Оқушыларға құқықтық тәрбие беруге байланыстыжүргізілген педагогикалық тәжірибе жұмыстары

МАЗМҰНЫ

1.Тарау. Құқықтың тәрбиелік мәні.
1.1. Қазақ ауыз әдебиетіндегі құқықтық нормалар

1.2. Қазақ халқының салт.дәстүрлеріндегі құқықтық тәрбие мәселесі.

2.Тарау. Оқушыларға құқықтық тәрбие

беруге байланыстыжүргізілген

педагогикалық тәжірибе жүмыстары.

2.1. Оқушылардың құқықтық және ұжымдық дәстүрлері.
2.2.Құқықтық әдеп және тәрбие туралы оқушылардың білімдерін анықтау, қалыпқа келтіру.

3.Қорытынды.

4.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
К І Р І С П Е.

Тақырыптың өзектілігі:
Еліміздің егемендік алып,қоғамдық өмірдің барлық салаларында,соның ішінде,білім беру саласында жүріп жатқан демократияландыру мектепті қазіргі кезеңдегі дағдарыстан шығаратын қуатты талпыныстарға жол ашты.
Қазақстан Республикасы Президентінің халқымызға арналған Жолдауында басшылықпен бүкіл қауымның алдына қойған өрелі талаптары да осы жөнінде: «Біздің жас мемлекетіміз өсіп-жетіліп,кемелденеді,біздің бабаларымыз бен немерелеріміз онымен бірге ер жетеді. Олар өз ата-бабасынан алған мұрасын игеріп, өз ұрпағының жауапты да, жігерлі, білім өресі биік, денсаулығы мықты өкілдері болады.Олар бейбіт,абат,жылдам өркендеу үстіндегі, күллі әлемге әйгілі әрі сыйлы өз елінің патриоттары болады,»-делінген.
ХХІ-ғасыр елімізге айтарлықтай өзгеріс әкеліп, қоғамымыз дамудың сан-қилы сатысынан өтіп, өркениетті елдерінің қатарына қосылады деп күтілуде.
Жеке тұлғаның қалыптасып, ой-өрісінің дамуында белсенділігінің артып, қоршаған ортаны танып, білуінде және алған білімдерін іс-тәжірибеде қолдана білуінде негізгі орын алып, оқушыларды шығармашылыққа жетелейтін іс-әрекеттердің бірі – оқушылардың сабақ барысында және сабақтан тыс кездерде орындайтын өзіндік жұмыстары.
Егеменді ел болып, өркенниетті даму жолын таңдаған қазақ мемлекетінің мақсатының алдында тұратын негізгі мақсаттарының бірі – жас ұрпақты,білімді,тәрбиелі және қазақ халқының адал азаматтары етіп тәрбиелеу болып табылады. Соның бірі қазақ халқының қазақ халқының ғасырлар бойы дамып қалыптасқан құқықтық нормалары, негізінен, еркіндік әдебі мен тыйым, талап қою дәстүрлерімен ұштасып жатады. Әдептілік, имандылық, қайырымдылық, мейірімділік әрекеттері салтқа айналған халқымыздың құқықтық санасы оны иманды халық дәрежесіне жеткізген болатын.
Бүгінгі ұрпақ тәрбиесіне қатысты ең күрделі мәселе ұлттық және жалпы адамзаттың мәдени мұраларды жас өспірімнің бойына ізгі қасиеттерді сіңіріп, ұлттық сана сезімін қалыптастыру, рухани байлығын өсіру болып отыр.Сондықтан, бүгінгі таңда жас ұрпақты халықтың тәрбие негізінде тәрбиелеу үшін халқымыз соған сәйкес құқықтық жүйе қалыптастырды да, құқықтық идеологияны (насихат, өсиет, өнеге) өмір биігіне ту етіп көтере біліп, қазақ мектебінің сыныптарына енгізу мүмкіндіктерін зерттеу өзекті мәселенің бірі болып табылады.
Осыған орай, қазақ халқында құқықтық парыз – ұлттық салт-сананың тәлімдік әдептілік әерлі үрдісі. Ата-анаға, Отанға қызмет ету парызы – перзенттік парыз деп аталады. Ата-ананың, халқының адал перзенті болу - әрбір азаматтың ар-ұждандық міндеті, өмірдегі бақыты. Әрбір перзенттің ата-ана мен Отан алдындағы міндеттері ықыласты, жауапкершілік арқылы күрделене қалыптасып, заңды іс-әрекеттің қажеттілік мәніне – парызға айналады. Біздің мақсатымыз әркімнің ар-ұжданы перзеттік парызды өтеуге бейімделіп қалыптасқан адамгершілік қасиеттерді халық педагогикасынан айқын көріп, бүгінгі күн тұрғысынан ғылыми-теориялық сипаттама беру, олардың өзара үндестігін айқындау болып отыр.
Әр қоғамның өзіне тән идеологиясы болатындығын ескерсек, біздің әлі күнге дейін қол жеткізе алмай келе жатқан кемшіл тұсымыз дүниетанымы мен көзқарасы өзгерген жастар қауымын жетелеп, дұрыс жолға салып жіберетіндей жаңа тәлім-тәрбие бағытының осалдығы дер едік. Жастар тәрбиесімен түбегейлі айналысып жүрген мамандар қауымы да мұны жоққа шығармайды. Жылдан-жылға күрделеніп бара жатқан жастар арасындағы тәлім-тәрбие жұмыстарын заман талабына сай жүйеге бейімдеу мақсатында өткізіліп жүрген алқалы жиындардың да оңды нәтижеге қол жеткізбей, жай әңгіме деңгейінен аса алмай қалатындығының астарында айналып өтуге болмайтын осындай ақиқат себептер бар сияқты, осының барлығы қоғамдағы әл-ауқат деңгейінің ахуалына көп байланысты. Сондықтан да халықтың әдет-ғұрыптары, жөн-жоралғылары, кәделері ұжымдық, қауымдық, топтық дәстүрлері құқықтық міндеттер мен уәждерді орындау қажеттілігін іске асыру тәжірибелері өмірге айқын ендіру қажеттігі туындайды.
. Құқық – жеке тұлғаның өз ерік-қайрат, жігерімен еркіндік ниетін іске асыруы, ол қоғам қабылдаған шешім, әлеуметтік өмірде қалыптасқан әдеп, ереже, нұсқа бойынша іске асатын әрекет еркіндігінің көрінісі.
Еркіндік ерікті қозғалыстан басталады. Саналы тіршілік иесінің іс-әрекеті мақсатты болады. Мақсатты тірлік өмір сүріп отырған ортаға байланысты қисынды ой шешімімен орындалады. Әрбір іс-әрекет еркіндікке кедергілерді жеңу жолында тәуелді, тәуелсіз қимылдар жасап, иесін мақсатқа жеткізеді. Адамның іс-әрекеті ерікке, санаға тәуелді. Еріктің беріктігін тәрбиелеу үшін, еркіндіктің саналы әрекеті өмір тәжірибесіндегі гумандық (адамгершілік) іс-әрекеттер арқылы қалыптасады. Сөйтіп ол әлеуметтік мәнде құқықтық сана болады.
Ерік – адамның қажеттілікті саналы түрде танып, сол қажеттілікке жету әрекеті үшін шешім қабылдауы, өзін-өзі билей алуы. Ол үшін адамның іс-әрекетінде жүйелі тәртіп болу керек. Қалыптасқан жүйелі тәртіп ережелері – құқықтың негізі болып табылады. Құқық - өмір заңына айналған, заңды құбылыс.
Әрине, құқықтық әкімшілік, тұрмыстық, мүліктік қатынасқа байланысты, отбасылық, еңбектік, діндік қасиеттері бар. Бұлардың бәрі құлдық, феодалдық, капиталистік, демократиялық қоғамда таптық ерекшеліктерін көрсетеді. Ал,қазақтың ұлттық салт-сана дәстүрлері мен әдебиетінде таптықтан гөрі ұлттық, жалпы адами және адамгершілікке бейімделген құқықтық нормаларды айқындап айта аламыз.
Салауатты болашақтың ұрпақтарына білім мен тәрбие беретін ұстаздар жоғары оқу орындарында білім алып сезініп,жақсы маман болып шығу үшін оқыту әдістеріне «әдеп әліппесі», «әдептілік негіздері», «әдеп және жантану» дәстүрлері құқықтану, дүниетану сабақтарымен сабақтасып құқықтық тәрбиелік мақсаттарын мазмұнды орындауға себепші болады. Келешек ұрпаққа құнды мен құнсыздың айырмашылығын таныстыру біздің міндетіміз, ұрпағымыздың болашағы жарқын болуы үшін өнегелі тұлға қалыптастыруда рухани құндылығымызды таныта білейік.
Өйткені Абай үмітін болашаққа жүктеп:»Арттағыға сөз қалсын,мендей ғарып кез болса,Мойын салсын,ойлансын, Қабыл көрсе сөзімді,Кім таныса сол алсын» дейді.

ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ МАҚСАТЫ.

Ғылыми жұмысты комплексті жоспарлау ең алдымен тақырыптың мазмұнын, ерекшелігін ашу, осы тақырыпқа байланысты қызығушылығын арттыру, оқушылардың жеке ерекшелігіне, яғни меңгеру мүмкіндіктеріне,тәрбиелік жағына ерекше көңіл бөле отырып, бүгінгі күн тұрғысынан ғылыми-теориялық сипаттама бере отырып, ұлт мектептеріндегі оқу – тәрбие жұмысының ерекшеліктерін ашып көрсету.

Зерттеу жұмысының міндеті.

1.Психологиялық-педагогикалық әдістемелерге шолу жасау.
2.Қазақ халқының ауыз әдебиетінің, салт-дәстүрлерінің құқықтық және тәрбиелік мәнін көрсетіп, бүгінгі қоғамдық-әлеуметтік талаптарға байланысты ғылыми-теориялық талдау жасау.
3.Жинаған әдебиеттерге сүйене отырып, жұмыстың теориялық бөлімін жүзеге асыру,қорытындылау.
4.Дипломдық жұмыстың методологиялық негізіне сүйене отырып,тиімді әдіс тәсілдерді қолдана отырып, практикалық білімін жүзеге асыру, қорытындылау.
5.Қазіргі кездегі адамдардың құқықтық нормаларын іздестіруге арналған философиялық, психологиялық, этикалық және педагогикалық әдебиеттерді талдай отырып, оларда көтерілген мәселелердің мән-жайына шолу жасау.
6. Оқушылардың өзара қарым-қатынасын құқықтық міндеттер негізде ұйымдастыру істерін бақылай отырып, оларды теориялық жағынан талдау.
7. Оқушылардың ар-ұждан құқығын меңгеруде бірлесіп жүргізетін істерін онан әрі өрістетіп отыруда қолданылған тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар жүргізу.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1.Айтмамбетова Б. Жаңашыл педагогтар идеялары мен тәжірибелері. –А.,1991.
2.Ақпанбек Г. Қазақтардың дүниетанымы. –Алматы,Қазақ университеті, 1989.
3.Айтмамбетова Б., Бозжанова К.,т.б. Балаларды семьяда адамгершілікке тәрбиелеудің кейбір мәселелері. –Алматы, 1985.
4.Айғабылова Н.Бала мінезінің қалыптасуы және оны тәрбиелеу жолдары.-А., Өнер. 1972.
5.Әбенбаев С.Мектептегі тәрбие жұмысының әдістемесі.-А., 1999.
6.Әбдіразақов Е.Адамгершілік, имандылық тәрбиесі.-Шымкент 1994.
7.Әбілова З.Этнопедагогика. –А.,1997.
8.Бержанов Қ.Б.,Мусин С. Педагогика тарихы. А.,1971.
9.Бержанов Қ.Тәрбие мен оқытудың бірлігі. –Алматы,1973.
10.Безкаравайный С.,Жұмабаев А.Мектепте өткізілетін тарихи әдеби кештер. –А.,Мектеп,1968.
11.Дүйсенбинова. Адамгершілік тәрбиесіне айқын бағыт. Қазақстан мектебі. 7-1991.
12.Егембердиев Ж.Мектеп жұмысын жоспарлау. /Методикалық ұсыныстар/. –А., -Мектеп,1975.
13.Жақыпов А.Өнеге өрісі –А.,Мектеп,1975.
14.Ильина Т.Педагогика, -М.,1984.
15.Қалиев С,Базилов Ж.Қазақ халқының салт-дәстүрлері. –Алматы ,1993.
16.Қазақ совет энциклопедиясы. Ғылым 1976-1980.
17.Қалиев С.Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздерімен тарихы. А.,Рауан,1988.
18.Қоянбаев Ж,Қоянбаев Р. Педагогика. – Астана,1998.
19Мурзалин С. Рухани байлық –А., /Қазақстан,1998.
20.НұрлановаГ. Орта ғасыр ғұламаларының тәрбие тағылымдары.-Алматы, //Қазақстан мектебі,№7.2003.
21.Нысанбаев Ә.,Әбжанов Т. Ой. Ақыл. Адамгершілік.-А.,Білім,1994.
22.Нұрғалиев Р. Алыптар қайта оралғанда.Қазақ коммунисі журналы.1985.
23.Қазақтың тәлімдік ой-пікірлер антологиясы. І –том.
24.Педагогическая энциклопедия. М.Просвещение,1966.
25.Симбаев А. Қазақстан мектебінің тарихы. Алматы.,Мектеп,1973.
26Харламов И.Ф. Педагогика.2000.
27.Сабыров Т.С. Ақыл-ой тәрбиесі. –А.,Мектеп,1973.
28.Ушинский К. Адам – тәрбие нысанасы.Таңдамалы шығармалары.Орыс тілінде,8 т.
29.Ұстаздың шеберлікке жету жолдары. Нұржанова Ж.-А.,1991.
30.Табылдиев Ә. Халық тағлымы. Алматы.1992. Әдеп әліппесі. Алматы,1997; Қазақ этнопедагогикасы. Алматы, 2001.
31.Жарықпаев Қ.,Табылдиев Ә. !деп және жантану. Алматы,1994.
32.Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасындағы құқық тәрбиесі. Алматы,2003.
        
        МАЗМҰНЫ
1.Тарау. Құқықтың тәрбиелік мәні.
1. Қазақ ауыз әдебиетіндегі құқықтық ... ... ... ... құқықтық тәрбие мәселесі.
2.Тарау. Оқушыларға құқықтық тәрбие
беруге байланыстыжүргізілген
педагогикалық тәжірибе жүмыстары.
2.1. Оқушылардың құқықтық және ұжымдық дәстүрлері.
2.2.Құқықтық әдеп және ... ... ... ... ... келтіру.
3.Қорытынды.
4.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
К І Р І С П Е.
Тақырыптың өзектілігі:
Еліміздің егемендік алып,қоғамдық өмірдің барлық ... беру ... ... ... ... ... қазіргі
кезеңдегі дағдарыстан шығаратын қуатты талпыныстарға жол ашты.
Қазақстан Республикасы Президентінің халқымызға арналған Жолдауында
басшылықпен ... ... ... қойған өрелі талаптары да осы жөнінде:
«Біздің жас мемлекетіміз өсіп-жетіліп,кемелденеді,біздің бабаларымыз бен
немерелеріміз ... ... ер ... Олар өз ... ... мұрасын
игеріп, өз ұрпағының жауапты да, жігерлі, білім өресі биік, денсаулығы
мықты өкілдері ... ... ... үстіндегі, күллі
әлемге әйгілі әрі сыйлы өз елінің ... ... ... ... ... әкеліп, қоғамымыз дамудың сан-
қилы сатысынан өтіп, өркениетті елдерінің қатарына қосылады деп күтілуде.
Жеке тұлғаның қалыптасып, ой-өрісінің ... ... ... ... ... ... және ... білімдерін іс-тәжірибеде қолдана
білуінде негізгі орын алып, ... ... ... ... бірі – оқушылардың сабақ барысында және сабақтан тыс ... ... ... ел болып, өркенниетті даму жолын таңдаған қазақ мемлекетінің
мақсатының алдында тұратын негізгі ... бірі – ... және ... ... адал ... етіп ... табылады. Соның бірі қазақ халқының қазақ ... ... ... ... ... ... ... еркіндік әдебі мен тыйым,
талап қою дәстүрлерімен ұштасып жатады. Әдептілік, имандылық, қайырымдылық,
мейірімділік әрекеттері салтқа айналған ... ... ... ... ... ... жеткізген болатын.
Бүгінгі ұрпақ тәрбиесіне қатысты ең күрделі мәселе ұлттық және жалпы
адамзаттың мәдени ... жас ... ... ізгі ... ... сана ... ... рухани байлығын өсіру ... ... ... жас ... ... ... негізінде
тәрбиелеу үшін халқымыз соған сәйкес құқықтық жүйе қалыптастырды да,
құқықтық идеологияны ... ... ... өмір ... ту етіп ... қазақ мектебінің сыныптарына енгізу мүмкіндіктерін зерттеу ... бірі ... ... ... ... халқында құқықтық парыз – ұлттық салт-сананың
тәлімдік әдептілік ... ... ... Отанға қызмет ету парызы –
перзенттік парыз деп ... ... ... адал ... болу ... ... ... міндеті, өмірдегі бақыты. Әрбір перзенттің ата-
ана мен Отан алдындағы міндеттері ықыласты, жауапкершілік арқылы күрделене
қалыптасып, заңды іс-әрекеттің қажеттілік ...... ... ... ... ... перзеттік парызды өтеуге бейімделіп
қалыптасқан адамгершілік қасиеттерді ... ... ... ... күн тұрғысынан ғылыми-теориялық сипаттама беру, ... ... ... ... отыр.
Әр қоғамның өзіне тән идеологиясы болатындығын ескерсек, ... ... ... қол жеткізе алмай келе жатқан кемшіл тұсымыз дүниетанымы мен
көзқарасы өзгерген жастар қауымын жетелеп, ... ... ... ... ... ... ... дер едік. Жастар тәрбиесімен түбегейлі
айналысып жүрген мамандар қауымы да мұны жоққа шығармайды. ... бара ... ... ... тәлім-тәрбие жұмыстарын заман
талабына сай жүйеге бейімдеу ... ... ... алқалы жиындардың
да оңды нәтижеге қол жеткізбей, жай әңгіме ... аса ... ... ... ... ... ... ақиқат себептер
бар сияқты, осының барлығы қоғамдағы әл-ауқат деңгейінің ахуалына көп
байланысты. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... дәстүрлері құқықтық міндеттер мен уәждерді
орындау қажеттілігін іске асыру тәжірибелері өмірге айқын ... ... ... – жеке ... өз ерік-қайрат, жігерімен еркіндік ниетін іске
асыруы, ол қоғам ... ... ... ... қалыптасқан әдеп,
ереже, нұсқа бойынша іске асатын әрекет еркіндігінің көрінісі.
Еркіндік ерікті қозғалыстан басталады. Саналы ... ... ... ... ... ... тірлік өмір сүріп ... ... ... ой ... ... Әрбір іс-әрекет еркіндікке
кедергілерді жеңу жолында тәуелді, тәуелсіз қимылдар жасап, иесін ... ... ... ерікке, санаға тәуелді. Еріктің беріктігін
тәрбиелеу үшін, еркіндіктің саналы ... өмір ... ... ... ... қалыптасады. Сөйтіп ол әлеуметтік мәнде
құқықтық сана болады.
Ерік – адамның қажеттілікті саналы түрде танып, сол ... ... үшін ... қабылдауы, өзін-өзі билей алуы. Ол үшін адамның іс-
әрекетінде жүйелі тәртіп болу керек. Қалыптасқан жүйелі ... ... ... ... ... ... Құқық - өмір заңына айналған, заңды
құбылыс.
Әрине, құқықтық әкімшілік, тұрмыстық, мүліктік қатынасқа ... ... ... ... бар. ... бәрі құлдық,
феодалдық, капиталистік, демократиялық қоғамда таптық ерекшеліктерін
көрсетеді. ... ... ... ... мен ... гөрі ... жалпы адами және адамгершілікке бейімделген құқықтық
нормаларды айқындап айта ... ... ... ... мен ... ... ұстаздар
жоғары оқу орындарында білім алып сезініп,жақсы маман болып шығу үшін оқыту
әдістеріне «әдеп ... ... ... ... және ... ... дүниетану сабақтарымен сабақтасып құқықтық тәрбиелік
мақсаттарын мазмұнды орындауға себепші ... ... ... құнды мен
құнсыздың айырмашылығын таныстыру біздің міндетіміз, ұрпағымыздың болашағы
жарқын болуы үшін өнегелі ... ... ... ... ... Абай үмітін болашаққа жүктеп:»Арттағыға сөз қалсын,мендей
ғарып кез ... ... ... көрсе сөзімді,Кім таныса сол
алсын» дейді.
ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ МАҚСАТЫ.
Ғылыми ... ... ... ең ... ... ... ашу, осы тақырыпқа ... ... ... жеке ... яғни ... ... ... көңіл бөле отырып, бүгінгі күн ... ... бере ... ұлт ... оқу – ... ... ашып көрсету.
Зерттеу жұмысының міндеті.
1.Психологиялық-педагогикалық әдістемелерге шолу жасау.
2.Қазақ халқының ауыз әдебиетінің, ... ... ... мәнін көрсетіп, бүгінгі қоғамдық-әлеуметтік талаптарға байланысты
ғылыми-теориялық талдау жасау.
3.Жинаған әдебиеттерге сүйене ... ... ... ... ... ... ... негізіне сүйене отырып,тиімді әдіс
тәсілдерді қолдана отырып, практикалық білімін жүзеге асыру, қорытындылау.
5.Қазіргі ... ... ... нормаларын іздестіруге арналған
философиялық, психологиялық, этикалық және педагогикалық әдебиеттерді
талдай ... ... ... ... мән-жайына шолу жасау.
6. Оқушылардың өзара қарым-қатынасын құқықтық ... ... ... ... ... ... теориялық жағынан талдау.
7. Оқушылардың ар-ұждан құқығын меңгеруде бірлесіп жүргізетін істерін онан
әрі өрістетіп отыруда ... ... ... ... ... ... ... талдау, архив құжаттарын, сирек ... ... ... ... ... ... ... әңгіме, мектеп құжаттарын талдау.
4.Педагогикалық эксперимент.
ЗЕРТТЕУ ОРНЫ.
Төле би атындағы №8 қазақ орта ... 4 ... ... пәнаралық байланыста ... мен ... ... ... ұғынуына, оқуда пайдалануына арналған
жүйе. Қазақ халқының құқықытық санасын ... , ... ... ... рөлін көрсетеді.
ЗЕРТТЕУ БОЛЖАМЫ.
Егер,ұлттық педагогика тарихында ... ... ... ... асыл ... ұлттық құқықтық заңдар мен ережелерін
айқын көрсетіп, соған байланысты құқықтық ... ... ... ... ... ... мен оны жалғастырушы
шәкірттерінің педагогикалық еңбектері қазіргі заман талабына сай ... ... ... ... ... кешендер
жасалып, оқу-тәрбие үрдісіне қолданылса, онда ... әдет ... ... ... әдет-ғұрыпқа, әдет-ғұрып салт-санаға айналып, заңдылықпен
қалыптасып, құқықтық заң болып өмір қолданысына айналар еді.
Құқықтық міндеттер, ... ... ... ... ... ... ... құқықтық өмір заңы болып ... ... ... ояту үшін ... ... тиімді әдіс-тәсілдер арқылы
ұйымдастыру:
Обал, сауап, ысырап, үнем ұғымдары бойынша ... ... ... ... ол ... ... ісінде пайдалана
білу және сыныптан тыс тәрбие жұмыстары арқылы оқыту.
Оқушылардың өз бетінше ... ... ... арттыру.
Зерттеу кезеңдері.
Бірінші кезең – зерттеу мәселесі анықталды, тақырыбы ... ... пәні ... оның ... міндеттері, болжамы және
әдісі өңделе бастады. Бұл кезеңде таңдалған мәселе бойынша арнайы әдебиет
оқылды, ... ... ... ... материал жинақталған
керекті құжаттар дайындалды.
Екінші кезеңде – фактілік тарихи, философиялық, тарихи ... ... ... шолу ... Сирек кездесетін
қолжазбалар мен архив материалдарымен танысу, ... және ... ... жүргізу.
Үшінші кезең – зерттеу нәтижелері жинақталып және ... ... ... ... ... аса бастайды. Халықтық әдет-ғұрыптары, жөн-
жоралғылары, кәделері ұжымдық, қауымдық, ... ... ... мен ... орындау қажеттілігін іске асыру тәжірибелері туралы
сараланған деректер негізінде «Оқушыларға құқықтыұ ... ... ... жұмысын аяқтау.
Диплом жұмысы кіріспеден, екі ... ... ... тарау. Оқушыларға құқықтық тәрбие берудің ғылыми-теориялық негіздері.
1.1. Қазақ ауыз әдебиетіндегі құқықтық нормалар.
Қазақ ... ... ... ... ең ... оның ... зор әсер ... ұлттың құқықтық мәдениетін дамытудағы өз рөлін
көрсетті.
Құқықтық мәдениеттің ұлттық құндылығын ... ... ... ... орын ... Бұл асыл ... ұлттық құқықтық заңдары ... ... ... ... байланысты құқықтық міндеттерді сөзсіз
орындау жолдарын көрсетеді.
Шешендік сөздердің құқықтық мәні.
Шешендік ... – ел ... ... ... бастағаннан бері
халықтың өнеге тұтып, өмір ... ... келе ... ... мен
хандардаң, ақындар мен шешендердің, ел ағасы болған данышпандардың,
жастайынан жалындап өскен ... ... ... шыққан дуалы, өнегелі,
қисынды, қасиетті сөздер : өмір ... ... ... хан, Төле би, ... би, ... би, ... батыр тағы
басқа белгілі адамдармен қатар, Жиренше шешен аңыздары және ... ... ... т.б. ... аты ... ... ... заман өткен сайын әрлеп, әсерлі етіп, ұрпақтан-ұрпаққа құқықтық
кодекс ... ... ... ауыз әдебиетіндегі шешендік сөздерді
мазмұнына қарай: шешендік арнау, шешендік толғау, шешендік дау деп үш ... ... ... ... ... ... – термелі, қара сөзбен
айтылғандары пернелі деп аталады.
Қазақ халқының бірлігін қалыптастыруға қажырлы қайратпен, даналық пен
дарқандықтың, шешендіктің ... ... ... үш дара – үш дана Төле
би, Қазбек би, Әйтеке би ... ... ... ... ... ... ... байланыстырып, өмірдегі күрмеулі түйіндерді
шешендікпен ... ... ... ... дамыта білді. «Басшы болмаса
ел жетім», «баласы жаманның дәрмені кетер», «бірлігі кеткен ел ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдайды.
Шешендік сөздер шешендікке үйретеді, адамгершілікке тәрбиелейді,
ұлттық мақтаныш сезімді ... ... ... асыл ... ... баянды етеді. Құқықтық мәдениетті ... ... ... – мол.
Тұрмыс-салт жырларындағы құқықтық әдет пен әдеп.
Тұрмыс-салт жырларында ең әуелі еңбек ету ... төрт ... ... жырлардан және тақпақтардан айқын көрінеді. Той бастар, ... ... ... ... жырларынан жеке тұлғалар мен жалпы халықтың
және ... мен ... ... ... құқықтары, сыйласымдық
және туыстық, жекжаттық қарым-қатынастағы өаңды құқықтары жырланады. Той
жасау, некелесу, жақын жандарды сыйлау, ... ... ... елді ... ... нормалар мен әлеуметтік әдеп, құқықтық міндеттерді жырға қосу
арқылы құқықтық идеология ... ... ... ... ... және ... әсіресе, тұрмыс-салтқа байланысты ертегілер мен батырлық
ертегілерде еңбек ету құқығы, ел ... ... ... ... ... ... мәні халықтың тілек-мақсаттарына сәйкес арта түседі.
Ертегілерде құқықтық міндеттер, діни ... ... уәж ... ... ... құқықтық нормаларды бұзған кейіпкерлер әжуаланады.
Ертегілерде ата-бабаның, ата-ананың, отбасы ... ... ... мен ... ... ... ... парызы
әрбір кейіпкердің іс-әрекеті арқылы ... ... де ... ... ... ... күнін белгілеп, сол күні әженің, не атаның
ертектерін тыңдау немесе ертегі оқу, ... ... ... ертегі
айтысу т.б. тәрбиелік жұмыстарды ұйымдастыру міндет. Әсіресе, бүлдіршіндер
мен балдырғандар, өрендер ертегілерді құмарта тыңдайды, ... ... ... ... ... баланың сағын сындырмай, бағын қайтармай,
оларға ертегі айтып беруді үлкендер борышым деп ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың
жолдары мен тәсілдері мол. Әрбір ертегідегі құқықтық үрдістер мен тәрбиелік
мақсаттарды айқындап, оны оқу-тәрбие ... ... ... мен ... ... ... байланысты.
Аңыз әңгіменің құқықтық-тәрбиелік маңызы.
Құқықтану ғылымында шындықты айқындау үшін теңдік, уәж, әдеп, парыз
сияқты құқықтық ұғымдардың аңыз әңгімелерге ... ... ... ... ... ... бәрі де, ... «Аяз би» атты аңыз әңгімеде айқын
көрінеді. Онда құқықтық дәрежеге ие болған Аяз би халыққа қызмет ... һз ... ... ... ... ... ... өнерпаз болып өсуі үшін, оған үлгі-өнеге етіп аңыз әңгімелерді де
бардан құрып, сары алтындай сақиап келеді.
Отбасында аңыз әңгімелердің сан ... ... ... үзінділерін айта
біліп немесе қызықты аңыз әңгімелерді ... ... ... ...... ... Аңыз ... айту - әсерлі, тыңдау –
ықыласты болса, оның тәрбиелік мақсат-мүддесі өтеледі.
Мектепте, әсіресе тарих, ... ... және ол ... ... аңыз әңгімелерді пайдалана білу оқытушының білімдарлығы
мен ... ... ... мен ой ... ... ... ... пайдалану тәсілдерін оқытушы білу керек.
Батырлық жырлардың құқықтық және тәрбиелік мәні.
Батырлық жырларда отан қорғау құқығы, әділеттілік ... ... ... жекпе-жекке шығу, жеңілгенін мойындау), ... ... ету ... ... ... ... жер ... өртеу, қаланы
қирату) кодекстік мәселелер басты орын алады. Ұрпақты тәрбиелеу үшін де осы
үрдістер ... ... ... да, оның ... ... – тәрбие. Ауыз әдебиеті –
халықтың ой-санасы мен мінез-құлқын қалыптастыратын ... ... ... – сол ... маңзды құралы.
Ерлік – құқықтық міндет деп ... Қара ... ... ... ... ... ... көңілін сергітті, ерлікке
құлшындырды, ойын өрістетті, келешекке сенімін арттырып, ... ... ... ... ой сәулелері жалпы жұрттың жанын жадыратты.
Ондай шығармаларды жұрт жалықпай тыңдап, жан азығы етті.
Оқу, жазу жоқ ... ... ... ... ... ... шығармаларды жатқа айтуға құлшыну тыңдаушының ынтасын арттырса, оны
жатқа айту арқылы ақыл-ойдың дамуына үлкен себепші болатын жай.
Ақыл-ой ұжданы, тұрмыстық, өмірлік ... мен ...... ... міндеттерін орындауы – ақыл-ой тәрбиесінің қуатты құралы.
Халық Отан қорғауын құқықтық міндет – ... ... ... ... ... шыңы деп тұжырымдайды. Ел үшін ерлік
жасаудан ... ... ... ... ... ... ... айқындайтын батырлардың ауыздан-ауызға мәңгі жатталған бейнелері
өздерінің ... ... еш ... ... ... Ер
Тарғын, Қамбар бейнелері қазіргі жастарға да үлгі.
Эпостық ... ... ... ... ... қарым-қатынасы, бәрі де адамгершілік тәрбие үшін айқын
суреттелінеді, ұнамды және ... ... мен ... халық
тәрбие үшін мысалға келтіріп, тәрбие құралы ретінде пайдаланады, эпостық
шығарма арқылы әрбір адамға ... ... ... Бұл – ... ... ... құқықтық әдеп.
Ғашықтық жырлардағы негізгі құқықтық мәселе - әйел теңдігі, махаббат
бостандығы. ... әйел – ана деп, әйел ... ... ... ... ... ... Әсіресе, махаббат бостандығы құқықтық мәнде болмай,
жалынды жастардың жарқын өміріне ... ... ... ... ... әдеп, үлгі-өнеге ретінде жырланады. Онда ескілікке қарсы күресіп,
махаббат еркіндігін, құқыұтық махабатты әйелдің бас ... ... ... ... ... Олар ... шырмауын бұзып,
жаңаша өмір сүруді армандайды, сол арманға жеті үшін жан аямай күреседі,
күрес ... ... ... ерлік салтанаты, жанқиярлық ... ... ... ... олар ... ... де, ... өз
мақсаттарына жете алмай мерт болады.
Мектепте эпостық шығармалар белгілі программа ... ... ... ... ... түсіп, олардың тәрбиелік мәнін
ашу пән оқытушысының ғана ... ... ... ... ... ... ойындардағы құқықтық мәселе.
Қазақ халқының ұлттық ойындарында құқықтық нормалар берік ... ... ... ... ... теңдік құқығы бұзылмауы тиіс.
Ойында жеке ... ... ... ... ... айып ... ойындарда ұлттық, ұжымдық, топтық намысты қорғау ...... ... ... ... ... ... педагогикасында ойын да көп орын алады. Халық болашақ
ұрпағын шыныққан, ... ... етіп ... үшін ... ... ... ... Оларды спорттық ойындар, миды шынықтыратын, яғни ой жүйесін
дамытатын ойындар, еңбекке, ... ... ... деп ... топқа
бөлуге болады.
Қазақтың халық ойындары, кейінгі уақытта заңды жалғасын ... ... ... ... ... ... арқылы халық ұрпағына
құқықтық нормаларды, құқықтық әдепті ... ... ... құқықтық тәрбие мәселесі.
Қазақ халқының ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан мәдени ... ... ... ... мен рәміздері, жөн-жоралғылары
құқықтық заң, бұлжымайтын ... ... ... ... ... ізгі әдеттері құқықтық әдеп болып қалыптасып, ол ғұрыпқа,
яғни құқықтық ...... ... ... салтқа айналған. Ұлттық
салт-сана мен дәстүрлер құықтық нормалар ... ... әдеп – ... ... ... ... ... өзіне-өзі қызмет ету құқығы, сәлемдесу әдебі, ата-
ананы, жалпы адам ... ... ... ... ... ... ... ата-анаға, ұжымға қызмет етуі сияқты құқықтық парызы халықтың салт-
дәстүрлері арқылы орындалып, өмір заңдылықтарымен ... ... ... ... ... ету ... «Тірі адам тіршілігн жасайды» деген мақал бар. Тіршіліктің
қисыны, тірліктің тәртібі, әдебі бар. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... еңбек ету, тынығу. Әрбір тірліктің өз
тегі, қалпы, құқықтық мәні, тәртібі бар.
«Әділет басқанды ұйқы ... деп, ... ... ... ... асса, ол – ауру. Әрине әсіресе жас баланың ұйқысы ... ... ... ол ... ... керек. Әрбір әдепті адам, уақытысында жатып,
дер кезінде тұрып, тіршілік жасамаса, адамдық ... ... ... ... ... бір ісі артық, ерте тұрған еркектің ырысы артық» деп,
халық «ерте тұрудың» мәнін ... ... Ерте тұру ... ерте жату
ләзім. Қазіргі заманда «еліктеткіш» теледидар көріп немесе бос сандалып
көше кезіп, ... ... көп ... ... ... барады. Ол
құқықтық мәдениетке қайшы келетін, келеңсіз жағдай.
Әрбір адамның сымбатын, әдемілігін киім ... ... ... ... болуы, көбінесе, жеке бастың киіне білуіне байланысты.
Жазда, күзде, қыста, көктемде киетін киімдерді өз ретімен ... ... Сән ... тән ... ... ... аз ... Ал талғамсыз,
жарасымсыз сән күллі жүрттың алдында күлкіге ұшыратады. Қыста «сәнді» деп,
жалаңбас жүру – ... ... ... ... үшін сол киімді күте білуді
үйренуіміз қажет. Киімін таппай, күйініп, киімін тапса, үстіне қалай-болса
солай іле ... ... бала ... бола ... ... құқықтық
нормаларды қалыптастырады.
Тіршілік кезінде көшеде, көпшілік ортасында әдеп сақтау да жеке
адамның өзіне-өзі қызмет ... ... Жеке ... ... ... ету
құқығын шәкірттерге жан-жақты түсіндіріп, олардың құқықтық ... ... ... ... ... ... ... – құқықтық міндет.
Сәлем - әдептіліктің белгісі. Сәлемнің сәлемдесу, сәлем беру, сәлем
қылу ... ... бар. ...... ... бір-бірінің
амандығын біліп, қуанышқа бөленуі, бір-біріне аман-саулық ... ... ... яғни ізеттілік пен әдептілік нышанын
көрсетіп, амандыққа ақ ... ... ... ... ... бір белгісі болып табылады. Амандасқан адам
қазақ салтында он алақанын жүрегінің үстіне қойып, басын изейді. Не ... ... Ол ... шын жүректен құрметтеп, амандығыңызды ... бас ... ... ... ... ... ... беру – кіші адамны құқықтық міндеті. Қазақта
«Алыстан алты жасар бала келсе, ... ... ... ... ... ... әдеп бар. ... келген адамға сәлем беру тәртібі жасқа, үлкен-
кішіге байланысты емес. Ал ... ... кіші адам ... кісіге сәлем
бермей кетсе, ол әдепсіздік, көргенсіздік болады. Сәлем беру – ... ... ... ... ... қылу кезінде
инабаттылық көрсетіп, үлкенге мүмкіндігінше күлімдеп, жылы ... ... ... қарап, құрмет көрсету ниетін білдіру қажет. Үлкен адамдар
сәлем қылған келінге бірауыз сөзбен батасын береді. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... құбылып, құрметтеу
белгісін, сыйласым нышанын білдіру керек. Өйткені амандасудың өзі ... ... ... – жеке ... ... мерейін үстем
ететін қасиетті іс-әрекет.
Аялаған ана, әлпештеген әкені ...... ...... ... қара шаңырақтың қожасы. Әке – үй ... ... ... ... бала – ... ... дейді халқымыз.
Әрбір баланың әке алдында құқықтық борыштары мен парыздары, міндеттері бар.
Әке алдындағы міндеттер: ... алу, ... ... ізет ... ... ... ... міндеттерді орындауды дәстүрге айналдырып, әкеңе
көмекші, демеуші, сүйеуші болып, оны әрқашан да ... ... ... ... соң, әкеге біржола қызмет көрсетіп, оның қартайған шағында
асыраушысы болу, әкеңнің әкелік еңбегін өтеу.
Әкесін ... ... ... жоқ. Ол – ... ... ... адамгершілік мейірім, қайырым болмайды. Мейірімсіз, қайырымсыз
жанда адамгершілік қасиет қалмайды.
Ең әуелі бала ... ... әдеп ... білу білу ... Мысалы,
яаулы ана ас дайындап, дастархан мәзірін жасайды, ... ... ... ... ас-дәмге щақырып, ас алдын әзіз әке татқан соң ғана, басқа
балалар асқа сумаңдап, сұғынбай, әдеппен «алыңыздан» ... дәм ... ... ... құқықтық сана.
Әсіресе ер бала - әкемен сырлас, жолдас, дос. Сондықтан да ол әрқашан
да ... бір ... ... үшін әуелі әкемен ақылдасып отырғаны жөн. Халық
ішінде әлеуметтік дәстүрлер атадан ... ... ... ... ... ... болу – ... борыш. Мысалы : әке күйші, әнші баланың
да өнерге бейімі бар ... Ал бала сол ... ... немқұрайды
қараса, онда әлеуметтік намыс жоқ, яғни ол ұлттық қасиетін ... ... ... ... ... жан болып шығады.
Ұлағатты ұстазға инабатты шәкірт бола білу құқығы.
Абай атамыз:»Ұстазсыз шәкірт – тұл, шәкіртсіз ұстаз – тұл» деп, ... кісі ... ... ... ... ... ... ерекше
атап айтқан. Ұстаз - әмбебап білімдар, салауатты, салтанатты, маман ... – адам ... ... түсініп, жақсы білетін қадірлі де қастерлі, қасиетті
мамандықтардың иесі, өз ... ... әрі ... ... ... ізетті, инабатты адам.
Ұстаз шәкіртінің жан саулығын, тән саулығын зерлей зерттеп, ... асыл ... ... ... қадағалап, қамқорлық жасап
отырады. Ол шәкіртін өзінің туған ... ... ... ... оның ... сіңіреді. Шәкірт ата-анасынан гөрі ұстаздардаң
қарауында көбірек болады. Ұстаз ата-анаға қарағанда ... ... ... түсіп, білім беру, тәрбиелеу ісіне арнайы ... ... ... бар ... ... үретіп, тәрбиелейді.
Бар білімін, қайрат-жігерін аямай, бізге білім беріп, өнер ... жол ашып ... ... ... ... ... бас иіп, тәжім етеміз!
Әдеппен сөйлеп әдеттену – құқықтық мәдениет.
Әрбір адамның әдептілігі оның ... ... ... ... иман жүзді, әдепті адам күндей күлімдеп, жарық дүниедей ... сөзі ... да, өзі ... да ... есту ... ... нұр ... әсер беріп, әңгімеге тартады.
Халық әдебі «Сіз» деген сөзден басталады. Бұл сөз – сыйласымды,
құрметтеуді, ... ... ... сөз. Жеке ... ... айтылғанда бұл сөз «ыңыз»,»іңіз» қосымшалары арқала сыпайылық
мәнін арттырады.
Өмірінде қателеспейтін адам жоқ, аңғалдық ... ... ... ... бар. ... ... ... бір адамның көңіліне
қаяу салып, кейіту мүмкін, жеке адамның әдептен озып, опықтану басқаға да
әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... сөздерді
айтып, өз кемшілігін мойындаған адам әдептілік ... Ол ... ... жоқ» деп жауап беру де әдептілік болып табылады.
Әдепті сөздерге неше алуан жанашыр сөздер мен аяныш сөздер де ... ... ... адам шын ... адал ... айтып, басқаға
әсерлендіре жеткізуі қажет.
Әдепті сөздер – ақылдан шыққан аялы сөздер. Әдепке үйреніп, ... ... ... адам – ... ... ... адам. Ол үшін
жеке тұлғаның құқықтық әдебін қалыптастыру керек.
Отбасындағы сыйласым құқығы.
«Отан отбасынан ... ... ... ... екі ... ... ата мен ... ана. Әке-шеше арқылы өрбіген тұқымның ... ... ... әлеуметтік, қоғамдық құрылысқа
байланысты қалыптасқан.
Әрбір отбасында ... ... ... байланысты: баба, кейуана,
ата, әже, әке, аға, іні, қарындас,; ал шешеге ... түп ... ата, ... әже, ... әпке, нағашы іні, нағашы қарындас ... ... және оған ... ... ... ... ... үйде қаншау болсаң – бір-біріңе меймансың», «Бір-біріңді жаттай
сыйла, жат жанынан түңілсін» деп, ... ... ... ... Әке, ... ... ата, әже, апа, ... ағатайым, айым, күнім,
панам, алтыным, т.б. ізетті сөздермен сыйласым рәсімдерін іске асырып отыру
– отбасындағы ... ... ... ... ... ... – қуаныш,
бақыт, қызықты өмір!
Кісі күту – құқықтық мәдениет белгісі.
Кіс күту, ...... ... ... ... ... Бұл – ... әлеуметтік, кеңмекендік, тұрмыстық жағдайына
байланысты қалыптасқан қастерлі дәстүр. «Қонақ десе, қоң етіп кесіп беретін
қазақпыз» деп, ... ... ... ... ... алу: ... күту,
қонақты шығарып салу рәсімдерін халық ұрпағына ұлағатпен үйретіп, үлгі-
өнеге ретінде оны тәрбиенің ең негізгі бір ... деп ... ... яғни ... ... ... үшін ... алты
ауызын» айту, одан соң қонақтың өнерін байқау дәстүрі халықтың ... ... ... қой егіз ... ... ... ... «Бір күн
қонған қонақ – құт» деп, халық қонақ күту мен ... ... ... деп ... Қонақ күту, мейман ... ... ... ... ... ... оған сәлем беру, оны күту рәсімдерін
инабаттылық көрсетіп, имандылықпен орындау – ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлері – құқықтық мәдениет
негәздері.
Иман – арабша сенім деген ұғымды білдіреді. Өмір ... ... ... ... ... мен ... міндеттері мен
мақсаттарын бұлжытпай орындайтын ақ ниетті, адал жүректі, көпшіл адамды ... адам ... ... адам – ... және ... ... ... ойлайды, оларға мейірім-шапағатын төгіп, жанашырлық, қаиқорлық
жасауға әзір тұрады, әркімге әдеппен, ... ... ... ... ... адамды бет бейнесінен танып, халық оны иман жүзді адам дейді.
«Тура биде туған жоқ, туысты биде иман жоқ» деп ... ... ... ... ... ... Халқымыздың қонақжайлылығы,
кеңпейілділігі, дос көңілділігі - ... ... ... ... ... ... иманды адам болу – кісілік борыш.
Иман кәміл адам мейірімді болады. Мейірімділік – адам ... ... Ата ... әке ... ана ... ... бір-біріне деген мейір-шапағаты - әдептік әсем құбылыс, түйсікті
баурап алатын ... ... ... ... ... ... ... мерейі үстем болу үшін, ол ойлаған жақсылық, әсерленген әдептілік,
жақсы көрген адамдарының жан саулығы мен ... оны ... ... іс ... бір ...... ...
мүдделі, кіріптар, көмекке құштар адамдарға, табиғатқа, жан-жануарларға іс-
жүзінде жақсылық жасау. «Байда қайыр, ... ... де жоқ, ... ... деп Абай атамыз қайырымсыз байды қатты сынады.
Қайырымдылық жылу ... ... ... ... ... сый-сыбаға тарту,
көрімдік, байғазы, бәсіре т.б. жөн-жоралғылар ... іс ... ... инабаттылықпен, сыпайылықпен орындалады.
Табиғатты қорғау, тал егу, гүл өсіру, жер суару, құстарға қамқорлық
жасау, ... ...... ... ... үрдісі, оны
орындай білу – құқықтық ... Ол үшін ... ... адам ... ... ... сезініп, тебірене іс-қимыл жасауға міндетті.
Халқтың құқықтық мәдениеті осындай ізгі іс-әрекеттер арқылы дамып, құқықтық
сана қалыптасқан.
Туған жердің табиғатын ... ... ... ... аялауды әрқашан да әдеппен аңғартып,
құқықтық идеологияны (насихатты) іске асырып отырған.
Туған ... ... ... ... ... ... көл», «хан
тәңірі», «сұлу төр», « ... тау» ... ... ... бар. ... ... бұл әулие әрі ... ... дақ ... ... ... ... - ... адамның перзенттік парызы, құқықтық міндеті.
«Бұлақ көрсең, көзін аш», «Жол үстінде тас жатса, алып таста», «Гүлді
жұлма», «Ағашты жастай қырықпа», «Қүмырсқаның ... ... да ... ,»От ... ... мал қалғанша, тал қалсын», «Жеті ... ... ... ... су ... т.б. тыйымдар мен мәтелдер табиғатқа
байланысты әдет-ғұрыптар мен ... ... ... ертеден
қалыптасқанын көрсетеді.
Үйде, мектепте гүл өсіру, ... ... ... мал, ... ... қызығын көру - әрбір жастың ықыласты іс-әрекеті болып
қалыптасуға тиіс. Мектептегі табиғатты ... ... мен ... ... ... ... рақатын көруге әрбір оқушыны
бейімдей білетіндей ... ... ... ... келген кереметтері
бар туған жердің топырағын тыңайтып, суын ... ... ... ... ... ... борышы, құқықтық міндеті болып табылады.
Ата текті ардақтау құқығы.
Қазақта «Жеті атасын ...... ... ... бар. ... ... ... туады» деп, халық адамның да арғы тегіне тартып туатынын
айқындап, «Біреу әкеге тартып туады, біреу әкеден артып ... ... ... ... «артып туғанын» тілейді.
Жеті атаға дейін жақсы білудің әдептілікке әсері мол, яғни бабасына
дейінгі ... ... ... ... халықтық салт-сана бойынша, туыстық
қатынаста қалыптасқан ... ... ... ... борыштарын
өтеуге міндетті.
Ата текті білуде туыстық , жақындыққа байланысты: баба, ата, ... ... ... шөпшек, туажат, жүрежат деген ұғымдар бар. Атаның
баба алдындағы зор міндеттері ... ... ... ... ... жалғасады, ол әдептік қарым-қатынас ру, ел, ... ... ... дами ... ... парыздарды
өтеуге міндеттейді. Дәріпті дәстүрлердің мәнін біліп, оны орындай білу –
құқықтық парыз.
Аталы сөз бата, ... ... және ... ... болашақ ұрпақтарымыздың адал жанды, әдепті, иманды,
батыл да ... ... ... ... өсуі үшін ... айтуды, өнеге
көрсетуді, бата беруді, тілек айтуды әлеуметтік әдепке, ... ... Ата ... ...... ... ұлттық ұжданы.
«Ат тұяғын тай басар» деп кейінгі ... ата ... ... талап еткен.
Осының арқасында әуелі отбасылық, содан кейін әлеуметтік, ұлттық тағылымдар
ата дәстүріне ... ... ... ... ... ... айналған.
Ата-бабаларымыз тәжірибелерінен, халықтық әдет ... ... ... үлгі нұсқаларды өне бойы өнеге ... ... ... ... ... ... тілек тілеп, бата беріп,
жастарды жақсы жолға бастаған. Бата – адам ... тек ... ... ... ... қалыптасқан дәстүр. Кейіннен тілек айту, сол
тілекке жету «құдіретке ... ... ... ... нұсқалары
қалыптасты. «Үйің құтты болсын», «Сапарың оң ... ... ... жақсы
тұрыңыз» деген тілекиер – қысқа да нұсқа баталық сөздер. Бата қарт ... ... ... ... жақсы тілектерін білдіреді.
Арттағы ұрпағына сөзімен де, ... де, ... де, ... де ... ... ... аруағын ардақтап, мұрасын мақтан
тұтамыз.
Елге ... ... ... ... ... ... ... данышпан ата-бабаларымыздың жолын қуып, жоралғысын жасау – біз
үшін міндет, құқықтық парыз, ұрпақтық борыш. Бұл ... ... ... ... Ата-баба дәстүрлері құқықтық мәдениеттің бір негізі болып
табылады.
ІІ ТАРАУ. Оқушыларға ... ... ... ... ... ... жұмыстары.
2.1. Оқушылардың құқықтық және ұжымдық дәстүрлері.
Ұжым – мақсаты бір, бірімен-бірі тең ... ... ... ... адамдардың бірлестігі. Яғни ... ... ... ... – ұжымы. Ұжым мен жеке адамның мақсат-мүддесі үйлесіп
отырады. Жеке адамның адамгершілік қасиеттері айналасындағы адамдармен игі
қатынас ... ... ... ... Мектепте жеке адамды ұжым арқылы
тәрбиелеу дәстүрлері қалыптасқан. Мектептегі қоғамдық дәстүрлері, іс-әрекет
дәстүрлері, қоғамдық мүдде ... – жеке ... ... ... ... дәстүрлер – ұжым (сынып, топ, т.б.) бойынша оқушылардың
жалпымектептік, мемлекеттік, бүкіл дүниежүзілік мерекелерді, ... ... ... ... ... өткізу әрекеті кезінде
қалыптасады. Қоғамдық дәстүр негізінде ... іске ұжым ... ... зор ... қатысуға міндетті. Мұндайда ... ... ... үшін ... білмеген адам өзінің жігерсіздігін, құқықты міндеттерді
орындаудағы олақтығын көрсетеді. Мысалы, «Наурыз» ... ... ... ... ... ... түгел қатысып, әркім өз үлесін қосуға
міндетті. «Жұмыла көтерген жүк ... ... ... жол ... ... ... «Көп ... көл», т.б. мақалдар арқылы халық қоғамдық іс-
әрекеттің жемісті болуы бірлікке байланысты ... ... ... ... ... «Жылу», «асар», «қауымдастық» рәсімдері
содан шыққан.
Салтанатты жиындар мен кештерді ... ... ... ... сол
мектептің ішкі жағдайына және ұстаздар мен оқушылардың ... ... ... Мысалы, «Ана тілің – арың ... ... ... тірілді» сияқты тақырыптар төңірегінде кеш
өткізу үшін ең әуелі ұжым мүшелері ... ... істі ... ... ... өз ... білдіріп, дайындық жұмыстарына
жауапкершілікпен қатысады. Ана тілін ... ... ұлы ... ... рәсімдерін дәстүрге айналдырған оқушылар ұжымы үшін
әрі мереке, әрі өнерсайыс, әрі ... ... көру ... болып,
олардың талаптарын тасытады.
Іс-әрекет дәстүрлері оқушылардың құқықтық ... ... ... ... ... ... , ізеттілігін
қалыптастырады. Келісу, уағдаласу, ықылас ... ... ... ... мезгілде орындауға дағдылану ұжым мүшелерінің іске ұқыптылығы ... ... ... да, ол ... ... ... ... «үлкенге – ізет, кішіге – ілтипат» деп, ... ... ... үлкенге ізет көрсетіп, оның ақылын тыңдап, ... ... ... ... көмек көрсетуге тәрбиелеп келеді. Іс-
әрекет дәстүрі жеке адамның адалдығы мен ... де ... ... қалыптастырады. Бір ұжымдағы іс-әрекетке қатысушы әрбір адам
сол ұжымның абыройын, намысын қорғауға ... Ұжым ... ... қандай міндеттер жүктесе, оны бұлжытпай орындауға ұжым мүшесі
міндетті. Егер олай етпесе, ол ... ... ... ... ... мақсат-мүдде дәстүрі ұжым мүшелерінің өз ықыластарымен
ұжымның абыройын арттыру үшін жасалатын іс-әрекеттері арқылы ... ... ... сала ... мақала жаза білетін оқушының ұжым атынан
шығатын газетке редакторлықты қалауы қоғамдық ... ... ... ... іс-әрекет болып табылады. Қоғам (ұжым) мүддесі
үшін өз қабілетін орнымен жұмсай білу - ... ұжым ... ... ... дәстүрі «біреуі бәрі үшін, бәрі біреуі үшін» ... ... ... ... ... және ұлттық дәстүрлермен
ұштасып отырады. ... ... ... ... ... ... ... оқушы мектептегі қоғамдық ... ... ... ... ... не сол ... ұйымдастыра білуге тиісті.
Әдеттен әдетке, әдептен рәсімге, дәстүрге, салтқа ... ... ... ... игілікке асырып отыру – баршаның құқықтыұ міндеті.
Қазақ халқы - ... ... ... той-томалақта қалыптасқан
дәстүр бойынша жиылған қауымнан өнер көрсетпеген адам қалмайды. Әнші, биші,
күші, ... ақын ... ... ... ... ... топ алдында
өз қызығын көрсетушілер көп болады. Кәде жасап, алты ауыз өлең айта ... ... ... ... ... деп масқаралайды. Сондықтан әрі өнерпаздық
нышанын дамытып, әрі намысын оятып, өлең жаттауға, ән ... ... ... ... ... ... ертеден дамыған. Әсіресе қайым айтысқа әркім
дайын ... ... ... қыз бен ... ... жұмбақ айтыс,
хайуанаттар айтысы сияқты әрбір айтыстың өзгешеліктері бар. Ал ... ... ... да, кез ... ... бұрыннан жаттап алған
өлеңдеріне мүмкіндігінше өз тарапынан өлең өрнектерін қосып, бір ... ... ... ... ... ... дәстүр көбінесе әлеуметтік дәстүр болып қалыптасады. Бір
отбасындағы барлық адамдар өнерпаз болып, ол ... ... ... ... Әулеттік дәстүрде ол дәстүр ұрпақтан ... ... ... ... әр кім ... өнерінің бір қырынан көрінуге
ынталанады. Мысалы, күйшілер әулеті тек күй тартушы ғана емес, ол әулеттен
күй ... ... ... ... ... сөз оқушы, т.б. өнерпаздар да
шығады. Ал негізінен оларда күйшілік дарын басым болады.
«Қыз сыны», ... ... ... ... пен өнер ... ... ... мәйектері сараланып, мәнді, өрнекті өнер ... ... ... қызы әрі ... әрі ... ... әрі өнерпаз
болу керек. Қазақ жігіті жігіттің сұлтаны ретінде ... де, ... ... де, ... мен сәні жағынан да елді елең еткізетін ерекше жан
болуы қажет. ... ... мен ... ... ... үшін түрлі
ойындар ойлап шығарған.
Халқымыз өнерпаздық дәстүрін қыз балаларға іс үйрету, өнер үйрету, ер
балаларды ерлік пен ... ... ... ... ... дара
дарындарды дамытып отырады.. Отбасындағы көңілді кештерде тақпақ айту, жыр
жырлау, ән салу, күй тарту – ... ... ... ... ... ... әрбір перзенттің міндеті. Баланың өнерпаздығы – ата-ананың
бақыты, елінің мақтанышы.
Құқықтық әдеп және тәрбие.
Әдеп – ... ... сөз. Бұл ... ... Әлеуметтік әдеп –
ұрпақтық парыз бен ... ... ... ... өмірде ешбір тыйым салусыз-
ақ үлгі-өнеге беретін іс-әрекеттер арқылы әрбір ... өз ... ... ... ... ... әдеп ... жүйесін
қалыптастырып, өмір заңына – құқықтық нормаға айналдырған. ... ... ... дәстүрі ешбір тапты, ұлтты, нәсіл мен жыныс айырмашылықтарын
алаламайды.
Әдеп асқтаудың әлеуметтік мәні зор. Әулет, ... ... ... ... ... (қоғамдық тәртіп жүйесін) ... ... ... адамға кез келген қоғам мүшесі (жасына,
нәсіліне қарамай) өз пікірін айтып, тыйымдық ұсыныстарын білдіруге ... әдеп ... - ... дәстүр. Оны бұзу – үлкен айып, зор күнә.
Әдеп сақтау - ... яғни ... пен ... ... қалыптасқан халықтық ережесін мүлтіксіз орындау. Әдептілік
бұзылса, халықтық дәстүр де бұзылады, ұлттық ... ... ... ... ... ... ережеге амалсыз бағыну емес, қайта сол өаңдылықты
құрметтеу, қастерлеу, адамгершілік борышты ... ... ... ... ... ... ... сақтап, ізеттілік, инабаттылық көрсету, мінез-
құлық әдемілігімен қатар табиғат ... де ... оған ... ... ... ... адам ... ардақтай білу, имандылық көрсету,
әдептілікті басқалардан да ... ... ... ... ... әрекеттері болады. Әдепті болу үшін иманды, кішіпейіл,
көпшіл, инабатты болу қажет. Әдептілік қасиет ... ... кінә ... үшін ... ... құқықтық парызды орындау жолында табандылық
жасауды көздеп намыстану, әдепті ... ... күнә ... ... ... ... ... халық. Әдепті болу үшін әдемілікті,
жақсылқты сезініп, оны бағалап, әсерленіп, сол ... ... ... ... ... ... оны ... кезіндегі кемшіліктерін
сезінген адамда ұялу, яғни кемшілігі мен ... ... ... ... ... Ұлттық сезімі жоғары адам өз кемшіліктерін біржола
түей ... ... ... берік қалыптастырады. Жақсылықты
сезінбейтін, өз кемшліктерін біржола түзей ... ... ... ... ... ... өз ... түсініп, оны
түзетуге бейім адамды халық «ұятсыз» деп жек ... ... ... ... ... және ... біреу « кемшілігіңді біліп ... ма» ... ... ... бар. Ал ... не ... ... жасау
жақсылықты көрсетеді.
Өз кемшіліктерін терең сезініп, тебірене іс-әрекет ... ... ... ... ... дейміз. Намыстың жеке бастың
намысы, ұлттық намыс сияқты салалары ... ... ... әрекет жасаған жеке бастың намысы болмаса,
ол адамның адамгершілік қасиеті жоқ. Егер жеке адам өз әулетінің, өзі өсіп-
өркендеп отырған ... ... мен ... ... ... әрекет
жасамаса, ол қара басының қамын ойлаған хайуанмен тең. Қазақта « Қоянды
қамыс өлтіреді, ерді ... ... ... мақал бар. Намыстық сезім
адамның арын қалыптастырады. ... ... ... ар ... ... ... – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» деп, арды
жанынан да биік қоюы – құқықтық сананың ... Ар – ... ... ... аса ... ... Арды ... – адамдықты сақтау. Арды
бұзу – қылмыс. Адамның адамдығы ... ... ... Ар – ... биік ...... ... – бірлікте» деп, халқымыз бірлік ... ... ... ... ... ... ... (ұжым), қауымдасу (қауым),
бірлесу (бірлестік), одақтасу (одақ), ... ... ... ... құқықтық норма болып қалыптасқан.
Ертеден-ақ ұйымдасу ... ... жеке ... ... ... ... қорғану, ұйымдасқан түрде маусымдық,
науқандық еңбекпен тірлік ... ... ... Ұйымға көнбеген адам
шеттен қалған.
Қауымдасу дәстүрінде халық атаға, руға, ұлтқа бөлінбеген. ... егін ... шөп шабу ... ... бір ... жұмыстарын
абыроймен атқарып отырған.
Бірлесу әуелі екі адамның бір тірлікке, бір ... ... ... ... ниет ... күн ... арқылы жеке адамдар
алға қойған мақсаттарына жетеді. Әрбір тірлік бірлікпен бітеді. ... ... ... ... ... ... ... Бірліктен қашқан адамға
халықтың қарғысы тиеді. Яғни ... ... ... адам ...... ... ... салтқа арналған
құқықтық дәстүрі. Ойынға одақтасудан бастап ... ... ... ... ... мен шарттары көп. Жеке ... ... ... ... ... ... күрестің жеңісін,
еңбектің жемісін көреді.
Екі адамның, екі халықтың достасуы – үлкен ... ... ... ... іске асыру болып табылады. Халқымыз халықаралық
достыққа, туыстыққа ерекше мән берген. «Қырғыз – ... бір ... ... ... ... ... ... түрікмен», т.б. халық ...... ... ... ... дуалы сөздер. Достасудың ерекше серттері
мен шарттары бар.
Отан – ... ... ... ... мекені. Өз отанын сүймеген
сілімтікті халық «отансыз» деп жек көреді. «Опасызда отан жақ» деп ел ... ... үшін отқа түс – ... ... ... ... Бауыржан.
Отанды сүю, Отанға қызмет ету отбасынан басталып дамиды. Отан қасиетті
ұғым, киелі сөз. ... ... бар, ... ... ... болу ...
бақыт.
Данышпан , әділетті Төле би бабамыз:
«Жүзге бөлінгендердің жүзі қара,
Руғу ... ... ... бөлінгендер адыра қалады,
Көпті қорлаған көмусіз қалады,
Хан азса, халқын сатады,
Халық азса, хандыққа таласады» - деп, ... ... ... ... ... ... өте ... бағалады. Бірлік – халық
салты. Халқымыздың бірлік салты отбасынан басталып, бүкіл елдің, ... ... ... ... ... ... тірлік жоқ»,
тірліксіз бақыт жоқ. Бірлік салтын, яғни ел бақытын сақтау үшін жан ... ... ету - ... әдепті адамның құқықтық борышы.
2.2.Құқықтық әдеп және тәрбие туралы оқушылардың білімдерін анықтау,
қалыпқа келтіру.
Құқықтық мәдениеттің ұлттық құндылығын ... ... ... ... , ... ... ... оқу-тәрбие процесіне
ендіру ерекше орын алады.
Бұл асыл ... ... ... ... мен ... айқын
көрсетіп, соған байланысты құқықтық міндеттерді сөзсіз орындау жолдарын
әрбір сабақта мәнерлеп, көркемдеп оқып беру ... да өз ... ... адами және адамгершілікке бейімделген құқықтық нормаларды оқу-
тәрбие процесінде қолдана отырып, оқушылардың сөздік ... ... ... ... болады.Шығармаларды оқыту
барысында ... ... ... ... халқының
достығын,ынтымағын,бірлігін дамыту ... ... мен ... беру ... Осы оқу ... ... шығармаларды оқыта отырып оқушыларға
дәріс беруде ... ... ... ... ... таңдап, жаңа
технологиялық әдіс-тәсілдерді пайдаланғаны абзал.
Мен ... ... ... ... №8 Төле би атындағы орта
мектебінде жүргіздім.Тәжірибе жинақтау ... ұлы ... Абай ... 4 «б» ... ... ... ... бөлімін
практикалық бөлім мен ... ... ... ... ... ... келтіру, тексеру түрлерін қолдандым.
А Н Ы Қ Т А У Э К С П Е Р И М Е Н Т ... ... ... ... ол ... көңілге түю қабілетінің жақсы дамығаны болып табылады. Сол мақсатта
сыныптағы оқушылардың ... ... ... ... екенін анықтау
барысында қалытқа келтіру, бақылау тексеру экспериментімен жұмыс жүргіздім.
Сондағы оқушылардың білімін ... ... ... ... Е С Т С Ұ Р А Қ Т А Р ... ... сөздің «сен» деген сөзден қандай айырмашылығы бар?
А) құрметтеу құқықтық міндеті.
Ә) инабаттылық құқықтық міндеті
Б) өзіне-өзі қызмет ету ... ... ... ... ... мәні ... ... орындау.
Ә)адамгершілік парыз
Б)құқықтық сана
В)руынан бөлектену
3. «Әдеп сақтау» деген сөзді қалай ... ... ... ... құқығы
Б)қарым-қатынас ережесі
В)адамгершілік борыш
4.Қандай құқықтық талаптарды білесіңдер?
А)Обал, сауап, ысырап, үнем, ... ... деп ... ... ... ішпейтін, темекі тартпайтын, құқықтық мәдениеті бар адам.
Ә)кісілігі жетілген адам
Б)қалыпсыз қарнын ... ... ... жұмсайтын адам
6.Құқықтық мәдениет дегеніміз не?
А)әдет-ғұрып, салт-дәстүр
Ә)әлеуметтік әдеп.
Б)рәсімдер мен рәміздер
В)бұлжытпайтын ереже
Тест қорытындысы ... ... ... ... | |Сіз| ... ... |ықт|ауа|ықт|иже|
|тік|Сұрақтары ... ... ... |сі ... ... |
|ы |Аты-жөні ... ... |ени| |
| | |ң ... |ы |кім|ет | |
| | ... ... |не?| |
| | |р ?|не?| |. | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| ... Елдос |( |( |∆ |∆ |( |☼ |( |
| ... ... |☼ |( |☼ |☼ |☼ |( |☼ |
| ... Дәурен |( |( |∆ |∆ |∆ |Ο |Ο |
| ... ... |( |( |∆ |∆ |∆ |Ο |∆ |
| ... Нұрсұлтан |( |∆ |∆ |∆ |∆ |∆ |∆ |
| ... ... |☼ |( |( |Ο |( |( |( |
| ... Таңшолпан |☼ |( |∆ |( |Ο |∆ |( |
| ... ... |∆ |∆ |∆ |∆ |( |∆ |∆ |
| ... Мұхит |( |( |∆ |Ο |( |∆ |∆ |
| ... ... |( |∆ |∆ |Ο |∆ |Ο |Ο |
| ... Мұрат |( |∆ |( |( |∆ |Ο |∆ |
| ... ... |( |∆ |∆ |Ο |Ο |Ο |Ο ... -
90 -
80 -
70 -
60 -
50 -
40 - ... - 30,76% ... -
10 - ... - өте жақсы - 1 оқушы 7,7 (
4 – жақсы - 4 оқушы ...... –5 ... 38,46(
2 – ... - 3 ... ... ... |Құқ|Нәт|
|тік| ... |п ... ... ... |с і|
|ы | ... ... |
| ... |-ң | ... |
| | |айы| | |ы |м |ет | |
| | |р? | | ... |
| | | | | |? |? | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| ... ... |☼ |☼ |☼ |☼ |( |( |☼ |
| ... ... |( |( |( |( |( |∆ |( |
| ... ... |☼ |☼ |☼ |( |☼ |☼ |☼ |
| ... ... |( |( |( |∆ |∆ |∆ |∆ |
| ... Нұрсұлтан |( |☼ |( |( |∆ |( |( ... ... ... |☼ |☼ |☼ |( |☼ |( |☼ |
| ... ... |( |( |☼ |☼ |( |( |☼ |
| ... ... |( |( |( |∆ |∆ |∆ |( |
| ... ... |☼ |☼ |( |( |( |( |( ... ... ... |( |☼ |☼ |☼ |( |☼ |☼ |
| ... ... |( |☼ |☼ |☼ |( |☼ |☼ |
| ... ... |∆ |( |( |( |∆ |( |( ... ... экспериментін қорытындылай келе мынадай ... ... -
90 -
80 -
70 -
60 - ... -
40 - ... -
20 -
10 - 7,7 ... - өте ... 7 - 53,84%
( - жақсы 5 - ... - ... 1 - ... ... - ... ... - ... экспериментінде мынадай нәтижеге жеттім.
| | ... | ... |п ... ... ... ... |сі |
| | ... ... |
| ... |-ң ... |ени| |
| | ... | |ар |кім|ет | |
| | |р? |не?| |не?|? |не?| |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| ... ... |☼ |☼ |☼ |( |☼ |( |☼ |
| ... Айша |( |☼ |☼ |☼ |( |☼ |☼ |
| ... Мадина |( |( |( |( |∆ |Ο |( |
| ... ... |∆ |∆ |( |( |∆ |∆ |∆ |
| ... ... |∆ |( |( |∆ |∆ |Ο |∆ |
| ... ... |( |( |( |∆ |∆ |Ο |∆ |
| ... Айгерім |∆ |( |( |( |( |∆ |( |
| ... ... |☼ |☼ |☼ |( |( |∆ |( |
| ... ... |( |☼ |☼ |☼ |☼ |( |☼ |
| ... Ләззат |( |( |∆ |∆ |Ο |∆ |∆ |
| ... Алия |☼ |☼ |( |( |( |( |( |
| ... Роза |∆ |∆ |∆ |( |Ο |Ο |Ο ... -
90 -
80 -
70 -
60 -
50 -
40 - 38,46 % ... - ... -
10 - ... - өте ... -3 -28,08%
( - жақсы - 5 ... - ... - 4 - ... - ... - 1 - ... ... 92,3%
Білім сапасы:61,54%
Қалыпқа келтіру эксперименті.
Мақсаты: Оқушылардың қызығушылығын арттыра ... ... ... ... ақыл-ой ұжданы, тұрмыстық, ... ... ... – жеке ... ... ... орындау түрлі әдіс-
тәсілдер қолдана отырып, ... ... ... ... ... ... ... алақай!» өлеңі .
Әжем келді, алақай!
Әжем келді, алақай!
Әжеме кел балақай!
Қолтығынан ... ... ... әже, ... ... ... ... баламыз,
Сізден тәлім аламыз.
Сабақтың мақсаты: 1.Жасы ұлғайған сайын әженің қажыр-қайраты кеміп,
қамқоршылықты көбірек қажет ... ... ... қабағына қарап ,
көңілін көтеріп, аянбай ... ... – ол ұшін мол ... ... ... ... ... өнегесін үйрену, ақылын алу – ұрпағының
дәстүрлік, құқықтық міндеттері екенін таныту, тәрбиелік ... ... өз ойын ашық ... ... еркін сөйлеуге,
мейірімділікке тәрбиелеу, жаман әдеттен жирендіру, сонымен ... ... ... ... ... ... даму ... «мен не білемін? мен не
білгім келеді? Мен нені ... ... ... ... ... ... оқуға дағдыландыру, халық мүддесіне жат
тәрбиені сынауды, ғылым-білімді зерттеуге талпындыру.
Әдіс-тәсілдері: түсіндіру, сұрақ-жауап, тізбектеп оқу, ... ... ... ... ... ... сөздер, плакаттар,
суреттер.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру кезеңі
а) ... ... ... ... ... сұрау.
Ш.Құдайбердіұлының «Адамдық борышың» өлеңін жаттап келу.
«Ғибрат алар ... іс ... ... ... өлмейсің!»-деп
Шәкәрім жырлағандай артына кейінгі ұрпаққа ғибрат аларлықтай іс-
қалдырған, қазақ тілі ... мен ... ... ... ... ... ... ел қамын жоқтаған жүздеген өрен ... ... ... ... қазақ өмірінде орны ерекше біртуар тұлға Ахмет еді.
Абайдың педагогикалық ... ... ... бірі ... ... қарым-қатынасы, әсіресе, жастарды еңбекке баулу. Ақын,
ойшыл ұлы ұстаз – Абай ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынасы, бір-біріне мейірбандығы мен парасаттылығы,
ұлттың ерекшелігі, салт-дәстүрінің дамуы – сол халықтың еңбек сүйгіштігіне,
еңбек ету дәрежесіне ... ... ... ... ... ... жастарды еңбекке шақыру жайында бір ... ... ... ... 1886 жылы ... мына бір ... өлеңін келтіруге
болады:
«Қартайдық,қайғы ойладың ұлғайды арман,
Шошимын кейінгі жас балалардан,
Терін сатпай,телміріп көзін сатып,
Теп-тегіс ... бәрі ... ... ... ,өз ... ... жастардың осындай мінездерін сынады.
Намыстық сезім адамның арын қалыптастырады. Ұяттан намыс, ... ... ... ... ... – жанымның садағасы, жаным – арымның
садағасы» деп, арды ... да биік қоюы – ... ... ... Ар ... пен ... ... аса маңызды негізі. Арды сақтау – адамды
сақтау. Арды бұзу қылмыс. Адамның адамдығы ... ... ... Ар ... ... биік ... ... танысатын тақырыбымыз «Әдепті сөз» атты әңгімені
талдау.
Асан атам: «Әдептілік ... ... ... ... ... ... ... ал, балам»,-деп маған өсиет айтады. Ағатайым институтта
оқып жүр. Ол жақында каникулға келеді. Мен оның әрбір ізетті, ... ... ... ... ... ... ұғып, жадымда сақтап, өзім де
әдепті сөздерді қолайына қолдана бастадым.
Әділет ағатайым үйге келем деген ... ... ... Ол ... нұр шаша ... атамды аймалай құшып амандасты:
- Кешіріңіз, ата, кешігіп келдім...
- Айыбы жоқ, ... ... жолы ... деген.
- Ғапу етіңіз, Сізге сыйлайтын сый-сыяпатым да көңілдегідей емес.
- Оқасы жоқ, ботам! «Ізетке найза бойламайды» деген. Маған ... ... ... де қымбат.
- Қош келдіңіз! Қуаныштымын, - дедім мен.
Ағатайым бетімнен сүйіп:
-Атамның тілін алып жүрсің бе? – ... ... ... - дедім.
- Атасының жанашыр, қамқоршысы, күні ғой бұл – жарығым!- деп ... ... ... ... ... ... ... іштей
қысылдым. Кейбір «еркелігім» есіме түсті.
Ағатайым шешеммен, әкеммен, аталарыммен кездескенде, қандай ... ... екен деп, оның ... ... әсерлі сөзіне ықылас қойып, қасынан
қалмай жүрмін.
- Балам, шкафтағы ... ... ... ... ... Құп болады,- деді Әділет ағатайым.
- Әділжан, мына жуылған киімдерді өтектеші, - деді апам.
- Сізге ... ... ... апа, - деді ... Мына ініңе әдептілік, инабаттылық, имандылық дегеннің не ... ... - деді ... Сөзіңізге құлдық, ата, «кішіден – ізет, үлкеннен – парасат» деуші
едіңіз ғой...
Мен ағатайымның әдепті сөздерін өзімнің өнегелі ... ... ... жаза ... Әдепті сөздерді мен осылай үйрендім.
1.Әңгімедегі педагогикалық идеяларының ... ... ... ... ... ... ... не туралы айтылғандығы
жөнінде сұраймын.
2.Оқып болған соң мазмұнын айтқызамын. Өз сөздерімен психологиялық,
философиялық, ... ... ... ... ... ... береді.
3.Тақтаға шығарып,әр оқушы өмірге жауапты қарауды үйретудің үлгісін
айтып көреді.
4.Пікірлесу үшін сұрақтар қойылады.
1). Әділет ағасынан қандай ... ... ... ... ... Әділет қалай үйренді?
3). Имандылық, инабаттылық деген не?
4). Қандай әдепті сөздерді білесің?
5). Дәптеріңе өзің ... ... ... сөздік ретінде жазып жүрсің
бе?
Қорыту:
Міне балалар,бүгін сендер инабаттылық ... және ... яғни ... ... тіл ... әділеттілік,
адалдық, ұқыптылық, жауапкершілік ... ... ... ... «ол немене, бұл немене» деп, бір нәрсені сұрап
білсем екен дегенде ұйқы, тамақ та есімізден шығып ... ... ... соң, ақыл ... ... ... ізденіп, кісісін тауып сұранып,
ғылым тапқандардың жолына неге салмайды екенбіз? Бұл ...... ... ... екенін көрдіңіздер.
Үйге тапсырма беру.
1.Үлкендердің, ата-ананың тілін ал. Үй жинауды, еден сыпыруды, ыдыс-
аяқты жууды ұмытпа.
2. Отбасындағы ... ... ... ... «Мен ... ... ... – қанатым» атты бір тақырыпта шығарма жазу.
3.Тақырыптық сурет салу.
Бағалау:
Сабақтың ... ... бен ... ... ... ... адамгершілікке баулу. Біреуді көре алмай
күндеуден алыс ұстау.
2.Балаларға жаңа сабақты ... ... бен ... ролін көрсету
керек,балалардың өгіз бен бақаның рөліндегі өз пікірлерін тыңдау.
3.Өлең мазмұнын тексеру
Әдіс-тәсілдері:түсіндіру,баяндау,сұрақ-жауап,ой-қозғау.
Сабақтың барысы:
1.Ұйымдастыру кезеңі.
Тақтаға «Жеті күн ... ... ... ... су ... деп ... ... өлең білесің бе?
2.Өгіз бен бақа үй жануары ма?
3.Туған жерімізде «әулие тал», «әулие бұлақ», «сұлу төр», « ... ... ... ... ... ... ... мен мәтелдер табиғатқа байланысты әдет-ғұрыптар мен
салт-дәстүрлерді құқықтық санада алып жүру қажет?
5.Сен бақаның орнында болғанда ... ... ... ... ... ыстық күнінде өгіз бір көлден су ішуге келді.Судыңда ... ... өгіз ... ... ... ... су ішіп ... көлдің
жағасына қараса айнала толған мал екен.Соның ішінде ... ... ... ... анау ... өгіздей боламын деп ішіне жел
тартып,қарнын кереді.
Сөйтіп қасындағы жолдасынан сұрайды:
Мен ана ... ... ... ... ... болу ... ,өгізбен сенің араң жер мен көктей.Сол арада бақа
қарашы енді ұқсадым ба? Деп тағы ... ... ... деп ... ... бақаның жұқа
қарны сол арада жарылып,өліп қалады.
Өгізбен бақталасамын деп бақа ешқандай пайда таппайды.
Яғни, біреуді көре алмай күндеуге, өгіздей боламын деп, ... ... ... ... дене ... ... да ... болмайтынын,
әркім өзінің әліне қарау керектігін оқушыларға айтып түсіндіру.
Үй тапсырмасы,бағалау:
Сабақтың барысы:
Тақтаның бір шетіне ... ... ... ... ... ғана
жоспарымды жазып қойдым.
1.Психологиялық дайындық.
2.Үй тапсырмасын тексеру.
3.Ой ашар.
4.Ой қозғар.
Мәтінді оқу.
Өздік жұмыс.
Сөздікпен жұмыс. Түрпіп алу жүйесі: +; -; (; ? ... ... ... ... (5 жолды өлең)
Венн диаграммасы.
Жаңа тақырыпқа бір шумақ ... Эссе ... ... ... ... бұрын, оқушыларды ... ... ... ... ... ... не берілді?
Ол тапсырмада не істеп алу керек ... ... ... «Жиырма
тиын» тақырыбы авторы Қ.Бекқожин екендігін айтады. ... ... ... ... ... ... ... және тексті мәнерлеп
оқып келу тапсырылды. Оқушылардың оқу ... ... ... ... ... ... ... жазған мінездемелерін таңдаймыз.
Қайырымдылықты бейнелеген суреттерін ... ... ... ... ... ... ... балаларға құстардың дауыстарын естіртемін.
Балалар бұл ненің дауыстары?
Құстардың дауысы?
Қазір жылдың қай мезгілі?
Қыс мезгілі.
Сендер суыққа төзбейтін құстардың осында қалатынын білесіңдер ме?
Біз ол ... ... ... ... жасаймыз?-деген сұрақтарға
жауап аламын.
Ағаштан ұя және жемшашар жасап талға ілу керек.Ағаштар көп ... дей ... ... үшін ... жайлы екенін айтамын.
Соңынан жыл қайыру мен күн айыра білу құқықтық міндеттерге сай өлеңді
жәймен оқып түсіндірдім. Балалар ... ... ... ... ... Яғни ... алу ... Тышқан, Сиыр, Барыс, Қоян,
Ұлу, Жылан, ... Қой – ... ... Ит, ... ... ол атын ... ... жылы – тірлікті жыл.
Құштарыңды – бірлікті біл.
Сиыр: Сиыр жылы – еңбекті жыл,
Сайлы жыл боп еңбек бұл жыл.
Барыс: Барыс жылы – ... ... етер ... Қоян жылы құт ... малға жұт болады.
Ұлу: Ұлу жылы әрекетті,
Ұлғайтады берекетті.
Жылан: Жылан жылы – ... ... дымы ... ... ... жылы – ... қтер әр ... Қой жылы мол өнім болар.
Қораларға төлің толар.
Мешін: Мешін жылы – бақ, жарасым,
Мереймен іс атқарасың.
Тауық: Тауық жылы – арманды ... ... ... ... Ит жылы тым ... ... Доңыз жылы – байсалдылық,
Дос табады жайсан құлық.
Қыдыр баба: Оның бәрін білген ел де,
Он үшінші жыл ... жыл өзін ... ол ... айтар өсиетім:
Жылдардың бір қасиетін!
Қуаныш, той, бақ әкелсін!
Әумин!
+ - мен үшін жаңалық
- - мен үшін ... - мен ... – мені ... ... ... 5 ... өлең жазу ... бұл әдіспен таныс. Сондықтан қиыншылық келтірген жоқ.
Сабақтағы ой толғаныс кезеңіндегі балаларға Венн диаграммасы шеңбер
ойыны ойнатылды.
Үйрену
ғылым ... ... ... ... жылдар» өлеңін жаттап
келу,өздерінің ойларын жалғастырып жазып келу.Сабақ соңында ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесін,оқу мен білім алудың негізі – деп түсіну, жеке
тұлғаның өз ... ... ... ... іске ... ... ... Ол еңбек пен қоғамдық еңбектің тұтастығын, бірлігін -– парасаттылық
пен инабаттылықтың, білімділіктің, тұлғалықтың, ісіне талғамын, ... ... ... жеке ... ... ... ... Ең
бастысы:еңбек пен адамгершілік сапасын қалыптастырады, адамды, жастарды
эстетикалық рухта тәрбиелеп, жалпы адами және ... ... ... айқындап, оларды жарқын болашаққа шақырады, материалдық
игілікке жол ... ... ... ... ... – адамды жан-жақты
дамыған, ғұламалыққа көтереді, баулиды, жетелейді. Қазақ халқының ғасырлар
бойы дамып қалыптасқан ... ... ... ... ақыл-
ойға, парасаттылық пен инабаттылыққа ... ... ... ... ... Халық тағылымы – даналықтың, ... ... ... тамшысы, ағынды тасқыны, дария көлі,
мұхиты.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі құқықтық ... ең ... ... ... мол асыл мұра. Ол тұтас бір тарихи дәуірді жан-жақты
барынша толық бейнелейтін қоғам ... ... ... моральдық
проблемалардың, мысалы, әділдік, ... ... ... ... ... ... солармен қатар озбырлыққа жауыздыққа,
екіжүздікке төзбеушілік ... сан ... ... ... ... да мәні ... және ... заман ауысып, уақыт, жағдай
өзгерді ... ... ... ... қасиеттері
жаңғырып, жаңаша сипат ала отырып, жалғастық тауып өрістеп, дами ... ... ... ішінде бүгінгі замандағы өмір шындығын
танып – білуге үлкен себін ... ... ... ... - өмір
заңына айналған, заңды құбылыс. Оны ғылым тілімен «экономикалық әлеуметтің
қондырмасы»дейміз. Яғни ... ... құны ... ... болмысқа байланысты.Осы мағынада біз үшін тек ... ... ... ... деп ... ... ол - ... ауысып,уақыт озған
сайын қоғамдық ой-санаға ықпал-әсері арта ... ... ... отыратын
асыл мұра.
Тарихи принцип тәрбиелік тағылым сол дәуірдегі қоғамдық ... ... - ... бірден - бір қажетті шарты екенін мойындай
отырып, қазақ ауыз әдебиетіндегі құқықтық ... ... ... ... ... қалайда өздерінің өмірге көзқарасы, арман-
мұраттарын жалғастыра, жанастыра қабылдайтынын жоққа шығара алмаймыз.Қазақ
халқының салт-дәстүрлеріндегі құқықтық тәрбие ... өз ... ... ... өмірімен байланысын, сол кезде ... зор ... ... ... сөз ... не жаңалық әкелгенін толық
түсінсек, сонда ғана біз оның кейінгі кезеңдерде, ... ... ... мәдениеттің, оқудың өркендеуіне ... ... ... ... ... аңғара аламыз. Сондай-ақ, заман озған сайын маңызы,әсері
қаншалықты күшейе түскенін зер салып байыптасақ, оның өз ... ... ... ... өмірдің өзі туғызған бастапқы сипат-
қасиеттерін айқынырақ тани аламыз. Оның ең ... бір қыры ... ... тізімі.
1.Айтмамбетова Б. Жаңашыл педагогтар идеялары мен тәжірибелері.
–А.,1991.
2.Ақпанбек Г. ... ... ... ... Б., ... ... ... семьяда адамгершілікке
тәрбиелеудің кейбір мәселелері. –Алматы, 1985.
4.Айғабылова Н.Бала мінезінің қалыптасуы және оны тәрбиелеу ... ... ... С.Мектептегі тәрбие жұмысының әдістемесі.-А., 1999.
6.Әбдіразақов Е.Адамгершілік, имандылық тәрбиесі.-Шымкент 1994.
7.Әбілова З.Этнопедагогика. ... ... С. ... ... ... ... мен оқытудың бірлігі. –Алматы,1973.
10.Безкаравайный С.,Жұмабаев ... ... ... ... ... ... ... айқын бағыт. Қазақстан
мектебі. 7-1991.
12.Егембердиев Ж.Мектеп жұмысын жоспарлау. /Методикалық ... ... ... ... ... ... ... С,Базилов Ж.Қазақ халқының салт-дәстүрлері. –Алматы ,1993.
16.Қазақ совет энциклопедиясы. Ғылым 1976-1980.
17.Қалиев С.Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздерімен ... ... Р. ...... С. ... байлық –А., /Қазақстан,1998.
20.НұрлановаГ. Орта ғасыр ғұламаларының ... ... ... Ә.,Әбжанов Т. Ой. Ақыл. Адамгершілік.-А.,Білім,1994.
22.Нұрғалиев Р. Алыптар қайта оралғанда.Қазақ коммунисі журналы.1985.
23.Қазақтың тәлімдік ой-пікірлер ... І ... ... ... А. Қазақстан мектебінің тарихы. Алматы.,Мектеп,1973.
26Харламов И.Ф. Педагогика.2000.
27.Сабыров Т.С. ... ... ... К. Адам – ... нысанасы.Таңдамалы шығармалары.Орыс
тілінде,8 т.
29.Ұстаздың шеберлікке жету жолдары. Нұржанова Ж.-А.,1991.
30.Табылдиев Ә. Халық тағлымы. Алматы.1992. Әдеп әліппесі. ... ... ... ... ... Ә. !деп және ... ... Ә. Қазақ этнопедагогикасындағы құқық ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін дамыту206 бет
Болашақ «Өзін-өзі тану» пәні мұғалімін оқушыларға рухани-адамгершілік тәрбие беруге дайындаудың ғылыми-әдістемелік негіздері103 бет
12 жылдық білім беруге бейімдеудің психологиялық – педагогикалық шарттары64 бет
12 жылдық білім беруге көшудегі эксперименттік іс әрекеттерді ұйымдастыру5 бет
12 жылдық жалпы орта білім беруге көшудің негіздемесі9 бет
12 жылдық жалпы орта білім беруге көшудің негіздемесі туралы7 бет
Бастауыш мектептің оқыту процесінде оқушыларға адамгершілік тәрбиесін беру24 бет
Бастауыш сыныптарда оқушыларға қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқыту33 бет
Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларға эстетикалық тәрбие беру43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь