімдерінде қазақ тілін мамандыққа қатысты қатысты оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. П.ғ.д.дисс. автореф. –Алматы:2002, -33 бет
29. Мучник Б.С. Психологические основы развития русской письменной речи. Учащихся казахской школы. –Алматы: Мектеп, 1981.
30. Щерба Л.В.Языковая система и речевая деятельность. –М.: Наука, 1974,180.
31. .Бағдарламалар. Қазақ тілі. 5-7; 8-9-сыныптар үшін. Алматы, 2004.
32. Ладыженская Т.А. Система обучения сочинениям на уроках русского языка (4-7 классы), изд. 5-е, Москва: Просвещение, 1978, -367 стр.
33. Неталиева Х. Қазіргі қазақ тіліндегі –у тұлғалы қимыл есімдері мен модаль сөз тіркесінің мағыналық қызметі // Қаз ССР ҒА. Хабарлары, филология, -Алматы, 1961, №1
35. Ищанов К. Повелительное и желательное наклонение в современном казахском языке: АКД, -Алма-Ата: 1963, С.32
36. Матвеева Г.Б. Основы проблемного обучения, М., 1968, 170 стр.
37. Леонтьев А.А. Избранные психологические произведения. Т.ІІ, -Москва, 1983
38. Выготский Л.С. психология искусство. – Москва, 1986, - 38
39. Выготский Л.С. психология искусство. – Москва, 1986, - 3
40. Будагов Р.А. История слова в истории общества, -Москва: Просвещение, 1974
41. Мұқанов М.М. Педагогикалық психология очерктері, Алматы: Қаз.-мем.оқу.пед. Баспасы, 1962, -171 бет
42. Шанский Н.М. Язык и речь // Что занчить знать язык и владеть им. –Ленинград, 1989, -192 стр.
        
        Мазмұны:
Кіріспе………………………………………………............…………….............. 1
Бірінші бөлім. Жазбаша мәтін және құрылымдық ерекшеліктері
1.1.Жазбаша ... және оның ... ... бөлім. Мәтінді құрастыру жазба жұмыстарының жүйесі
2.1.Мәтін ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарын
жүргізу............................................29
2.2.4. ... ... ... әдеби тіл стильдеріндегі мәтін ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... және ғылыми техникалық
өрлеудi дамытудағы басты мәселенің бірі – ... дара ... ... мен ... ... ... ... мектептің
алдына қойылған оқушылардың өз бетінше іздемпаздығы мен жасампаздық ... ... ... ... ... ... ... оқушылырының тиянақты білім алып, біліктілігі мен дағдыларын
қалыптастыруды мақсат етіп қоя ... ... ... үйрету, өз бетінше
білімдерін толықтырып, жаңа білімдерді игеру ... ... ... ... және ... мәселелерді шешуге саналы түрде
қолдана білу сияқты ақыл-ой белсенділігін де дамыту.
Бұл бағыттағы негізгі мәселе – оқушыларды ... ... ... ... - адамдардың материалдық өзгертуші іс-әрекеті
процесінде тарихи тұрғыдан қалыптасқан тіл арқылы ... ... [1, 204]. ... ... ... жалпы орта білім берудің
мемлекеттік жалпыға міндетті стандартында: «Тіл ... ... ... ... ... дағдыларын жетілдіруге яғни сөйлесім
әрекетінің түрлеріне қатысты ... ... ... тигізеді. Сол
себепті «Қазақ тілінің» жаңа білім мазмұнын меңгерудің функциональдық-
семантикалық және ... ... ... арта ... - деп ... [2, 14] оқу ... ... ауызша және жазбаша деп қарастыра келіп, «тіл мәдениетін
қалыптастыру ауызекі сөйлеу, жазу, ... ... ... ... жетілдіру» міндетін қояды [3, 4].
Жазбаша сөйлеу әрекеті - таңбалардың ... бір ... ... ие ... ... адамдардың бір-бірімен жазбаша қарым-қатынасын
қамтамасыз етеді. ... ... ... ... сөйлемнің мәніне,
мағынасына қалыбына (формасына) көңіл аударып, оны ойлау ... ... өз ... ... ... ... ... материалдың
түсінікті, жүйелі болуы нәтижесінде ... ... ... ... ... ... саласында әдіскерлердің айрықша назар аударатын
мәселесі – тілді ... ... ... мәселесі. Бұл міндет
әсіресе, мектеп жасындағы балаларға қазақ тілін қатысымдық ... ... күн ... тұр. Бұл ... ... тек ... құрастыру жайы ғана емес, алған білімдерін, меңгерген сөздік қорларын
қарым-қатынас ... әр ... ... ... білу мүмкіндігі
ескерілуі тиіс. Қазіргі кезде мектеп оқушылары да қарым-қатынаста өз ... ... ... ... ... ... жаза білуге ерекше мән
беріле бастады. Мұның өзі сөйлеу әрекетінің ... ... ... ... тез де сапалы игеруге қажет әдістемелік жүйені ... етіп ... ... ... ... ... ... мәселесі – жазбаша сөйлеу
әрекеті ... ... тіл ... ... және сол ... ... ... Бұл қазақ мектептеріндегі ... ... ... ... арқылы жастардың ұлттық сана-сезімін ояту; әдеби
тілдің ауызша, жазбаша нормасын игерту; оның мол ... ... ... ... ... сүйіспеншілігін сезімін және қарым-қатынас жасау
икемділік пен дағдылырын қалыптастыру.
Қоғамның дамуына сай ... әр ... ... ... де жетіліп, сөйлейтін немесе жазатын адам ойы айқын да жатық әрі
мәнерлі болуы тиіс. Сондықтан ... ... ... өз ... білудің ғылыми-әдістемелік жолдарын көрсетіп, ойын ... жаза ... етіп ...... ... талабы. Қазақстан
Республикасының «Орта білімді дамыту тұжырымдамасы» ... ... ... білік, дағдыларды игеру бірте-бірте оқушылырдың ... ... ... ... ... ... ... бағыт алуы
қажет», - деп көрсетілген [4].
Оқушылардың ... ... мен тіл ... ... ... бар. ... ең негізгілері: 1) жалпы білім беретін
мектептердегі жазбаша ... ... тіл ... ... ... 2) жазбаша сөйлеу жұмыстарының мазмұны, мақсаты мен
міндеттерінің ... 3) ... ... ... ... ... ... дамытуға байланысты материалдар көлемінің
теориялық жағынан да тәжірибелік жағынан да ... 4) ... ... ... ... ... сөйлеу икемділіктерін дамыта оқыту
зерттеу мен тәжiрибелердiң қазіргі күн талаптарына сай болмауы.
Сондықтан ... ... ...... тілі пәні ... ... ... жазбаша сөйлеу икемділіктері мен дағдыларын дамытудың
теориялық негіздері мен тәжірибелік жолдарын ... ... ... жазба тілін дамытудың тиімді әдістемелік жүйесін жасау.
Диплом ... ... ... ... ... ... сөйлеу әрекетінің орны
және оның функциональдық ерекшеліктерін анықтау;
- жазбаша сөйлеу икемділіктері мен дағдылары туралы лингвистикалық,
педагогика-психологиялық ... ... ... арқылы 5-10-
сынып оқушылырының жазба тілін дамытудың теориялық және ... ... ... оқушыларының жазба тілін ... ... ... тану ... ... ... ... жұмыс түрлері мен тиімді әдіс, тәсілдер жүйесін жасау;
- Жазбаша сөйлеу әрекетін дамыту негізінде оқушылардың қатысымдық ... ... ... әдістемесін жасау болып табылады.
Зерттеудің әдістері: Алға қойған мақсатқа жету үшін, міндеттерді
орындау үшін мынадай ... ... ... ... ... ... ... әдіс, эксперимент әдісі.
Теориялық және тәжірибедегі маңызы: Оқушылардың жазбаша сөйлеу
әрекеті мен оның ... ... ... қатысымды-танымдық тұрғыдан
меңгерудің сапасын арттырып, әдістеме ілімін ... ... ... ... ... ... үш тараудан, қорытынды,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. 1.1. Жазбаша мәтін және оның ... ... ... шығарма сөз деп атап, сөйлеудің ... Олай ... ... ... ... ... ... шығатын
нәрсенің жалпы аты шығарма сөз, ол аты қысқартылып ... деп ... ... сөз ... жазып шығарған сөз болсын бәрі шығарма болады”, -
дейді [5,344]. А.Байтұрсынұлы мәтіннің (шығарманың) тақырыптан, ал мәтін
(шығарма) ... үш ... яғни ... ... ... ... ... қатысымдық қызметін тудыруға қатысатын айтушы
ойының өзге үшін бағытталатынын алғашқылардың бірі болып айтты [5,345].
Қ.Жұбановтың еңбектерінде қазіргі тіл біліміндегі ... ... де, ... ... ... ... болғандығы анық
байқалады. Мәселен, Қ.Жұбанов мәтінді сөз деп ... ... ... ... ... күнделікті қолданыстағы қызметіндегі ерекшеліктерінен
туындаған болса керек. Мәтін қарым-қатынасты жүзеге асырудың бірден-бір
құралы деп түсінген ғалым ... ... және ... ... ... ... айырмашылықтарына да ден қояды. Бұл жөнінде Қ.Жұбанов:
“Сөз бұйымын дұрыс ... шығу үшін де оның ... ... білу – ... ала-бөле қарау. Өйткені ауызекі сөйленетін ... ... ... ... жағдайлар бар, - деп, паралингвистикалық ... ... ... ... ... т.б. атап көрсетеді
де, ойын былайша сабақтайды:” - Жазулы сөзде бұл кеңшіліктердің бірі де
жоқ. ... сөзі ... ... ... ... қалай жазылған болса, солай
оқылады; қалай оқылса, солай түсініледі, немесе түсініксіз күйімен қалып
қояды. … ... ... ... ... ... құру ... білу ... [6,148]. Бұдан біздер ғалымның мәтінді жүйелілік сипаты бар ... ... ... Бұл ... ... сол кезде мәтін
лингвистикасының ауқымында қарастырылмаса да, қазірдің өзінде тіл білімінің
осы саласы үшін ... әрі ... тіл ... мәтіннің тұлға-бірлігінен саналатын күрделі
синтаксистік тұтастық туралы алғашқы пікір ... ... ... пен Р.Сыздықоваларды атай аламыз. 60-70-жылдардың өзінде-ақ
ғалымдарымыздың еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың пікірі бойынша, өздерінің
екбектерінде бұл ... ... ... ... ... ... “Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылысы” (1970) деген еңбегінде
қазақ поэзиясында сөйлемдерді бір-бірімен байланыстырып, ... ... орыс ... сәйкесетінін және бірсыпырасы
өзгеше, яғни қазақ тілі табиғатына сай келетіндігін айта келіп, олардың
басты-бастыларын тізіп ... [7]. Ал 1974 жылы ... ... “Қазақ
тілінің стилистикасы” оқулығында сөздің (речь) ауызша және жазбаша деп
екіге бөлінетіндігі, олардың ерекшелігі сөз ... ... ... ... жазылып жеткізілетіндігі туралы мынадай пікір айтылады: “Сонымен
жазу – ол ... бір ... Бұл ... ... (газет, журнал, кітаптардағы
материалдар) әр жай, күйді білдіріп хабарлайды ”[8,9-10]. Бұл ойдан ... ... ... ... саналатын мәтін – тіл ... ... ... ... ... ... бір түрі, яғни ол сөйлеудің
хатқа түскен бейнесі түрінде анықталып отырғаны анық ... мен ... ... ... мен оны ... ... және теория мен әдістеменің синтездік түрі болып
шығарылған оқу-әдістемелік ... ... ... және ... ... ... атпен 2000 жылы жарық көрді.(9,114(. Мұнда авторлар 1-
бөлімінде мәтіннің теориялық болмысын сипаттаса, 2-бөлімінде мәтіннің ... ... ... ... ... ... лингвистикалық
мазмұндағы мәтіндермен жұмыс жасау жолдарын, танымдық мәтіндер мен жұмыс
жасауды, ұлттық ... ... ... ... ... жолдарын, оқушылардың шығармашылық ойларын дамытуды, ауызша және
жазбаша ... ... ... тіл ... ... мәтінді қолдану,
жекелеген тіл бірліктерін оқыта отырып мәтінмен жұмыс жасау әдістерін,
мәтіннің құрамындағы сөз, сөз ... ... ... ... ... ... мәтінді жоспарлау, тақырып және мәтіннің
байланысын таныту ... кең ... ... бұл ...... тілін
оқыту әдістемесінде мәтінді танытуға арналған алғашқы туындылардың бірі деп
санаймыз.
Мәтін өте ... ... оған ... ... ... түрлі анықтама
берілуінен байқалады. З.Я.Тураева, Н.И.Жинкиннің ... ... ... И.Р.Гальпериннің, Б.Шалабаевтың, қырғыз
мәтіндерінің қатысымдық құрылымын зерттеген С.Ж.Мусаевтың. Мәтінге ... ... ... отырып, әр анықтамада мәтіннің бір қыры
танылып жататынын көре ... ... кең ... ... ... өзара байланысып
жататын мәтіннің мазмұндық (содержательные) және тұлғалық-құрылымдық
категорияларын ... ... ... ... ... ... беру,
мүшелену, мәтінішілік байланыс (когезия), континуум, диссконтинуум,
ретроспекция (мезгілге, ... ... ... ... ... ... ... оларға нақты шек қоюды қажет деп
есептемейді, өйткені “тұлғалық – құрылымдық категориясына ... ... ... ал ... категориясы құрылымдық тұлғалар арқылы көрініп
отырады”[10,5].
Мәтінді зерттеушілер оның тұлға – бірлігі ретінде бірнеше ... ірі ... ... Түркологияда мәтін лингвистикасы
мәселелері ішінен осы бағыттағы жұмыстарға көбірек көңіл бөлінді. Мәселен,
Т.Қордабаев ... ... ... сөйлемдер синтаксисі” оқу құралында:
“Құрмалас сөйлем синтаксисі жай сөйлемдердің өзара бірігіп, ... ... бір ... яғни ... ... болуын зерттеумен ғана
тынбайды, сонымен бірге бірнеше сөйлемдер тіркесінен құралатын синтаксистік
күрделі бірлікті де қарастырады. Осы ... ... ... ... ... ... сөйлем, синтаксистік күрделі бірлік деп
екі топқа бөлуге болады”, - деген пікір ... [11,8]. ... бұл ... ... ... пен ... сөйлемдердің бірнеше сөйлемдерден
тұрып күрделі ойды білдіруін басшылыққа алып отырса керек. Әрине, ... ... ... ... ешкім де талас туғызбайды, бірақ олар тең
дәрежедегі ұғымдар емес. Себебі бірнеше жай сөйлемдерден құралып, күрделі
ойды ... ... ... қай түрі де ... ... бір ғана құрамдас бөлшегі болып саналады.
Мәтіннің көлемі ... ... ... ... тиіс ... сұраулар
төңірегінде де зерттеушілер арасында бірізді пікір жоқ. Сол ... ... ... әр ... ... ... – дара сөйлемге де,
мағыналық, интонациялық жағынан аяқталған сөйлемдердің тізбегіне де, ... да ... ... ... мен ... де
(микромәтін), яғни “бір сөйлемнен бастап ... ... ... ... береді. Сонда бұларды мәтін деп атауға қандай
негіз бар? Бұл сауалға жауап ретінде О.И.Москальскаяның пікірін келтіргенді
орынды көрдік. О.И.Москальская: “…сан түрлі сөйлеу ... мен ... ... ... бөліктерінің барлығын біріктіріп тұрған ең басты
белгісі – ... ... және ... ... бар ... ... деп тұжырымдайды [12,12-13]. Әр түрлі тұлға-бірліктердің мәтін деп
аталуы, зерттеушінің тұлға-бірлікті өзіндік ... ... мен ... ... ... ... бір ... мазмұнды білдіретін құбылыс
ретінде қарастырудан ... да ... ... ... немесе үш-төрт
сөйлемдерден тұратын, өз алдына аяқталған дербес ... ... ... да ... ... бар. ... мақалдар, мәтелдер, жұмбақтар,
жарнама мәтіндері т.б.
Тұжырымдай келгенде, оқушылардың жазбаша ... ... ... ... ... ... ... туралы білімін, түсінігін, мәтіннің құрылымдық
ерекшелігі туралы біліктілігін қалыптастыру қажет.
Мәтіннің негізгі белгілерін анықтауда ғалымдардың ... ... ... және жазбаша сөйлеу формаларын мәтін деп ... ... ... ... нәтижесін мәтінге жатқызады. Алайда, мәтіннің мүшеленуі
(бөлшектенуі), мағыналық тұтастық және ... ... ... ... зерттеушілер мақұлдайды. Мәселен, Г.Смағұлова мәтіннің
белгілі бір құрамнан тұратынын айта ... ... – тіл ... өзінің
мәні мен болмысына сай, сөйлемдердің жай ғана тізбегі емес, мағыналық –
құрылымдық күрделі ... Ол – ... ... байланыстарға
негізделген, тиянақты мазмұнға ие біртұтас қарым-қатынас бірлігі», – деп
анықтайды [13,9].
Тіл ғылымында бүгінге дейін зерттеу ... ... ... сөз, ... сөйлем, морфологикалық, ... ... ...... ... енетін тілдік бірліктер. Осы тұрғыдан алып
қарағанда қазіргі ... тілі ... ... ... ... жағынан жан-жақты зерттеу әлі де кенжелеп келе жатқан өте маңызды
мәселелердің бірі екенін мойындамасқа ...... ... ... ... ... орын ... оқыту нысаны.
Біріншіден, тілден білім беретін материал оқыту мәтіндері түрінде болса,
екіншіден, ... ... ... ... берілуі де мәтінмен істелетін
жұмыстардың сараланып жүйеленуін ... ... ... ... ...
оқушыға тіл бірліктерін функциональдық тұрғыдан танып-білуге, сол арқылы
оқушының логикалық ойлауы бірізді ... ... ... Өйткені,
мәтінде тіл бірліктері (сөз, сөз тіркесі, ... ... ... ... ... қатысты да танылады. Сондықтан мәтінмен жұмыс ... ... ... ... ... да ... ... ең алдымен, лингвистикалық нысан болып табылады.
Сондықтан да мәтіндердің типологиясы лигвистикалық тұрғыдан танылуы ... ... ... ... ... ... өзі ... түрін, формасын, жанрлық-стилистикалық ерекшеліктерін,
жүзеге асырылу шарттары мен тәсілін ... ... ... ... ... келгенде) мыналар алынады: 1) сөйлеу түрі; 2)
сөйлеу формасы; 3) ... ... 4) ... 5) сөйлеудің функциональдық-
мағыналық типі ... ... 6) ... ... мен
экспрессивтілігі. Бұл аталғандарды ... ... ... ... және ... ... ... Ауызша мәтін уақытпен
байланысты болса, жазбаша мәтін кеңістікпен ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, анағұрлым қарапайымдау,
эллипсистігі мол, мағыналық құрылымы ... ... ... мол ... ... мәтіндер.
Жазбаша мәтінде оны құраушы бірліктердің арасындағы байланыстырушы
элементтер айқын білініп, формалды көрсеткіштері мүмкіндігінше, ... ... ой ... үзілмей, сақталып отыруға, лексикалық
құнарлылығы терең болып, ... да ... ... мол ... ... ... жасалады.
Екінші белгіні қарастырайық. Қарым-қатынас жасау формасына сәйкес,
мәтіндер монологтық, диалогтық (кей ретте полилогтық та) ... ... ... ... түрі мен формалары бірігіп келіп, жазбаша мәтінде де,
ауызша мәтінде де ... пен ... ... ... ... ... Мәтіннің қандай да бір ... ... ... ... функциональды стильдердің ауызекі сөйлеу стилі,
ғылыми, ресми іс қағаздары, ... және ... ... ... Осы ... ... ... ерекшеліктері белгілі.
Олардың мәтіндегі өзіндік құрылымы ... ... ... да мүмкін. Көп
ретте, публицистикалық және көркем әдеби стильдерді айыра алмау байқалады.
Сондықтан да мәтін ... ... ... ... жұмыстардың
өзіндік жүйесі жасалынуы керек.
Төртінші белгі бойынша. Мәтіннің жанрлық ерекшеліктері де танылуы
қажет. Жанр, негізінде, ... ... ... ... жатады.
Ондай байланыстылықты мынадай сызба арқылы көруге болады:
Кесте №4. Функционалдық стильдер мен ... ... ... ... ... |Оқу ... мәтіндер; мақалалар, монографиялар |
| ... ... ... |
| ... ... аннотациялар ... ... ... ... ... қағаз, ресми |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... стиль |Хроника, ақпарат хабар, мақалалар, |
| ... ... ... ... стиль ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... – сөйлеудің функциональдық ... ... ... ... түрлері қолданылатыны белгілі. ... жеке ... ... ... ... ...
жүйелік заңдылықтарына сәйкес танытылады.
Мәтіннің тағы бір ... ... – оның ... ... ... ... пікірінше, мәтіндер: а) ресми, ә) ресми емес, ... ... ... ... ... өз ішінде: 1) экспрессивті-
стилистикалық белгілері бар және 2) ... ... ... бөлінеді.
Осының ішінде, экспрессивтік-стилистикалық белгісі бар мәтіндерге: көркем,
публицистикалық, ауызекі сөйлеу, ғылыми ... ... ... сөзі сияқты ресми мәтін түрлері жатады. Ал «бейтарап» ... ... іс ... ... ... ... ... хроника
жатады. Әдістемеші-мамандар әдістемелік тұрғыдан мынадай етіп ... 1) ... 2) ... 3) ... ... ... ... 3) жазба
сөйлеу тілін дамытуға арналған мәтіндер.
Ал біз зерттеуімізге байланысты мәтінді оқыту мен жазбаша тілін дамыту
мақсатында қарастырамыз.
Тұжырымдай ... ... ... ... мен
қалыптастырудың арнайы мақсаттары көзделіп, түрлі өмір, ғылым салаларынан
арнайы мәтіндер талданады. Ғылыми мақсат та сол ... ... Ал ... ... ... шығарма, мазмұндама, жоспар, мәтінді талдау сияқты
жұмыстар ұйымдастырылады. Тіл ұстартуда, міндетті түрде стилистикалық
жұмыстар мол ... ... ... ... ... ... қайсысын болсын, оқушы мүмкіндігінше жетік меңгеруі керек. Ал
жазбаша тіл ұстарту жұмыстары ... ... ... тани
отырып, сол бағытта құра білу дағдысын ... ... ... тіл дамытуды жетілдіруге ... ... ... ие ... ... ... түсініп оқу арқылы баяндау дайындығын қамтамасыз ететін
талаптар:
а) ... ... ... ... ә) ... ... б)
эмоциональдық бояу; в) мәнерлілік; г) қаратпалық;
2) мәтіннің мағыналық ... ... ... ... а) ... ә) бүтіндік; б) қисындылық; в) ақпараттылық.
3) мәтіннің түсінікті болуын қамтамасыз ететін талаптар: а) ақпараттық
негізде оқушылардың жас ерекшелігіне ... ... ... ... даму ... ... ... негізінде тілдік тәжірибелерді тікелей жетілдірудің қамтамасыз
ететін талаптар: а) мәтіннің көлемі орындалатын жұмыстарға сай болуы ... ... ә) ... ... материалдың аз болуы; ... ... ... жаңа ... ... ... ... материалдың қайталанып есте сақтауға, бекітуге мүмкіндік жасалуы.
Тұжырымдағанда, ... ... ... мен ... ... мәтін туралы мынадай білім мен дағды қалыптастырылады:
- мәтінді түсініп оқи білу және есте сақтау,
- мәтіннің құрылымдық ... ... ... ... оның
тәжірибесінде пайдалана білу дағдысын қалыптастыру,
- мәтіндегі қайырымдар және олардың мазмұнды жүйелі ... ... ... ... ... ... ... құрай білуге үйрету,
- мәтіннің түрлері бойынша сөйлеуге ауызша, жазбаша жаттықтыру.
Ал Р.Ә.Шаханова мәтін бойынша жұмыстардың мынадай ... ... ... ... ұйымдастыру (әңгіме); мәтінді мағыналық
бөлімдерге ... ... ... ... ... ... ... жұмыс (толықтыру, жалғастыру, әңгіме құрастыру) ... ... ... мен ... ... ең алдымен, оқу ... ... ... ... Оқу мен тыңдап түсінудің психологиялық-
физиологиялық үдеріс ретінде ұқсастығы да, айырмашылығы да бар. ... ... ... ... ... ... ... (талдау,
салыстыру, айыру, жалпыламау т.с.с.) жүретіндігі, ... шарт ... ... ... ... ... ... сөйлеу өзінің
қысқалығымен, қайталанбай-тындығымен және бір ғана рет ... Ал ... оқу ... ... ... бірнеше рет қайта
оралуға мүмкіндік бар. Оқу жылдамдығы мен қарқынын оқып ... ... ... оқу ... шектелмеген. Оған қоса, оқып ... адам ... де ... ... ... ... келетін болсақ, бұл өте
маңызды айырмашылық, ... ... ... ... ... ... мен ... деңгейі оқу нәтежесіне шешуші
ықпал тигізбейді. Дыбыстау, айту барысында тілдің сипаттамалары одан ... ... ол ... өзіне де, оның нәтежесіне де айтарлықтай
әсерін тигізеді. Осы себепті дыбыстаудағы ... мен ... ... ... ... қажет. Ол жазбаша сөйлеу әрекетімен
байланыстырылады.
Оқудың және айтып ... ... ... ... ... ... мәтіндегі мағынаны қабылдауы мен түсінуі есептеледі. Басқа
сөзбен ... ... ... жағдайларында қабылдау, мағыналық
қабылдау ретінде анықталуы мүмкін. ... оқу ... ... - күрделі
үдеріс.
Психологтар оқушылардың жазбаша тілін дамыту үшін ана тілінде ... да ... ... ... ... ... түсінудің
жеті деңгейін: 1) жеке сөздерді түсіну деңгейі; 2) жеке сөз ... ... 3) жеке ... ... ... 4) ... ... түсіну деңгейі; 5) мәтіннің жалпы мазмұны мен жекелеген
бөлшектерін түсіну ... ... ... және ... ... 7) ... өзгелік-ырықты деректерін түсіну деңгейі деп
бөліп анықтайды [15].
Алғашқы бес деңгей ... ... ... ... екеуі мәтіннің
мазмұндық жоспарымен байланысты. Сондықтан да біз ... ... ... ... ерекшелігін танытудың әдіс-тәсілдерін қарастырайық.
Оқулықта берілген лингвистикалық мәтінді оқушылар оқуы да, ... ... Ал егер ... ... ... ... ... болса,
сабақтың құндылығы тағы болмайды. Ал ... ... ... ... ... тереңірек даярлану мақсатымен, оқулыққа күш салмай, оған
қарамай баяндап, содан соң бірден жаттығуларға ауысып, мәтінді үйден ... ғана ... ... да ... ... болады. Өйткені,
оқушылар линвистикалық мәтіндермен жұмыс ... ... ... ... ... ... жұмыс» деген бөлім беріліп отырған. Оның
себебі, оқушы оқулықтағы жаттығумен жұмыс істеуді ғана ... ... ... ... оқулықта берілген мәлеметтермен қалай ... ... ... етіп ... ... осы ... бағытта, мәтіндермен жұмыс түрлерін: зерттеу
бағытындағы оқу; танысу ... оқу; шолу ... оқу; ... оқу деп ... ... ... ғылыми ізденіс бағытындағы
жұмыстың түрі анықталады.
Мысалы, «Сөз тіркесі» туралы лингвистикалық ... ... ... ... ... осы бағытта алынады: 1) берілген
мәтінді ... шолу ... ... шығару керек; 2) одан соң мұғалім
белгілі бір сұрақ қойып, сол сұрақтың жауабын мәтіннен іздету ... ... 3) одан соң ... ... ... ... үшін тағы бір ... мақсатымен оқытып; 4) соңында қорыту
мақсатымен бір оқытылады. Бұл әрбір кезеңнің жетекші сұрақтары ... ... ... ... оқу ... талдауда екі жақты жұмыс жасайды:
біріншісі сабақтың тақырыбына оқушыларды тереңдете енгізу, ... ... ... ... ... ... ... қандай стильде жазылған?
- Неліктен ғылыми стильде жазылған деп атаймыз?
- Мәтіннің негізгі түйіні неде?
- Мәтіннің ішкі ... ... ... ... және ... ... бар ма? ... қалай
байланысып тұрғанын анықта т.б. деген жетекші ... ... ... ... ... ... ... арттыру үшін оның құрылымы туралы
білім беріледі. Бұл 5-10-сыныптарда оқытылатын бағдарламалық ... ... ... ... ... сөйлем тұтастықтарына,
сөйлемдерге бөлшектенетіні белгілі. Сонда, ... ... ... ... ... ол ... ... ме, ауызекі түрде ме,
жекелеген сөздер емес, жекелеген сөйлемдер ... ... ... ... ... ... тұтастық жатады.
Ахмет Байтұрсынұлы «Тіл құралында» «іргелес сөйлемдер» деген ерекше
термин береді. Бұл термин сөйлеушінің ... бір ... ... хабарламақ
болған ойын бір сөз, болмаса бір ... бере ... тек ... ... ... ... бір ойды бере ... дәлелдейді. Сонда, қазақ тілін
оқыту мәселелерін зерттеуде А.Байтұрсынұлы оқушы назарынан маңызды ... ... тыс ... ... ... ... ... Осындай
зерделенген пікірлер арқылы мәтін ... ... ... ... ... жат ... тек ... жоғалыңқырап кеткендігін анық көрсете
түседі.
Мәтінді алғаш таныту үшін оқушыларға мынадай ... ... ... жамандық неден болады?» деп, топ кеңес құрды. Дүниені тәрк етіп,
тасқа ... ... бір ... ... ну ... ... ... аң
мұнан қорықпады. Бір ағаштың түбінде ақжүрек жатыр еді. ... ... ... Сол ... ... болып, қарға, кептер, бұғы, жылан
жиылды». (Ә.Бөкейхановтан).
Берілген мысалда бірнеше сөйлем болғанымен, белгілі бір ойды ... тұр. ... не? ...... ... ... Ал ... тұтас мағына құрауда қажет болып ... рет ... ... ... бір ой ... шыға келетіні сөзсіз:
«Дүниені тәрк етіп, тасқа шығып кеткен бір ақжүрек ... ну ... ... аң мұнан қорықпады. Аңмен сөйлесіп ұғысатын болды. Бір
ағаштың түбінде ақжүрек ... еді. Сол ... ... ... қарға, кептер,
бұғы, жылан жиналды. «Дүниеде жамандық неден болады?» - деп топ ... бір топ ... ... орналасуы арқылы композициялық және
мазмұндық жағынан біртұтас айтылмақ ойды білдіріп тұр. Оларды біріктіріп
тұрған бір тақырып бар. Сол ... ... ... жеке сөйлем өзінің орын
тәртібі мен мағынасы арқылы өзіндік «үлес» қосып тұр. ... ... ... бір ... тұра алуы ... ішкі ... қызметіне байланысты. Бірыңғай мүшелі сөйлем, баяндауыштардың
формалары, баяндау стилімен ...... ... ... ... бір
ойдың құралып шығуын түсініктілікпен қамтамасыз етіп тұр. Бұл жерден
лексика-грамматикалық байланыстың көріністері де анық ... ... ... «ақ жүрек» екінші сөйлемде есімдікпен алмастырылып
(мұнан), төртінші сөйлемдегі «бір ағаштың ... ... ... сөйлемде «сол
жер» болып байланысып келген. Бұлардың формалық ... да ... ... көрсеткіштер: ақжүрек, мұнан , ұғысатын болды, ағаштың түбі,
сол жер, жиналды, топ кеңес құрды.
Осындай мысалдар ... ... ... мол, ... ойды ... етіп беру ... ... бірлік екенін танытады. Мәтіндегі сөз бен
сөздің, сөз тіркесі мен сөз ... ... мен ... ... түсу ... ... жазбаша тапсырмаларды орындату арқылы
жүзеге асырылады.
Сонда мәтіннің табиғаты ... ... ... ... қызметтердің мол түрлілігі болуымен ерекшеленеді. Бірақ онымен
ғана шектеліп қалмайды. Сонымен ... ... ... тек сол ... шектелмейді. Мұғалім мәтіннің өн бойындағы өзіндік ... ... ... тіл бірліктерін алып, сол бойынша толыққанды жұмыс
жасай алады. Кешенді талдау, фонетикалық талдаудан бастап, грамматикалық,
стильдік ... ... ... ... ... ... тиімді болады.
Мәтіннің ерекшелігі, онда үлкен бір романдардың ішіндегі микромәтіннің
де белгілі бір дәрежеде «мәтіндік» қызмет ... ... ... ... де тән бола ... үлкен бір тақырыптық мәтін аумағындағы микромәтіннің тақырыбы –
үлкен тақырыптың бөлшегі ретінде қызмет етеді. ... ... ... ... бір ... ... ... тани алуы керек. Сол
микротақырыптың аяқталғанын көрсететінін «сызық» микромәтінді де ... Бұл ... ... көрсеткіштер үлкен қызмет атқарады.
Микротақырып, сонда, ойдың бір үзігін ... ... ... ... бір ... де) тұра ... Оқушылармен бірігіп, мына мәтінді
қарастырып көруге болады:
«Ошпур қой қарап келе жатып, бір ... өте ... ... ... ... ... жатқанын көрді. Ол балалардың қызығын көрмек болып,
атынан түсіп, тал түбіне тізе бүкті.
Балалар өскен талдай ... ... ... Олар «ә» ... орда атысып
ойнасты, сосын қазандағы етті түсіріп жесті. Балалардың ... ... ... ... боп ... көзге түседі».(«Манас») Бұл мәтіннің
тақырыбы «Ошпурдың балаларды бақылауы және балалар мен Манастың болмыстары»
деуге болады. Осылай атауға екі ... ... ... тұр:
Бірінші микротақырып - «Ошпурдың балаларды бақылауы», екінші ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі «Ошпур»
сөзі екі ... да ... ... тұр. ... екі
микротақырыптағы мазмұн да – Ошпурдың «көзімен» болып жатқандай әсер етеді.
Мәтінді зерттеуші ғалымдардың пікірінше, оны ... ... ... жолмен бірігіп, тұтастыққа ене алады. Ол жолдардың ... ... ... ...... ... Тізбектік тәртіп
барысында алғашқы сөйлемдегі белгілі бір сөйлем мүшесі ой екпінін ... ... сол ой ... «тарқатылып», өзгеріп, екінші бір
нәрсеге айналып, ... бір ... ... ... ... ... мен ... дүниесі, музыка мен ән – адам тұрмысының
бір саласы болып саналады. Жеті-сегіз жасар баланың ең басты ... ... ... ... ажырату қабілеті болатындығы. Бұл қабілеттің ерте
дамуының бір себебі – сезім мүшелеріне (көз арқылы) санасына ... ... Бұл ... ішкі ... жақын болғандықтан, мидағы бейнелерді
жаңғыртып, неше түрлі бояулармен комбинация жасауына ... ... ... ... сөйлем басты информацияны «ұстап тұр». Ал
екінші сөйлем үшінші сөйлеммен ... ... тұр: ... сөзі ... қызметін атқарып тұрса, 3-сөйлемде анықтауышқа
айналып, алдына «бұл» деген ... ... алып тұр, осы ... ... ... ... ... сөйлемде «себебі» деген сөздің түсініктемесі ... ... ұзақ ... өтіп, 4-сөйлемде «бұл» деген есімдікке, сөйлемде
бастауышқа айналып кеткен. Бұлардың барлығы осы ... ішкі ... ... ... байланысқанын көрсететін дәлел болады.
Енді параллельдік байланысты қарастырайық. Мәтіннің құрамындағы
сөйлемдер параллельдік ... ... ... ... олар ... ... тізбектеле емес, салыстырмалы, салғастырмалы түрде келеді.
Тізбектелген байланыста сөйлемдер бірінің мазмұнын екіншісі барып, ортақ
тақырыпты ... ... ... ... ... ... ... қандай да орталыққа бағынып, бірімен бірі тек сол орталық арқылы ... ... ... «Ей, ... ... ... әуелі кәсіп
туралы баяндаймын. Кәсіп деген дүкеншілік емес. Әрбір адам бір істі қолына
алса, оны ... ... ... үйреніп, құпия сырларын ... ... ... ғана ол ... көп пайда табады. Адам баласы
өнерді игеріп пайдалануға талаптанады. Кәсіп деген, шын ... ... ... ... талдау мүмкін емес, талдайтын болсақ, сөз көбейіп
кетеді» (Кабуснаме).
Мәтіндегі сөйлемдердің параллельдік ... ... ... ... ретінде синтаксистік параллелизм қызмет етеді. Ол параллелизм
сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... ... ондағы сөйлемдердің барлығы автордың «кәсіп туралы» айтатын ойына
(ішкі ойының негізіне) «үйіріліп» сол орталыққа ... ... ... жеке ... ... байланысып тұрғанын көреміз. Сыртқы
байланыстырушы тәсілдер ретінде ... ... ... ... ... «іс», «кәсібінен», «өнерлі», «әрқайсысынан») қызмет етіп
тұр. Сонымен ... осы ... ... ... ... ... туындатуға қызмет етіп тұр. «Кәсіп» деген бір ойдың айналасында
логикалық қатынастар жасау ... ... ... бір арнаға тоғысып
келген.
Жалпы синтаксистің барлық саласына ... ... ... айта ... ... «Сөз тіркесі», «Сөйлем мүшелері», «Сөйлем және оның
түрлері», «Жай сөйлем», «Құрмалас ... ... ... ... ... ... ... барысында мәтінмен жұмыс жасаудың өзіндік
ерекшеліктері мол. Өйткені, сөз таптарының сөйлемде белгілі бір ... ... ... ... ... оқушыға сол сөздердің ойды беру
қызметін таныта аламыз. Ал енді, қалай сол сөз таптарының ... ... ... ... ... ... солай синтаксистің әлемі
танытыла бастайды. Сөздер ішкі ... ... ... ғана ... ойды
құрай алады. Заттың санын, сынын білдіретін сөз ... ... ... есім ... ... жүруі арқылы тіркесім
қабілетінің ерекшелігі (бағыныңқы да, басыңқы да бола беретіні), етістіктің
есімше, көсемше категорияларының тіркесу қабілеттерінің ... ... т.б. ... ... сөз ... мәтін құрудағы
ерекше қызметі туралы түсінік береді.
Ал синтаксистік тақырыптарды оқытуда, ең ... ... ... ол ... лексикалық және грамматикалық
жағынан көрінетіні, ондай қабілет ... ... ... ... ... ... ... 1) мәтінді жеке сөздер құрамайды, және
2) мәтінді жеке сөздер де құрайды. Ал сөздер өзара ... ... ... сөз ... ... ... мәтін құрап, толыққанды бір
ой жасай алады деген ұғым қалыптастыру мәтінмен жұмыс істеуде ... ... ... тіркесу қабілеті – олардың өздерінен үлкен тіл бірлігін жасау
қызметі табиғатын ... Жеке сөз ... жеке ... интонация, орын
тәртібі, жалғау, шылау арқылы байланыса келіп, байланысудың белгілі бір
түрін ... ... ... жанасу, меңгеру, матасу). Осылай байланысқан
сөздер айтылмақ ойдың синтаксистік схемасына барып еніп, келесі жоғары тіл
бірлігін – ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің мүшелері енді сөйлем мүшесіне айналып, ... ... ... ... түрлерін анықтайды да, тұтастықтың
келесі жоғары деңгейі – мәтін құру бейімділіктерін «аша бастайды». ... ... сөз ... оқыту барысында, міндетті түрде, қамтылып,
мұғалімнің түсіндіруінде орын алуы тиіс.
Сөз тіркесі туралы түсінік берген соң, мұғалім сөз ... ... ... ... ... назар аударады. Сөз тіркестерінің сөйлемдерде
байланыстыру функциясын дәлелдейтін мәтіндерді көрнекі ... ... ... сөз ... ... ... ... туралы түсінік.
Мысалы, мынадай жұмыс орындатуға болады:
«Ей перзентім, сен өзің жігіт болсаң да, ақылың қария болсын. Мен саған
жігіттік ... ... ... ... ... оны ... білгін.
Жігіттің мінезі жеңіл болмай, ... ... ... ... ... ... жігіт кезінде диуана мінездес болады» депті. Ал сен де
диуаналыққа салынып, надан жігіттердің қатарына ... ... ... болма. Ашу-ыза әрдайым пәле шақырады» (Кабуснаме). Осындағы ... ... ... ... ... ... алып, олардың келесі
сөйлеммен байланысуын анықтату керек.
Екінші сөйлемде осы тіркестер «жігіттік салтанат» және «оны ... ... ... ... ... ... ... сабырлы болу» деген тіркестермен байланысып тұр. Осы ... ой ... ... ... ... ... ... сақтан» тіркестерімен мағыналық байланыс жасайды. «Надан жігіт»
тіркесі «ашулы, ызақор болма» дегенмен байланысып тұр. Өйткені, ашу мен ... ... ... ғана ... ... ... «ашу-ыза пәле
шақырады» тіркесімен байланысып, барлық түйін ой – «жас ... ... ... деген насихат беріп тұрғанын оқушылар танып-білуі керек.
Негізінде, сөз тіркесінің байланысу түрлерін ... де, ... сөз ... ... сөйлемде матасуға немесе бір тіркес
түрінің сөйлеу мақсатының қажеттілігіне сай басқа тіркес түріне ... ... ... ... ... арқылы таныту. Мысалы мына
мәтінді ... ... күн ... ... ... ... ... ауқымына қарай бөліп қояды. Ол істерді ... ... ... де қай ... ... іспен
шұғылданатынын біледі. Сондықтан да олардың атқаратын жұмыстары белгілі бір
қалыптағы тәртіпке бағынады» (Кабуснаме).
Бірінші ... ... ... ... қабыса байланысып тұр.
Мұндағы басыңқы сөз – «адамдар». Осы сөз келесі сөйлемде «ол» есімдігімен
ауыстырылып, енді қиыса ... ... ... ... ... ... Үшінші сөйлемде осы басыңқы «адамдар» деген сөз
«олардың» ... ... ... «олардың қызметкерлері» деген матаса
байланысқан сөз тіркесінің ... ... ... ... ... осылай («олардың жұмыстары»). Сонда сөз тіркестерінің өзі бір мәтіннің
ен бойында ... ... ... және ... орындарын ауыстыру,
есімдіктердің есім сөздердің орнын алмастыру т.б. ... ... ... бір ... ... ... ... түседі. Бұл
білімнің нәтижесі мәтін құрау тәжірибесінен көрінеді. Сондықтан оқушыларды
мәтін құрастыра білуге ... ... ... ... ... сөйлеушінің монолог түріндегі туындысы қаралатыны белгілі.
Дұрыс ұйымдастырылған ... ... тобы ғана ... ... жасай алады. Оқушылардың мазмұндама, шығарма, әңгіме жазудағы,
немесе сабақта ... ... ... ...... ... ... ерекшелігі танылады.
Мектепте оқушылардың тілдік құрылымын, сауаттылығын, сөздік қоры мен
стилін ұстартатын ... ... ... жүргізіледі. Мұндай жүйелі
жүргізілген жұмыс міндетті түрде өз нәтижесін береді. Мынадай екі ... ... ... екі ... ... қай ... ... ой
анық, әсерлі, бейнелі берілгендігін анықтаңдар. Ол неліктен ... ... ... ... ... ... ... көптен
шешілмей келе жатқан күдікті бір ... ... ... ... ... Түн ... ... араласа жүрген машықты көзбен маңайды тағы бір
шола ... ... жер. Мол, ұлы тау. ... тау қара түн, ақ ... ... дию ... ... Сыпсың қарағай жапқан түкті беттері
жақын жерден қап-қара болып үңірейіп, қараңғылықтың түпсіз терең зынданы
сияқтанады. (М.Әуезов)
2-мәтін
Тау ... ... ... ... ... бір ... ... жазып
жібергендей болды. Түні бойы малмен ... ... ... ... ... Көп ... жер. Тау: кейде тау дию мекеніндей көрінеді. Қарағайлары
бар ... ... ... ... ... ... ... құрау қабілеттерін
қалыптастырудың ... ... ... бола ... ... ... ... оқушы мәтіндегі ойдың қалай «кірпіштен өрілетінін»
«лингвистикалық эксперимент» жасау арқылы өзі бақылап ... ... ... ... ... ... толыққанды берілуіндегі тілдік
механизм мен сөздік қордың жетілуінің алатын орны деген ұғымдарды игертеді.
Жоғарыдағы екі мәтінде де 6 ғана сөйлем бар. ... де ой ... қай ... ... ойы ... ашық ауқымды екені салыстыруда анық
байқалады. 2-мәтіндегі ойдың берілуінде синтаксистік босаңдық ... ... ... ... ... ... ... ой
тығыздығы 1-мәтіндей емес, сөйлемдердің арасына жаңа сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... әдістері оқушылардың мәтін туралы түсінігі ... ... ... ... ... ... ... жетелейтін
қабілет-тер қалыптасуына әсер етеді. Оқушылардың өздерінің ... ... Ол үшін ... ... жоқ сөйлемдер тобы мен мәтінді
салыстырамыз.
Тұжырымдағанда, мәтін туралы түсініктерін бекітуде ... ... ... ... ... ... ... оларды біріне-бірін тексерту.
Мәтін құрудағы достарының қателіктерін тану, анықтау арқылы оқушы өзінен де
білімін, қабілетін ... ... ... сөйлемдердің орындарын ауыстырғызып, мәтіннің ... ... ... Бір топ ... ... ... ... «осы сөйлемдерді
логикалық ой тәртібі бойынша орналастыру керек» деген тапсырма беру.
4. Тақтаға ... бір ... ... ... ... орындатуына болады:
а) осы сөйлемді мәтіннің басы етіп, әрі қарай өзің жалғастыр.
ә) осы сөйлемді мәтіннің ортасы деп санап, басы мен ... ... осы ... ... аяғы деп санап, мәтіннің басын құр.
5. Мәтіндегі негізгі ойды анықта.
6. Мәтінге тақырып ... ... ... ... Мәтінді жоспар бойынша жазып шық.
Оқушылардың жазбаша ... көп ... ... туындамай жататыны
белгілі. Бұл жағдай: 1) оқушылардың ... ... ... ... 2) көп ... ... ... тәсілдерін дұрыс қолдана
алмауынан туындайды; 3) ең ... ... ... ... ... ... ұғым қалыптасуынан болады.
Оқушыға белгілі бір тақырып туралы баланың өмірлік көрген-білген
тәжірибесі анықталады, сол туралы дүниетанымы сол ... ... ... қоры ... ... соң егер баланың осы тақырып туралы айтайын
дегені көп ... ... ... ... білмей, ананың басын бір шалып,
мынаның басын бір ... ... ... Оның ... «Мәтін» туралы
түсінік алмауынан болып жататын қателіктер.
Мәтін жасауда адам өзінің ой-санасында іштей жоспар құрып жатады. Ол
– сөзсіз ... ... сол ... жоспардың өзі белгілі бір дағдыға,
автоматизмге айналмай, көбінесе хаостық түрде өтіп кетеді де, ... сөзі ... ... ... мәтінге жоспар құра білуге де
көп назар аудару ... ... ... – туындаған немесе туындамақ
мәтіннің негізгі бөліктері. ... не жазу ... сол ... ... ... ... ... нәтижесінде тұтас, толыққанды мәтін
жасалады.
Жоспар құру – ауызша да, жазбаша да ... ... ... ... ... ... ... дағдыландыру маңызды. Бұл оқушының
есте сақтау қабілетін, логикалық ойлау мәдениетін, ... ... ... ... бар ... ... тез амалдар жасай білу қабілетін
жетілдіреді.
Қорыта келгенде, ... ... ... ерекшеліктері бар деп
есептеледі:
1.Мәтін ... ... және ... ... білдіретін ой пікірі
бойынша байланыстылығы
2.Мәтіндегі қайырымдар және олардың тақырып мазмұнына бағыныштылығы.
3. ... ... яғни ... тіл ... ... ... ... мазмұнындағы жүйелілігі;
- ой-пікірдің бір форма жанрда берілуі.
Сондықтан оқушылардың жазбаша мәтін құрау икемділіктері мен ... тіл ... ... ... ... ... құрастыру жазба жұмыстардың
жүйесі
Жазу жұмысын мақсатқа сай ұйымдастыру оқушылардың лингвистикалық алған
білімін ... ... өз ойын ... ... мен ... ... жазбаша мәтін құрастыру ... мен ... ... жазу ... ... мен шығармалардың
тілдік жазу – сөздерді таңдап, ... ... сөз ... ... ... құра білу ... сыныпта жетілдіріліп отырылады»[16],- деп
көрсетіледі.
Қазақ тілі сабағында жүргізілетін жазу жұысында оқушылардың ауызша және
жазбаша сөздік қорларын ... ... ... мен ... ... ... үшін ... мынадай икемділіктері мен дағдылары
қалыптастырылады:
1. Мәтіннің мазмұнын, көлемін анықтай ... ... ... оқи біліп, мазмұнын игеру;
3. Мәтіннің тақырыбын нақты ... оған ... ... ... Жазба жұмысының тақырыбына лайықты өз көзқарасын, ойын білдіріп,
жаңа ... ... ... ... ... баяндау, суреттеуге машықтандыру;
6. Жазылған жұмыстарды өңдеп, толықтырып, ... ... ... Мәтіннің жанрлық, функциональды стильдері бойынша жазбаша мәтін
құрастыруға жаттықтыру;
8. Сауатты ... ... ... ... мен ... ... жазбаша тіл дамыту үдерісінде
білім мен ... ... ... ... ... ... ... Мектеп оқушыларына тілдік құралдардан берілетін алғашқы білім мен
дағды мәліметтерін бекіте түсу мен түсіне білу үшін әр ... тіл ... ... мен ... ... ... Бұл ... тіл стильдерінің өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ... стилін анықтауға, әр түрлі ... ... ... ... ... ... мақсат – мәтінді түсініп
оқуға жаттықтыру.
2. Оқушыларға тіліміздегі стильдерден ... мен ... ... ... жұмыстарының бірі – ол стильдік талдау жүргізу. Ол арқылы тіл
стильдерінің ... ... ойды ... формасы, олардың тілдік
құралдарын жете ажырата ... ... ... білімдерін кеңейтіп,
дағдыландыру талап етіледі. Бұл сияқты жаттығу жұмыстары оқушылардың
тілдегі стиль ... ... ... ... ... ол білімдерін
өз тәжірибелерінде қолдана білу дағдыларын алуға жағдай жасай алмайды.
3. Жаттығу жұмыстарының ... ... ... ... ... ... ... қолдана білуге дағдыландыру болып
табылады. Ондай жаттығулар жұмысының қарапайым алғашқы түрлерінің бірі –
сөйлем мен ... ... ... ... бағытындағы жаттығулар болып
есептеледі. Мұнда оқушылар ... мен ... ... бір ... ... жөндеуге, жетілдіруге, берілген мәтіннің стилін
өзгертіп жаза білуге жаттығады.
4. Оқушылардың алған ... өз ... ... ... ... бірі , ол - әр тіл ... байланысты мәтін
құрастыру. Мұнда оқушы тілдегі стильдердің өздеріне тән ерекшеліктерін жан-
жақты меңгеріп, сол стильдердің ерекшеліктеріне сай келетін ... ... ойды ... ... мен ... туралы мәлімет алады. Өз
ойларын тіл стильдеріне байланысты ... ... ... бастайды,
жазбаша тілі дамиды.
5. Тіл стильдері туралы алған білімдерін өз ... ... ... ең жоғарғы кезеңі, ол – тіл стильдеріне байланысты
мазмұндамалар мен шығарма мәтіндерін құрастыру болып табылады. Бұл жаттығу
жұмыстарында оқушылар ... ... ... ... ... ... ... мазмұндамалар, шығармалар, ғылыми мақалалар,
очерктер т.б. жаза білуге жаттығады.
Тәжірибемізде осы сияқты жаттығу ... ... мен ... ... әдіс-тәсілдерін қарастырайық.
Қазақ тіліндегі жаттығу жұмыстары көбінесе үйретіліп ... ... жете ... ... түсу үшін жүргізіледі.
Сондай-ақ бұрынғы білімдерін қайта ... ... ... материалдарды
саналы түсіне білуге жаттықтырылады.
Сондықтан тіл стильдерін ... ... ... мына ... ... ... мазмұнын игерту, түсініп оқуға баулу;
- мәтіндегі форма, сөз және сөз ... мен ... ... ... мен ... таныстыру;
- сөз, сөйлем, мәтіндерді синоним және варианттармен ауыстыру
арқылы салыстыра ... ... ... ... ажырата
алу;
- тіл стильдеріне байланысты сөйлем немесе мәтін құрастыра
білуге жаттықтыру; Олай ... ... ... ... ... ... игерту жаттығулары
Бұл жаттығулар қалыпты мәтінді талдап оқуда лингвистикада ... ... ... ... ... ... ... – лингвистикада сөйлемнен
жоғары бірлік ретінде қарастырылады. Ал лингвистикалық бірліктердің – сөз,
сөйлем – формалық құрылымынан ... ... ... ... мәселелермен байланысты Х.Вайнрих, қарапайым-мәтіндерді (тексты-
примиты) қарастыру ... ... ... лингвистика ғылымында
қалыптасуы қиын болып келетіндігін айтады .
Ал қарапайым-мәтіндерде “мазмұннан-формаға ... ... ... ... Өйткені мұнда басты мәселе – қарапайым түрде берілген мәтіннің
мазмұны түсінікті (біршама дәрежеде, ... ал ... ... болса, қандай
құрылымда, қандай байланыстар арқылы тұтастық жасалар еді деген ... Бұл, ... ... ... ... ... ... мәтіннің байланыстылығы емес, тұтастығы бірінші алынып отыр.
Осы ретте гештальт мәселесі туындайды. ... ... ... мәтін – тұтастық күйде беріледі, оны талдау арқылы қандай
байланыстар болуы мүмкін екендігін ғана ... ... ... байланысты,
психолингвист ғалымдар “текстер парадигмасы”, “текстер синонимиясы” ... да ... ... ... ... ... сөздер” және қарапайым-мәтіннің жасалу ... ... ... ... ... ... Бұл ... барлығы психолингвистиканың тереңдетіле
қарастыратын ... ... ... ... ... ... – тек сөйлеудің туындау үдерісінің жемісі ғана ... ... ... ... ... ... Сондықтан да мәтінді екі жақты тану
маңызды орын алады: біріншісі – айтушының ... ... ... ... қарастыру. Кейбір психолингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... тыңдаушы қабылдау ерекшелігімен байланыстырады[17]. Сонда айтушы
өзінің тұтас мәтінін тыңдаушының қажеттілігіне ... ... ... ... ... тыңдаушысының даму дәрежесі мен сөз ... ... ... ... ... берілген мәтінді түсіну оны қабылдаудан
басталады. ... ... ... үш ... ... деп ... ... 2) қабылдағанды түйсіну; 3) қабылданған және түйсінілгенді
өзіндік дәрежеде түсіну [18]. Тыңдаушы ... ... ... ... ... сөйлеу бірліктері танылады дейді осы ... ... ... ... сөз ... қалай байланысқандығы,
сөйлем құрамында қалай орналасқаны орын алмауы керек деген оймен келісу
қиындау.
Бұл ... ... ... мен тіл ... ... нақты ажырату
мүмкін емес. Сондықтан біржақты пікір айту да қиын. Ал енді ... ... ... ... ... ... ... зерттелуі қажет. Өйткені мәтін синтаксисінің ерекшеліктерін тану –
оқыту әдістемесіне де ... ... алып ... ... ... ... зерттей келе, мәтіннің
ішінде мазмұндық тұрғыдан тығыздалу мүмкіндігі бар екендігін айтады. Автор
“жайылма мәтіннен, ... ... ... ... ... ... ... жасату арқылы экспериментке қатысушылардың түпкі ойының (замысел)
толықтай жүзеге асу жолдарын анықтайды. ... ... ... ... жүзеге асырылуы – ерекше құрылымда келеді деп шешеді: “… можно
сказать, что своеобразному ... ...... смысловой
программе речевого целого во внешней речи соответствует синтаксическая
модель заголовка”[19,57].
Мәтінді түсіну туралы ... ... ... ... “Тексте ой бар
ма? Әрине, әркімнің ойы өз басында. Сол ойды ... ... ... ... ... біз ой деп айта алармыз. Егер тексте ой ... өзі ... ... ала ма? Әрине, сөйлей алмайды. Ендеше, тексте
ешқандай ой жоқ. Ой ...... ... кісінің жадында қалуы. Егер
тексте ешқандай ой жоқ болса, онда оны өзге ... ... оқып ... ... сұрақ туады. Тексті оқып түсіне алатын себебі, текстердің қай-
қайсысының болса тілде сөйлеушілердің шарттасқан келісімі сияқты. ... ... ... ... ойды бір ... сөйлейтіндер тегіс танитын
болады” [20,117]. Шындығында, мәтіннің ауызша болсын, жазбаша болсын, түрін
бір тілде ... ... ...... тамыры тым-тым тереңде
жатқан құбылыс екені ... ... ... ... ... ... сияқты” бір нәрсе бар деген ойдың өзін әлі де ... ... ... Бұл ... тіл ... ... ... пайда болды?” деген мәңгілік
талас сұрақтың бір ұштығы – “келісім теориясымен” ... ... ... ... – тіл ... ... өзінің болмысын, қызметін
көрсете алатын ерекше “өріс” (поле). Ал дәл бір мәтін пайда болып ... сол ... ... немесе жазушының түпкі ойын барлық сол тілде
сөйлеушілер бірден түсіне қалады деген М.М.Мұқановтың пікіріне келісу ... ... көп ... ... ... ... – екіншісі
үйлеспей, конфликтілер туындауы – сол бірінің ойын жеткізген тілін ... ... ... байланысты “кодталғанды шеше алмау” немесе өзінің
жеке бас ... сай ... ... ... туындап жататынын
өмір дәлелдеп жүр. Сондықтан мәтінді түсініп оқу дағдысын қалыптастыруда
оқушыларды мәтінге ... ... ... басталады.
Негізінде ғалымдар мәтінге жоспар құруды біліктіліктің ... ... ... ... деп ... ... да ... жоспар
құрғызуға жеңіл қарамағаны дұрыс. Дұрыс құрылған ...... ойын ... Ал ... өз ойын айқындап, бір желіге түсіре
алмаса, материалды ... деп айта ... ... Л.И.Каплан,
М.Ф.Морозова т.б. ғалымдар оқушылардың мәтінді меңгеруінің психологиялық
аспектісін зерделей келе, мәтінге жоспар ... ... ... ... ... жүргізуге, өзінің айтарын басқаның “көзімен” салыстыра
отырып беруге тәрбиелейді деген ... ... ... ... құру барысында оқушы екі жақты әрекет жасайды: оның
бірі – ... ... ... ... танып жатады, екіншісі – мәтіннің
мәнісі жағынан жуық келетін бөліктерін топтап, ... ... ... құру ... бен ... ... жүруін қажет ететін логикалық
амалдар екендігін танимыз. Құрылымдық ... ... ... ... ... жағынан топтап жатады.
Мәтінге жоспар құрғызуды оқушылардың танымдық әрекеті деп тану осыдан
келіп туындайды. Өйткені ... пен ... ара ... және ... тұрған ішкі байланыстарды анықтау – оқушының таным қызметінің
нәтижесі.
Мәтінге жоспар ... ... ... ... берілген материалдың
ішіндегі ең мәнді, маңызды, яғни ... ... тану ... ... ... Алғаш жоспар құруды үйренген кезде оқушы маңызды ... ... ... ... қоюы ... Мысалға, ол бір заттың
айрықша белгісі ... да, ... ... ... ... ... күрделі сөз
болып та көрінуі мүмкін. Бірақ мәтінді тұтас ... ... ... одан ... ... ... санасында үлкен мазмұн біртіндеп
компрессиялана бастайды да, нәтижесінде оқушы жоспарды немесе ... ... Бұл – ... (интеллект) тығыз байланысты ой
амалдары деп саналады.
Мәтінге жоспар құрғызуда оқушылар орындайтын, ... ... деп ... ... ... ... ... мәтінді мағыналық
бөлшектерге бөлу; негізгі ойды іріктеп, анықтау; бөлшектерге ... ... ... ... ... ... құру үшін, сонымен бірге жоспардың түрлерін де тану керек. Олар:
- жоспарды сөзбен құру, ... өзі жай ... ... ... ... ... бөлінеді;
- сурет арқылы жоспар құру;
- танымдық жоспар құру;
Негізінде жоспар құру барысында оқушылардың ой қызметі ... ... ... ... мазмұнындағы түйінді ой мен қосалқы ойды
ажырата ала ма, ол үдеріс қалай ... ... ... ... ... ... ... тілдік қызметінің нәтижесі (яғни мәтін) екінші
адамға қалай аударылып шешілді деген маңызды сұрақтарға мұғалім ... ... құру ... ... нәтижесінен жауап іздейді. Бірақ сол
жақсы нәтижеге жету үшін мұғалім соған жететін баспалдақтарды ... ... есте ... ... ... тұрғыдан (смысловое) қайта шолуға мүмкіндік
беретін ақыл-ой әрекеттерінің сипатын осы ғалымдар ... деп ... ... ... ... мәтіннің құрылымын сол мәндік топтар ... есте ... ... ... ... ... ... есте сақталатындарды бір-бірімен және өзінде бұрыннан бар
таныс мазмұнмен байланыстыру, үдеріс жаңаны есте ... ... ... ... тірек ету; метафоралық ойлау қызметін белсендіру ... ... ... ... бірі ... ... бөлу ... алғашқы сатысы ғана. Бұл әлі есте сақтау емес. Өйткені ол оқушының
өз ... ... ... ... ... жоқ. ... ... бірізділікпен жүргізілетін мұғалім жұмысының түпкі нәтижесі ғана
оқушының мәтінді есте сақтауы, оны бөлуі мен мазмұндық ... ... ... алуы ... ... қабілеттерді қалыптастыратын болады.
Мектептерде орта сыныптарда ... ... ... бірқалыптылыққа түскен деп санауға болатыны белгілі.
Сондықтан да жазу әрекеттерді ... ... үшін ... бар болып
келеді. Ал есте сақтау мен материалдың маңызды мәнді ... ... ... ... ... ... десек, психология мен логика
ғылымдарының мәліметтерін қазақ тілін оқыту әдістемесінде молынан пайдалана
білудің қажеттілігін көреміз.
П.И.Зинченко оқушының есте сақтау қабілетінің қалыптасқан ... ... ... жатқан сияқты болатын дәрежеге өсетінін көрсетеді. (22(
Сондықтан Р.Ә.Шаханова тілді оқытудың негізгі құралы жаттығу екендігін ... ... ... ... байланысты жүргізіледі. Ал бұл мақсатқа
жету тек тіл ... ... ... ... ... сөйлеу әрекетіне
бағытталған жаттығулар арқылы да іске асады”, - деп есептейді [23, 20-21].
Ал А.И.Рахманов тілдік ... және ... ... деп ... ... что при установлении последовательности упражнений надо
следить за тем, чтобы сначала давать языковые ... а ... ... ... ... для ... чтобы усвоить и запомнить ту или иную
форму, то или иное ... ... ... ... ... упражнения, которые
позволяют использовать накопленные знания, употребить в речи то, что
усвоено только как ... ... ... ... Қ.Жақсылықова тілдік жаттығуларды ... ... ... ... ... ... ... “Тілдік
жаттығулар тілдік нұсқалар туралы алғашқы білімді ... ... ... ... ... білуге үйрету, сөйлеу дағдысын
қалыптастыруға керек”, - деп нақтылайды [25]. Сондықтан біз жаттығуларды
мәтін ... ... яғни ... мәтін түзе білуге байланысты
қарастырайық.
Оқушылардың жазбаша ... ... ... ... ең ... ... ... жасауға жаттықтыру арқылы игертіледі.
Бұл жұмыстар қазақ тілін оқыту үдерісінде игерген тіл туралы біліміне
негізделе ... Ол ... ... іске ... ... ... ... дамыта оқытуда стильдік-грамматикалық жаттығулар
мектепте теориялық материалдарға байланысты мәтіннің тілдік ерекшеліктерін
игерту мақсатында жүргізіледі.
2.2. Жазбаша лексикалық жаттығулар
Бұл жаттығулар ... ... ... ... ... есептеледі.
Лексикалық жаттығу жұмыстарын мұғалім, ең алдымен, оқушының тілін дамытуға,
сөздік ... ... ... қоры мен оны ... ... ... назар аудара отырып жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... мен ... икемін
қалыптастыру үшін де жүргізіледі.
Бұл жаттығуларды жүргізуде ең негізгі мәселенің бірі – ол ... және ... ... ... ... тани ... үйрету
болып табылады. Мұндағы негізгі мақсат сөздердің жалпы беретін мағынасы мен
контекстегі қолданудағы мағынасын ажыратып, түсінуге жаттықтыру.
Лексикалық жаттығулар сонымен ... ... ... жұргізуді қамтып,
оқушылардың сөздік қорын молайту ... да ... Ал ... ... ... ... тіліміздегі сөздерді қолданудағы
мағыналық және стилистикалық ... ... ... да жүргізіледі.
Сөздің мағынасына байланысты жаттығу жұмыстарында, әсіресе сөздің тура
және ауыспалы мағынасы, омомним, синоним, антоним және ... ... ... мен ... ... ... мәліметтер
берілумен бірге олардың тілдегі қолданылуы, тіл ... ... мен ... реңдерін анықтау байланыстыра жүргізіледі. Сондай-
ақ сөздерді орынды, дұрыс қолдануға, яғни тіл ... ... ... ... ... ... ... және ауыспалы
мағынасына байланысты қолдану ... ... ... мақсат етеді.
Сондай-ақ мұндай типтегі, стильдік-лексикалық жаттығулар беру мен
орындаттыруда мынадай ... ... ... ... ажырату;
2. Сөздің тура және ауыспалы мағынасы болатындығы және оның ... ... ... ... ... ... Сөздердің экспрессиялылығы мен эмоциональдылығы;
5. Сөздердің синонимдері, олардың мағыналық және стильдік реңдері;
6. Сөздердің тіл стильдеріне ... ... ... ... ... 5-7-сыныптарда
морфологияның стильдік ерекшеліктерін анықтауға байланысты жүргізіледі.
Мысалы, зат есімді оқыту ... зат есім ... мен ... мағыналық
реңдерімен бірге стильдік қолданылуы туралы білім мен дағды беру көзделді.
Ол жаттығу жұмыстарын орындаттыру арқылы игертіледі. ... зат ... мен ... ... ... ... құралдарындағы
қолдану ерекшелігін білдіру мақсат етіледі. Ол үшін мынадай морфологиялық
жаттығу жұмыстарын орындаттыруға ... ... ... зат есімді анықта. Оны келесі зат есім
сөздермен Зсалыстыр. Бұл зат есім ... қай ... ... ... көл – ... ... үй – ... кішкентай нан – күлше.
Жауаптың үлгісі былай болуы тиіс. Зат есімдер көл, үй, нан. Ол ... зат есім ... ... ... ... ие. Ал ... ... заттардың өзін анықтап, көрсетіп қана ... ... де ... (Бұл жерде көлеміне байланысты ерекшеліктері).
Ал бұл кітаби ... ... ... ... Ол зат есім ... ... ... тілі мен көркем әдебиет стилінде жиі қолданылады.
Сондай-ақ оқушыларға сын есімді ... сын есім ... ... мен тіл ... ... ... игерту үшін жаттығу
жұмыстары жүргізіледі. Мысалы:
2-жаттығу. Мына берілген сын есім сөздердің ... ... Қай ... тіл ... ... ... сөйлем құрап дәлелдеңдер.
1. Сары – сарылау – сарғыш – сарырақ – сап-сары.
2. Ашулы – ...... тіл ... ... мен ... беру мақсатын да
морфологияға байланысты, соның ішінде қосымшалардың ... ... ... ... мәлімет бере отырып, олардың тіл стильдеріне қатысы
анықталады. ... сын есім ... өту ... ... ... қызметін, мағынасын, мәнін үйретумен қатар, ол ... ... ... ... ... ... ... беру қажет. (үйдей, таудай, арыстандай). Ал ол жұрнақ жалғанған
сөздер, суреттеме ... ... сөз) ... ауызекі сөйлеу мен көркем
әдеби стильдерінде жиі қолданылатындығы ... ... ... ... ... морфологиясын оқыту барысында стильді-
морфологиялық жаттығулар жүргізуде мына сияқты ... мен ... ... ... ... ... материалдардың (сөз таптары,
қосымшалардың) стильдік қолданылуы туралы мәлімет ... оны ... ... тіл ... байланысты қолданылатын морфологиялық категориялар
мен формалардың ерекшелігін тани білуге жаттықтыру;
- қазақ әдеби тіл ... ... ... морфологиялық ерекше-
ліктерін тауып, ажырата білуге дағдыландыру. Оны тәжірибелерінде пайдалана
білу.
2.2.2. Жазбаша синтаксистік ... ... мәні ... тәжірибелік меңгерту болғандықтан сөз
тіркестерін оқытудағы жүргізілетін стильдік-синтаксистік жаттығуларға ... ... бір тіл ... ... ... ... және
мектеп оқушыларының тіліндегі сөйлем құрудағы стильдік кемшіліктерді түзету
сияқты жұмыстар ұйымдастыру енеді. Мысалы:
1-жаттығу. Берілген мәтіндердегі негізгі және бағынышты ... ... тіл ... ... ... ... көрсет:
Жиналысты өткізу, қызықты кітап, ... ... ... жүздер,
уақытты өлтіру, алдағы мақсат, табыс кепілі, өнімдерді өндіру.
Сөйлемді оқытуға ... ... ... негізінде сөйлемнің стильдік ерекшеліктерін танытуға байланысты
және ойды ... ... тіл ... ... ... ... ... жұмыстары синтаксистің стильдік
ерекшеліктерін игертуге байланысты мынадай ... ... ... ... стильдік-синтаксистік тіркестердің ерекшеліктерін таныстыру;
- бір ойды беретін әр түрлі синонимдік тіркестер мен варианттарды
салыстыра ... ойды тіл ... ... ... ... ... ... алмастырып, стильдік эксперимент жасауға дағдыландыру;
- әр түрлі тіл ... ... ... құрау мен мәтін
құрастыруға жаттықтыру;
- тіл ... ... ойды ... ... өз
тәжірибесінде қолдана білуге дағдыландыру.
Бұл білімдер, яғни ... ... ... ... ... ... жаттықтырылады. Мәтін – тіл бірліктерінің үлкен тұтастығын
танытатын ерекше бірлік. Мәтіннің өн ... ... ... ... ... түріне дейін қызмет етіп, өзінің ... ... ... танытып тұрады. Осынысымен де мәтін оқушылардың ойлауы мен тілін,
грамматикалық автоматизмін қалыптастырып, ... ... ... ... ... ... ... мен тілін дамытуда сөз тіркесінің түрлі белгілері
мен ... ... тек ... ... көру арқылы ғана емес, терең
тынысты байланыстарды түйсіну арқылы да танылуы қажет. Ол үшін, сөз бен сөз
тіркесінің ... ... ... сөз, сөз ... ... өзіндік айрықша белгілері мәтіннің құрамында ... ... ... ... қабілеті – олардың өздерінен үлкен тіл
бірлігін жасау қызметінен танылады. Жеке сөз ... жеке ... ... ... ... ... ... байланысқа түсе келе, байланыстың
белгілі бір түрін туғызады (қиысу, қабысу, жанасу, меңгеру, матасу). Осылай
байланысқан сөздер айтылмақ ... ... ... ... ... тіл
бірлігінің келесі жоғары түрі – ... ... ... ... ... ... келген сөз тіркестерінің компоненттері енді
сөйлемнің құрамында басқа қызметке, яғни сөйлем ... ... ... ... ... үлкен деңгейдегі байланыстар мен қатынастардың
түрлерін анықтауға кіріседі. Тұтастықтың бір ... ... ... ... сөз ... де ... ... түрліше қызмет атқара алатын ішкі
«бейімділіктерін» аша береді. Бұл ... ... тіл ... ... ... мен ... заңдылықтарынан туындап жатады. Бұлардың
барлығын оқушыға таныту – олардың ойлауының динамикалы, дамулы ... ... әсер ... жұмыста дидактикалық негізінде көрсетілгеніндей, ... ... «Сөз ( сөз ... ( сөйлем ( мәтін »; (
2. «Мәтін ( ... ( сөз ... ( сөз »; ... (сөз ... ... ... ... байланыс
Мәтін – ішкі күрделі құрылымға ие жүйе. Мәтін құрамындағы сөйлемдердің
өзара байланысы оны құрауға негізделеді. Мәтінді ... ... ... ... ... ... ... коннектор деп аталады.
Сөз тіркесі мәтін ішіндегі құрылымдық-семантикалық байланыстылығы
жағынан тек бір ... ... ... ... Бір ... ... ... сөз тіркесі тұтас сөйлем мағынасының кіші бөлшегі бола
отырып, ... ... ... ... ... ... ... келесі сөйлемге, одан үшінші сөйлемге т.б. ұласпалық арқылы сөз
тіркесі тұтас мәтіннің мағынасын жасауда белгілі бір дәрежеде коннекторлық
қызмет ... ... ... ... бұл ... ... сөз ... мағыналық жағынан мәтін ішінде өзара байланысуы –
ортақ тақырыпқа сай бір ... ... ... ... ... ... бір ... актысының көрсеткіші ретінде қызмет ете отырып, сөз
тіркестері де ... ... ... - деп ... [26,266].
Б.Шалабаевтың айтуынша, сөйлеушінің не ... ... ... бір ... ... ... ... мақсаты, жағдайы тілдік
құралдар мен тілдік тәсілдерді таңдауда көп ... ... ... “Абай жолы” эпопеясынан алынған үзінді-мәтіндегі сөз бен
сөз тіркестерінің мәтін ... ... мен ... ... мазмұнын
ашудағы барынша орайласа, тізбектеле, кезеңділікке бағына орналасу сипаты
талданды. Мәтін: “Есентай – ... ... ... ... ... ... ... көзді, зіл салмақты адамның бірі. Оразбайға жасы да тақау.
Елде Сармырза деген рудың аса сотқар, жуан бел ... ... ... ... бірдің өзі. Ол Оразбайдың әр пәледе, әр кесір ... ... ... ... ... ... бұлар ұрлықты бірге істескен дейтін сыбыс бар-ды.
Ол өте аз ... ... ... ... да, ... да, шешен тілді
қар боратқан дауын, жаласын да аласапыран айта жөнелгіш кісі. Ал ... ... ... рет ... ... ... үн шықпайтын.
Тегі, әр жиынның ең артқы сөзін айтуды өзіне тәсіл ететін. Әуелі ... онан соң ... ... біреуді соқтырып, өшіктіре, қиян-кескі
қиталастыра сөйлемесе, іші кебетіндей болған. Пәлесіз, үлкен ... ... ... сөздің тұсында Есентай көбінше тіл бермей, үн қатпай,
жым-жырт қалатын.
Әсіресе, даңғойлау, есерсоқ, аңғалдау адамдар болса, Есентайдың қолына
түссін. Ол ... ... жұма ... ... биік бойдағы сырын сездірместен
сызданып отырып алады. Бір де бір езу ... жылы жүз ... ... ... ажар көрсетпейді. Сырт қалпында адамды алдар деген титтей
белгі болмайды. ... ... ... ... ... соғады, мысқыл етеді,
мазақ қып кетеді” (М.Әуезов).
Талдау жұмысын мынадай жүйеде жүргізуге болады. Мәтінді ... ... ... ... әрқайсысына тақырып бердік: 1-тақырыпша – Есентайдың
сыртқы бейнесі. 2-тақырыпша – ... ішкі ... ... ...... әрекетінің бейнесі. Бұл тақырыптардың байланысуында
сөз бен сөз тіркестерінің де үлкен роль атқарып тұрғанын көрсету мақсатында
оқушылармен біріге ... ... ... ... ... 2-
тақырыпшаға желі тартқан сөз тіркесі – Оразбайдың жолдасы, үзеңгі ... ... ... ... ... біз біреуді біреуге
соқтыру, іші ... ... ... ... сөз тіркестері арқылы көрсетуге
болады. 3-тақырыпшадаға үзінді мәтіннің шешімін талайларды алдау, ... ... қылу ... сөз ... ... ... сөз ... сөйлемнің құраушы материалы болғанымен, шын мәнінде, өздерінің орналасу
жүйесі арқылы мәтіннің ... ... ... тұр. ... ... ... ... алдымен оның сыртқы бейнесі, одан ішкі ... ... ... ... тұтас бейнесін суреттеп аяқталып тұр. Осы яғни сөз
тіркестерінің орналасқан логикалық желісін біз ... ... ... ... ... сөз ...... мұрынды ( маңдайы тайқылау(
зор басты (зіл салмақты (Оразбайға тақау (аса сотқар ... өзі ... (әр ... ... ... жолдасы( ұдайы қасынан табылады(ұрлықты
бірге ... ... ... істескен
2-тақырыпшадағы сөз тіркестерінің тізбегі: бір ... аз ... ( ... ... ... ( ... ... ( ең артқы сөзді (әуелі сараң( сөзге сараң(біреуге соқтырады (
әйтпесе іші кебеді ( ... ... ... ... ... сөз ... тізбегі: даңғойлау, есерсоқ, аңғалдау
адам түссін(Есентайдың қолына түссін( сырын сездірмейді(сызданып отырып
алады(жылы жүз бермейді( ... ажар көр ... ... ... ... соғады ( мысқыл етеді( мазақ қып кетеді”.
Берілген үзінді мәтіндегі Есентайдың бейнесі, шын мәніне ... ... ... ... аша ... қосымша персонаж ретінде
беріледі. Ол Оразбайдың бейнесі ... ... ... ... ... ... бір элемент ретінде суреттелген. Көрсетілген сөз
тіркестері болса, сол үлкен тұтастықтағы мазмұнды ашуда белгілі бір ... ... тұр. ... ... тану оны ... бөлу арқылы
жүргізіледі. Бірақ, бөлшектерге бөлген кезде, олардың ... және ... ... ... ... ... ... түрлері туралы сабақтарда қабыса байланысқан сөз
тіркестерінің ерекшелігіне көбірек назар аударған дұрыс. Мынадай мәтінді
талдау ... ... ... ... ... жетілдіріле түсті:
“Ақылды адамдар күн тәулігіндегі уақытты істелетін жұмыс, атқарылатын
қызметтің ауқымына қарай бөліп ... Ол ... ... Олардың қызметкерлері де қай ... ... ... ... ... да ... атқаратын жұмыстары белгілі бір
қалыптағы тәртіпке бағынады” (Кабуснаме).
Бірінші ... ... ... ... сөз ... ... Мұндағы тіркестің түрі – қабысу. Басыңқы сөзі – адамдар. Келесі
сөйлемде осы басыңқы сөз – ол ... ... енді ... ... ... яғни ... ... айналған (ол
араластырмайды). Үшінші ... ... ... сөз олардың болып, матаса
байланысқан сөз ... ... ... ... ... ... ... сөйлемде де осылай (олардың атқаратын жұмыстары).
Сөйтіп, оқушыларға мәтінмен жұмыс ... сөз ... ... ... ... бір ... құруға деген
бағыныштылық, тәртіп бары көрсетіледі.
2.2.3.Жазбаша сұрақ-жауап жұмыстарын ... ... ... стилистикадан алғаш мәлімет беру
кезінде, тіл ұстарту мақсатында жүрізіледі.
Онда оқушыларға белгілі ... ... ... ... ... Ал ол ... ... белгілі бір мәтіннің немесе сөйлемнің
стильдік ерекшеліктерін білдіретіндей етіп ұйымдастырады. Яғни, сұрақтар әр
сынып оқушыларының жас ... ... ... берілетін
білімнің ауыр-жеңіліне байланысты беріледі.
Тегінде, сұрақ қоя білу, қойылған сұрақтарға ... ... ... ... оқушыларға нақтылы көмек берудің нәтижесінде қалыптасады.
Оны ауызекі жұмыстан гөрі ... ... ... ... ... мол. ... ... жіберген кемшілікті (сөз таңдау, сөйлем
құрау, ой нақтылығы т.б.) жазып, сызып ... ... ... ... ... жазу ... сапалы орындалуы оған дейінгі сұрақ-жауапқа
жаттығу кезінде оқушылардың алған білім, дағдыларына байланысты. Мысалы,
мына мәтін қай стильде ... ... ... беру ... ол ... ... ... немесе стиль туралы бұрын мәлімет берілген болуға
тиіс. Демек, сұрақты белгілі ... ... ... оны ... ... ... жауап қайтаруы – жұмыстың сәтті орындалуының басты шарттары
болып есептеледі.
Өзіміздің көп жылдық педагогтық іс ... ... ... оқушылардың қалың көпшілігі сыныптық және ... ... ... ... ... ... байланысқа түсіріп,
жазбаша баяндап беруге қабілетсіз келеді.Оның басты ... бұл ... ... оқыту әдістеме ғылымында күні бүгінге дейін зерттеу нысаны
болмағандықтан ... әр ... ... ... ... ... бала ... жазбаша дамытудың тиімді әдіс-тәсілдері кең көлемде
белгіленбей келді. Сондықтан оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... алмай жүр.
Жоғарыдағы аталғандарға сәйкес, оқушыларды әр ... ... ... ... біріктіру нәтижесінде тұтас байланысқа ... түзу ... ... яғни ... контекстік тілін дамыту
жолдарын анықтауды сұрақ-жауап, яғни әңгіме әдісі арқылы жүргізу тиімді.
Біз біріктірілетін материалдарға ... ... ... ... ... мен өмір ... ... мәліметтерді, жүргізілген тәжірибелердің нәтижелері мен оқушының
жеке басының пікірін пайдаландық. Ең негізгі білім көзіне оқылатын ... да, ал ... оған ... ... ... ... ... көздерінен біріктіру арқылы балалардың контекстік тілін
дамыту мақсатында жүргізілетін жұмыс үдерісін ... ... ... ... ... ... ... мәтінді сапалы толықтыру үшін екінші білім көзінен ... ... ... мен ... ... ... көзінен жинақталған
материалының контекстегі мазмұнға сай логикалық байланысқа түсіруге
дағдыландыру.
4. Біріктірілген материалдар ... ... ... ... ... ... мен ... білім көзінен жинақталған (бақылау, сурет,
тәжірибе т.б.) материалдарды бір мезгілде талдау ... тек ... ... ... ... ... ... мұның өзі баланың контексті тілін дамытуда ... ... ... ... бұл ... әр ... ... көздерінен
алынған материалдардың логикалық негізде жүйеге түсуді қамтамасыз ... ... ... ... ... мен сыныптан тыс табиғат құбылыстарына жүргізілген
бақылаудың немесе мектепте жүргізілген ... ... ... ... ... ... құру ... қалыптастыру
жайындағы жұмыстарға мысал келтірейік.
Егер сабақта күнделікті тұтынылатын зат не ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың жеке басының
тәжірибесіне сүйенеді (жаңа мәтінді ... ... ... ал егер ... ... ... таныс емес нәрселер жайында баяндалған мәтін талданатын
болса, онда оқушыларды ... ... ... ... белгілі бір
зат не құбылысқа бақылау ұйымдастырады не тәжірибе (басқа да білім көздерін
пайдалануы ... ... ... ... ... ... сол зат не құбылысқа бақылау
жүргізу тапсырылады. Бақылау нәтижелі болу үшін, нені, ... ... ... оқылатын мазмұнда сөз болатын нәрселер жайында қосымша мағұлмат
алатындай етіп егжей-тегжейлі нұсқау, ... ... Олай ... оқу ... ... тікелей сезу үдерісіне сүйеніп, іске асады.
Ал тікелей сезу үдерісінде түйсіну, қабылдау, елестеу жатады.
Қабылдаудың ... түрі – ... ... ... ... жүргізілуі
шарт. Бақылаудың белсенділігі дегеніміз – жұмысты жүргізерде оқушыларды
қандай нәрселерге мән ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз белгілі бір нысанды мақсатсыз қарау немесе бір нәрсені
тыңдау сияқты пассив үдеріс емес, керісінше ойдың қатысымен ... ... ... ... ... ... ... арқылы көрсетейік.
1. “Керемет көктем”әңгімесін оқу ... ... ... ... ... ... материалды
пайдалану).
2. “Ұя сыры” әңгімесін оқу (мектепте ... ... ... ... ... көктем” әңгімесін өту алдында
оқушыларға табиғат құбылыстарына бақылау жүргізуді тапсырады.
Мұғалім ... ... болу үшін ... ...... ұсынады:
1. Қардың еруі (таңертең, түсте, кешке). Қар неліктен ериді? Еріген кар
неге айналады? Су ... ... ... ... хабаршыларын қалай білесің (жердің көктеуі, ағаштардың
бүршік жаруы, жидектердің гүлдеуі, жапырақ жаюы, құстардың ... ... ... ... іс ... жан-жануарлардың түрленуі).
3. Адамдардың көктемгі іс әрекеттері қандай? (Жер жырту, егін салу, бау-
бақшаларын күтіп баптау, т.б.)
Ендігі жерде қандай ... ... ... ... ... ... ... әңгімесін мәтінімен оқушылардың табиғатты бақылау
нәтижесінде жинақталған материалды қоса талдау жасау арқылы бұл ... ... бір ... ... ... ... ... екі мағыналы бөлікке бөлінген талдау кезінде
бақылау нәтижесінде жинақталған ... осы екі ... ... ... ... жүйеде жүргізіледі.
Мәтіннің бірінші бөлімі бойынша жұмыс
|Мұғалімнің сұрақтары: ... ... ... ... қар ... не ... Қар кетті. ... Көк ... не ... |2. Қылтыйып көк те көріне бастады. |
| ... ... ... ... ... ... ... не айтылған? |3. ...... ... ... ... қалықтап ұшып, қанатын кең |
| ... ... ... ... ... неше | ... сөз ... |4. Үш ... сөз ... |
| |а) ... кетуі; ә) шөптің шығуы; |
|5. Қар қалай ериді? |б) ... ... |
| |5. Күн ... жыли ... |
| ... қар қатты болғанымен, түс |
| ... ... Қар асты тола су. Су |
| ... ... құяды. Жылғадағы су |
| ... ... |
| |Үй ... мен ... қар |
| ... ... Тек шұңқырлар мен |
| ... ғана ... ... қар |
| ... ... күн батады. Су |
| ... жұқа мұз ... ... ... ... бойынша жұмыс.
|Мұғалімнің сұрақтары: ... ... ... ... неге ерте оянды? |1.Ауылдың көшесін дүрілге толтырып |
| ... өтіп ... |
| | ... ... әжесі керемет ... ... ... тракторлар|
|көктем-нің келуін қалай түсіндірді? |керуенін нұсқап: Әне егіншілер |
| ... ... ... көктемнің |
| ... ... ... ... керемет көктем | ... ... |3. ... жер ... егін |
| ... ... ... көктемгі | ... ... ... | |
| |4. Күн ... жер дегдиді. Көктем |
| ... ... жер ... егін |
| ... Бидай, арпа, сұлы, жүгері |
| ... ...... дақылдар. Ауыл|
| ... ... ... алма, |
| ... шие, |
| ... ... ... ... Көктемді неге “керемет көктем” |Ал бақшаларына қияр, ... ... ... ... ... сәбіз, пияз, қауын, қарбыз |
| ... ... ... ... |
| ... ... |
| | |
| |5. ... күн жылынып, жер |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ұшып ... ... жер |
| ... егін ... Ауыл ... |
| ... ... ... ... ... ... ... |
Міне, осылайша, оқушылар мәтіннің әр ... ... ... жинақтаған мәліметтерді бейнелейтін бүтін тілдік компоненттерді
(өзара байланысқан сөйлемдер тобы) біртіндеп біріктіреді. Әр ... ... ... ... ... ... ... әр бөлікке
кіріктірген соң, оқушылар кеңейтілген әңгіме мазмұнын ... ... ... ... ие болады.Мәтіннің әр бөлігі талданған соң,
әңгімені қайта оқымай, бүтін ... ... ... ... ... шығу ... жұмысының мұндай түрі оқушыны дәл, ... ... ... сөйлемдерді дұрыс құрастыра білуге жаттықтырады, тіл
стильдерінің ... ... ... біліп, қолдана білуге
төселдіреді.
Тұжырымдағанда, жазу ... ... түрі ... дәл, ... ... дағдыландырып, сөйлемдерді ... ... ... мәтін құрастырудағы тілдік құралдардың ерекшелігін ажыратып,
қолдана білуге жаттығады. Ал әр ... ... ... ... ... ... мәтін құру оқушылардың сөздік қорын
молайтып, байланыстырып жазу дағдыларын қалыптастырады, ойлау ... ... ... Мазмұндама жаздыру.
Мәтін құрастыру жұмысының ең қарапайым түрі – ... ... ... даяр ... бойынша жұмыс жүргізеді.
Әдістемелік әдебиеттерде мұның мынадай түрлері ... ... жуық ... ... ... ә) ... ... б) мәтіннен
цитата немесе эпиграф келтіре отырып мазмұндау; в) берілген мәтінге өз ... қоса ... ... қоса ... мақсатта, әр түрлі жазба
әдеби тіл стильдері бойынша мазмұндама жүргізуге де ... . ... ... ... негізі қатысымдық бағыттағы жаттығулар
болу қажеттігін айтады. (28,24(
Мектеп тәжірибелерінде мазмұндама үшін көлемі ... ... ... ... 2-3 рет ... оқып беру ... ... Сондықтан
оқушылардың жұмыстарында мәтінді ... ... ... фразаларды
«көшіріп» бере салушылық жиі ұшырайды. Бірсыпыра оқушылар мәтіндегі ... ... ... ... ... ... ... алмай, оларды
байланыссыз тіркей салады.
Олай болмау үшін мазмұндама жүргізуден бұрын: мәтінді түсініп ... ... ... ... бөліп, оған тақырыптар беру, жоспарын
жасату, тілін талдау, мәнерлеп оқыту тәрізді ... ... ... жазу ... мәтінде барды қайталау болмай, нағыз шығармашылық
жұмысқа айналады. Бұл тұрғыдан мазмұндама жүргізудегі мәтінді оқып ... ... ... есте қалғанын қайта жаңғырту амалдарын қарастырамыз.
Тәжірибеде жазбаша қарым-қатынаста мынандай жағдаяттар жиі кездеседі:
мәтіннің кейбір бөлімдерін оқушы ... ... ... ... ... мәні бойынша емес басқаша қате түсінуі мүмкін. Мәселен,
бұл құбылысты Б.С.Мучник «Речь идет не о любом ... в ... ... ... быть вызвано, например особой сложностью содержания,
и не об отсустсвии понимания (нолувом понимании, не понимании), а ... ... том ... ... в оттенках между замыслом автора ирезультатом
читательского восприятие, которое присуще каждому акту ... ... ... о ... и искаженном превратном понимании, понимании ... ... - деп ... [29,31]. ... ... ... негізінің бірі - жазушының мәтіні мазмұны автордың
мәні бойынша дұрыс қабылдау болып ... ... ... ... дұрыс қабылдау жазбаша сөйлеу әрекетінің жалпы ... ... ... ... ... ... сөздердің байланысы мен
мәнін игеру болап табылады. Сондықтан қабылдау түсінумен байланысты. Оны
Б.Мучник: «Однако, мы ... ... ... ... не разрывно с
понимнием, т.е. восприятие именно смысла текста, смысловое восприятие», -
деп көрсетеді [29,47].
Мәтін мазмұнын ... ... ... бір жалпы заңдылығы – сөйлем
құрылымының стилистикалық жағынан дұрыс ... яғни ... ... ... ... ... ... сөйлемде дұрыс қабылданады. Ал
стилистикалық жағынан дұрыс құрылмаған сөйлем ойды қабылдауда ... ... ... түсінбеу әрекетін Л.В.Щерба “кері әсер
ететін тілдік материал” деп атап : ... ... ... ... и совершенно еще не оценена в языкознании”, - деп ... ... біз ... ... ... ... ... былайша
көрсетуге болады:
Кесте №5. Мәтінді қабылдау жүйесі.
Бұл кестедегі соңғы ... тобы ... ... ... ... ... ... болады. Яғни тілдік деректердің
негізінде қабылдаудың ... ... ... ... және ... ... табылады. Өйткені мәтінде ... ... қате ... үшін тілдік деректермен арнаулы жұмысты жүйелі жүргізудің
қажеттілігі келіп шығады. Бұл ... ... ... ... мәтіндері,
жазба жұмыстары талданды, ұғымдық қателер белгіленеді.
Мәтіндегі қате ұғымға әкелетін сөйлемдерді біз зерттеуімізде екі топқа
бөліп ... 1) ... ... жеке сөздің мәнін түсінбеуден
туындайтын; 2) жазушының сөздерді бір-бірімен байланыстырып, ... қате ... Ал бұл екі ... әрі қарай бөлшектеуді мына сызба
арқылы нақтылауға болады:
Қорыта келгенде, оқушылардың жазбаша сөйлеу әрекетін дамыту үшін
мәтінді түсініп оқу арқылы автордың мақсат ... ... ... ... икемділігі мен дағдысын қалыптастыруға болады. ... ... ... ... сүйенеді.
Мазмаұндау оқыту үдерісінде ерте басталады. Жазбаша мазмұндаманың түпкі
мақсаты мәтінді өз сөзімен түсінігінше ... Бұл ... ... ... ... ... ... атқарады. Сондықтан ең алдымен
оқушы мәтін мазмұнын түсініп игеру ... Ол үшін ... ... құрамын игерген сол сөздердің мәтіндегі бір-біріне байланысына
мән беріп, грамматикалық ... ... ... әр сөйлемнің
мәнін түсіну арқылы мәтін мазмұнын игереді. Соңынан жадына сақтап, талап
деңгейінде мазмұндайды.
Тұжырымдай келгенде, ... ... ... ... дұрыс
қабылдап ондағы негізгі ойды жақсы ұғыну үшін оқу ... ... ... ... Мұндай жұмыстар оқылатын материалдардың
сипатынан, оқушылардың жас ... ... ... ... дәрежесіне байланысты іріктеледі. ... ... ... ... ... үшін ... мынадай жұмыстар ұйымдастырылады:
1. Мәтінді қабылдауға дайындау.
2. Мәтінге байланысты сөздік жұмысын жүргізу.
3. Мәтінді оқу.
4. Мәтіннің жоспарын жасау.
5. Мәтіннің мазмұны бойынша шығармашылық ... ... ... ... жазу.
Тіл стильдерін үйрету мен жаттығу ... ... ... ... ... Онда жалпы мазмұндама алудың
ұстанымдарын сақтай отырып, оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... қиындық келтіретін жұмыстың бірі – ол
мәтіннің стилін өзгертіп мазмұндау болып есептеледі. Ол үшін ... ... ... ... білімі, дағдысы болуы шарт. Мәтіннің стилін
өзгертіп жазуды стильдік талдаудан бастаған жөн. Өйткені, сол ... ... ... оның ... ерекшеліктерін білген оқушы ғана оны
өзгертіп жаза алады. Сонымен ... ... ... ... ... немесе оқушылардың түсінігіне қиын сөздер мен
тіркестері түсіндіріліп, даярлық жұмысы жүргізіледі. Кейде мазмұндауға өте
шағын ... ... ... ... ... ... болатындай
түрі алынады.
Тұжырымдай келгенде, мазмұндамаға стильдік талап қоя ... ... оның ... ... ... ... білуге дағдыландырады. Сол арқылы тіл мәдениеті артып, сауатты жазу
мен сөйлеуге дағдыланады.
Шығарма жаздыру. Шығарма – белгілі бір ... өз ... ... ... ... болады: саяси, ғылыми, көркем әдеби,
публицистикалық т.б. Қоғамдық ... мәні бар, ... ... ... газет-журналдарға жазылған кіші мақалаға дейінгі еңбек
шығарма деп ... Сол ... ... ... ... тілі әдебиетінен
орындайтын шығармашылық жазба жұмысы да шығарма делінеді.
Шығарма – мектепте орындалатын өте жауапты да күрделі жұмыс. ... ... ... ... жеткізе алуын, тәлім-тәрбиелік
және қабілет шамасын байқататын жазбаша түрдегі ой еңбегі.
Қазақ тілі мен әдебиетінен орта ... ... ... ... «8-10-сынып оқушыларына жаздыратын шығарма түрлері тарихи
курс мақсатына лайық тақырыптық (талдау), ... және ... - деп, үш ... ... көрсетілген [31, 6].
Бұл пікірлерге негіздеп, жазбаша тілді дамыту үлесін оқушы шығармасы
тақырыбы мен мазмұнына ... ... ... ... ... көркем әдебиет туындылары бойынша шығарма;
2) оқушының өз іс-әрекеті және қоршаған орта жөніндегі шығарма.
Жоғары сыныптарда жиі жазылатын ... ... ... ... ... Оған көркем әдебиет кейіпкерлерінің
образдарын ашуға және оның маңызын талдауға байланысты ... ... ... бір ... ... ... ... бір көркем
шығарманың өзіндік ерекшелігі мен мәні, жазушы ... мен оның ... ... ... ... ... ... тарихындағы орны,
белгілі бір ақын я жазушының өз кезеңінде қазақ ... ... ... ... ... жайындағы шығармалардың дені мектеп бағдар-ламалық
материалдарды қамтиды. Сол ... ... ... ... оқулық
аясынан онша көп ... ... ... жазбаша шығарма жазуға
жаттықтыру осй түсініктеріне де байланысты жүргізіледі.
Оқушының ой, іс-әрекеті: басынан кешкен ... ... ... ... ... мен ... олар ... алған әсері, табиғат
пен тұрмыс жайындағы ой-пікірлері, арман-қиялы т.б. қамтиды
Мектепте оқушыларды шығарма жұмыстарына төселдіру ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшелігін
жете меңгеруді талап етеді. Өйткені оқушылардың жазба жұмыстары олардың
шығармашылық ... ... ... ... жұмыс оқушылардан
біріншіден берілген тақырыпты ашу үшін ... ... ... ала ... ... жиналған материалды тақырыптық ерекшелігіне
сай дұрыс және жүйелі түрде орналастыруды, үшіншіден материалды әдеби ... ... ... ... бұл аталған дағдыларды қалыптастыру мақсатында дайындық
жұмыстарын дұрыс жүргізуі тиіс. Демек оқушылар оқыту үдерісінде:
1) ... ... ... ... ... таныс, оқушылардың
қызығушылығын тудыруы;
2) берілген тақырып бойынша қамтылатын ... ... дәл ... ұсынылған тақырыптың негізгі идеясын ашудың нақтылы жолдары
көрсетілуі ;
4) ... ... ... ... ... ... да ... (газет, журнал т.б.) алынған материалдармен толықтыру
икемділігіне қалыптастырылуы;
5) ... ... ... сай ... ... ... ... өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне т.б. бақылау ... ... ... ... сай ... жазу үшін ... да ... материалдар мен мәліметтерін пайдалана білуге жаттықтырылуы тиіс. Ең
соңында, оқушылардың алғашқы жұмыстарындағы ... ... ... ... ... алынып, кемшіліктерді түзету жолдарын үнемі
көрсетіліп отырса, ... ғана ... ... ... ... ... Оқушылардың әдеби тіл стильдеріндегі мәтін бойынша
жазбаша сөйлеу әрекетін дамыту әдістемесі
Біз мәтіндердің қатысымдық тілдік ерекшелігіне қарай ... ... ... мәтіндері бар екендігін айтқанбыз. Мәтіннің хабарлау түрі
белгілі бір уақытта болған себеп-салдарлық ... ... ... ... Бұл да көркем әдеби жанрына жататын әңгіме сияқты
сюжеттер ... ... ... мәтінінде персонаждардың (кейіпкерлер)
іс әрекеттері, олардың арасындағы диалогтар келтіріледі.
Тағы бір ерекшелігі: мұнда ең ... ... мен ... ... ... бұл ... зат есімдер мен етістіктер молынан
кездеседі.
Хабарлау мәтінінде сипаттау мен пікір айту ... ... ... ... ... ... сипаттауға жатса,
себептік негіздер, ой ... ... ... ... келсек, мұнда кейіпкерлер болмайды. Табиғат
көріністері, заттар мен ... ... ... ... ... қасиеттері жайында сөз болады. Сондықтан бұл мәтінде сын есімдер
молынан пайдаланылады.
Мысалы ... ... ... ... ... еңбегінен үзінді
келтірсек:
Күн батарда
Сәулесі шашыраған қызыл күн қып-қызыл ... ... ... ... ... ... ... қыстырылды. Ол жер дүниеге шашылған алтын нұрын
қалтыратып, асығып жинай бастады. Қызыл ... ... ... ... жасыл жердің сұлу жүзі құбылып, демде мың түрге түсті. ... ... ... ... қою жасыл қалың шөп дүниені қаптаған жасыл
тәрізденеді. Алтын нұрының ақырғы шуақтарын аспанға шашыратып, ... ... ... екі араға ақырын ғана жылжып жоқ болды.
Ойы, қыры, даласы жап-жасыл болып тұтасқан жердің жүзі енді жасыл емес,
қара көк ... Қара көк ... ... ... ... ... (С. ... осындай көркем әдеби сипаттаумен қатар өте дәлдікті қажет ететін
ғылыми, іс-қағаздық сипаттау мәтіндер кездеседі. Мұндай сипаттау мәтіндері
де ... ... ... ... ... ... ауызекі баяндайды, мазмұндамалар мен сипаттау шығармаларын жазады.
Мысалы: “Мектеп бағында”, “Біздің сынып”, “Күзгі орманда” т.б.
Оқушы тек затты ғана ... ... ... ... ... (“мысалы, шаңғыны қалай жасадым”). Сипаттаудың өзіне ... ... ... мен ... ... сюжеттің
жоқтығы: оның композициялық құрылысымен заттар мен құбылыстарға жүргізген
бақылаудың нәтижесі анықтайды. Мысалы, “Көктем” тақырыбын жазу ... ... күн ... қар ... ... су аға ... одан әрі қарай
жалғаса береді. Яғни бақылаудың бірізділігі ... ... ... деп – бір ... ... ... мақсатында,
мысалдар, салыстырулар, ойлар келтіру арқылы жаңа ой қорытындыларын ... ... ... айту – ... қиын ... пікірлеу мәтіннің жүйесі мынадай: ... ... ... ... Міне ... ... ... сыныптарды әдебиеттік
шығармалар, ғылыми мақалалар жазылады. Ең ... ... ... ... ... ... ... ұсынылған болжам тәжірибеде дәлелденеді
ме, жоқ па сол туралы ой қорытындысын жасайды. Мысалы, жетінші ... ... С. ... ... ... шығармасынан мысал келтіреміз.
… Туған елге құстар ұшып келе ... ... ... қызу ... Бірі ұя ... ... жұмыртқа басуға кірісті, үшіншілері
балапандарына тамақ тасумен әуре. Олар өсімдіктерге зиянды құрт-құмырсқамен
қоректенеді. Сөйтіп құстар ... ... ... келтіреді. Сондықтан қанатты
достарымызды сақтауымыз керек. Олардың ұяларын бұзбаңдар, балапандарын
өлтірмеңдер!
Қайраттың бұл шығармасында пікірлеу элементтері бар ... ... ... ... ... келтіретіндігі) және дұрыс ой қорытындысын
жасаған (ұяларын бұзбаңдар, балапанын өлтірмеңдер). Пікірлеу мәтіні жайында
көрнекті ғалым Т. А. ... ... ... ... развитие связной
речи, учитель предусматривает упражнение различных типов и оргнизует
обучения ... ... и ... ... ... мынадай ерекшеліктер тілдің функциональды стильдік
ерекшеліктері бойынша игертіледі.
Яғни, оқушылар ... ... ... ... әсіресе стильдік мән
беретін синонимдердің қолданылу жолдарын түсіну тиіс. Бұл ... ... ... ... меңгертіледі. Дәлірек айтқанда, оқушылар
мәтіндегі сөйлемдердің нәзік реңдерін аңғартуға мүмкіндік алады. Бірақ жеке
сөзді орынды қолдану оқушының ойын ... ... ... ... ауызша
немесе жазбаша мәтінде стилі туралы мәлімет бере алмайды. ... ... ... ... оқушылар функциональды стилистика белгілі бір ... ... ... ... ... ішкі және ... ... айту формаларын үйрету қажет етеді.
Қазіргі бағдарламада стилистика байланыстырып ... ... ... жеке ... тұтас қарастырылып, концентрлі ... ... ... сөйлеуді дамыту сабақтарында мәтін
туралы түсінік, оның синтаксистік ... ... оның ... ... етілсе, мәтінді функциональды стильді өтпей толық игерту
мүмкін емес. Стиль туралы түсінік мектепте оқытылатын тіл ... ... ... оның ... тыс (экстралингвистикалық)
жағдайға қатысты жағын ескермеуге болмайды. Ол мәтіннің (ауызша не жазбаша)
мақсатын және қатынас құралы ... ... ... ... ... ... мәтіннің стилін дұрыс түсіну үшін оның не үшін, қандай мақсатпен ... ... ... ... ... қате ... ... талапқа сай келеді.
Дағдыны оқушы бойына қалыптастыру үшін, алдымен олар стиль түрлерінің
өзгешелігін ... ... ... ... ... дағды қалыптастыру
үшін мына мәселелерді еске алу шарты ... ... ... ... ... үшін ... қатынас құралы ретінде қолданылу аясына
қарай бөлуге үйрету. Айталық, ауызекі сөйлеу стилі жеке ... ... ... ... ... көрініп тұрса, ғылыми көркем әдебиет, іс-
қағаздарын, публистикалық стиль қоғамдық сапа ... ... ... ... ... сөйлеу стилін бір бөлек, өзге стильдерді
кітаби жазба стиль деген атпен өз алдына айтамыз.
Оқушыларға ... ... ... түсіндіруде диалогты мәтіндерді
аламыз. Ондағы сөйлемдердің ауызша ... ... ... ... ... ... ... оларды мағына кем-кетігі
дауыс, екпін-ырғақ ым-қимыл әрекетірмен толықтырылатындығы түсіндіріледі.
Ал кітаби стиль ... ... ... түрде қолданылатындықтан,
ауызекі сөйлеу стиліндегі дауыс, екпін-ырғақ, ым-қимылдар аңғартатын мән-
мағыналардың бәрін ... ... ... үшін ... барынша толық,
тыныс белгілері дұрыс қойылып, мүмкіндігінше ойдың айқындылығын сақтауды
қажет ... ... ... ... ... лайық жазылатын әдеби тіл
үлгісі болып ... осы ... ... ... ... стилі мен кітаби
стильдің тілдік өрнектерінің ... ... Бұл ... ... ... сөйлеу стилінен ерекшелігін ... ... ... ... ... ... стиль көркем әдебиет, іс-
қағаздары, ғылыми публистикалық ... ... ... ... ... ... тіл өрнектері әр түрлі болып келеді.
Кітаби стильдерді оқушыларға анықтап түсіндіруде көркем әдебиет стилін
ғылыми, іс-қағаздары стилімен салыстыру ... ... ... ... ... ... ... ғылыми және іс-қағаздары стиліне бір-
біріне өте жақын әрі ұқсас. ... іс ... ... тек ... ... көркем әдебиет стилі әрі хабарлау, әрі адамға әсер ... ие. ... ... ... тек ... мен ... нақтылы дәлелдермен
анықталса, көркем әдебиет стилі нақтылы образ арқылы, мәнерлі сөз ... ... ... ... ... ... ... белгілері: 1)
дерексіздік-нақтылық; 2) образдық ... 3) ... 4) ... Бұл ... ... іс ... ... стилге тән болса, екіншілері әдебиетке
тән. Міне, мәтінде жан беретін стилистиканы оқыту ... ... ... ... ... ... оқушылар 5-6-сыныптарды функционалды стильдің барлық
түрін оқиды. Мұнда оқушылар стиль түрлерін, олардың ерекшеліктерін айырып,
тілдік ... ... ... ... төменгі сыныптарда танысқан мәліметтерін
кеңейтіп, өздерді де әртүрлі ... ... ... ... Ал ... ... ... оқытылады.
Сондықтан 5-8-сыныптарда жазба стильдердің тілдік құралдары оқылып
отырылған бағдарламалық материалдар ... ... ... ең тиімді әдісі – үлгілер көрсету мен шығарма-
ларды ... ... ... ... ... ... ... алтын күз! Бұл не ғажап! Айнала мүлде өзгерген. Тал-терек алтынға
малынғандай. Сары шәліге оралған келіншектей құлпырды. Тек ... ... ... өңін ... ... Бақтағы күздік алмалар пісіп, уылжып
тұр. Үзіп ... бал ... ... ... ... ... Аңқыған иісі
танауыңды жарады. Бақшада сары қауын, көк ала қарбыздар теңкиеді. Қарбызға
пышақ ұшын сәл ... ... қақ ... Іші қып-қызыл болып шыға
келеді. ... ... ... ... ... ... кемедей жүзіп
комбайндар жүр, олар алтын дән бастыруда. Күз – жыл бойғы еткен еңбектің
көрсеткіші. ... ... ... ... ... жылдың төрт мезгілінің бірі. Бұл мезгілде жер шары өз орбитасының
күн мен ... ... ... ... күннің қысқа тоқырау нүктесіне
дейінгі аралығында болады. Әдетте, ... ... ... күз айлары болып
есептеледі. Күзде күн суық, көлдер мен өзендер тартылады. ... ... ... ... Күн ... ... Жыл қыстары тізбектеліп,
жылы өлкелерге ... ... ... ... (іс ... ... 21 ... күні, сағат 10-да мектеп мәжілісханасында жаңа жыл
мерекесіне арналған ертеңгілік болады. ... ... ... ... ... үлкен мерекелік ойын-сауық. Ертеңгілікке 3-сынып
оқушылары шақырылды.
5-6-сыныптарда стильдермен ... ... ... емес ... ... арқылы жүргізілуі тиіс, әсіресе, мәтіндерді жетілдіру:
сөйлемдегі сөздерді ... ... ... ... ... де
балаларға стиль туралы мағлұматты тереңдете игерту үшін функциональды
стильдер бойынша ... ... ... ... тіл стильдері бойынша жазбаша тілін дамыту үшін,
жазбаша стильдердің ... мен ... ... ... ... әр тіл стильдердің ерекшеліктері бойынша жүргізіледі.
3.1. Ресми ... ... ... ... тіл ... тән ... қолданысымен ерекшеленеді:
- жоғары тәртіппен (регламентпен) сөйлеуге белгілеген тілдік
қолданыстар;
- мазмұнды баяндаудағы ресмилік;
- сөздер тек ... тура ... ... ... ... сөйлеушінің жеке көзқарасы мен пікірінсіз тек
дәлдік пен нақтылық сақталады.
Ресми тіл екі үлкен ... ... ... және күнделікті
істер. Ресми-құжатты – дипломатия тілі (дипломатиялық актілер) және заңдар
тілі деп бөлінеді. Ал күнделікті істер тіліне – ... ... және ... ... ... ... ... көрсетуге болады:
№6. Ресми стиль жанрлары.
|Ресми стиль ... ... | ... істер |
|Дипломатия тілі | |Заңдар тілі | ... тіл | |Іс ... ... тіл ... бұл түрі ... бір ... ретінде
қолданылады. Ресми стильдің халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігінде, қарым-
қатынасында маңызды роль атқарады. Яғни, бұл ... ... ... ... ... ... Сондықтан ресми стиль адамзаттың қоғамдық
өмірінің жоғарғы ... ... ... ... ... ... болды.
Ресми іс қағаздарының тілдік құралдарды қолданылуы да өзіндік
ерекшеліктері бар. Мысалы, құжаттар ... бір ... ... ... ... ... ала ... үлгісі болады. Бұл ... ... ойын ... жеткізу тәсілдері мен сөйлем құру реңктерін
анықтайды. Мысалы, анықтама құжаттарында: «Осы анықтама талап еткен ... ал акт ... «бір ... ... ... «акт
тапсырушы», «акт қабылдаушы», «біз қол қоюшылар», «қабылдап алдым» деген
штамп сөздер кездеседі.
Ресми стильдік екінші бір ... ... ... өте ... ... стильде көбінесе лексикалық жағынан ауыспалы мағынада
қолданылмайды, қолданылса да өте сирек қолданылады. ... ... де аз ... ... жағдай ол ресми хабардың
сипаттаушы емес, хабардың әсерін арттыру үшін ғана қолданылады.
Ресми стильдің грамматикалық ... ... ... ... ... айқын көрінетін стильдің түрі болып табылады.
Құжаттар немесе іс қағаздар, баяндау немесе хабарлауға байланысты ... ... ... ... ... бұйыру, шақыру,
үндеу т.б. мәнінде болады. Мысалы: орындалу ... баса ... ... ... Әсіресе сөйлемнің баяндауышы немесе
етістіктің өткен шақ формасында жиі кездеседі. Көбінесе іс ... ... ... ... ырықсыз етіс түрлерінде кездеседі.
Іс қағаздар стилінің немесе ресми ... ... ... ... бар. ... мәтін тұжырымды, қысқа белгілі бір баяндау
мазмұнынан гөрі, тілдің қатысымдық ... жиі ... ... ... ... қолхат т.б.
Мәселен, мемлекеттік директивалық шешімдерді басқару іс ... ... ... тарихи құжаттардың тілдік ерекшелігі айрықша.
Мұндай іс қағаздарда қоғамның даму тарихы жайы жазылады да, ... әр ... ... ... іс қағаздарының да алатын орны
бар.
Ресми қарым-қатынаста лексикалық сөз ... ... ... ... ... құралмайды (жазылмайды) және бағытталады
(жіберілмейді), үкім хабарланады, бетке ... ... ... ... ... мына ... ... бір құжатты ғана таңдап қолданылады:
тілекке жету (пенсияны сұрап алу), қол қою, ... ... ... қабылдамау т.б. Кейбір құжаттар мазмұнға құрылмайды, олар анкеталық
сұраққа жауап беру, сан (цифр) арқылы кесте мәлімет т.б.
1. Анкета. Бұл әдістің трафаретпен ... ... ... да
бар. Біріншіден, синтаксистік ұйымдастырылуы бірдей емес. Анкетада сұрақтар
ерте дайындалады. Осы сұрақтар мен ... ... ... ... ... ... Олар ... формада болады. Анкета вертикальді
орналасады.
2. Кесте. Бұл ... ... ... ... форманың бірлігі, бір
құжатта әр түрлі мәтіннің ... ... ... ... сөйлеумен
байланысып кестелік материалмен түсіндірілуі мүмкін. Ал ол ... ... ... ... ... ондағы хабардың мазмұнын
анықтайды. Мәтінмен формаланған түрлі ... ... ... ... ... ... басты амалы болып табылады.
Қызмет сөзінің өзі құжат немесе құжаттың бір түрі екенін көрсетіп тұр.
3. “Қызмет құжаты” түсінігі мыналарды ... ... және ... ... ... шешімдер, бұйрықтар).
2. Әкімшілікті ұйымдастыру құжаттары (жоспар, ереже,
акт, хаттама, есеп беру).
3. Еңбектердің жеке ... ... ... ... ... ... құжаттар
5. Есепке алу құжаттар (мемлекетаралық іс қағаздар).
4. Құжат мазмұны. Құжат мазмұны – оның жауапты бөлігі болып ... ... ... ... ... ... болу ... Ол құжат
ретінде құбылыс, оқиға, деректерді анықтауға қызмет етеді. Дәлсіздік, ... ... ... ... ... оның заң ... күшін
әлсіретеді.
Құжат қысқа әрі нақты жазылып, кейбір “шындығында жұмыс істейді” т.б.
білдіретін және т.б. ... ... ... ... мен
эпитет, метафора, гипербола қолданылмайды.
Құжатта айтылғанда сұрақтарға ешқандай ... ... ... бәрі ... ... ... ... бір азаматқа жұмыс орнына
анықтама берілетін болса, онда қайда және қандай ... ... ... ... Егер ... да бір ... ... алғыс
жариялау туралы бұйрық шықса, онда ... ... ... жағдайда
мадақтауға ие болған еңбегі көрсетілуі тиіс.
Мазмұнның түсініктілігі – құжаттағы барлық ойдың ... ... ... ... ... адамның оңай түсінетіндігін білдіреді. Ұзақ
көп цифрын, есімше, көсемше тіркестерінен аулақ болған жөн. ... ... ... ... ... қоя білу ... қағаздарын жүргізу әкімшілік және жалпы болып бөлінеді. Әкімшілік іс
қағаздарын жүргізуге мекеме қызметінде бұйрық беру және оны ... ... ... ... ... ... ... ұйымдары және ведомоствоға қарасты мекемелерде
қолданылатын құжаттар ұйымдастырушылық – бұйрық беру құжаттар деп аталады.
Бұларды ... ... үш ... бөлуге болады.
1. Ұйымдастырушылық (ереже,
жарлықтар, нұсқаулар).
2. Бұйрықтар ... ... ... ...... ... шолулар, түсіндірме
хаттар, тізімдер т.б.)
Міндет, белгіленуі , ... ... ... фактілерді, оқиғалар мен
құбылыстарды тіркеу (акт, есеп, хаттама) ... ... бір ... ... ашық хат, жеделхат) отыратын құрал ретінде де қолданылады. Қызметтік
құжаттар – ... ... сол ... жауапты адамдар атынан, ал
дербестері жәке азаматтардың атынан (өтініш, шағым) жазылады.
Іс қағаздар мен құжаттардың ... ... ... Мысалы:
1) Жеке іс қағаздарының авторы сол құжатты (хаттар, арыз, өтініш,
шағым) құрастырған адамдар, қол ... да осы ... ... ... ... ерекше белгілері болуы мүмкін. ... ... ... деп ... Бұл ... ... ... тездігін, почта жіберудің ретін анықтайды.
Құжаттар құпиялығын анықтайтын шрифтер (белгілер) ... ... ... болмайды” деген түрлерге бөлінеді. “Шұғыл” белгілі құжаттар
арқылы жіберулі ретін білдіреді.
3) Құжаттар мазмұнына қарай дербес және ... ... ... ... ... ... ... болады. Мазмұны жағынан
дербес құжаттарға: қаулы, шешім, бұйрық, ... ... ... ... ... түсінікті болу үшін бас тақырыбы оның ... оны ... ... ... ... ... ... жеңіл тиеді. Басқа тақырыбы бар құжаттар іс
қағаздарын тіркеуге ... ... ... ... ... үшін ... сөйлеу мәтін
құрастыра білуге жаттықтырылады. Ең алдымен, оның тілдік құралдары туралы
мәлімет оқытылып отырылған тілдік материалмен ... ... ... ... ... ... беруде, етістіктің модальдық құрылымының
қолданылу ерекшеліктері ресми стильдегі ... ... ... мәлімет беріледі. Мәселен,іс қағаздар тілінде барыс септіктегі
етістік құрамды сөздің ... ... ... ... ... бар. Біріншіден, іс құжаттар тілінің қызметтік аясына құқықтық
қатынастар ... ... ... ... ... байланысты іс
құжаттарының стильдік бағыты отбасы қарым-қатынасындағы, ... ... және ... ... жауапкершілік пен
міндеттілік мәнде ... ... ... ... ... ... ережелер, жарғылар негізінде,
сондай моральдық-этикалық ұйғарымдар мен ... ... іс ... ... тілдік құралдарына жеке адам
тіліндегі ерекшеліктер тән емес. Ресми іс жүргізу ... ... ... ... ... ...... санамен сәйкеседі.
Соған орай, басқару тілінің стильдік белгісі, бағыты, бұйрық, ... ... ... ... ... сөйлем құрылымы да осы
ерекшеліктерге сәйкес ... ... ... ... орай ... ... ... сөзді күрделі етістік баяндауыштар тұрақты
қолданылады.
Жазбаша тілде, көркем шығармаларда аса көп кездесе ... ... іс ... ... ... ... молынан қолданылатын, іс қағаздар
тіліне тән стильдік сипат алған модальды күрделі баяндауыштар ... ... ... берік орын алған. Мысалы, іс қағаздар стиліне тән ... ... ... ... мәнін ашып көрсету үшін –уға тиіс,
-уға міндетті, -уы керек, -уі мүмкін ... ... ... ... ... ... оқулығында құрама баян-
дауыштардың құрамындағы сияқты, секілді, тәрізді, керек, тиіс ... есім ... ... ... ... ... ... әр түрлі көзқарасын білдіру үшін жұмсалатындығын көрсетеді
[33].
Х.Неталиева қазіргі қазақ тіліндегі –у тұлғалы ... ... ... сөз ... ... ... жөнінде былай дейді: “-у ... ... ... ... ... ... жиі қолданылады.
Олар: керек, керек емес, үшін, тиіс, мүмкін, қажет т.б. –у ... ... ... сөз ... бірсыпырасы
(міндеттілікті) керек, қажет, тиіс т.б. ... ... ... ... ... ... раймен байланыстыра қарады,
-у тұлғасы кейбір ... ... ... ... райы және ... деп ... ... модальдық категория жасайтынын айта отырып, оның
екі тәсіл арқылы жүзеге асатынын атап көрсетті:
1) –у тұлғалы сөзбен ... ... ... ... ... тіркесі
арқылы. Аталған құрылым, негізінен, қажеттілік пен мүмкінділікті
білдіреді;
2) барыс септігі –у ... мен ... ... модаль сөздерінің
тіркесі. Мұндай құрылым қажеттілік пен қимылдың ... ... ... ... [35].
Ал мұндай мағынадағы қажеттілік, міндеттілік іс қағаздар стиліне жүйелі
қолданылатын грамматикалық бірлік деп тануға келтірілген ... ... ... ... ... ... үзінді келтірейік: “Нотариустың
құжаттары заңдарда белгіленген тәртіппен міндетті түрде мемлекеттік архивке
тапсырылуы тиіс”. “Егер азаматтар және ... ... ... өз ... ... ... асыра алатын болса, прокурор оны
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... құрылымдары субьектінің қимыл-әрекетінің ақиқат-
шындыққа қатынасы жөніндегі көзқарасын білдіреді. Ал қимылға ... ... ... ... заңды. Ал іс қағаздар тілінің
синтаксистік құрылымдардың қолданылу қызметінің бағыты, негізінен, бұйыру,
әмір ету, үкім ... т.б. ... ... ... ... ... ... құрылымдар іс қағаздар тілінің
ерекшеліктеріне тән қасиетке ие болады. Мәселен, іс қағаздар ... ... көп ... оның функционалдық қызметімен байланысып жатқан
ерекшелік деп айта отырып, -уға керек, -уға тиіс, -уға міндетті тұлғаның
синонимдес ... ... ... ... білдіруі арқылы ресми
құжаттар бетінен жиі көрініс беруі іс қағаздар ... ... ... түрі ... ... ... ... құжатынан: “Келісім мезгілінен ... ... ол ... екі жақ ... 15 жұмыс күн бұрын жазбаша
хабарлау керек”.
Телефонхаттан үзінді: ... кіру үшін жеке ... ... ... керек”.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінен үзіндіде: “Қылмыстар
жиынтығы бойынша тағайындалған қосымша жазалар ... ... ... ... ... жағдайда түпкілікті қосымша жаза осы кодекстің жалпы
бөлімінің сол жазалау түрі ... ең ... ... немесе
мөлшерінен аспауы керек”.
Тұжырымдағанда, іс қағаздар тіліне тән жиі ... ... ... ... ... ... (соңында) келіп, бір
жағынан, мәтін мазмұнын бірнеше ... ... ... ... қолданылып, айтылар ойды хабарлау, түсіндіру, нақтылау, түйіндеу
секілді сан ... ... ... отырса, екінші жағынан, мәтінді тудыру,
дамыту, тиянақты түрде аяқтау қызметімен қоса, айтылар ойдың, іс-әрекеттің
міндетті түрде болуына қозғау ... ... ... ... ... байқауға
болады. Соған орай, бұл қайталама құрылымдар бүкіл мәтін бойынан кездесіп,
мәтін мазмұнын ... ... іс ... ... тән ... ... ... айналады.
Ал оқушыларға ресми мәтін құрастыра білу икемділігін арттыру ... ... ... ... ерекшеліктері туралы білім, сол сыныпта
оқытылатын грамматикалық форма мен ... ... ... нәтижелі
болады;
- ресми мәтіннің түрлерімен таныстыруда оның мағыналық, мазмұндық
мәніне орай жүрізіледі. Мәселен, ол ... ... ... ... ... ... анықталады;
- құжаттардың, іс қағаздардың мәтінінің тілдік ерекшеліктерін
тани білуге жаттықтыру ... ... ... ... қажет.
3.2. Ғылыми стильдегі мәтінмен жұмыстың әдіс-тәсілдері. Ғылыми стильдің
қолданылу аясы өте ... Бұл ... ... ... және әсер ... ... ... саналады. Қоғамда күн санап қаулап өсіп ... ... ... ... ... жаңа ... мен ... енгізеді. Ипотека, инвестор, тендер, фермер, ... ... ... ... пакет, акция т.б. толып жатқан жаңа
терминдер бұқаралық ақпарат құралдарының ... ... ... ... ... ... салада және оның жылдам ... ... ... ... жанр ... ... Мысалы, монография, оқулық, оқу
құралы, мақала, реферат, каталог, диссертация, анықтамалық,т.б. ... ... ... ерекшеліктер тән, алайда оларды біртұтас ғылыми-
техникалық стиль белгілері бойынша топтастырады.
Ғылым тілі ... 1) ... ... ... ... ... 3) ... қабаттар құрайды.
Ғылыми мәтінді құрайтын жалпы қолданыстағы сөздер ауқымы мәтіннің
қандай ... яғни ... ... ортаға арналғанына қарай
өзгеріп,түрленіп отырады. Мысалы: 1. Адам ... ... ... десе де ... 2. ... ұйым – өз ... ... ретінде пайда келтіруді көздейді; 3. Аң аулау үстем тап
өкілдеріне көңіл көтеретін, ойын-сауық, ... ... ... үшін ... бір көзі ... 4. ... ... Гиппократ: табиғат –
организмге дәрі, ал ... оны ... ... деп ... Келтірілген
мысалдардан философия, экономика, тарих, медицина ғылым ... ... ... ... сөздердің мазмұндық қолданысына қарап
түсінеді.
Қандай ғылыми еңбек ... ол ... ... әдеби тілде жазылуға
тиісті, бірақ ғылым саласына ... ... ... ... ... Әр сөз ... стильде өзінің лексикалық мағынасын сақтайды,
өйткені бейнелілік, көп ... ... ... тән ... емес.
Лингвистикалық ғылыми еңбектерде де термин көп қолданылады. Мысалы:
Мәтін
Акрехин – азоттан синтетикалық жолмен ... ... ... ... Суда еритін, сарғыш кристалды, ащы дәмді, ұнтақ таблетке
түрінде ... ... ... (қан ... бірі – ... организмінде өсіп-өне келіп, ол безгек ауруын қоздырады. Ал ... сол ... ... жол бермей тоқтатады...
Бұл мәтіндегі сөйлемдердің баяндауыш формалары үшінші жақ жіктік
жалғауымен келген, ... ... тән ... терминдер де көп алынған
және біріңғай сөйлем мүшелері арқылы бір затты әр ... ... бір ... бере кету тәрізді стильдік, дәлдік ерекшеліктер сақталған, ғылыми
стильге тән ... де ... ... ... ... ... ... зат пен құбылыс ғылыми
негізінде дәлелдеп, түсіндіруді қажет етеді. Ол үшін дұрыс ... ... ... ... мен тыңдаушыға түсінікті, дәлелді, тұжырымды болу
мақсат ... ... ... ғылым мәселелеріне бағындырыла отырып
пайданылады.
Г.В.Матвеева өз еңбегінде сөйлеу әрекеті ... ... ... ... ... 1) ... (фразаның айтылу факті); 2) иллокутивті
(фразаның әсері); 3) ... ... ... ... ... қажеттігін айтады да, мәтін прагматикасын былай ... ... ... следует понимать аспект функционирования языковых
единиц, выбор которых определяется ... ... ... ... учитывающего ситуативные условия акта общения
и принятые в данном функциональном стиле нормативные способы употребления
языка” [36, ... ... ... ... назар аударатынымыз – “иллокутивті мақсат
- өз ойын басқаның түсінгенін қалайтын мақсат”.
Автор ... ... жету үшін әр ... ... ... ... ... өз ойының дұрыстығын дәлелдеу үшін шындық
фактілерінің бағалануының әлеуметтік нормаларына сүйенеді, ал өз ... ... ... (статусы) бұл құбылыстың дағдылы, үйреншікті
екендігіне оқушының ... ... ... ... ... ... ... сенімділік, қостау мәнді әсер етеді. Мәселен, ол ... ... ... ... ... ... және ... жалғаулар арқылы
беріледі.
“Олай болса, біз неге өте таза жартылай өткізгіштік ... ... Ол үшін ... ... тәжірибе жасауға ғарышкерлерімізге
тапсырма береміз. Оның себебі мынада. Белгілі бір сапалы электрондық ... үшін тек ... бір ... ... ... ... ... Оны
алу үшін тек белгілі бір мөлшерде ғана қоспа қосуымыз керек”. Ал ... ... анық білу үшін ... ... ... өте таза
болуы тиіс.
Бұл үзіндідегі “біз” жіктеу есімдігі мен соған сәйкес ... ... ... ... көпше түрде келіп, әрекетке
әлеумет өкілдерінің кез келгенінің қатыса алатынын аңғартса, ... ... ... ... ... да бұл
нысандарды өзіне меншіктей алатындай етіп, яғни ортақтаса алатындай етіп
көрсетеді.
Жазба ғылыми мәтіндерде ... ... ... ... әсер ету межелерін өзектендіру үшін модальды семантикалы лексикалық
құралдар қолданылады. Оқиғаның болу ... ... ... ... ... және синтаксистік құралдар пайдаланылады да, ылғи да
басқа межелермен қабаттаса қолданылады.
“Егерде есеп беру информациясы тек қана ... ... ... онда басқару жүйесінің осы буыны ешқандай міндет атқармайды, бұндай
буынды алып ... ... ... ... ... ... ... Оларға қосымша оның кірістік басқару сипаттамасын да атап өтуге
болады”.
Енді ғылыми мәтіндерде жиі қолданылатын ырықсыз етіс категориясы туралы
айтсақ, ырықсыз етіс ... ... ... субьектісі арнайы
айтылмайды да, іс-әрекет нысанына бағытталып, ... ... ... айналдырады . Мысалы:
“Екінші кодалаушы құрылғы – каналдық ... ... ... ... ... ... дәлдігін жоғарылату үшін
қолданылады. Қосымша элементтер ... ... ... ... ... қосылып сол бөгеуліктердің әсерінен пайда болатын
қателіктерді жою үшін пайдаланылады. Мұндай кодалар ... ... ... ... деп ... айтылымда “қолданылады”, “пайдаланылады”, ... ... ... ... ... ... пайдаға асатынын,
аталатынын емес, осы әрекеттерді міндетті түрде адамның ... ... ... ... ... ... түсіріледі” деген ырықсыз етіс формасымен берілген іс-
әрекеттер ашық берілмесе де, оның адам әрекеті екендігі, ал ол ... ... ... ... ... де, ең ... мәтінді қабылдаушының да
қатыса алатынын көрсетеді.
Тұжырымдай келгенде, ғылыми ... ... ... құрылымдық
ерекшелігі болады. Біріншіден, мәтіннің мазмұны нақты, белгілі бір тақырып,
мәселені хабарлайды. Екіншіден, хабарлау тек ... ... ... ... ... ... ... болады. Үшіншіден, әрбір
құрылымдағы пікір белгілі оймен тұжырымдалып, дәлелденіп отырылады. ... екі ... ... бірі – ... ... яғни ... бір
пікір хабарланады, екіншісі – сол пікірді дәлелдеп тұжырымдайды немесе
түсіндіреді. Ал бұл ... бәрі ... ... ... ... топтастырылады.
Сондықтан оқушыларды ғылыми мәтін құрастыруда пәнаралық байланысты,
яғни сол сыныпта оқытылатын пәндер: ... ... ... ... т.б. бойынша мәтін құрастыруға жаттықтырылады.
3.3. Публицистикалық мәтін бойынша. Қоғамдағы әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... құбылыстары әр
дәуірдің өз тарихы ретінде хатқа ... ... қала ... Қай ... олар публицистикадан көрініс табады. Қоғамдық ... ... ... ... ... ... де ұқсас келеді. Оның да
жанрлық ауқымы кең, көркемдік қуаты мол.
Қазақ публицистика стилінің пайда ... ... ... ... олар ... ... отырған әлеуметтік-қоғамдық қызметтері
түрлерінің (ағартушылық, ақпараттық, әдеби тілді жетілдіру) әсер-ықпалы ... ... Ал ... стильдің негізін құраушы газет тілінің
арнаулы ғылыми зерттеу нысаны болуының себептері мынадай:
- газет - ... ... ... ... ... ... байытып отыратын қайнар көздердің бірі.
- газет ауызекі сөйлеу тіліне де, жазба әдеби ... де ... ... ... (бұл құбылыс керісінше де жүріп жатады).
- газеттің әдеби ... ... ... қалыптасуы
мен дамуындағы рөлі зор.
- газет – тіл мәдениетінің көрсеткіші.
- ...... ... ... пәрменді құралы.
- газет – термин қалыптастыру мен ... ... сол ... тілдегі синонимдер қатарының пайда болуына
мүмкіндік береді.
Публицистика ашық ... үгіт ... ... ... ... ықпал ету басқы негізінен мынадай ерекшеліктері бар. Олар:
1. Айтылатын, жазылатын материал дерекке негізделеді.
Тіпті ... ... сай ... ... ... үшін ... ... барлығына
түсінікті болуы керек.
3. Қай жанрдағы түрі болсын, оқушыға әсерлі, ... ... ... ... ... көзі оқырман үшін жаңа болуы.
Публицистикалық мәтін ерекшеліктері мен қызметін былайша нақтылауға
болады.
1.Түрлі оқиға, ... мен ... ... ... ... мен
көрерменге хабар жеткізу арқылы танылатын информациялық-ақпараттық қызметі;
2. ... бір ... ... ... ... етіп, түсінік-
коментарийлер, баға беруге, талдау жасауға ... ... ... ... да бір ... ... ... сипатты информациямен таныстыру
барысында сол информацияны қабылдаушының ... ... ... септесетін – ағартушылық-танымдық қызметі;
4.Қоғамдық пікір тудыру, оны қалыптастыру, адамдардың көзқарасын
кеңейту және қоғамда болып ... ... ... мен ... ... ... ... кезінде, қайта құрулар мен
ірі саяси оқиғалар, төңкерістер ... ... ... дүниетанымына
әсер ету функциясы:
Осы сынды мәліметтерді негізге ала ... ... ... ... ... сөздерді іштей екі топқа бөлуге болады:
1. Жалпыгазеттік ... Бұл ... ... бір ... жанрмен, белгілі бір
газетпен ... ... ... ... ... ынтымақтастық, ұлт, топ,
қоғам, халықаралық жағдай, пікір,
жетістік, үлес, дағдарыс т.б.
атаулар ... ... ... жанрларда ұшырасады.
2. Белгілі бір тақырып, белгілі бір
жанр түрімен байланысты
қарастырылатын ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын
оңтайлы атаулар түзеді. Мысалы,
ғылыми тақырыпқа ... ... ... сөздер
қатары мол ... ... осы ... ... тілі ... әлеуметтік диалект
элементтері де кіреді. Бұл сөздер
тобы ерекшеліктері бір ғана мәтін
бойынша статистикалық ... ... ... ... ... ... сөздер қатарын
анықтаудың мүмкін еместігін,
ондай ... ... жиі ... тілдік бірліктерге тән мағыналық
компоненттерінің ерекшеліктеріне мыналар жатады:
- ... тән ... ... ... ... ... ... коннотативтік және эмотивтік компоненттер мақсатты түрде
қолданылады;
- ... ... ... ... ... ... арқылы жағымсыз мәндер беруге
қызмет етеді;
- сөз ... тән ... ... ... ... ... ... сөз және оның қолданыс сферасына қосымша мәліметтер
береді.
Публицистика мәтіндерінің түрлерін тақырыптық, жанрлық, мазмұндық
жағынан ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері, бағалауыштық лексиканың молдығы сияқты тілдік
деректер байқалады. Атап айтқанда:
1. ... ... жаңа ... ... көне
сөздердің жаңа мағына алуы;
бұқаралық ақпарат құралдары
арқылы жаңа терминдер мен
терминдік ... ... ... ... ... ... мәтіндерінде
кейбір ... ... ... сөз ... аса ... жұмсалатын
зат есім содан кейін етістік.
Себебі зат есімдер арқылы
номинативтер ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Қосымшалар
арасынан –уда, -уде құранды
қосымшасы жиілігімен
байқалды. ... ... ... ... ... ... жиі
қолданылады. Ал өткен оқиға
туралы хабарларды тез жеткізу
қызметін иеленетін өткен шақ
етістік ... ... ... тұлғалар, тілдік бірліктер публицистикалық жанрдың мынадай
түрлерінде ерекшелікпен қолданылады:
1. ... тура ... көз ... ... оқиғаны айту, жеткізу
десек, ондағы оқиғаға өз жеке ... мен ... ... ... ... ... бір қатар өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... ой ... Бұдан кейін
сапар Атырау облыстық тарихи-өлкетану және өнер ... ... ... тарихтың иісі аңқып тұрған киелі Атырау өлкесіндегі ендігі
сапарлар ірі өндіріс орындары мен аудандарында ... ... ... ... ... мен ... тек жай баяндалып қана қоймайды, мұнда
жазылған мәселеге орай, автор оқиғаны дамытып ... ой ... ... соң өзі қой ... жылқы қайырып кетпесе де бар шаруаның басы-
қасында жүрді. Сөйте жүріп кешегі кей мал ... өмір бойы ... келе ... ... ... ... ... яғни оятпасаң
түске дейін ұйықтауға бейілді жалқаулығна таң қалатын. Бұл не ... ... па, жоқ әлде ... ... ... қоғам дүниесі деген
немкеттіліктен қалған ескі ғадет пе? Ал жасынан ... пен ... ... бұл үшін оның бәрі жат еді. ... ... мен ... құжаттық дәлелі бар нақты дерекке
негізделеді. Мұнда әңгіме жанрындағыдай әлдебір ойдан шығарылған дүниелер
емес, ... ... бар адам және оның іс ... ... ... ... шындық болмысты
әжуалап көрсету ... ... ... ... мен ... ... құралдардан
тұрады.
4.Оқушылардың өзіндік ойын дамытып, білім дәрежесін, тіл ... ... жазу ... бірі – мақала жаздыру. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... басын құрап
қоймай, белгілі сюжет құрап жазуға, оған ... ... ... жазу үшін ... ... ... жатқан сан түрлі оқиғаны,
құбылысты,өзгерісті тақырып етіп алуларына болады. Мысалы, музейге, табиғат
аясына жасалған экскурсияларды, еңбек сабағы, үлкендерге ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарын т.б. алуға, жаздыруға болады.
Мұндай тақырыпта мақалалар жаздыру, ... сөз ... ... шеберлігін шыңдай түсіп, тіл стильдерін түсінуге баулиды. Сондықтан
да тіл стильдеріне байланысты жиі мақала жаздыру қажет.
Мақала жазып үйрету, ... ... ... ... күнделікті
жұмыстарымен байланыстырып отыруға болады. ... ... ... ... ... ... ... мақала жаздыру т.б. ал ... ... ... ... ... ... стильдік
ерекшеліктеріне көңіл аударылып отырылады. ... ... өз ... ... ... ... бастайды.
Мақала жаздыру арнаулы сабақ ретінде де үйретіліп ... ... ... ... ... өту ... ... тірек сөздер беріп, ол бойынша шағын
мақала жазуға ... ... ... ... жазу ... ... ... синтаксисті өту кезінде жиі
ұйымдастырылады. Онда жай сөйлемнің түрлеріне, құрмалас ... ... етіп құру ... ... ... ... бір ... бойынша жазуға
төселдіруде төмендегіше жұмыстарды ... ... ... ... беру ... картиналар арқылы, мектепте өткізілген, өздері қатысқан
оқиғалар бойынша, ... ... ... т.б.
Қорыта келгенде, публицистикалық мәтін құрастыру олардың тілдік
құралдарының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... жазбаша тілін дамыту.
Көркем тіл стилі қазақ ... ... да ... ... ... ... қызметімен ажыратылады. Егер сөйлеу тілі коммуникативтік
функция – қарым-қатынас қызметін, ғылыми және ресми тіл — ... ... ... ... тіл ... оқушы мен тындаушыға
эмоционалды, ... яғни ... әсер ету ... ... ... тіл ... ... қайталанбас ғажап
құбылыстарды суреттеу арқылы ... әсер ... ал ... қара ... да ол адамның ақыл-ойына белгілі бір дәрежеде ғана ... ... ... ... ... ... ... Ғалымдар ұғыммен ойланады
оны сараптайды, суреткер (жазушы, ақын) образдармен қиялданады. Біріншісі -
ақылға салып талдайды, дәлелдейді, ғылым нәтижесін ұсынады, ал ... ... ... ... ... салады.
Көркем мәтінде жазушының жеке тұлғасы оның эстетикалық қызмет түріне
байланысты. Психолог-ғалым ... ... ... ... объект қызметінің психикалық жағын көрсетпейді, субъектінің
болған немесе болатын оқиғаға жеке баға беретін белгі ... ... ... қызмет, соның ішінде эстетикалық қызметтің ... ... ... саналы эмоция құрылымына сәйкес. Сондықтан
шығарма өнерін "қоздырушы, эстетикалық ықпалды жасау үшін саналы және әдейі
ұйымдастырылған жүйе ... ... ... Яғни ... тіл
бірліктері автор ойын көрсететін көркем мәтіннің қоздырушысы болып табылады
деп санап, ғалым өз ... әрі ... ... ... ... ... ерекшелеу болып субьективті қабылдау емес эстетикалық эмоция
болып ... ... ... туындайтын субьективті ұғыну- поэзияның
арнайы көрсеткіші болып табылмайды, ол тех ... ... ... ... ... адам ... ... ұғына отырып, сөздер мен мағынасын
өзімізше қабылдаймыз, сөз мағынасы әр кез ... ... ... ... ... ... ... [38,59]
Көркем шығарма тек талданып қана қоймайды, сонымен ... өз ... ... ... ... ... ретінде әр түрлі қабылданады.
Сондықтан Л.С.Выготский: "ең объективті, нағыз бейнелеу өнері... — ... ... ... ерекше эмоциясы, ал өнер форма басталған жерден
басталады, өйткені ... кез ... ... ... тән, ... ерекше
эмоциональдығы көркем айтылымның қажетті шарты", — деп қорытады ... тіл ... ... ... ... эмоция (сезім)
көркем мәтіннің мағыналық компонент және осы мағыналы құрудағы ... ... ... ... ... ... үшін ол ... элементтері арқылы анықталады. Мысалы: Енді ол арт жағынан оқ
тиген қасқырдай ышқынып зытып кетіп барады. ... ... ... ... ... ... бір ғана лоқсып қап, танк тұрып қалды. Қазір
қалың қара түтінге оранып лап береді. (Ғ.Мүсірепов)
Көркем мәтіннің ... ... ... ... ... ... оның
мынадай тілдік ерекшеліктерін үйретеміз
Көркем мәтінде доминанттардың мынадай іске асу тәсілдері бар:
1) жасырын тірек сөздің түзу бойымен ... ... ... күрделі өзара әр түрлі іс-әрекет ... ... ... ... ... іс-әрекеті; а) қарама-қарсы қоюшылық, ... ... б) ... ... өту;
4) тірек фраза - мәтін аясының әрекетінің жеке жағдайы.
Жазбаша мәтінді жаттықтыруда мұғалімнің алдында ... ... ... ... ... ... құрылымдық-мағыналық элементтері мен
ішкі байланысын ашу және ... ... ... ... ... ретінде қалай қатынасатынын көрсету, тірек ... ... және сол ... ... ... ... "қосымша өсушілік" байланысын сипаттау. Тірек
сөз бүкіл контекстегі тұтас ... ... ... ... ... ... — автордың идеялық-эстетикалық тұжырымы (көзқарас жүйесі, пікірі).
Жазушы шығармасында тірек сөз ... ... ... ... бірі ... ... ететіндігін игертеді.
Мысалы, Т.Ахтановтың "Шырағың сөнбесін" романынан үзінді келтірсек:
"... Менің де тілімді байлап қалған сол "ұят" деген ... еді. ... сөз ... ... ... ... қыз балаға
үлкендердің үстіне кірген де ұят, секектеп жүргірген де ұят, ... ... ... оның ... қарап күлген де ұят. Каршадайымнан
сұм едім, осының бәрін біреу көріп біліп қойса, ... сөз боп ... ұят, ... ... ішінде ит өліп жатса да біразының-ақ ұяла қоймайтынын сезуші
едім. Сол ұятты көп айтатындар өз ... ... сірә онша ұяла ... ... ... ... да: "ойбай-ау, біреу көріп қалса ұят
қой,, жұрт естісе масқара ғой" деп келетін ... не ... және ... деп Абанды ұялтып жібердім…
Осы мәтін ұят ұғымына құрылған, ол ... ... сөз ... ... ... сөзі өзек ... жас ... қимыл-әрекеті, кейбір адамдардың
соны біле тұрып жат қылықтар жасауын білдіретін ... осы ... ... ... ... ... білдіретін мәтінге
тірек ұғым берген.
Р.А.Будаговтың жіктеуіне сай тірек сөздің үш типін ажыратуға болады:
1) тірек сөз мәтінде ... ... тез ... тек аздап көрінеді;
2) тірек сөз тұтас нысанның ... бір ... ғана ... болуы
мүмкін; 3) тірек сөздің іс-әрекеті бүкіл мәтін бойына жайылады [40].
Тұжырымды-мағыналы тірек сөзді табуда олардың мәтін ... ... ... ... ... амалдарды көрсетуге болады:
1) тірек сөзді мәтіннен табу, ең алдымен ... ... ... барысында ең басты бейнелі идеяны ашуда және сөздік-көркемдік
кұрылысын қалыптастыруда іске ... ең ... сөз ... мәтінде өзінің айналасына бағыныңқы сөздерді
шоғырландырады да, әр ... ... ... және ... ... ... ... тірек сөзді таппас бұрын, эстетикалық
нысанның барлық сөздігін мәтіндік талдаудан өткізіп, оның ... ... ... тірек сөз функциональды лексика-семантикалық ұғымдарды береді,
олардан тұтас ... ... ... әр ... семантикалық
байланыс тарайды;
4) сөздер контексте өздеріне қосымша мағына ... ... ... ... ... ... ... қарай "бұрады", сөйтіп
зерттеуші оларда пайда болатын "өсімшені" зерттеуі ... ... ... лексика-семантикалық жаңа пайда болған элементтерді
кең пайдалана отырып, өзінің жеке дара бейнелі тәсілдерден тұратын сөздік
көркемдік жүйесін қалыптастырады. Осы ... ... ... ... ... олар контекстің идеялы-көркемдік бірлігін қалыптастыруға қатысады.
Тірек сөз фактор кұрайтын жүйе ретінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... сөзді бөліп-жарып көрсетуде белгілі бір ұғымдарға ерекше көңіл
аудару тұрғысынан туындау керек. Сондықтан тірек сөз дара ... ... ... бейнелеуге көмектеседі, ықпал етеді, сонымен қатар автордың
идеялы бағытын, ... ... ... ... оқушыларына көркем мәтіннің тілдік
құралдары туралы мынадай көлемде білім беріледі де, нәтижеде көркем ... ... ... ... ой мен ... ... ... бейнелейді. Соған
лайықты сөздер, сөз тіркесі және синтаксистік оралымдар пайдаланылады.
Жалпы алғанда, көркем әдебиет ... ... ... ... Сөз
арқылы автор көркем образ жасайды. Баяндамайды, суреттейді. ... ... ... ... және ... қасиеттерін жан-жақты
аша түседі.
Көркем әдебиеттің тілі экспрессивті және ... ... ... көркем образ арқылы әсер етеді. Көркем әдебиет стилі ... ... ... ... кездесетін сөздер мен формаларды
өзінше ... өз ... ... ... Көркем шығармада
сөздерді түрлі ауыспалы мағынада қолдану жиі ұшырасады.Үлгі:
Бақтығұлға алғашқы ... ... суық ... ... ... Сьезд
басында болыстың өзі де бар еді дейді. ... ... ... ... ... ... ... Шалқардың атқа мінген билері мен жуандары
болып, болысты ортасына ала отырып, ... ... ... ... Кеңесіп отырып, жиырма кісіні “ұры” деп қаттап алыпты деген
сыбыс бар. (М.Әуезов).
Көркем әдеби стильде бейнелеуіш, суреттеме ... ... ... ... ... т.б. жиі кездеседі.Үлгі:
Биылғы сықырлаған аязсыз, құтырынған борансыз жұмсақ басталып еді. ... ... жаз ... ... ... ... белгілері әлі білінген жоқ-
ты. Әр үйдің алдында аңға шығып қайтқан жарау аттар қаңтарулы тұр. Әр үйдің
төбесінде ... ... ... түлкі, қарсақ, қоян терілері ата-бабадан
қалған ескі таудай ... ... ... ... ... көркемдегіш құралдарын – градация, перифраз,
қайталау, инверсия, ... және т.б. ... ... толы ән де үн… ... ... ... ... мың түрлі жан
иелері түгел оянып, үн қосып өмірге талпынатын сияқты. Жер бетінде тұтаса
шыққан бір шың бар. Тал ... ... ... көк шөп ән ... ... ... өн бойын өрлей біткен күрке-күрке көрінген құба
талдар да тып-тыныш, тобылғы мен баялыш жамылған күйінде, бүгін ғана ... ... ... бір ... ... ... жас ... балғын да
ерке: құшақтағаныңды, иіскелегеніңді күтеді. (Б.Майлин).
Тұжырымдағанда, әр жазушының ... ... ... ... ... сөз ... ... бар. Жазушының стиль ерекшелігі оның өзінің
өмір танымына, шығармасының ... ... сай ... ... ... ... ... оны қалай қолдана білгендігінен байқалады. Мұндай
ұғымдар мен түсініктер Ү-ІХ сыныптарда жеке ... ... ... талдауда: оның композициясын, стильдік ерекшеліктерін
тілдік құралдарын ... ... ... мәтін құрастыруда, көбіне қанатты, нақыл сөздер мен
мақал-мәтелдерді қолдануды үлгі ... ... ... ... ... психикалықтың өзі емес, сол үдерістердің
іріктеліп, ... ... ... ... ... [41,17]. Біз
М.М.Мұқановтың ізімен жүре отырып, мақал – конкретті (нақты) жағдайдың өзін
емес, мазмұнның мәнін ... ... деп ... ... ... жаттықтыру үшін мәтін мазмұнын мақал-мәтелдердің негізінде, ой-
пікіріне орай жүргізу тиімді ... ... ... ... ... ... ұсынылып, мәтіннің құралуы мен жинақталуы,
компрессияланған мәтіннің кері ... ... ... ... ... талдау ғана емес, қазақтың мақал-мәтелдері арқылы ұлттық
ойлау және ұлттық дүниетаным, ұлттық сөйлеу тілі ... ... ... де ... енді. М.М.Мұқанов былай деген: “Мысалы, қазақтың
бұрыннан келе жатқан “Көз жеткізер, көз жеткізбегенді сөз жеткізер” деген
мақалын ... ... Бұл ... ... ... яғни ... сезіммен
танып-білу және соны сөзбен (абстракты оймен) танып-білу деген мағынаны
білдіреді. Бұл мақал Үнді-Еуропа ... ... ... ... Әрине, олар да дүниені ... ... ... бұл ... өзі сол ... ... ... арқылы
енген” [41,17].
Орыстың белгілі әдіскер-ғалымы Н.М.Шанский ... ... ... ... мән береді: “Придание тексту статуса основной единицы
содержания обучения усиливает образовательные и ... ... как ... ... Ведь в ... как ... произведении
отражаются факты и особенности национальной культуры. В этом смысле можно
сказать, что текст – ... ... ... ... ... в художественных текстах: поскольку художественный текст
выступает не столько как носитель и ... ... ... ... ... в ... смысле слова), но и как ... и ... ... интерлингвистической информации; текст – языковая
форма отражения и фиксации национальной культуры” [42,71].
Әдеби тіл ... ... ... ... құрастыру барысында
оқушылардың икемділіктері мен дағдыларын қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... жазуға төселдіру. Берілген ... ... жазу ... ... өз ... кейбір стильдік
қателерді болдырмауға дағдыланады. Сонымен ... ... ... ... ... – стилистикадан білім мен дағды берудің ... ... ... ... ... өз ... қолдана білуді мақсат етеді.
Мәтінді жетілдіріп қайта жазу екі бағытта жүргізіледі: 1) стильдік
қатені ... 2) ... және ... ... ... ... мен ... жағынан бір-біріне тығыз байланысқа түскен
бірнеше құрамды бөліктерден тұрады. Тұтас бірліктің әр бөлшегі сөйлем болып
табылады. Әрбір сөйлем мағынасы жағынан ... ... ... шығарма мәтінін құрамақ.
Шығарма талапқа сай болып шығу үшін, оны жазуда мынадай ережелер
басшылыққа ... ... ... ... ең маңыздысы – шығарма мәтінінің
дұрыс құрылу нормасын ... ... ... жазу ... мәтіннің тұтастығы мен ... ... ... ... ғана ... шықпақ.
Бала шығармасының композициялық құрылысын зерттеуді ең алғаш, шығарма
жоспарын талдаудан басталмақ.
Бұл жерде оқушылардың хабарлау, суреттеу және ... ... ... ... мен ... қасиеттерін талдау, мәтіндегі
оқиға желісін ... ... білу және ... ... ... ... зерттеу де маңызды роль атқарады. Сондықтан
оқушыларды мәтінді жетілдіріп, қайта жазуға төселдіру үшін ... ... ... алу ... ... талданған шығармалар ішінде жазбаша
сөйлеуге қойылатын талапқа сай және сай емес мәтіндер де алынады. Мәселен
№77 орта мектебінің 5сынып ... ... ... неге ... ... ... жазған шығармасы.
Көктем шықты. Күн ұзарып, түн біртіндеп қысқара түсті. Күн жылынды.
Табиғат тіріле бастады. / ... ... ... ұшып ... жүр. ... ... ... қиын болды, ұя салып шырылдап жүр/ көктемгі құстар мен
насекомдар/. Өзенде балалар балық аулап жүр. Көбісі шомылғысы келеді, бірақ
су әлі ... ... ... ... ... ... мерекесі
болады. Көктем қандай жақсы!
Бұл шығармада негізінде төрт түрлі көктем ... ... ... 2.Көктемгі құстар мен насекомдар. ... ... ... ... ... ... ... пікірі.
Сәуленің шығармасындағы болар мазмұны жағынан да, формасы жағынан ... өз ... ... тұр. ... ... ... ... да оқушы оларды жеке-жеке қайырымдарға ажыратпай, әрбір
ойды азат жолдан бастап жазбай тұтас мәтін ... ара жігі ... ... ... мазмұн
көмескі әрі жүйесіз. Міне сондықтан мәтін мазмұнын құрайтын сөйлемдер ... ... ... ... тұтастық қасиет таныта алмайды.
Олардың әрқайсысы жеке-дара күйде тұрып ... ... ... шығарма мәтінінің мазмұнын құрайтын пікірлердің орын
тәртібі бұзылған. Мысалы: “Аралар ұшып –қонып жүр. ... ұшып ... ... сөйлемді қалай орналастыру керек? Әрине табиғат заңына жүгінетін болсақ
құстар ұшып келген соң ғана аралар қысқы ұйқыларынан оянып, тіршілік қамына
кіріседі. Яғни ... ... ... ... ... ... тез екені
даусыз мәселе. Оқушы шығармасының қорытынды бөлімін: “Көктем қандай жақсы!”
деп аяқтаған. Ал оқушы бұл ... жыл ... ... көктем
неліктен тамаша екені жайында еш ... ... ... оқушының
жасаған ой қоытындысы сенімсіз шыққан.
Сәуле көктемді не үшін ұнатады? Бұл мезгілде болатын жыл басы ... ... үшін бе? ... күн ... жуық арада суда
шомылатындықтарынан ба?
Шығарма мазмұнынан бұл сұраққа да ... ... таба ... шығарма мазмұнында келтірілген көктем белгілері мен Наурыз мейрамы
ол үшін жағымды эмоция ... ... ... бұл ... ... ... ... Өзі келтірген ой қорытындысын тоық қанды дәлелдеп
шыға алмауына байланысты, мынаны айтуға болады:
1.Шығарма белгілі жүйеге негізделмеген; 2) ... ... ... ... ... ... көктемнің кейбір белгілерін ғана саралаумен
шектелген; 3) шығарманың ойдағыдай шықпауынан басты ... бірі ... ... ... ... шығуының төртінші бір белгісі: бір сөздің не
тіркестерінің бірнеше рет қайталануы. ... ... ... ... жүр; ... балық аулап жүр. Мұндағы көсемше тұлғалы
сөзбен жүр ... ... ... ... ... ... тіліне нұқсан келтірген.
Шығарманы жоспарсыз жазудың нәтижесінде оқушының мәтін түзуде көптеген
қателіктерге ұшырайтынын, атап ... ... мен ... ... ... ... іс-әрекеттер мен оқиғалар жүйесіз
баяндалатынын көруге ... ... ... ауданындағы № 65
мектебінің 6 сынып оқушысы А.Ләззаттың “Көктем келді ... ... ... ... ... Арықтардан сулар аға бастады. Жылы жақтан құстар ұшып
келді. Ағаштар бүршік шығарып, алғашқы жапырақтар ... ... ... Дала ... ... алғашқы көк шөп шыға бастады.
Қыста өзенде мұз қатқан болатын. ... ... соң, мұз ... ... ... ұя жасады. Балалар шалшық суға ... ... ... Бір бала ... , өзен тасып жатыр”,– деп хабарлады.
Олар су тасқынын көруге өзенге ... ... олар мұз ... ағып бара
жатқан итті көрді. Ол бір ... ... ... ... ... ... ... келіп көргендерін ата-аналарына айтты. Көктем кандай тамаша!
Көріп отырғандай, оқушы мәтінді екі қайырымға бөлген. Яғни, шығарма екі
құрамды бөліктен тұрады деп ... ... ... ... бұл бір шама ... ... табылады. Алайда бұл жұмыстан
екі бөлінгендегі іс-әрекеттері мен оқиғаларды баяндауда ... ... жоқ. ... оның әрқайсысына тақырыпшалар қою мүмкін емес.
Оқушы бірінші бөлімінде ... ... ... ... ... ... келтірген де қойған, мәтін құрамындағы сөйлемдер
ретсіз, қалай болса солай ... Олар бір ... ... ... ... ... ... та болады. Мысалы, үшінші
сөйлем мен (жылы жақтан құстар ұшып келді) төртінші ... ... ... ... ... ... орын ... ауыстырғанмен
мәтін мазмұнына нұқсан келтірмейді.
Ал шығарманың ... ... ... ... ... ... ... емес, мұнда балалардың көктемге тән ... ... ... ... шығарма тақырыбына қажетсіз мұз үстіндегі ит
жөнінде сөз етілген. Басы ... ... ... сапасына нұқсан
келтіреді. Сондықтан шығарманың екі бөлігіндегі материалдар ... ... ... ... ... Көп сөзділік, дәлелсіз жалпылама,
үстірт пайымдаулар ... әрін ... ... ... сөйлемдердің өзара келетін болсақ, мұнда, яғни
бірінші қайырымда алты жайт, бір құрмалас сөйлем кездеседі. Бұл сөйлемдерді
оқушы ... ... ... Ал шын ... ... ... ... сиымды заңдылығы тұрғысынан ... ... ... ... ... ... тиіс.
Көктем шықты.(Оқушының “Көктем келді” деген сөйлемі дұрыс емес.) ... Үй ... қар ... ... ...... емес, оған
көптік жалғау жалғанбайды)аға бастады. Бұл жерде енді ... ... ... ... ... ... болса, “Үй шатырларындағы қар
еріді” оның салдары болып есептеледі. Яғни күн ... соң қар ... Жылы ... ... ... ... ұшып ... Ағаштар бүршік
шығарып (дұрысы – атып),. алғашқы жапырақтар көрінді. Қылтиып алғашқы көк
шөп шыға бастады.
Логикалық тұрғыдан алып ... ... ... ... осылай орналасуы тиіс.
Бұл қайырымда оқушы екі түрлі ойды ... 1. Ерте ... ... ... ... негізгі талаптың бірі әрбір жаңа ой азат ... ... ... ... бұл ... ... бұл ... мына төмендегі екі қайырымға ажыратылуы тиіс еді.
Көптен күткен көктем де біртіндеп шыға ... Күн ... ... қары еріді. Көлеңкелі жерлердің қары жатқаны мен қыр
беткейлерінде нәзік ... ... ... ... ... ... соң ... желегіне жамылмақ. Жер бері жасыл ... ... ... құстар да ұшып келді. Бірі бұрынғы ұяларын тұзетсе,
екіншілері жаңа ұя ... ... ... ... соң олар жұмыртқа
салады. ... ... ... Олар ... ... ... ... зиянын тигізеді. Сондықтан біз оларды“Қанатты
достарымыз” дейміз.
Енді мәтіннің бұл ... ... ... ... орай ... ... тақырыпшалар қоюға мүмкіншілік туды. Ол ... ... ...... ... ... ... алғашқысына қарағанда сәл ілгерілеу бар. Олай
дейтініміз, мұндағы сөйлемдер бір-бірімен мағыналық байланысқа түскен.
Бірақ бұл ... ... бір ... ... мұз, балалар, олар т.б.)
бірнеше ... ... ... ... асқан.
Шығарманың екінші бөліміндегі негізгі кемшіліктер: 1) тақырыпқа
қатыссыз ... ... ... ... мұз ... ... ... төрт сөйлем енгізілген; 2. Екінші қайырымдағы бірінші (Қыста өзенде
мұз қатқан болатын) және екінші (Көктем келген соң мұз еріді) ... ... бары ... ... ... алып ... дұрыс
түзілмегені анық. Олай дейтініміз біл сөйлемде себеп-салдарлы байланыс
сақталмаған. Не себепті қыста өзендер мұз ... ... ... келсе
жібіп, еритіні айтылмаған. Оқушы қыста күннің суығанын мұз ... күн ... ... ... ... ... ... байланыс орнаған болар еді. Өкінішке орай олай етілмеген.
Екі сөйлемдерде де мұз сөзі ... ... ... ... келтіріп
тұр. Үшінші сөйлем (Балалар құстарға арнап ұя жасады) мен төртінші (Балалар
шалшық суға қағаз кемелер жасап ... ... ... ... ... ... енбейтін сөйлемдер. Өйткені олардың орнын
ауыстырғанмен; (бірін мүлде алып тастағанымен мәтін ... ... ... ... ... ... ... Бұл төрт сөйлемде ой
бірлігін, мазмұн тұтастығын құра алмай тұр. Соңғы екі сөйлемде бала ... рет ... ... ... әрін ... соңындағы автордың жасаған ой қорытындысын (Көктем қандай
тамаша) жоғарыдағы пікірлерден туындаған қорытынды ... ... ... ... мен ішкі ... ... ... қателеспейміз. Олай дейтініміз, өзеннің тасуына ( дұрысы – сең жүру),
мұз үстіндегі итті ... ... ... ... ... ... қою ... шығармасында сөз, сөз тіркестері және сөйлемдерді таңдауда
бірқатар кемшіліктерге жол берген. Атап ... ... ... ... ... ... ... ешуақытта “Көктем келді” демеген,
“Көктем шықты” (жаз келді, күз болды, қыс ... деп ... ... ... ... ... ... дала жылынды (күн жылынды), ... (бұл ... - ... сең жүрді), қыста өзенде мұз қатқан.
Тұжырымдай келгенде, мәтінді ... ... ... ... ... талдаумен байланысты жүргізіледі.
Қорытынды
Сөйлеуге үйретуде тұтас ... ... ... оның ... ... бастаған жөн. Оқушыларға жүйелі басталған, белгілі бір
жайды хабарлаған, сипаттаған, пікір білдірген, ... ... ... ... ... ... ... құрамына енетін
қайырымдары мен сөйлемдері бір-бірімен тығыз байланысқан мәтіндерді ... ... ... аталған белгілерімен жүйелі түрде игертіледі.
Мәтіннің құрылысын меңгертуде талдау, жинақтау, бақылау және ... ... ... жүргізу тиімді. Сондай-ақ ойлаудың индуктивтік,
дедуктивтік және аналогиялық түрлері бойынша жұмыс ... ... ... ... дамытуда нәтижелі болады.
Мұндай іскерлік пен дағдылар жаттығу, мәтін құру, ауызша ... ... ... әдеби тіл стильдеріне байланысты мәтін ққұрау шығарма
жаздыруға машықтандыру арқылы қалыптасады.
Жазбаша сөйлеуді дамыту мынадай дағдыларды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... оған ... материалдарды бөліп,
тиісті мағлұматтар арқылы нақтылай жауап беру; мазмұндама, шығарма жазу
үшін қажетті материалдарды ... оқу, ... ... ... бақылау
т.б.) жинақтау дағдыларына үйрету; белгілі бір тақырып бойынша ... ... ... ... сол ... жүйелі баяндау, ой-пікірін
жүйелі әрі түсінікті жеткізе білу, тілдік ... ... ... ... ... ... пен дағдылар жаттығу, мәтін құрау, жазбаша мазмұндама,
әдеби тіл стильдеріне орай ... ... ... арқылы
қалыптасады.
а) жаттығулар тіл білімінің салаларына байланысты аналитикалық,
синтетикалық және ... деп ... ... жүргізіледі.
ә) оқушылардың жазбаша мазмұндату ... ... ... жүргізіледі: 1) теориялық дайындық жүргізу; 2) сөйлеуге дайындау;
3) сөйлеу, мазмұндау. Жазбаша ... ... ... ... ... ... бақылау, салыстыру, индукциялық, дедукциялық
әдіс-тәсілдер нәтижелі екендігі анықталды.
б) жазбаша тілін дамыту негізінде өз ойынан белгілі тақырып, ... ... ... құрастыра білуге дағдыландыру болып табылады. Ол
үшін сол тақырыпқа ... ... ... үйретіп, оны жүйе, стилін
сақтай отырып, жаза білуге үйретіп, оны жүйе, стилін ... ... ... жаттықтырылады. Сондықтан ... ... ... қорытындысын қалай жазуға қажетті дағдысы беріліп, соңынан ... ... жазу ... ... ... тіл ... ... құрастыра білу дағдысы
бақылау, салыстыру, стилистикалық эксперимент т.б. әдістер мен ... ... ... ... ... ... ... қайта
жазу, мәтінді қайта жетілдіріп жазу т.б. жазба ... ... ... ... ... орта білім берудің мелекеттік жалпыға міндетті
стандарттары. Жалпы орта білім.-Алматы.РОНД.2002. -360 бет
2. Білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға ... ... ... ... ... ... 5-7; ... үшін. Алматы, 2004.
4. Қазақстан Республикасының
орта білімді ... ... , 2003, ... ... А. Тіл ... 1998, -362 б.
6. .Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер, Алматы: Ғылым, 1966, -360
б.
7. ... Р. Абай ... ... ... -Алматы:
1970
8. Балақаев М., Томанов М, Манасбаев Б. ... ... ... ... Мектеп, 1974 –192 б.
9. Құрманова Н. Сөз тіркесін оқыту барысында ... ... ... ... әдістері мен
тәсілдері. –Алматы: 1998
10. ... И.Р. ... ... ... –Москва:
Просвещение, 1964, -168 стр.
11. .Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері, -Алматы: ... ... ... О.И. ... ... ... Высшая школа, 1981
13. Смағұлова Г.Н. Мәтін лингвистикасы. Оқу құралы, -Алматы: Қазақ
университеті, 2002, -112 бет.
14. Шаханова Р.Ә. ... ... оқу ... орыс бөлімдерінде
қазақ тілін мамандыққа қатысты ... ... ... ... автореф. –Алматы:2002, -33 бет
15. Клычникова З.И. Психологические особенности обучения чтению ... ... ... 1983, -159 ... ... ... ... 5-7; 8-9-сыныптар үшін. Алматы, 2004.
17. Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлем синтаксисі
18. ... О.М. ... как ... ... ... Руденко Л.П. Смысловая компрессия как метод исследлвания
внутренней миыслововй ... ... ... // ... ... деятельности. –Алматы: 1974, 56-57 стр.
20. Мұқанов М.М. Педагогикалық психология очерктері, Алматы: Қаз.-
мем.оқу.пед. ... 1962, -171 ... ... Ш. ... ... методикасының кейбір мәселелері. Алматы,
1956, -99 б.
22. Зинченко П.И. ... ... ... Шаханова Р.Ә. Техникалық жоғары оқу орындарының орыс бөлімдерінде
қазақ тілін мамандыққа қатысты ... ... ... ... ... ... -33 бет
24. Рахманов А.И. ... ... ... ... ... 1956, -40 ... Оралбаева Н., Жақсылықова Қ. Орыс тілі ... ... ... ... –Алматы: Ана тілі, 1996, -114 бет
26. Құрманова Н.Ж. Сөз тіркесін оқыту барысында оқушылардың логикалық
ойлау мәдениетін қалыптастыру әдістері мен ... ... 1998, ... Шалабай Б., Ахметова М. Мәтін лингвистикасының негізгі мәселелері.
// Тілтаным, ... 2002, № 1 (5), ... ... Р.Ә. Техникалық жоғары оқу орындарының орыс бөлімдерінде
қазақ ... ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік
негіздері. П.ғ.д.дисс. автореф. –Алматы:2002, -33 бет
29. Мучник Б.С. Психологические основы развития ... ... ... ... ... ... Мектеп, 1981.
30. Щерба Л.В.Языковая система и речевая деятельность. –М.: Наука,
1974,180.
31. .Бағдарламалар. Қазақ тілі. 5-7; ... ... ... ... Ладыженская Т.А. Система обучения сочинениям на уроках русского
языка (4-7 классы), изд. 5-е, Москва: Просвещение, 1978, -367 ... ... Х. ... қазақ тіліндегі –у тұлғалы қимыл есімдері мен
модаль сөз тіркесінің мағыналық ... // Қаз ССР ҒА. ... ... 1961, №1
35. Ищанов К. Повелительное и желательное ... в ... ... АКД, ... 1963, ... ... Г.Б. ... проблемного обучения, М., 1968, 170 стр.
37. Леонтьев А.А. ... ... ... Т.ІІ,
-Москва, 1983
38. Выготский Л.С. психология искусство. – Москва, 1986, - 38
39. ... Л.С. ... ...... 1986, - ... ... Р.А. ... слова в истории ... ... ... ... М.М. Педагогикалық психология очерктері, Алматы: Қаз.-
мем.оқу.пед. Баспасы, 1962, -171 ... ... Н.М. Язык и речь // Что ... ... язык и ... ... 1989, -192 ... оқушының ұғыну деректері
автордың ойын қате түсіну деректері
автордың ойын түсіну деректері
бұрмаланып түсіну
дұрыс түсінбеу
қабылдаудың заңдылықты ... ... ... жіберу
сөйлем мәнін қате түсіну
Жеке сөз мағынасын түсінбеу
Сөз тіркесіндегі сөздердің байланысындағы мәнін түсінбеу
Сөзжасамның мағынасын дұрыс түсінбеу
Логикалық екпін бойынша ... ... ... қате ... ... қате мәні

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілі сабағындағы жазба жұмыстарының жүйесі45 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
Бастауыш сынып оқушыларын жазбаша байланыстырып сөйлеуге үйрету әдістемесі66 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарында оқушыларды байланыстырып сөйлеуге үйрету33 бет
"Мәтіндік редакторде кесте құру."18 бет
"шжбм жағдайында оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері"5 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
Microsoft Office Word мәтіндік редакторы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь