Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І. Оқу.тәрбие процесінде оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудің теориялық негіздері

1.1. Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудің педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9

1.2. Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудің жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18

1.3. Оқушыларға сабақта және сыныптан тыс жұмыста экологиялық тәрбие беру үлгісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

ІІ. Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудегі тәжірибелік жұмысы

2.1. Оқу процесінде сабақта экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37

2.2. Сыныптан тыс жұмыста оқушыларға экологиялық білім және тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43

2.3. Тәжірибелік . эксперимент жұмысының нәтижелері ... ... ... .57

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65
Кіріспе

Ғылыми-техникалық прогрестің жедел даму барысында, қоғам мен табиғаттың қарым-қатынас мәселесіндегі күрделі шиеленістерді дұрыс шеше білу, бүкіл жер шарының болашағын, әрбір азаматтың өмірін сақтауға мүмкіндік туады. Өйткені, өндірістің дамуы барысында табиғи қорлардың дағдарысқа ұшырауына, қоршаған табиғи ортаның ластануына себепші болып, жаңа дағдарыстардың туындауына ұйытқы болды.
Табиғат әлемі адамдардың тіршілік ету ортасы. Ал, адамдар табиғатсыз өмір сүре алмайды. Соңғы жылдардағы мемлекеттік жоспарларды орындау, өндірісті өркендету негізгі міндет болып, табиғатты (ауаны, суды, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін) қорғап, ядролық жарылыстар, табиғат байлықтарын орынсыз пайдалану, табиғатты ауруға ұшыратты. Жұтатын ауамыз, ішетін суымыз, жейтін тамағымыздың құрамында улы заттар көбейді. Заводтардан шығатын қалдықтар сүзгіден дұрыс өткізбестен ауаға таралып, осының нәтижесінде өкпе, рак, жүрек, психикалық аурулар саны көбейіп барады. Дүние жүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметіне сүйенсек, аурулардың 80-90% ішетін ас суынан және жұтатын ауадан туындап отырғаны көрінеді.
Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білімі мен әл-ауқатының артуын қамтамасыз ету мақсатымен, Президентіміз Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан 2030» атты өз халқына жолдауында адамдардың денсаулығын жақсарту, ауруларды болдырмау және салауатты өмір салтын қалыптастыру үшін экологиялық проблемаларды шешу қажеттігі атап айтылған Президенттің жолдауында: «Экологиялық нашар ахуал бүгінде адам өлімінің 20%-ке себеп болып отыр, ол кейбір аймақтарда жағдайы мұнан да қиын, отандастарымыздың үштен бірі сапасыз тамақтанбау да теріс демографиялық салдарға әкеп соғады; - деді [1].
Озон қабатының жұқаруы, улы тұзды жаңбырлардың жаууы, химиялық заттармен ластануы – адамның іс-әрекетінен жасалған қасірет болып табылады. Табиғаттың осындай күйге ұшырап, еліміздің көптеген жерлерінің апат аймағына айналуының бір себебі – экологиялық білім мен тәрбиенің төмендігі.
Ғылыми-техникалық прогрестің өркендеуі, адамдардың шаруашылық іс-әрекетінің дамуы артып, өндірістің өсуіне қарай табиғаттан алынатын шикізат пен өндіріс қалдықтарының көлемі арытып, айналадағы ортаны бүлдіруде. Қазіргі кезде табиғат пен адам арасындағы қарым-қатынасты дұрыс жолға қойып, табиғат байлықтарын, көздің қарашығындай сақтап, оны үнемдеп пайдалануда.
Соңғы ХХ ғасырдың екінші жартысында адам баласынан алдынан шыққан, табиғатты қорғау мәселесі, жастарды соған сай оқыту мен тәрбиелеудің қажеттілігі туып, экологиялық мәселелер қазір әлемде өзінің қоғамдық мәні жоғалған алдыңғы қатардағы мәселенің біріне айналды. Сондықтан жас ұрпаққа экологиялық білім мен тәрбие беру бүгінгі күн тәртібіндегі бірден-бір қажетті кезек күттірмес екендігі 1991 жылғы «Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін мектептері тұжырымдамасында» және 1992 жылғы «Қазақстан Республикасының білім беру туралы» заңында, 1996 жылғы «Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігінің тұжырымдамасында» көрсетілген. Қазақстан Республикасының Конституциясының 6-шы бабы жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар мемлекеттің меншігі екендігі, олардың мемлекет қорғауында болатындығын мәлімдейді, осы конституцияның 38-ші бабы Қазақстан Республикасының азаматтарына табиғатты сақтауға және табиғат байлықтарына ұқыпты қарауға міндеттейді.
Қазақстан Республикасының «Қоршаған ортаны қорғау туралы» заңының 89 бабының әрқайсысы еліміздің болашағын экологиялық жағынан қамтамасыз ету шараларына арналады. Заңда басқа салалармен қатар педагогикалық жағынан шешілуі тиісті міндеттер белгіленіп, экологиялық тәрбие мен білім берудің жалпыға бірдей және үздіксіз жүргізілу қажеттілігі көрсетіледі[2,3,4].
Өйткені табиғатты аялау, соның негізінде имандылыққа, ізгілікке баулу бала тәрбиесіндегі ұлттық тамырдан нәр алады, яғни, экологиялық ой-тұжырымдар баланың қоршаған табиғат ортасымен және өмір сүріп отырған қоғамындағы қалыптасқан ғылыми ұғым түсініктерімен байланыстырса, соғұрлым өз туған жерін, елін қорғауға тәрбиелейтіндігін ашып көрсеткен. Табиғат арқылы балалардың имандылық сезімдерінің алғашқы нышандарын педагогикалық құндылығын қалыптастыру жайлы Коменский ескерткен.
Табиғаттың сұлу көріністері арқылы жас ұрпақтың бойына адамгершілік қасиеттерін табиғатты қорғау, сүю сезімдерін тәрбиелеу туралы қазақ халқының ағартушылары мен зиялы қоғам қайраткерлері Ш.Уәлиханов, А.Құнанбаев,
Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев еңбектерінде көп көңіл бөлінген. Ұлы Абай өз өлеңінде табиғат пен адам өмірін, тіршілігін, ажырамайтын, бөліп қарастыруға келмейтін біртұтас дүние ретінде қарастырған[5]. Белгілі педагог-психолог Жүсіпбек Аймауытов балаға ең қымбат, ең жақын туған жері, туған жерінің табиғаты, оның құбылыстарын білу өте қызық. Мұндай оқыту жүйесі өмірге, табиғатқа теңеу мазмұнының берік, баланың санасын жандандырып, төңіректегі әлемге терең көзбен қарауға үйретеді.
Ғылыми-техникалық прогрестің өркендеуі адамдардың табиғатқа жасаған бір жақты қарым-қатынасымен табиғат заңдылықтарымен сипаттайды, салдарынан, табиғаттың экологиялық тепе-теңдікнің бұзылуы, экологиялық дағдарыстың болу себептерін Е.Мамбетқазиев, Е.Қонақбаев, Ю.Жданов т.б. өз еңбектерінде атап өткен.
Экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі жөнінде Ә.Е. Бейсенова, Ә. Бірмағамбетов, Х. Жүнісова, Ж.Б. Шілдебаев т.б. еңбектерінде жазылған[6].
Табиғат қорғауға байланысты конференциялар ұйымдастырылып шығарылды. Алғашқы рет мектептер мен орта арнаулы жоғарғы оқу орындары үшін эколог мамандар дайындау туралы тұжырымдама жасалынды. Осының нәтижесінде Алматы, Өскемен, Шымкент, Семей, Атырау, Ақтау университетінде экологиядан мамандар дайындайтын бөлімдер ашылды. Елімізде тұңғыш рет (1987 жылы) эколог мамандар дайындау мәселесін көтеріп, экологиялық білім мен тәрбие берудің тұжырымдамасын жасаған географ-ғалым Ә.С. Бейсеновваның еңбегі айрықша болды.
Мен осы дипломдық жұмысымды орындау барысында оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру саласында ізденіс зерттеулер жүргізген ғалым-педагогтар И.Д. Зверев, М.Н.Сарыбеков, Н.Е.Ильинская тағы басқалардың ой-пікірлерін басшылыққа алдым[7].

Зерттеу пәні: орта мектептердегі 8-шы сынып оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие беру.
Зерттеу нысанасы: орта мектептердегі оқу-тәрбие процесі.
Зерттеу мақсаты: 8-шы сынып оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие беруде теориялық жағынан негіздеу.
Зерттеу міндеттері:
- орта мектептерде 8-шы сынып оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие берудің теориялық негізін айқындау;
- экололгиялық білім мен тәрбие берудің деңгейін анықтау;
- сабақта және сабақтан тыс уақытта экологиялық білім мен тәрбие беру жолдарын анықтау.
Зерттеудің ғылыми болжамы: 8-шы сынып оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие беру тиімді және нәтижелі болуы мүмкін, егерде:
- орта мектепте оқушылардың табиғатты қорғауға байланысты гумандық қасиеттерін қалыптастырудың теориялық негізі дәлелденсе;
- сабақ және сабақтан тыс жұмыстардың бірлігі мазмұндық, ұйымдастыру және әдістемелік жағынан қамтамасыз етілсе;
- экологиялық тәрбие мазмұны туған өлке және қазақ этнопедагогика материалдарымен толықтырылса,
Зерттеудің практикалық маңызы:
- Жоғарғы сынып оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие беруде туған өлке және қазақ этнопедагогика материалдары ендірілген қосымша бағдарламалар жасау;
- жоғарғы мектептерде биология пәні негізінде экологиялық білім мен тәрбие берудің ғылыми-практикалық ұсыныстары.
Зерттеу кезеңдері:
Бірінші кезең (2005 жылы). Дипломдық жұмысының тақырыбы алынып, осы тақырып бойынша философиялық, психологиялық, педагогикалық, оқу әдістемелік әдебиеттерге талдау жасалынып, теориялық негіздері анықталды.
Екінші кезең (2006 жылы). 8-шы сынып оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие берудегі тәжірибелік жұмыстар жүргізіліп, аяқталды.
Зерттеу жұмысының негізгі базасы:
Тәжірибелік-эксперименттік жұмыс Тараз қаласы №30 орта мектепте өткізілді.
Зерттедің құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, 2 тарудан, қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен тұрады.
Әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңы (баптары бойынша
түсіндірмелері) оны жүзеге асыру жөніндегі құжаттар. – Астана, 2000
1. Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны қорғау туралы заңы. //Егеменді Қазақстан, 1997.
2. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995- А: Жеті Жарғы, 1998 6бап -8б
3. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан 2030». Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. А: Білім, 1997
4. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. А: Ана тілі, 1995.-6б.
5. Ә.С.Бейсенова,Ж.Б. Шілдебаев, Г.З.Сауытбаев Экология Алматы «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001. -555б.
6. Сарыбеков Н.С, Сарыбеков М.Н, Сарыбеков Д.Н. Қазақ халқының табиғат қорғау дәстүрлері.- Алматы, 1996.-45с.
7. Руссо Ж.Ж. Педагогические сочинение т. 2-М.,1977.-465с.
8. Белинский В.Г, Чернышевский А.И, Добролюбов Педогогические наследие. – М., 1954.-25с.
10.Герцен А.Н. Диалетизм в науке. Письмо об изучении природы (1842-1846) собр. Сочин в 30-томах.-М.,1954.-24с.
11.Писарев Д.И. Педагогика –М., 1977.-46с.
12.Қасабеков А., Алтаев Ж. Қазақ философиясының тарихына кіріспе. – А: Ер Дәулет, 1994.-84б.
13.Люблинская А.А. Формирование нравственной позиции начинается в детстве. М: Начальная школа, 1982.-85с.
14.Мұқанов М. Ақыл-ой өрісі. –Алматы: Қазақстан, 1980.-72б.
15.Тихонова А.Е. Дидактические и методические основы экологического образования и воспитания школьников. Хабаровск, 1984.-81с.
16.Дарвин Ч. Происхождение видов.- М: Госсельгиз, 1952. -98с.
17.Геккель Э. Естественная история мировозрения Лейпциг: соб. 1908 1т.- 274 с
18.Ушинский К.Д. Собр. Соч. Том 10-М.-Л:1950.-87с.
19.Сухомлинский В.А. Балаға жүрек жылуы. А: Рауан, 1992.-82б.
20.Зверев И.Д. Экология в школьном обучении. М.: Изд-во Знание, 1982-82с.
21.Құрсабаев А.Р. Атамекен тәлім тәрбие бағдарламасы, А: Жалын, 1991.
22.Балтабаев М.Х. Кәусар бұлақ //Қазақстан мектебі, №4, 1999.
23.Балтабаев М, Ұзақбаева С, Қышқышбаев П, Быковский М, Әлмұхамбетов Б, Жолымбетов К, Елім-ай ән-күй пәнінің бағдарламасы. – А: Рауан,1991.-36б.
24.Бозжанова К.Б. Оқушылармен жүргізілетін кластан және мектептен тыс жұмыстар жүйесі. А., 1991.
25.БолдыревН.И. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы А: Мектеп, 1987.-32б.
26.Жалпы білім беретін мектепте табиғат қорғау жұмысын күшейту туралы (әдістемелік хат) мектептегі тәрбие жұмысы. – Алматы, 1978.-55б.
27. Сәтімбекова Р. Табиғат қорғау. А: Рауан, 1992.-92б.
28. Нұғыманов И, Орынбеков С. Экологиялық білім берудің
педогогикалық негізі. //Қазақстан мектебі, 1996.-127б.
29.Жарықбаева Қ.Б. Психология А: Білім, 1993.-69б.
30. Ильина А.Н. Педогогика А: Мектеп, 1977-175с.
        
        Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
.................3
І. Оқу-тәрбие процесінде оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... ... ... мен ... берудің педагогикалық
негіздері.............................................................9
1.2. Оқушыларға экологиялық ... мен ... ... ... сабақта және сыныптан тыс жұмыста экологиялық тәрбие ... ... ... ... мен тәрбие берудегі тәжірибелік жұмысы
2.1. Оқу процесінде сабақта экологиялық ... мен ... ... тыс ... оқушыларға экологиялық білім және ... ...... ... ... ... жедел даму барысында, ... ... ... ... ... шиеленістерді дұрыс шеше
білу, бүкіл жер ... ... ... азаматтың өмірін сақтауға
мүмкіндік туады. ... ... ... ... ... ... ұшырауына, қоршаған табиғи ортаның ластануына себепші болып,
жаңа дағдарыстардың туындауына ұйытқы ... ... ... ... ету ... Ал, адамдар табиғатсыз
өмір сүре ... ... ... ... жоспарларды орындау,
өндірісті өркендету негізгі міндет болып, табиғатты ... ... мен ... ... ... ядролық жарылыстар, табиғат
байлықтарын орынсыз пайдалану, табиғатты ауруға ... ... ... ... жейтін тамағымыздың құрамында улы ... ... ... ... ... ... өткізбестен ауаға таралып,
осының нәтижесінде ... рак, ... ... ... саны ... ... жүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметіне сүйенсек,
аурулардың 80-90% ішетін ас ... және ... ... ... ... ... денсаулығы, білімі мен әл-ауқатының артуын
қамтамасыз ету мақсатымен, Президентіміз Н.Ә. ... ... ... өз халқына жолдауында адамдардың ... ... ... және ... өмір ... ... үшін ... шешу қажеттігі атап айтылған Президенттің жолдауында:
«Экологиялық нашар ... ... адам ... 20%-ке ... ... ... ол
кейбір аймақтарда жағдайы мұнан да қиын, ... ... ... ... да ... демографиялық салдарға әкеп соғады; - деді
[1].
Озон қабатының жұқаруы, улы ... ... ... ... ластануы – адамның іс-әрекетінен жасалған қасірет болып табылады.
Табиғаттың ... ... ... ... көптеген жерлерінің апат
аймағына айналуының бір себебі – экологиялық білім мен тәрбиенің ... ... ... ... ... ... дамуы артып, өндірістің өсуіне қарай табиғаттан алынатын шикізат
пен өндіріс ... ... ... айналадағы ортаны бүлдіруде.
Қазіргі кезде табиғат пен адам арасындағы қарым-қатынасты ... ... ... байлықтарын, көздің қарашығындай сақтап, оны үнемдеп
пайдалануда.
Соңғы ХХ ғасырдың екінші ... адам ... ... шыққан,
табиғатты қорғау мәселесі, жастарды соған сай ... мен ... ... ... ... ... ... өзінің қоғамдық мәні
жоғалған алдыңғы қатардағы мәселенің біріне айналды. Сондықтан жас ұрпаққа
экологиялық білім мен ... беру ... күн ... ... ... ... екендігі 1991 жылғы «Қазақстан Республикасының
жалпы білім беретін мектептері тұжырымдамасында» және 1992 ... ... ... беру туралы» заңында, 1996 ... ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясының 6-шы бабы жер және оның ... ... ... мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар
мемлекеттің меншігі екендігі, олардың ... ... ... осы ... 38-ші бабы ... ... табиғатты сақтауға және табиғат байлықтарына ұқыпты қарауға
міндеттейді.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... 89
бабының әрқайсысы еліміздің болашағын экологиялық жағынан ... ... ... ... ... ... қатар педагогикалық жағынан
шешілуі тиісті міндеттер белгіленіп, экологиялық ... мен ... ... бірдей және үздіксіз жүргізілу қажеттілігі көрсетіледі[2,3,4].
Өйткені табиғатты ... ... ... ... ... ... ... ұлттық тамырдан нәр алады, яғни, экологиялық ой-
тұжырымдар баланың қоршаған ... ... және өмір ... отырған
қоғамындағы қалыптасқан ғылыми ұғым түсініктерімен байланыстырса, соғұрлым
өз туған жерін, елін қорғауға тәрбиелейтіндігін ашып ... ... ... имандылық сезімдерінің алғашқы нышандарын педагогикалық
құндылығын қалыптастыру жайлы ... ... сұлу ... ... жас ... ... ... табиғатты қорғау, сүю сезімдерін тәрбиелеу туралы қазақ
халқының ... мен ... ... ... ... ... ... М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев
еңбектерінде көп көңіл бөлінген. Ұлы Абай өз ... ... пен ... ... ... ... ... келмейтін біртұтас дүние
ретінде қарастырған[5]. Белгілі педагог-психолог Жүсіпбек Аймауытов балаға
ең қымбат, ең жақын ... ... ... ... ... оның құбылыстарын
білу өте қызық. Мұндай оқыту жүйесі ... ... ... ... ... ... жандандырып, төңіректегі әлемге терең көзбен қарауға
үйретеді.
Ғылыми-техникалық прогрестің өркендеуі ... ... ... ... ... ... заңдылықтарымен сипаттайды, салдарынан,
табиғаттың экологиялық тепе-теңдікнің бұзылуы, экологиялық ... ... ... ... ... т.б. өз ... атап
өткен.
Экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі жөнінде Ә.Е. Бейсенова, Ә.
Бірмағамбетов, Х. Жүнісова, Ж.Б. Шілдебаев т.б. ... ... ... байланысты конференциялар ұйымдастырылып шығарылды.
Алғашқы рет мектептер мен орта арнаулы жоғарғы оқу ... үшін ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Алматы,
Өскемен, Шымкент, Семей, Атырау, Ақтау университетінде экологиядан ... ... ... ... ... рет (1987 ... ... дайындау мәселесін көтеріп, экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... Ә.С. ... ... ... осы дипломдық жұмысымды орындау барысында оқушыларға экологиялық
білім мен ... беру ... ... ... ... ... И.Д. ... М.Н.Сарыбеков, Н.Е.Ильинская тағы басқалардың ой-
пікірлерін басшылыққа алдым[7].
Зерттеу пәні: орта мектептердегі 8-шы ... ... ... мен тәрбие беру.
Зерттеу нысанасы: орта мектептердегі оқу-тәрбие процесі.
Зерттеу мақсаты: 8-шы ... ... ... ... мен тәрбие
беруде теориялық жағынан негіздеу.
Зерттеу ... орта ... 8-шы ... ... ... білім мен тәрбие
берудің теориялық негізін айқындау;
- экололгиялық білім мен тәрбие берудің деңгейін анықтау;
- сабақта және ... тыс ... ... ... мен тәрбие беру
жолдарын анықтау.
Зерттеудің ғылыми болжамы: 8-шы сынып оқушыларына ... ... ... беру ... және ... болуы мүмкін, егерде:
- орта мектепте оқушылардың табиғатты қорғауға ... ... ... теориялық негізі дәлелденсе;
- сабақ және сабақтан тыс жұмыстардың ... ... ... ... жағынан қамтамасыз етілсе;
- экологиялық тәрбие мазмұны туған өлке және ... ... ... практикалық маңызы:
- Жоғарғы сынып оқушыларына экологиялық білім мен тәрбие ... ... және ... ... ... ендірілген қосымша
бағдарламалар жасау;
- жоғарғы мектептерде биология пәні ... ... ... ... ... ... ... кезеңдері:
Бірінші кезең (2005 жылы). Дипломдық жұмысының тақырыбы алынып, ... ... ... ... ... оқу әдістемелік
әдебиеттерге талдау жасалынып, теориялық негіздері анықталды.
Екінші кезең (2006 ... 8-шы ... ... ... ... тәрбие берудегі тәжірибелік жұмыстар жүргізіліп, аяқталды.
Зерттеу жұмысының негізгі базасы:
Тәжірибелік-эксперименттік жұмыс Тараз ... №30 орта ... ... ... ... ... 2 ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. Оқу-тәрбие процесінде оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудің
теориялық ... ... ... ... мен ... берудің
педагогикалық негіздері
Қоғамның дамуы табиғатпен тығыз ... ... даму ... ... орта мен қоғам арасындағы қарым-
қатынастың қарама-қайшылығы арта түсуде. Осы ... ... ... ... табиғи жүйенің өзін-өзі реттеп ... ... ... ... адам ... өмір ... отырған қоршаған ортаны
бүкіл ғалам бойынша өзгеріске ұшырату қаупі төнді.
Сонымен бірге, қазіргі ... адам мен ... ... қарама-
қайшылықтарды шешіп, жол табу және жастарға ... ... ... мен ... ... борышына айналуда.
Оқушыларға экологиялық тәрбие беру жалпы білім берудің бір тармағы
ретінде ... ... ... оның ... ... бағыттайды. Кезінде орта ғасыр ғұламалары Әл-Фараби, Ж.
Баласағұн, Қ.А. Яссауи, М. Қашқари, А. ... С. ... және т.б. ... ... ... ... байланысты көзқарастарын білдіріп,
жаратылыстану жайында бағалы пайымдаулар мен ғылыми тұжырымдар жасаған.
Мәселен, Әл-Фараби ... ... ... ... ... шығу төркінін, себептерін ашып көрсетуге тырысады.
Оқушыларға экологиялық тәрбие беру мәселесін шешуде прогресшіл
педагогтарымыздың орны ... ... ... ... педагогикада баланың табиғатпен қатынасы арқылы
білім беру, тәрбиелеу, дүниетанымын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... «Тәрбиенің негізі – табиғат, ал
адам табиғаттың бір ... және оның ... ... ... ... Ж.Ж.Руссо өзінің педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... ересектігінен бұрын
бала болғанын қалайды», - деп жазды. Ол тәрбиенің үш қайнар көзі: «табиғат,
адамдар, заттар» деп ... ... орыс ... В.Г. ... ... ... т.б. ... табиғатты немқұрайлық
оқытуға және оған мейірімсіздік қатынасқа қарсы шықты[9,10,11].
Н.Н.Герцен жас ... жан ... ... ... ... отырып: «Біз адам дүниесін табиғат дүниесінен тас қабырға
арқылы бөліп тастауға әдеттендік, бұл әділетсіздік»,- деді[10]. Д.И.Писарев
патриотизмді ... ... ... ... бағалап, «өз денесін
сүю және қорғауға адамға тән қасиет болғаны сияқты, дәл солайша ... ... 1-ші ... ... ... ... сол адамдарды, сол
жерді, сол өмір құрылымы мен ұғымды қорғауда оған тән ... - ... Орыс ... жас ... табиғат туралы сапалы білім беру
және адамның табиғи мінез-құлқын айқындайтындықтан, моральдық сапалардың
қалыптасуына әсер ететіндіктен айрықша мән ... ... В.Г. ... В.В. ... А.Г. Спиркин, Г.С.
Смирнова, А. Қасабеков, Ж. Алтаев т.б. жасөспірімдерге ... ... ... беруде «қоғам-адам-табиғат» арасындағы дүние-танымдық сана
формаларын саралау тұрғысынан қарастырады. ... ... ... ... ... ие ... нәтижесінде санасы ... Сана – ... ... мен мінез-құлқын реттеп, бағыт-бағдар
беріп отырады. Ол әрекетінен көрініс табады. Жеке ... ... ... ... ... ... ... Жеке адамның басқа адамдармен – табиғи
ортамен қарым-қатынаста болып, сана-сезімінің ... ... ... ... ... дүниеге көзқарас-пікірінің қалыптасуы жеке адамның
жетілдірудің негізгі факторы болып саналады. ... ... ... ... бірлігін дәлелдейтін тұжырым жеке тұлғаны ... ... ... ... ... ... ... Қ. Жарықбаев, т.б. өз
еңбектерінде оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру жұмысы, ... ... ... жас ... ... ... ... деген пікірлер айтқан[13,14]. С.Л. Рубенштейн әрбір жеке
адамның қоршаған ортамен ... ... ... бірі ... деп санайды. Ол табиғатқа адамгершілік қатынасын қалыптастыру,
мінез-құлық нормаларын ... ... ... отырып, «басқа
адамдармен жарамды қатынасқа ену, басқа адамдардың адамша тіршілік етуіне
жағдай ... білу тек толы ... ... ғана ... ... ... ал ол
дегеніміз дүниеге, өмірге, табиғатқа мың дос ... ... - ... ... ... ... ... парасаттылыққа
тәрбиелеуге экологиялық тұрғыдан келудің де ... зор. ... ... аяушылық, мүсіркеушілік және басқа гуманистік
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... олар
парасаттылық тәрбие алуда белгілі бір мөлшерде қысым көру мен шектеушілікке
душар болады.
Табиғат арқылы экологиялық тәрбие ... ... ... келіп, А.Е.
Тихонова «табиғатты эмоциялық сезіммен ... оған ... ... бастапқы негізі болып ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге табиғатқа ... ... ... дамытуды, оның сұлулығын
молайтуға ұмтылдыруда болып табылады», - деді[15].
Сондықтан да адамның табиғат сұлулығына қатынасы ... ... қана емес ... ... ... ... ... жөн. Табиғат пен көркем шығармалар арқылы бейненің ішкі
үйлесімдігі ... пен ... ... ... ... ... эстетикалық қатынасты оған деген адамгершілік қатынасты,
«эстетикалық тәрбиені экологиялықтан бөліп қарастыруға болмайды».
Табиғат – сұлулықтың мәңгі бақи таусылмас ... ... ол ... ... ең ... ... бірі саналады. Ал, бұл экологиялық
тәрбиемен іштей жалғасып, табиғаттың күйзеліп, күйреуіне қарсы ... ... ... ... ... ... болса да, «экологиялық
жағы» еске алынбаса, табиғат пен адам арасындағы зат алмасуды заңды түрде
үйлестіріп ... ... ... мен ... ... орны ... пайда болады.
Ч.Дарвин «Түрлердің шығуы» деген еңбегінде органикалық дүниенің
дамуына ... ... ... ... ... ... ... деген ұғымды алғаш айтқан адам Эрнест Геккель.
Ол «Экология» деген сөзге анықтама беруге ... 1866 жылы ... ... Эрнест Геккельдің өмірге енгізген «экология» сөзін
дәлме-дәл аударғанда «үй туралы ... ... ... ... ғылым», деген
грек сөзінен шыққан[17]. Келесі бір экологиялық ... ... ... – үй, ... ... және ... – білім, ғылым, ... ... ... ... – қоршаған ортаны қорғаудың ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... табиғи
ортамен байланыстарын зерттейтін ғылым».
Экологияның танымал сөзге айналғаны соншалық, оны не ... ... ... ... ... жерді пайдалануды аймақтық деңгейде
жоспарлауға, қағазды қайта өңдеуге, көкөністерді органикалық ... ... ... ... етіп таға ... болды. «Осы іс-әрекеттің
әрі аса қажет екендігіне ойынды әдеттегі ... ... ... ... ... ... ... сорақылықпен бұзғанымыз үшін табиғаттың
өзі үкімімен бізге берер соққысын жеңілдету мен лайықты аз жазаны аз ... ... ... ... - деп атап көрсеткен болатын Америка
экологы Р.Риклефс.
Жоғарыда айтылғандардан шығаратын қорытынды айқын: ... ... ... ... ... ету және даму заңдылықтарын оқып
үйренуден бастау қажет.
Экологиялық тәрбие жұмысы балалардың жас ... сай ... ... ... ... ұтымды болатындығына К.Д.
Ушинский назарын аударған. Оның «Детский ... ... ... ... ... және онда ... ететін хайуанаттар мен құстардың
тіршілігі, адам және оның еңбегі жөнінде көптеген деректер ... ... мен ... ... ... ... ... қарастырып,
«Табиғат даусын ата-аналар да, қоғам да, тәрбиешілер, заң шығарушылар ... ... ... ... ... егесу жақсы емес, адамға тек оның
заңдылықтарын білу және ... ... ... ғана ... - ... Ол
табиғаттың тәрбиелік күшіне берік сене отырып, оны «ой ... ... деп ... ... ... шақ ... негізінде қорытынды
жасай отырып: «Мейлі мен ... тағы деп ... ... ... әсерімнен жер бетінің әсем көріністерінің баланың жан дүниесін
дамытуда ересек мол ... ... ... бар, ... ... ... да ... қиын деген терең шешімге», - келдім деген
болатын[18].
Р.Г.Лемберг, А.С.Макаренко, Ш.Т.Шацкий т.б. ... ... ... ... ... қарым-қатынасының қалыптасуы күнделікті қызмет
барысында жүзеге асатынын атап көрсеткен.
Табиғаттағы эстетикалық ... ... ... ... ... Н.Н. Рыбников, В.А.Сухомлинский т.б.
еңбектері ... ... ... «табиғат адам оны танып
білгенде себеп-салдарын байланыстыра ой-жеткізуде ғана тәрбиенің ... көзі бола ... - деп ... ... жете ... ... ... түсінетіндігіне ерекше мән береді. Ол баланың бойына
табиғатқа сүйіспеншілік сезімін ... ... ... ... ... ... ... экологиядан бөліп
қарастыруға болмайды» [19].
Бар өмір тіршілігі табиғатпен араласып өтетін, оның ... ... ... жерге қатынасы туралы ... ... ... ... даналық сөздеріне қанып өскен ... ... ... еңбектерінде табиғатқа
көзқарастарының ғылыми әрі тәрбиелік мәні мол. ... ... ... ... ... ... ... зерттей отырып,
қазақтар арасындағы сенім олардың табиғатты шексіз қадірлеуінен туған», -
табиғаттың сұлулығын тану ... ... күш ... айтқан болатын.
А.Құнанбаевтың қара сөздеріндегі философиялық ой-пікірлері, ... ... ... ... ... ... оған байланысты ғылыми
көзқарастарын танытады. Ол табиғаттың бір байлығын адам баласының ауызына
тосып, таусылмас азық болып ... ... ... «Кім ... ... сен де оған ... ... парыз», - деп өсіп келе жатқан ұрпақты
табиғат ананы аялап сүйе білуге үндейді[5].
Қазіргі ... ... ... ... ... ... кезде халқымыздың бұл салада қалдырған тағылымдық та, тәрбиелік те
мәні зор асыл ... ... бөлу ... ... ... ... және оны ... қарашығындай сақтап келуі жайында қазіргі
ұрпаққа өнеге-үлгі ... жыл ... ... ... ... сөз, аңыз әңгіме арқылы жетіп отырған. Осындай әрбір асыл мұраның
өзінде қаншама терең ой, әрі ... ... ... ... да ... әр ... өзінің күнделікті жұмысында халықтық педагогиканың асыл
маржанына ... ... ... әрі оны ... отырса, оқушылардың
экологиялық түсінігінің қалыптасуына ... ... ... ... жерді бүлдіріп қаза беруден сақтандырып,
«...уы шығып кетер», - деп безектеді, Асанқайғы ... ... ... ... ... жеті жыл кезуі, тіпті М. Әуезовтың ... бір ... сол ... ... ... ... жатқан Әбілсәмәд
деген қазақтың қонақ үйге іздеп келіп: «Сыр ағып жатыр ма?» – деп ... ... ... ... жер табиғатына деген сүйіспеншіліктің белгісі.
Халқымыз табиғаттың кейбір туындыларын ... ... деп ... ... ... уағыздаған. Сонымен бірге табиғат пен ... ... ... болмайды деп қараған. Сондықтан адам
табиғаттың өз ... ғана ... ... еш ... ... ... «табиғат пен адам: өзіңіз айтыңызшы, тіршілікте одан ғажап,
олардан құпия не бар? – дей келе ... ... ... мән ... ... ... мен құстарды, көшпелі тұрмысқа ... ... деп ... Осы ... құрмет тұту, ырымын жасап
тұру, адам баласына байлық пен бақыт, құт әкеледі», - деп атап көрсеткен.
Халық ... ... ... ... ... ... ... деп атап, оларды көздің қарашығындай қорғап, «Бұлақ көрсең көзін ... ... ... ұясын бұзба», «Көк шөпті жұлма» деп өсиет етіп
отырды. Ал ... ... ұлар т.б. ... ... ... ... игіліктің иесі, сұлулықтың символы деп ұясын бұзуға, балапанын
алуға, өлтіруге мүлде рұқсат етпеген.
Ертедегі табиғат жайындағы нақыл ... ... ... ... ... ... ойлы пікірлер – экологиялық ... ... ... мәдениетін қалыптастыруда өте құнды құрал. Ертеден қалған:
«Көзіңді ... ... ... аша жүр,
Ізіңді қалдыр жақсы істен мұра шаша жүр,
Өзіңді қалдыр бақша өсіріп, жаса нұр – деген өсиетінде зор ...... ... бойға сіңіріп алмайынша онымен тең отырып
сөйлесу қиын. Ең ... ...... ... түсіну, екінші,
табиғатқа – туған бабаңдай табыну, үшінші, ... ... ... ... ... тұрып табыну, табынбай тұрып қорғаудың қисыны жоқ. Табиғат
пен адамзат ... ... ... тұл ...... Адам үшін жері мен суы, орманы мен тасы, жануары ... ... ... ... ... болса, табиғат үшін адам оның
бағбаны іспеттес.
Бүкіл түркі дүниесінің бабасы Қорқыт Ата «Қаратауларың ... ағаш ... ... ... - ... ... ...
туған жер табиғатын аялауға шақырған аталы ... ... ... ... тал қалсын», «Сулы жер – нулы жер», «Жері байдың елі бай» - деген
сөздер бала санасына сіңіп, адамгершілік өлшем ... ... ... ... ... ... барлық оқу пәндерін экологияндыруға байланысты мұқият ... ... ... - деп ... ... басты назар
аударды[20].
Қазіргі кезде мектептегі экологиялық тәрбие беру саласында себептен
гөрі сандарға көбірек көңіл бөлініп отыр. Нәтижесінде ... пен ... ... ... ... ... орнына, адамзат бар күшін
табиғатты ұтымды пайдаланбаудың жағымсыз салдарын жоюға жұмсауда.
Экологиялық тәрбие беру ... ... ... ... ... ... және ... оқу орындарында, жұмыс істеуге көшкен ... ... ... ... адам ... ... ... оның
байлықтарын сақтау жөніндегі тиянақты көзқарасты қалыптастырып, жүйелі
білім беруге болады.
1.2. ... ... ... ... ... жағдайы
Қазіргі уақытта экологиялық тәрбие беру жер ... ... ... тиісті бүкіл халықтың мәселеге айналып ... ... ... мен оның ... тиімді пайдаланудың Қазақстан
Республикасының Конституциясынан орын алуға, арнаулы ... ... ... ... беру ... күннен-күнге арта түсуі
– бұл істі жүзеге асыруды бала бақшадан бастап жоғары оқу ... ... ... ... ... әр ... формалары мен
әдістерін пайдалануды міндеттеп отыр. Мұның мәні – оқушыларды ... ... ... оның ... ... пайдаланудың маңызды мәселе
екенін ұғындыру табиғатқа ... ... ... ... ... ... ... қаруландыру. Біздің елімізде «әрбір азамат
табиғатты аялауға, оның байланыстарын қорғауға міндетті» деген талаптар
барлық уақытта ... ... ... ... ... мәлім.
«Жалпы білім беретін мектептерде табиғат қорғау жұмыстарын күшейту
туралы» ... ... ... ... экологиялық тәрбие берудің
маңыздылығын ашып көрсетуі, оқушылардың табиғатқа жауапкершілік қатынасын
тәрбиелеу ісіне қорғау салады. ... ... ... ... отырған кезеңінде оқушылардың табиғатқа жауапкершілік ... ... ... ... ... ... – тың ... жылдарында қаншама жерді тілім-
тілім етіп жыртып, эрозияға ұшыратты. Мақта мен күріш ... шөл ... деп ... ... суды ... ... ... әкеліп
соқтырдық. Адам мен табиғаттың өзара қатынасындағы пайда ... бұл ... жою ... кезде, барлық қауымды ойландыруда. Сондықтан қазір
ол дүние жүзі халқының, ... ... ... ... ... ... ... Біріккен Ұлттар ұйымының таңдап
талқылайтын ең маңызды мәселелердің біріне айналды.
Біріккен Ұлттар ұйымы ... ... ... ... жөнінде барлық елдердің қоян-қолтық тізе қосып, бірлесіп жасаған
кең көлемді ... ... ... ... ... деп аталатын, халықаралық мәні зор құжатты жариялады. ... орта мен даму ... ... ... 1992 жылы ... ... болып өтті. Онда 108 мемлекет пен үкімет басшылары қол
қойған «ХХ ғасырдағы күн ... деп ... ... ... ... аталған бағдарламаның шешімінің орындалу барысын қараған Б.Ұ.Ұ-ның Бас
Ассамблеясының арнаулы 19 сессиясы Нью-Йоркте болып өтті. Оған ... ... ... ... мен ... ... ... Қазақстан Республикасы мектептерінде экологиялық білім
мен тәрбие беруге ... ... ... 1997 жылы ... айынан бастап
«Қазақстан Республикасында табиғатты қорғау туралы» жаңа заң ... ... Заң ... өмір мен ... үшін ... ... ... болуын қамтамасыз етіп табиғатты қорғаудың экологиялық
құқықтық және әлеуметтік негіздерін белгілейді».
Ол мынадай тармақтардан ... ... ... ... беру органдары табиғатты қорғау
жөнінен халықтың барлық топтарын қамтитын тәрбие мен білім беру ... ... ... ... ... және ... экологиялық білім мен тәрбие
беру ... ... ... ... ... мен ... ... жоғарғы
және арнаулы оқу орындарында кадрларды, ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіп, табиғатты қорғаудың
экологиялық құқықтық және әлеуметтік негіздерін белгілейді[2].
Ал, 1992 жылы ... ... ... ... ... Бұл заң 19 ... 89 баптан тұрды.
Тұжырымдаманың 15 тарауы «қоршаған ортаны қорғау ... ... мен ... ... ... ... - деп, 73 бабы «экологиялық
білім мен тәрбие беру, ғылыми ... ... және ... жүргізілуі» -
деп аталады. Осы 74 бап оқу ... ... ... ... 75 бап
«қоршаған ортаны қорғау саласындағы зерттеулер мәселесіне» арналады.
Осыған байланысты Республикаға білім беру мекемелерінің ... ... ... ... Онда ... білім мен тәрбие беру
жұмысын бүлдіршіндер ... ... ... ... ... пән
«Экология негіздерін» жүргізу қолға алына бастады. Республиканың жоғарғы
оқу ... ... ... ... курстар, семинар
ұйымдастырылды.
Мектепте оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ... ... ... ... З.Ахметова бағдарламасы
ерекше орын алды[21,22,23].
«Атамекен» бағдарламасы жалпы ... ... ... ... ... тыс ... өзіндік ұлттық ерекшеліктерін
айқындайтын, ... ... ... ... ұстанымдарына
негізделген ғылыми-педагогикалық және әдістемелік бағдарлама. Оның негізгі
мақсаты – оқу-тәрбие жұмысының жаңа үлгідегі жобасын жасау, әрбір ... мен ... ... кеңес, топ, бірлестік құру, бүкіл
мектептік «Елім-ай» атты ұлттық этнографиялық ойын ... ... ... ... ... ... ... мұражаймен бірігіп, әр
жыл сайын ... ... ... қалалық, облыстық, республикалық
«Атамекен» тойын салтанатты ... ... ... ... негізгі міндеті 26 бағыттан тұрады. І-ХІ сынып аралығында ... ... ... ... ... ала отырып
жүргізу.
Оның 15-ші «Заман-ай» бағытында «Атамекен» ... ... ... табиғатты қорғау мәселелері, үгіт-насихат жұмыстарын
жүргізу ... ... ... ... ... ... сақтап, қоршаған ортаға деген
мейірімділік сезімін сақтап, қоршаған ортаға деген мейірімділік ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу үшін
ғалым М.Н. Сарыбеков алты кезеңнен тұратын жанұя, бала-бақшадан, ... ... ... ... ашып ... беру жолын ұсынады.
1. Сәбиді табиғат қорғауға тәрбиелеу әр жанұяда ... оған ... ... ... ... ... ... «Ұяда не көрсең,
ұшқанда соны ілерсің»,- деген мақалды еске ала ... ... іске асу ... ... ... ... тәрбиелеу мекемесінің оқу, тәрбие
жұмысының мазмұнына түгелдей табиғатты аялауға үйрету бағытымен беру ... үшін ... ... ... түрде сәбиге түсіндіріп,
табиғатты аялау идясын ... ... ... табиғатты
қорғап, аялайтын тәрбие жұмысына арналған ... ... ... ... ... мен тәрбиелеуге арналған дидактикалық материалдар
болуы қажет. Ол үшін бала-бақша ауласы таза, ... ... ... үйде ... гүлдерге арнаулы қамқорлық жасай алатындай бояуы
керек. Әр сәбиді «табиғат», ... ... ... ... ... ... «мөлдір су», «көгілдір аспан», «торқалы топырақ»,
«сайраған құс», «жүгірген аң», ... ... ... ... т.б. ... ... жақсы түсіндіріп, сол түсініктерді іске асыруға
тәрбиелеу тиіс.
3. ... ... ... оқу-тәрбие жұмысына табиғатты қорғау
мазмұны тұрақты енуі тиіс оның ... ІХ-Х ... ... ... ... ... ... арнаулы «Экология және табиғатты қорғау»
пәнін оқытуды ұсынады.
4. Арнайы кәсіптік техникалық оқу ... мен ... орта ... оқу ... ... ... қорғауға тәрбиелеу барлық пәндерді
оқытудың негізінде жүргізілуімен қатар, осы типтегі оқу орындарында ... ... ... ... ... «Экология және табиғатты қорғау» пәнін
оқытуды ... ... ... ... оқу ... ... және ... пәнін оқытудың екі бағытын ұсынады:
- мамандығына қарамай «Экология және табиғатты қорғау» ... ... оқып ... ... ... және ... қорғау мәселесіне арнайы білім беретін мамандар
дайындау үшін факультеттер ашу.
6. Жұртшылыққа табиғат қорғауды түсіндіріп, ... мен ... ... ... ... ... ұсынады[7] .
1996 жылы «Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігі»
тұжырымдамасы ... Бұл заң 19 ... 89 ... ... 15 ... ... ортаны қорғау саласы экологиялық тәрбие
мен білім беру, ғылыми зерттеулер», - деп, 73 бабы «экологиялық білім ... ... ... ... ... және үздіксіз жүргізілуі» - деп аталады.
Осы 74 бап оқу орындарында экологиялық білім беру, 75 бап «қоршаған ортаны
қорғау ... ... ... ... ... ... етіп отырған 8-шы сынып оқушыларына
экологиялық білім мен тәрбие беруге, қазіргі қоғам талабы қаншалықты ... оны іске ... ... хал-жайын анықтаудың үлкен маңызы бар.
Тақырып бойынша тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар Тараз қаласындағы ... ... ... ... ... ... ... дағдыларын
қалыптастыру әр түрлі танымдық міндеттерді мақсатты және жүйелі түрде
шешуге мүмкіндік ... ... ... әр ... оқу әдістерін, оқыту
құралдарын пайдалану қажет. Мысалы, ... ... ... ... ... жұмыстары олардың рефераттар және қысқаша
баяндамалар және ... ... ... ... қызығушылықтарын
арттырып, оқу белсенділіктерін іс-әрекеттерін дамытады.
Жалпы қорыта келгенде оқушыларға ... мен ... ... ... ... ... ... гуманитарлық-эстетикалық
еңбек циклды оқу пәндерінің барлығында дәрежеде бейнелеуін ... ... оның осы ... ... ала ... тәрбиені әр түрлі дүниетанымдық, ... ... ... ... т.б. ... элементтерінен тұратын, өзара
тығыз байланысқан жүйе ретінде қарастырады. Бұл экологиялық ... ... беру ... ... ... бір ғана мектеп пәні арқылы шешілуі
мүмкін емес, тек мұны ... ... ... ... ... ... беру ісінің педагогика теориясы мен
мектеп тәжірибесінде жаңа сала ретінде ... ... ... келе ... Бұл ... ... мен практиканы дамытудың қажеттілігі жалпы
теориялық және жеке ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Менің ойымша, қазіргі мектеп практикасы
шын мәнінде уақыт талабынан кейін қалып, ол ... ... ... ... ... ете ... Өйткені, зерттеуші
ғалымдардың пікірінше мұндай жағдайдың туындауында басты себептердің бірі –
экология ... ... ... ... ... ... пайдакүнемдік негізде түсіндіруі, ... ... ... ... ... ... деп саналады.
1.3. Оқушыларға сабақта және сыныптан тыс жұмыста
экологиялық тәрбие беру ... ... ... ... ... беру ... ... мен практикасында қалыптасқан үш жағдайы бар.
Біріншісі – көп ... ... Бұл ... ... ... ... экологиялық мәселелердің жеке бөлімі, жекелеген тақырыптар
енгізіледі және бұрынан оқытылып келген тақырыптардың ... ... ... ... баяндалады.
Екіншісі – бір пәнді үлгі. Мұның бір ... орта ... оқу ... ... ... ... ... арқылы іс-жүзінде
асады.
Үшіншісі – аралас сабақтар үлгісі. Мұнда 8-шы сынып оқушылары ... ... жеке ... ... ... ... Содан
соң, ол сабақтардың бастарын біріктіріп, қорытындылайтын ... ... ... ... ... экологиялық тәрбие берудің мақсат,
міндеттері, ұстанымдары мен мазмұндарында І тарауда айтқанбыз.
Экологиялық мақсат, міндет және ұстанымдар ... ... ... ... келтіруді орынды деп санаймын. Экологиялық тәрбие
берудің мақсаты – оқушылардың ... ... ... ... ... сезімде болып, іскерлік қарым-қатынас жасайтын ғылыми ... мен ... ... ... қалыптасуын айтамыз.
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудегі негізгі міндеттер:
1. Экологиялық идеяларды, негізгі түсініктерді, ... ... ... біліп, білім құрамын көбейту, табиғат заңдылықтарын ұғыну;
2. ...... ... ... және ... ... негізгі көз екендігін білу, оларды пайдаланудың ғылыми-
техникалық немесе ғылыми-экономикалық ... ... ... Табиғатты ұтымды пайдаланудың жолдарына байланысты қолданбалы білім,
практикалық ... мен ... ... ... ортаға саналы көзқараспен қарап, оның бүгінгі жағдайы мен
болашағы жайлы бағалай білу, зиянды құбылыстардың ... алу, оны ... ... ... ... және ... еңбектердің әсерлерін
түзету;
5. Табиғи ортаға зиян келтірмейтін, ... ... ... түрде сақтап, табиғатты қорғау идеяларын насихаттау;
6. Әрбір оқушының табиғатпен қарым-қатынас жасауға ... ... ... оның адам ... ... ... ... ұғыну.
Жалпы, эколог-ғалымдардың «экологиялық тәрбие беру» ұғымына берген
анықтамаларынан туындайтын және өзіміздің пікірімізше ... ... мәні – ... ... қарым-қатынас жасайтын, қоршаған табиғи
ортаны қорғайтын, ... ... ... пайдаланып, әсемдігін көрсететін
қасиеттер ... ... ... ... серпін тудыру арқылы мақсат, ... ... 8-шы ... ... ... білім мен тәрбие
берудегі мазмұна кіретін оқыту материалдары төмендегідей ... ... ... ... мен ... берудің бір жүйелілігі және үздіксіздігі;
2. Оқу мазмұнында әлемдік, ұлттық және ... өлке ... ... ... ... ... пәнаралық
бірлігі;
4. Табиғи ортаны қорғау жайлы білім алып, оны ... ... ... интелектуальдық және эволюциялы адамгершілік ... ... ... ... ... ... беру мақсат, міндеттері,
оларды іс-жүзіне асыруға ұйымдастырғанда басшылыққа алынатын ұстанымдарды
атап шықтық. Енді, мектептегі 8-шы ... ... ... экологиялық
тәрбие оқу-тәрбие процесінде екі бағытта жүргізілуі керек:
1. Оқушылардың мінез-құлқында және әртүрлі іс-әрекеттерінде, ... ... ... ... ... ... қажеттілігіне
тәрбиелеу;
2. Қоршаған ортаны қорғау және жақсарту, табиғат байлығын ұқыптылықпен
пайдалану, ... пен ... ... күрес жүргізуге
тәрбиелеу.
Бұл бағыттар негізінде оқушылардың ... ... ... мен ... ... адамгершілікті имандылық қарым-
қатынастарда болып, сана-сезімдері көзқарастары, мінез-құлықтары ізгілікті
түрде қалыптастыруға жағдай жасайды.
Жеке пән ... ... курс 8-шы ... ... үшін ... №30 мектепте жүргізілді.
Ал, енді сол арнайы курстың мазмұнын ... ... ... ... да ... ... ... мазмұндарының қисынды
құрылымдық жүйесін жасауға талпындық.
Экологиялық курстың бірінші мазмұны – қоғам мен табиғаттың ... ... ... ... мен ... ... ережелер мен шектеулер, табиғаттан үйрену және ... ... мен ... болып табылады. Мұнда оқушыларға адам мен
қоғам және табиғат ... ... ... ... мен ... ... ... әр қоғамдық формациялардың
ерекшелігіне тәуелділігін әлеуметтік ғалымдар тұрғысынан ұғындырылады.
Табиғат туралы деректер, ұғымдар мен заңдарды жаратылыстану ғылымдары
береді. Бұл ... білу ... ... ықпалын ұтымды шектеп, оны
үнемді пайдаланудың мүмкіндіктерін түсінеді.
Үш фактордың өзара байланысы ... ... ... ... ... ... ғылымы негізінде экологиялық ұғымдар жүйесі
құрылады. Олар: тірі ағза, ... ... ... биосфера және
басқалары. Тірі ағза, зат алмасу және тірі ... ... ... ... ... ... биологиялық жүйе биосфера құрайды.
Экологиялық тәрбие берудің екінші оқушылардың мінез-құлықтарына
экологиялық құндылықтарды қалыптастыру, ... ... ... ... ... ...... сондай-ақ әр адамның қажеттілігін
өтейтін қазына ... ... ... ... ... қажеттілігі
материалдық, рухани және парктикалық тұрғыда болуы мүмкін. Практикалық
қажеттілігін өтеу арқылы адам өмір ... ... ... ал ... өтеу ... ... ғылымды, техниканы қамтиды. Ал,
рухани қажеттілігін өтеу негізінде ақыл-ойын және адамгершілік, эстетикалық
талғам-сезімін қалыптастырып, дамытады.
Экологиялық ... ... ... ... – оқушылардың бойында
экологиялық этиканың қалыптастырумен анықталады. Ұзақ жылдар бойы қоғамның,
адамның табиғатқа қарым-қатынасы, тек тұтыну жағы ... ... ... мақсатында алып құрылыстар, өндірістік орындар ысырапты игерілуде,
соның барысында Арал қасіреті, Семей полигоны, ... ... ... ... ... Мұның салдарын адамзат түсінгендіктен, өлкелік
мәселелер әлемдік проблемаға ұласты.
Экологиялық тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты әрекеттерді түсіндіру, оны қорғау
мен сақтауға практикалық іс-әрекеттермен қаруландыру болып табылады. Олар,
табиғаттағы ... ... ... ... ... ... ... меңгеріп, оны жұртшылық арасында кеңінен насихаттау.
Жоғарыда көрсетілген оқушыларға ... ... беру ... ... ... формасы сабақ және сабақтан тыс жұмыстар
арқылы іс-жүзіне ... ... ... жәй – ... ... беру ... ... жүргізу барысында ғана өз нәтижесін береді. Ал, ... ... ... ... ... байқалынады.
Сонда, оқушылардың табиғатты қорғау, аялау, ... ... ... ... алуды мынадай ерекшеліктеріне назар
аударуымыз керек:
- оқушының табиғатқа деген қатынасын бағалау;
- табиғатты қорғауды, ... және ... ... үлесіне,
нәтижесіне талдау беріп, әр оқушының еңбек санасының қорытындысын
шығару;
- табиғат объектілерін зерттеп, оның құбылыстарын ... оған ... оны ... ... ... ... ... қабілеттерін есепке
алу;
- табиғи ортаны қорғауға байланысты нормаларды сақтау;
- табиғатқа қамқор болу идеяларын насихаттау.
Егер де ... ... ... ... ... ... т.б. ... балалардың мінез-құлықтарында
болып, былайша айтқанда, адам-қоғам-табиғат арасындағы алуан ... ... және ... ... ... ... мен ... сұрыпталып, оларға ғылыми-әдістемелік
сипаттамалар жасаймыз.
Қазіргі ... ... ... ... ... туындаған мәселелерді әлеуметтік-экономикалық, техникалық,
технологиялық мәселені ... ... ... ... ... жаңа ... ... Олар «экологиялық білім»,
«экологиялық сауаттылық», ... ... ... ... ... ... ойлау», «табиғатқа экологиялық қатынасы»
т.б. Бұлардың мазмұндарына ... ... ... ... бір ... бірі ... ... болып табылатын сабақтас ұғымдар.
Осылар ... ... ... ... ... орын алады.
Соның мазмұнын анықтау үшін аталған ұғымдарға қысқаша мінездеме берсек.
Экологиялық сана – ... және жеке адам ... бір ... табиғатқа өзара қатынасындағы білімі, сенімі және дағдысының
жиынтығы.
Экологиялық ойлау – табиғаттағы алуан ... ... ... факторлар мен себеп-салдар байланысын ашып түсіну. Ойлау арқылы
экологиялық ... ... және оның ... күрделі анықталып,
жаңа заңдылықтарды игеруге жол ашады.
Экологиялық сауаттылық – жас өспірімдерді табиғатты қорғаудың ғылыми
негіздерімен қаруландыру 1970 ... ... бұл ... ... ... ... ішінде биологияны оқыту процесінде назар аударылып
келеді.
Экологиялық этика – ... ... ... ... ... ... мен ... білу және оны сақтау.
Экологиялық мәдениет күрделі ұғым болғандықтан ғылыми жағынан да,
оның мазмұны, ... әр ... ... ... бір ізге ... ... ... – экологияның білім беру жүйесінің міндетті бір
бөлігі, адамның материалдық және рухани ... ... ... ...... ... білу, пайдалану және жаңартумен
байланысты, іс-әрекет түрлерінің негізі.
Жеке адамның экологиялық ... ...... ... сай ... ... іскерлік және дағдысы, іс-әрекете әзірлігі мен
оны жүзеге ... ... ... ... пен ... ... табиғатты қорғау
қажеттілігін түсіну, табиғатқа тигізетін ... ... ... білу,
табиғатпен қарым-қатынасында заңды, ережелерді сақтау.
Сонымен, анықтамада ... ... ... сана, ойлауы,
сауаттылығы, этикасы және мәдениеттілігі экологиялық ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мақсатымен
әрбір сыныптың қабілетін ескере оқытудың барынша жаңаша ... ... ... ... ... ... тәрбие беру ісін сыныптан тыс
жұмыстарымен тығыз байланыстыра ... ... ... ... ... қалыптастыра, әрбір сабақтың білімділік, тәрбиелік,
дамушылық міндеттерін шеше ... ... ... тәрбие берудің
адамгершілік эстетикалық сипаты артты. Экологиялық тәрбие беру ... ... ... ... ... және ... толықтыру
бағытында жүргізілді, әрбір оқушының жеке басы және жас ерекшелігін ескере
отырып, оқушылардың мектептегі ... ... ... ... қамтамасыз етілуі, әртүрлі пән мұғалімдерінің ... ... ... ... нәтижесін айқындайтын
міндетті[29,30]. Шарт болып оқушының табиғатпен қатынасында өз іс-әрекетіне
өздері талдай жасай білу ... ... ... ... ... ... ... қамтымаса да, біздің ойымызша –
экологияны ... ... 8-шы ... ... экологиялық тәрбие
берудегі тәжірибелік-педагогикалық жұмысымыздың тиімділігіне арттырудың
басты жолдары болып табылады.
Педагог (А.Н. Захлебный, И.Д. Зверев, Е.М. ... ... ... ... ... ... қалыптасуы оқушының
«табиғат пен орталық элементтік факторлары ... ... мен ... ... ... арқылы қабылдануының және ... үшін ... үлес ... ... ... ... болған жағдайда ғана іске асады»- деп қортындылайды[20]. Сондықтан,
тәрбиенің салаларын зерттеуде қолданылып жүрген ... ... ... ... практикалық өлшеулерді негізге ала отырып, жасаған анықтамаларыңызға
сүйендік.
Атап айтқанда: интеллектілік өлшем – экологиялық ... ... ... меңгеру арқылы практикада қолдана алуын, өз пікірін қорғап,
басқаларға бере білуін анықтайды.
Эмоционалдық өлшем – ... ... ... ... ... ... бейнелеуіндегі үйлесімділікті сақтауды, оны сұлулық заңымен
жақсарта түсуі, табиғатты адамгершілік, эстетикалық ... ... ... ... ... ... бірге күйзеліп, оны қорғауға ұмтылысын
бағалайды.
Практикалық өлшем – ... ... ... ... ... ... бұл істі қажетті деп санауын, оған қатысу себепті
(мотив) ... ... іс ... ... ... ... ... деңгейін анықтап, тексеру мақсатында №30
мектебінде тәжірибелік-эсперимент жүргізілді. ... ... ... жекелей және жаппай сауалнамалар, анкеталар, тест әдістер арқылы
іске асырылды.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ... бойынша жоғары, ... ... ... отырып, жасаған тұжырымдаманы пайдаландым.
Жоғары деңгей: экологиялық білімді жақсы ... оның ... ... ... түсінеді, теория жүзінде алған білімін өмірмен
ұштастыра алады, табиғат пен қоғамдағы өзгерістерді эмоциональды ... ... орта ... ... іс-шараларға белсене араласады,
өздігімен ізденеді.
Орта деңгей: экологиядан білімі бар ... оны ... ... бермейді, табиғат пен қоғамдағы өзгерістерді байқаған,
эмоциональдық сезіммен ... ... ... ... ... ... іс-шараларға қатысу барысында ішінара белсенділігін көрсетіп
отырады.
Төмен деңгей: ... ... ... меңгерген, оны өмірде
қажеттілігін түсінбейді. Табиғат пен қоғамдағы өзгерістерге мән ... ... ... және ... табиғатпен әрекеттесуінің
нәтижесінде пайда ... ... ... ... ... әсер ететін экологиялық факторлар, абиотикалық, биотикалық және
антропогендік болып жіктеледі.
Заттардың ... ... ...... ... мен ... өзгеруінің циклді үрдісі болмақ.
Табиғаттың өзіндік дамуына байланысты айтылған жүйелер арасында
биохимиялық айналымның жылжымалы ... ... ... ... ... ... ... экожүйе бөліктері арасында тепе-теңдік бұзылар.
Яғни, жер климатының біртіндеп, жылынып, озон ... ... мен ... ... азаюы т.б. мысалы болады.
ІІ. Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие
берудегі ... ... Оқу ... ... ... мен тәрбие беру
Егемендік алған республикамыздың келешегі және ... орта ... ... ... әлеуметтік міндетті атқару үшін
ондағы игерілетін білім мазмұны бүгінгі талапқа сай ... ... ... ... ... табиғаттың ерекшелігін терең оқып білу арқылы
өз ... ... ... ... ... орны мен үлесін білуін, әр оқушының
қабілеттік дамытуға, әрбір ұлттық ... ішкі ... ... ... қамтамасыз ету – қазіргі өмір талабы.
Осыған байланысты мектептегі экологиялық білім негізін құрайтын жаңа
пән – ... ... ... ... Бұл ... жаратылыстану ғылымдарымен
қатар әлеуметтік бағыт – бағынқы қамтуы ... ... ... қойған негізгі мақсаттары мен міндеттері
төмендегідей:
- оқушылардың жаратылыстану пәндерінен ... ... ... ... ... орта ... көзқарастарын қалыптастыру;
- экология ғылымы туралы алғашқы түсініктерді дамыту;
- табиғат, қоршаған орта, зат аламсу, табиғатындағы ... ... ... ... ... ... зерттеу облыстары – популяция, биоценоз және
экожүйе туралы табиғаттану, география, ботаника, зоология, ... ... ... білімдері негізінде биосфераның деңгейінде оқып-үйренуге
баулу.
№1-сурет
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудің үлгісі
Айтылып отырған мақсат-міндеттерге байланысты экология ... ... ... меңгеруі тиіс оқу материалдары төмендегідей мәселелерді қамтиды:
- Айналаны қоршаған ортаны кез-келген өзгерістеріне ластануына бақылаужәне
оның себеп-салдарын ашып, ғылыми тұрғыда баға ... ... ... ... ... ондағы қарым-қатынастар, зат алмасу
процестерінің жүру заңдылықтары;
- Табиғат ресурстары, тірі организмнің биологиялық және ... ... ... және ... факторлар, экожүйенің өзгеруі, оны
қалпына келтіру жолдары;
- Биосфера шегіндегі геохимиялық заңдылықтар, оны ... ... ... ... ... және жер ... экологиялық проблемаларды
түсініп, оны шешу жолдарын өз бетінше іздестіру[27,28].
Жоғарғы тұжырымдарды ескере отырып, биология, ... ... оқу ... ... ... ... ... оқу бағдарламасын зерттеу барысы, ... ... ... ... биология курсында игеруге тиісті екені
анықталды.
Биология – адамның денсаулығы және ... ... ...... бар ... ... деңгейдегі жүйе. Биосферадағы
тірі табиғаттың қызметі, биологиялық жүйке, табиғи, антропогендік ... етуі ... ... ... адам денсаулығының кепілі: практикалық,
эстетикалық, танымдық, адамгершіліктің қоршаған табиғи ортаның құндылығы.
География пәнінің оқу ... ... ... ... білімнің мынадай элементтерін оқушылар география курсында
игеруге тиіс екендігі ... ... ... өмір ... орта және ... ... территориялық комплекстері – қоғам мен ... ... ... жаңа ... Адам ... табиғи ортаның өзгеруін
бағалау. Адам қоғамының дамуының табиғат жағдайларына ықпалы. Мемлекет
табиғи-әлеуметтік жүйе: ... ... ... қатынастың даму деңгейі.
Табиғи және экономикалық потенциал. Қала экологиясы. Экологиялық мәселелер:
глобальды, аймақтық, жергілікті. Табиғатты ... шара ... ... ... ... ... және бақылау.
Химия пәнінің оқу бағдарламасына ... ... ... ... ... ... ... химия курсында игеруге
тиіс.
Химия: ортаның химиялық өлшемдерінің нормасы. Олардың ... ... ... ... шегі мен ... Химия
өндірістерін экологияландыру: қалдықтарды ... және ... ... ... ... ... химиялық заттарды нормаға
келтіру. Қоршаған ортаның химиялық жағдайын бақылау.
Физика пәнінің оқу бағдарламасына ... ... ... ... ... элементтерін оқушылар физика курсында игеруге
тиіс.
Физика: адамды қоршаған ортаның физикалық параметрлері, олардың
физикалық ... ... ... ... ... ... жоғарылылығы, радиация, электромагниттік сәулелену, шаңмен
ластану және т.б. ... ... ... ... қалдықтар нормасы.
Физика, биология, химия, география пәндерінің оқу бағдарламаларының
барлық ... ... ... ... пәнаралық байланысты
экологиялық білім мен тәрбие берудің зерттеуші ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Оқушылардың экологиялық тәрбие беруде мектепте оқытылатын әр пәннің
өзіндік ерекшелігі болатындығы сияқты, пәнаралық байланыс арқылы ... ... ... т.б. ... ... ... бар.
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру ісін ... ... ... ... іске ... ... ... дәстүрге
айналуды. Биология, география, химия, физика т.б. пәндерде оқушы бойына
табиғатты қорғауға ... сан ... ... ... гөрі ... ... ... жинақтап беру басым.
Мәселен, пәнаралық байланыс арқылы экологиялық тәрбие беру мақсатында
жүргізіліп ... ... ... тоқталайық. 8-шы сынып оқушыларына
физика курсының ... ... ... ... ... ... сабақты қарастыруға болады. Бұл сабақта физикасына
көп көңіл бөлінбей диффузия құбылысы арқылы ... ... ... оның ... ... ... ... табиғатпен
байланысына, оны қорғауға баса көңіл бөлінеді. Бұл сабақта өсімдіктерге,
жануарларға және топырақ ... ... ... керек. Мысалы,
географиядан «Атмосфералық таза ... ... ... ... ... ... «Клеткаға заттардың түсуі», «Өсімдіктердің өмір сүру
жағдайы».
Осы тақырыптарға байланысты оқушыларға көрнекілік жасап, соны жетік
түсіндіру ... ... көп ... ... дәстүрлі емес сабақ түрлері
(лекция, ... ... ... т.б.) ... ... ... көптеген мүмкіндіктерін ашып берді.
Семинар сабақта оқушылар алған білімінің тиянақты ... ... ... ... ... қатысады.
Экологиялық тәрбие беру практикасында ойын әдістері көп қолданылуда
Экологиялық ойын – экологиялық білім ... бір ... ... және ... жарияланымдарда ойынға қатысты көптеген ... бар: ... ... ... оқыту ойыны, педагогтық ойын,
еліктеу ойыны, іскерлік ойын, рөлдік ойын, ... ... ойын – ... іс-әрекеттердің әлеуметтік
мазмұнын, моделдеуге негізделген экологиялық ойын ... ... ... бір ... ойнайды. Бұл ойынға қатысушыларды шын өмір ... ... ... ойынды өткізу арнайы дайындықты талап етеді.
Өйткені, болашақ ... ... ... ... ... тиіс. «Космостық экспедиция» ойынын жүргізуге болады. Яғни,
белгісіз ғаламшардан ... ... топ ... ... ... есеп ... Оған қоса ... мүшелерін жердегі адамдармен қандай да бір
байланыс жасауға тыйм салады. ... ... ... ... ... ... океанолог, палентолог кіреді.
1. «Сот процесі» ... ... ... білімін игеруге
бағытталған ойын түрі. Бұл ойын экологиялық ... жол ... ... сот ... ... ойналады. Қатысатындар: прокурор,
қорғаушы, кінә тағушы, куәгерлер, эксперт. Көрсетілген ойын сөзсіз жоғары
сынып ... ... ... ... ... ... ойынына жоғарғы және орта сынып оқушылары, сондай-
ақ мұғалімдер қатыса алады. Қалада төмендегідей мекемелер құрылады:
1. Ботаникалық бақ. Өсімдіктер туралы ... ... ... ... ... ... Табиғат тақырыптарына арналған карталармен танысу.
4. Ертегілер әлемі. ... ... ... ... ... ... Табиғат тақырыбына арналған шумақтар.
6. Көркемдік салоны. Сурет көрмесі.
7. Кітапхана. Табиғат туралы кітаптар көрмесі.
8.Табиғат ... ... ... ... табиғат
тақырыбындағы баяндамалар. Ойын соңында қорытындысы ... ... ... тыс ... ... ... және тәрбие беру
Қазіргі таңда экологиялық проблемалардың ... ... ... жас ... ... ... қалыптастыру деп отырмын. Ол
үшін оқушылардың экологиялық білімді игеруі мектептегі оқу-тәрбие жұмысында
екі түрлі бағытта жүргізілетіні анықталып ... ... ... ... ... ... бір-
бірімен байланыстырылған ғылыми негізінде қабылдаса, екіншіден сыныптан тыс
уақытта жүргізілетін тәрбие жұмыстары нәтижесінде, олар табиғат пен ... ... ... ету ... ... білім мен практикалық тәжірибені,
іскерлік пен дағдыны меңгереді.
Сондықтан экологиялық білім беруге әр түрлі әдістерді пайдаланамыз:
олар табиғатқа ... ... ... ... ... және
сыныптан тыс тәрбие жұмыстары: экологиялық білім беру және ... ... ... қоршаған ортаның жай күйі үшін азаматтық
борышын ... ... ... ... білім, шеберлік, көзқарас
пен сенім жүйесін орнықтыру болып табылады.
Сыныптан тыс жұмыстарда оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... оның ... кәсіби білімі
мен сабақтан тыс жұмыстарды ұйымдастыру ... ... ... ... ... жүруі оқушылардың экологиялық білімдерінің дамуына
жол ашады.
Біздің зерттеуіміз көрсеткендей, сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... білімдерін дамытып, оқу іс-әрекетінде
белсенділіктерін арттыру, яғни, бағдарлама бойынша ... ... тең ... ... Сыныптан тыс экологиялық жұмыстар өткізу және оған ... ... ... ... ... ... қоя ... әдебиеттерді оқуына мүмкіндік берді.
3. Сыныптан тыс жұмыстар практикалық процесте оқушылардың ... ... ... ... ... мен тәрбие беруде
олардың табиғатты аялауға, ... ... ... ... тыс ... ... алуан түрлері бар, бірақ олардың
әрқайсысының өзінің ерекшеліктері бола тұрса да, бір мақсаттылыққа жұптасып
ортақ талаптарды іске асырады.
1.Сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... ерікті болуы тиіс.
2.Қандай да жұмыстың түрі болса да, оның ... және ... ... ... тыс және ... тыс ... ... жұмыс түрлерін
анықтағанда оқушылардың ынта-ықыласына, талабына, бейім-қабілеттеріне мен
құштарлығына сүйенген ... ... да бір ... ... түрі ... ... ... ізденушілікке бағыттайтындай болу керек.
5.Балалармен жүргізілетін жұмыстардың әр түрінде жүргізілетін жұмыстардың
әр түрінде экологиялық бағыт-бағдар басым ... ... Бұл ... ... болу үшін ... белгіленген күні, мерзімі және
айқын ... ... ... ... ... тыс және ... тыс ... жұмыстарға оқушыларды түгел
қатыстыру жағын ойластыру қажет.
8. Экологиялық ... ... ... жас ... өмір
тәжірибелерін, бейім-икемділіктерін ескеру қажет.
Менің ойымызша экология курсының жүргізілетін экологиялық мазмұндағы
сыныптан тыс жұмыстардың рөлін арттыруына мынадай жағдайлар әсер ... ... тыс ... ... ... ... және тәрбие беру
әдістемесінің сапасын көтеруге әсерін тигізді.
2. Мектеп бағдарламасында оқу материалын ... ... ... ... ... ... жетілдіруге мүмкіндік
береді.
Сабақ мазмұндары мектеп бағдарламасында шектеулі болуына байланысты
күнделікті өмірде болып ... ... ... ... ... ... алмайды. Сондықтан тек қана ... ... тыс ... жаңа материалдардағы өзгерістерді кең түрде
қолдануға болады.
Осыған байланысты сыныптан тыс оқушыларға ... ... ... ... мен ... ортадағы жұмыстар жүргізілуі керек.
Қазақ халқында табиғат пен адам ... ... өте ... ... ... мәлім. Табиғаттың сансыз сыры мен құбылыстарын
түсіндіруге ... ... ... ақыл санасында табиғат жайындағы
танымды табиғатты ... ... ... ... ... ... талпынған. Халқымызда «табиғатым-тағдырым» деген нақыл сөз бар.
Ежелгі дүниеде халқымыз ... ... ... ... өзі өмір ... ... көп көңіл бөле білген.
Табиғат пен адам арасындағы тепе-теңдік бұзылмаған, халқымыздың ауыз
әдебиетінде де осы табиғат, жер, су, ... ... бар ... ... мән ... ... өмірлік тәжірибесінен жинақталған, аңыз,
әңгіме, нақыл сөз, мақал-мәтелдернен халық ... ... ... Мысалы:
Жаздың бір күні
Қыстың мың күніне татыр –
деп жаздың жайма шуақ, елге сондай ... ... ... ... ... ... бір ... мен тасты су бұзар,
Адамзатты сөз бұзар
дейді, яғни адам мен ... ... ... байланыстыра отырып
атады. Жер қадірін жете түсінген, жаз – жайлауда, қыс – ... ... ... ... ... ойлаған.
Тау кезеңсіз болмайды,
Өлке өзенсіз болмайды –
деп өмірі көшіп-қонудан басталған халқымыздың даналығының бастауы ... ... ... оның ... ... ... ... тіл табысу, оның әр бөлшегін мал жанындай сақталуы өмір заңына
айналдырылған. Асыл қасиетті мұраларын кейнгі ұрпаққа ... етіп ... ... ... дәстүрді іске асыру, оны жалғастыру ата-бабамыздың
асыл мақсаттарының орындалғаны, осы ... ... ... беру орталығы
әрбір отбасы, бала-бақша, негізгі тәрбиенің ... мен ... орта ... ... мен ... беру сапасы екендігі белгілі.
Сондықтан да, мектепте экологиялық ... ... ... белгілі бір жүйеге келтіріп, этноэкологиялық бағытта дұрыс жолға
қойып, салт-дәстүрге жетелейтін бағытта бағдарламалар құру ... ... тыс ... ... жете мән ... ... шығарып, жаңа арна тәсілдер ... ... ... тыс ... ... жас ... оның ықпал әсері
ерекше болмақ(№1-кесте).
Биология сабағында оқушылардың білімі мен икемділігіне қоятын талаптар.
№1-кесте
|Білімі | ... ... ... ... ... ... |Табиғаттың сансыз, сыры мен |
| ... ... ... |
| ... қажеттілігі жөніндегі |
| ... ... ... ... ... ... қорғауға арналған |
|арналған дәстүрлері ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарын бақылауға |
|байланысты халық дәстүрлері ... ... ... ... қорғауға байланысты халық дәстүрлері ... ... ... пайдалану, |Өзен суларының ластану себебін ... ... ... су ... тиімді пайдалануды|
| ... Өзен ... ... есте |
| ... ... ... қатысу,|
| ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлері ... жер ... ... |Жер қойнауының адам баласы үшін |
|қазбаларды игеруде және ... ... ... ... ... ... әсерінен өзгеріске |Жергілікті жердегі негізгі тау ... Жер ... ... |жыныстары мен минералды заттарды |
|оны қорғаудағы халық дәстүрі ... ... ... ... ... ... дәстүрлері ... ... оны ... ... ... ... ... |
|арналған іс-шаралар, қазақ халқының |ұшыраған топырағын қорғаудың, ... ... ... дәстүрлері |қалпына келтірудің, құнарлығын |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... өлке ... тиімді |Табиғаттың ережелерін сақтау, ... және ... ... ... ... арналған жұмыстарға|
|іс-шараны ажырату ... ... ... ... ... сыныптан тыс көп жұмыстың біден-
бір түрі үйірме. Үйірменің түрлері көп.
1. Пән үйірмесі - әдебиет, тіл, тарих, ... ... ... ... ... ... ... саз, би, фотосурет, радио үйірмесі.
Оқушыларға экологиялық білім беруге бағытталған сыныптан ... ... ... алар орны ... Себебі, экологиялық білім
беру жүйесінде үйірме жұмыстары ... ... ... Ол мынадай
міндеттер:
- сабақпен салыстырғанда сыныптан тыс ... ... ... ... ... оқып, үйренуге мүмкіндік туғызады;
- оқушылардың теориялық материалдарды меңгеруге ... және ... ... ... ... ... ... дағдыларын
дамытуды ұйымдастыру;
- оқушылардың ... ... ... түсу үшін ... жеке ... ... көзқарастарын іс-әрекеттерін іске
асыруға мүмкіндік жасау.
Сонымен қатар экологиялық үйірме арқылы ... ... ... өз бетімен сапалы ұғынуға, табиғи орта
дүниетанымын қалыптастыратын ... ... ... ... айтуға
болады.
Мектепте өткізілетін үйірме ... ... ... ... ... ... оқушыларға экологиялық білім беру,
оны тереңдету, күнделікті өмірмен табиғи ортаны ... ... ... ... жұмыстар іске асырылады.
1. Үйірме отырыстарында күнделікті өмірмен, табиғи ... ... ... асыру.
2. Жерді тиімді пайдаланумен, оның сапасын сақтауға көңіл бөлу.
3. Ауаның тазалығын сақтауын дағдыландыру.
4. Жаңадан отырызылған ... ... ... ... ... қорғауға баулу жұмыстары ішінде экологиялық
мүмкіндіктерінің өзіндік орны бар, ... ... ... ... табиғи ортада іске асырылмақ.
Экологиялық мүмкіндік оқушыларға не бермек?
- жаратылыстану ғылымдарынан алған білімдерін тиянақтауға;
- ... ... ... ... ... ... тікелей байланыста болу нәтижесінде дұрыс мінез-құлықтың,
сапалы қарым-қатынастың қалыптасуына;
- табиғат байлығын ... ... ... жүргізуге, ұқыпты қарауға
баулиды.
Қазіргі уақытта біздің елімізде үйірмелер аз емес. Осы үйірмелер
оқушыларды табиғат ... ... ... ... беріп
отыр[29,30].
Ал, биология пәні бойынша пәндік апталықтар өткізуге ... ...... атты ... ... ...... атты экологиялық апталықтың жоспары
№2-кесте
|№ |Күні, уақыты ... ... ... жүргізілетін, |
| | ... ... ... ... |6.02.06 ... ... ... оның бағдарламасымен |
| |сағ. 14:00 ... ... ... ... тілегі мен |
| | ... ... |7.02.06 ... ... ... ... |
| |сағ. 14:00 ... әңгімелерін, өсиет сөздерін сахнада |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... алу бағытында өткізу ... |8.02.06 ... ... сөз» ... мақал-мәтелдерін, |
| |сағ. 14:00 ... ... ... ... ... |9.02.06 ... ... алтын бесігі» табиғат пен адамның |
| |сағ. 14:00 ... айту ... ... ... ... КВН етіп ... ... |
| |сағ. 14:00 | ... ... ...... ... кеш: |
| |сағ. 14:00 |1. Кеш ... пікірі |
| | |2. Озық ... ... |
| | |3. ... ... ... ... ойыны |
| | |4. ... ... /2-4 ... ... ... ... «Жер-Ананың күңіренуі» сахнада жердің құрғап,
тілім-тілімі шыққан көрінісі. Аударылған қайық, өлген ... ... жер ана ... ... отыр. «Қорқыттың күйі» бүкіл залда ... ... тұр. ... кәрі ... таяққа сүйеніп келе жатыр,
елдің барлығы туған ... үйін ... ... ... жер анаға кездесуге
келе жатыр.
Бастаушының сөзі: Жер бетінде алашұбар ... көп. ... бәрі де ... салынған таңбалар. Сулы-нулы көкорай жер шарын талай ғасыр мекен
етіп келген ... ... ... қу-тақырға, жасыл шалғынды орман-
тоғайды ... ... тау мен ... ... ... ... ... барлығын улап, оның тіршілігін жер бетінен
жойып жіберуге әзір тұр. ... ең ... ... ... пен ядролық
қаруды сынау болып отыр.
Жолаушы күңіреніп отырған жер анаға кездесті.
Жолаушы: О, жер ана неге мұнша ... неге ... ... не ... сенімен бірге бүкіл ғалам түнеріп тұр.
Жер ана: Мен неге күңіренбеймін, неге мен ... ... ... ... не ... ... нені көрмеді, жерімде, елімде жазды. Қарашы
мына Аралыма, толқынды теңізім қайда, толқынды қуалай шалқақтаған шағаларым
қайда, ... қақ ... өтіп ... кемелерім қайда? Теңіздің ... ... соры ... тілім-тілім болып жатыр.
Адамдардың көпшілігі ауруға шалықты. О, Адамзат не ойың бар?
Жер ана: ... ... ... ... ... ... ... Залда мұңлы күй жайлап өрби
отыра ... ... ... «Теңіз неге ашулы?»
Автор – Қожатаева Зарина
Дауыл – ... ...... ...... Ақерке
Бұлт – Жүсіпов Бақыт
Автор: Кешегі бар байлықтың мекені аталған қайран Арал.
Міне, қазір шаршаған, ... ... ... ... ... мұңын
шағып, мұзданатын ешкім жоқ. ... ... ... Осы ... ... ... Бұл ескі дауыл екен.
Дауыл: Ау, Арал! Қалың қалай? Неге мұңайып отырсың?
Арал: Дауыл достым-ау! Мұңаймай қайтейін, ... ... ... ... сен де жиі ... ... ... тасытып, көңілімді
көтеруші ең. Сенде соқпайтын болдың.
Дауыл: мұңайма достым. Бізге де күн ... ... ... ... ... ... Әй, қайдам! Ондай күн көзімнен бұл-бұл ұшты ғой.
Дауыл: Сені осындай ... ... ... ғой, сен олардан кек алуың
керек. Сені олар аямады, сен де ... ... ... сен маған не дейсің? Адамдарға қатігездік жаса дейсің ба?
Дауыл: Иә, достым. Олар сені ... сен де ... ... ... не істе ... «Маған ерік бер. Мен жағалауыңдағы тұз бен ... ... ... қандай екенімізді!
Арал: Ендеше бердім рұқсатымды. Өзің біл не істесең де!
Автор: бұлардың сөзін тыңдап тұрған ... мен ... ... Әй, ... алдандың ба? Ана құтырған дауылға неге ... Әй, бұлт ... ... ... Ол ... мені ... ғой.
Арал: Мен бе алжыған. Алжыған, адасқан адамдар. Бізді олар аямады,
бізде ... ... ... ... ару Арал ... ... табиғатты қорғау бәрімізге ортақ іс. Табиғат туған үйіміз.
Оны қорғау біздің бәріміздің абыройлы борышымыз, парасатты парызымыз!
Ән: ... ... ... Ш. ... 3 ... ... ... келіп жеткен сөзі» атты тақырыпта өтті. Онда 8 –шы сыныптан бір-
бір бала шығып, табиғат, туған жер туралы ... ... ... ... сөзін келтіріп, ақын-жазушылар шығармаларынан көрген
сөздер оқыды.
Мысалы,
«Жер тоймай, ел тоймайды»
«Жер – ана, ел – бала» деп ... ... ... ... ... қорытындылау:
Мектептің 8-шы сынып оқушыларымен өткізілген «Табиғатым–тағдырым» деп
аталатын экологиялық апталықтың оқушыларға берері мол болды.
Біріншіден, қазақ халқының бар ... ... ... ... ... көздері жетті.
Екіншіден, көптеген мақал-мәтелдер, аңыз әңгімелер, тақпақтар жаттап,
жан-жақты білімдерін арттырды.
Үшіншіден, түрлі көріністер арқылы олардың ... ... ... ... мен ... ... қалыптасты.
Сондықтан жас өспірімдер арасында жүргізілетін ... ... ... ... ел ... ойлайтын жақсы азамат болып шығуына
көмектеседі.
ІІ. Табиғи ортадағы жұмыстар (Танымжорық)
Табиғатқа танымжорық жүргізбей экологиялық білім беру ... ... ... (лат. ... – жол түрі мағынасын ... және ... ... білім алу мақсатында топталып қатысатын
экологиялық білім формасы.
Белгілі педагог, әдіскер К.Т. ... ХХ ... ... жүргізудің негізгі ұстанымдарын ұсынды, ол ... ... – тірі ... ... ... ... табиғатты бақылауға
үйрету».
Танымжорықтың негізгі объектісі – табиғат құрам бөліктері. Танымжорық
өлкетану ... ... ... оқып ... ... қорғауға, зерттеп білуге, дүниетанымды қалыптастырудағы мүмкіндіктер
береді.
Педагог-әдіскер ... үшін ... ... ... Табиғатқа танымжорық жасау серуендеу емес, экологиялық білім берудің
тиімді түрі екенін есте ұстау.
2. Танымжорық мәселелерін ... ... ... ... ... маршрутын құру.
3. Танымжорық кезінде көзге көрінетін құбылыстар мен көріністер ... ... ... тыс жаңа ... таныстырудың қажеті жоқ, олар
көпшілік жағдайда ұмытып қалады.
5. Табиғатта білімгерлердің зейінін табиғи объектілерге ... ... ... ... ... ... дер ... аяқтай
білген жөн.
Танымжорыққа шығар алдында оқушыларға не көретін және қалай ... ... ... ... ... ... бағдарлау үшін маршрут
жобасын көрсетіп, табиғатта өздерін ұстау, мінез-құлық ережелері жөнінде
нұсқа ... ... ... ... ... мен
сазгерлердің шығармаларымен жете танысып, оқушылардың ұғым, ... ... ... дайындауға тиіс.
Мысалы, А. Құнанбаевтың «Көктем», «Жаз», «Күз», «Қыс» ... ... ... ... және әсем ... Ұлы ақын ... табиғаттың өзгерісін, өсімдіктердің әсемдік және жануарлардың мінез-
құлқын шебер суреттейді.
Танымжорықта қазақ сазгерлерінің ... мен ... ... ... Әсем ән мен тәтті күй оқушының ... ... ... Әсіресе, Құрманғазы Сағырбаевтың «Ақсақ киік», «Сарыарқа» ... ... ... ... ... Талас өзенінің жағасына барып, ондағы
өсімдік, жануарлар дүниесімен танысты. Өзен суының лайлану себебіне ... ... ... ... түсініктерге сипаттама берілді.
Өзен жағасына бақылау жасау барысында оқушылар өзен экологиясымен
танысты. Өзен жағасындағы адам әрекетінен болған ... ... ... ... өзен жағасын бақылап, көргендерін айтып, ой өрісінің дамуына
мүмкіндік алды және табиғатты сүюге, оның әсемдігін ... ... ...... ... ... ... тәрбие
берудің бірден-бір табиғи жолы.
Қорыта айтқанда өткізілетін апталықтар мен кештер табиғат байлығын
тиімді пайдалану мен ... ... ... ... ... ... ... табылады. Олардың негізгі мақсаты – табиғатты қорғаудың басты
нұсқасын насихаттау, бұл іске деген оқушылардың ынта-жігерін ояту, ... ... ... ... ... – эксперимент жұмысының нәтижелері
Оқушыларға экологиялық ... мен ... ... биология
сабақтарындағы тәжірибелік жұмыс кезеңі бақылаудан өтті. Бұл ... ... ... ... оқу ... ... өткізілді.
Бұл дипломдық жұмыс болғандықтан осы тәжірибе жұмысына негізінен
Тараз қаласының №30 ... орта ... 8-шы ... ... ... пән ... ... Ұлтай Жұмабекқызы көмектесті.
Бірінші кезеңде 8-шы сыныптарды биология сабақтары арқылы экологиялық
білім беру деңгейі сарапталды. Бақылау жұмыстары мен тест ... ... ... ... күні ... ... ... мәселелер бойынша
практикалық қолданбалы дағдыға үйренбегендіктерін анықтадық.
Зерттеу бойынша оқушылардың экологиялық ... ... ... ... 1.3.бөлімде қарастырылған. Жоғарғы деңгейі:
экологиялық білімі берік, теория, ... ... ... ... даму ... ... ... табиғаттың экологиялық
жағдайларының себеп-салдарын аша біледі. Табиғатты қорғауға арналған іс-
шараға белсене араласып, ұйытқы ... ... ... қамқорлық керек екенін түсінеді, бірақ ... ... ... ... көрсетпейді.
Төменгі деңгей: экология білімін нашар меңгерген. Табиғатты ... ... ... оны іске асырмайды.
Алған білімдер көмегін ... ... ... ... жұмысының бас кезінде 8-шы сыныптарындағы оқушылардың 20,7%-тен
аспады, яғни олардың білімі тек ... ... ғана ... ... ... апаттардың себептерін, заңдылықтарын түсіндіруде
табиғаттанудан, биологиядан, географиядан ... ... ... алмады.
Бұның себебі бұл пәндердің мазмұнына экологиялық мәселелерді шешуге толық
бағытталмаған ... ... ... ... 8-шы ... оқушыларға
экологиялық білім берудің әдістемесі, жүйесі тексерілді. Сабақты ... ... ... беру ісін ... тыс ... жұмыстармен тығыз
байланыстырдық, оқушылардың табиғатқа жауапкершілік қатынасын жүйелі ... ... ... ... білімдік, тәрбиелік мәселелерін
шешіп соның негізінде экологиялық білім берудің ... ...... ... ... анкета таратып,
«Бізді қоршаған орта мен адамдардың ... ... ... ... бар деп ... ... ... бірнеше дәл жауаптар алдық,
яғни, оқушылардың 58,4%.
Арал, Балқаш, Семей ... ... ... 37,8% ... ... адам ағзасына әсері жөнінде дұрыс түсініктерін білдірді.
Бізде талдау жасауға ... ... ... ... тақырыптардан соң
жалпы экология бойынша оқушылардың білімдерін талдау үшін тест сұрақтарын
пайдаландық.
Тест мынадай сұрақтардан тұрады:
1. Экология ... ... ... рет ғылымға енгізген қай ғалым?
А. Геккель
В. Рулье
С. Гумбольдт
Д. Трамбле
2. Экологияны зерттеу әдістері неше топқа бөлінеді?
А. 3
В. ... ... 5
3. Ірі ... аймақтарды қоршаған ортамен байланыстыра отырып
зерттейтін қандай ғылым?
А. Ландшафтық экология
В. Аутэкология
С. Синэкология
Д. популяциялық ... ... ... ... ... ... ортамен
байланыстыра зерттеген қай ғалым?
А. Павлас
В. Дарвин
С. Аристотель
Д. ... ... ... ... ... кім ... ... Рулье
С. Дарвин
Д. Ламарк
6. Неше экологиялық факторлар бар?
А. 3
В. 2
С. 1
Д. 5
7. Абиотикалық факторлар неше ... ... ... 1
С. 3
Д. 5
8. Эдовикалық факторларға не жатады?
А. Жер қыртысы және рельеф
В. Тау жыныстары, рельеф
С. Жер бедері мен топырақ
Д. Су ... ... ... ... дегеніміз не?
А. Адамның іс-әрекетінен болатын өзгерістер
В. Табиғаттың әсерінен болатын өзгерістер
С. Табиғат пен қоғам арасындағы өзгерістер
Д. Табиғат ресурстарын пайдалану кезіндегі болатын ... ... ... не деп ... ... ... етуі үшін қолайлы жағдайдың тууы
В. Организмдердің бір ортадан ... ... ... Организмдердің тіршілік етуі үшін қолайсыз жағдайдың тууы
Д. Организмдер климаттық әсерінен өзгерістерге ұшырауын айтамыз.
11. Смогтық негізгі қосылыстары не?
А. Хлорфторкөміртектер
В. Көміртектер
С. Фторкөміртектер
Д. Хлор ... ... ... ... ... ... ... Биология
В. Зоология
С. География
Д. Геоэкология
13. Биосферадағы ластану процесін неше топқа бөлеміз?
А. 3
В. 2
С. 4
Д. 1
14.Смогтың неше түрі бар?
А. 2
В. 1
С. ... ... ... смог ... рет қай жылы байқалады?
А. 1945
В. 1930
С. 1950
Д. 1940
16. Табиғи ластану не жатады?
А. Вулкан
В. Өндірістен шығатын газ
С. Транспорттан шығатын түтіндер
17. Озонның ... қай ... ... 19-ғ
В. 16-ғ
С. 18-ғ
Д. 17-ғ
18. Фотохимиялық қай қалаларда байқалады?
А. Токио,Сеул, Лос-Анжелес
В. Улан-Батор, Пекин, Нью-Йорк
С. Токио, Пекин, Ұлыбритания
Д. Египет, Нью-Йорк, Сеул
19. ... ... ... білдіреді?
А. Үй
В. Табиғат
С. Орта
Д. Ғылым
20. Ауаның ластануы неше ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың жалпы саны 23. Тест сұрақтары бойынша 23 оқушы
жауап ... ... ... 5оқушы- «5», 10оқушы- «4», 8оқушы- «3»
бағаланды. Ал (толық) процентпен шаққанда ... ... ... ... 55%,
дұрыс толық жауап берген 35%, дұрыс емес жауап берген 15%. Оқушылардың
білім деңгейлері №2- ... ... ... ... мен тәрбие беру мақсатында жүргізілген
жұмыстың нәтижесі мынадай ... ... ... ... аталып көрсетілгендей еліміздегі экологиялық ... ... ... апат ... ... экологиялық
тәрбиеге байланысты, ... ... ... әр ... ... қорғау туралы заңдарға талдау жасау, ... ... ... ... оның ... ... барысында адам мен
табиғаттың қатынасы негізінде пайда болып, қазіргі кезеңде аса маңызды,
дүние жүзіндегі ... ... ... ... мен ... беру ... ... шешуде жалпы
орта білім беретін пәндердің алатын орны ... ... ... ... пәнаралық байланыста жүргізілуі керек. Солардың
ішіндегі экологиялық білім мен тәрбие беруде биология пәнінің орны ерекше.
Тақырып бойынша ... ... ... ... ... ... ... мектептерде экологиялық білім мен тәрбие берудің жәй
күйі зертттеліп мына міндеттерді шешуге бағытталды:
- жоғары сыныптың ... ... ... құралдардың
оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудегі ... ... ... ... тәрбие жұмыстарын жүргізу;
- экологиялық білім мен тәрбие үлгерімінің көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... ... шешу үшін ... пәнінен өткізілген
сабақтардың, сыныптан тыс өткізілген жұмыстар негізінде, ... ... ... КВН, ... ... ... ... асты.
Сыныптан тыс жұмыстар арқылы экологиялық білім мен ... беру ... ... ... ... апталық, факультатив сабақтар, экологиялық
тақырыптағы әңгімелер.
2. Табиғи ортадағы жұмыстар: қоғамдық пайдалы еңбектер және ... ... іске ... ... ... ... оқушылардың табиғатқа жауапкершілік
сезімдерін, экологиялық тәрбиелігін қалыптасытыруға мүмкіндік беретініне
зерттеу жұмысымның барысында көз жеткіздім.
Оқушылардың экологиялық ... ... ... тыс жұмыстардың ішінде экологиялық апталықтың орны ерекше, себебі
экологиялық білім беру жүйесінде апталықтар ... ... ... ... ат салысып қатысады.
Әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан ... ... ... заңы ... ... оны ... асыру жөніндегі құжаттар. – Астана,
2000
2. Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны қорғау ... ... ... 1997.
3. Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995- А: Жеті Жарғы, 1998
6бап -8б
4. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан 2030». Ел ... ... ... А: ... ... ... З. ... ақындық әлемі. А: Ана тілі, 1995.-6б.
6. Ә.С.Бейсенова,Ж.Б. Шілдебаев, Г.З.Сауытбаев Экология Алматы «Ғылым»
ғылыми баспа орталығы, 2001. -555б.
7. Сарыбеков Н.С, ... М.Н, ... Д.Н. ... ... табиғат
қорғау дәстүрлері.- Алматы, 1996.-45с.
8. Руссо Ж.Ж. Педагогические сочинение т. 2-М.,1977.-465с.
9. Белинский В.Г, Чернышевский А.И, Добролюбов Педогогические ... М., ... А.Н. ... в науке. Письмо об изучении природы (1842-1846)
собр. ... в ... Д.И. ... –М., ... А., ... Ж. ... ... тарихына кіріспе. – А: Ер
Дәулет, 1994.-84б.
13.Люблинская А.А. Формирование ... ... ... ... М: ... школа, 1982.-85с.
14.Мұқанов М. Ақыл-ой өрісі. –Алматы: Қазақстан, 1980.-72б.
15.Тихонова А.Е. Дидактические и ... ... ... и ... ... ... ... Ч. Происхождение видов.- М: Госсельгиз, 1952. -98с.
17.Геккель Э. Естественная история ... ... соб. 1908 ... ... К.Д. ... Соч. Том ... В.А. Балаға жүрек жылуы. А: Рауан, 1992.-82б.
20.Зверев И.Д. Экология в ... ... М.: ... ... 1982-82с.
21.Құрсабаев А.Р. Атамекен тәлім тәрбие бағдарламасы, А: Жалын, 1991.
22.Балтабаев М.Х. Кәусар ... ... ... №4, ... М, Ұзақбаева С, Қышқышбаев П, Быковский М, Әлмұхамбетов Б,
Жолымбетов К, Елім-ай ән-күй пәнінің бағдарламасы. – А: ... К.Б. ... ... ... және мектептен тыс
жұмыстар жүйесі. А., 1991.
25.БолдыревН.И. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы А: Мектеп, ... ... ... ... табиғат қорғау жұмысын күшейту туралы
(әдістемелік хат) ... ... ...... 1978.-55б.
27. Сәтімбекова Р. Табиғат қорғау. А: Рауан, ... ... И, ... С. ... ... ... ... //Қазақстан мектебі, 1996.-127б.
29.Жарықбаева Қ.Б. Психология А: Білім, 1993.-69б.
30. Ильина А.Н. ... А: ... ... экологиялық білім мен тәрбие берудің үлгісі
«Табиғат – тағдырым» атты экологиялық апталықтың жоспары
|№ |Күні, уақыты |Экологиялық апталық бағдарламасында жүргізілетін, |
| | ... ... ... ... |6.02.06 ... ашылу салтанаты, оның бағдарламасымен |
| |сағ. 14:00 ... ... ... ... тілегі мен |
| | ... ... |7.02.06 ... жүрегінде–табиғат тағдыры» халқымыздың |
| |сағ. 14:00 ... ... ... сөздерін сахнада|
| | |көрініс ... ... ... ... ... |
| | |өнеге алу бағытында ... ... |8.02.06 ... ... сөз» ... мақал-мәтелдерін, |
| |сағ. 14:00 ... ... ... ... ... |9.02.06 ... ... алтын бесігі» табиғат пен адамның |
| |сағ. 14:00 ... айту ... ... |«Табиғатты қорғау» КВН етіп өткізуге болады |
| |сағ. 14:00 | ... ... ...... ... кеш: |
| |сағ. 14:00 |1. Кеш ... ... |
| | |2. Озық ... ... |
| | |3. ... ... «Алтын сандық» ойыны |
| | |4. ... ... /2-4 ... ... ... ... экологиялық
білім мен тәрбие берудің маңызы» тақырыбы бойынша
жазған диплом жұмысына
Р Е Ц Е Н З И ... ... ... «Оқу-тәрбие үрдісінде ... ... мен ... ... ... ... ... зерттеу
жұмыстарын жүргізген.
Қазіргі уақытта экологиялық білім мен ... беру жер ... ... ... ... ... мәселеге айналып отыр. Қоршаған
ортаны ... мен оның ... ... ... ... Конституциясынан орын алуға, арнаулы өкіметтік ... ... ... беру ... ... арта ... істі ... бала бақшадан бастап, Жоғары оқу ... ... әр ... ... мен ... пайдалануды дипломант
міндеттеп отыр.
Қазіргі таңда экологиялық проблемалардың зардаптың көлемінің ұлғаюына
байланысты жас ... ... ... ... керек
екендігін, оқушыларға сыныптан тыс уақытта экологиялық білім мен ... ... ... Олар үйірме, апталық танымжорыққа ... ... ... - ... ... №30 орта ... 8-шы
сынып оқушылар аралығында экологиялық апталық өткізген.
Дипломант оқушыларға экологиялық білім мен ... ... ... экология деген тарауды алып тест және бақылау жұмысын жүргізіп
оқушылардың экологиялық білім ... ... ... ... ... білім мен тәрбие
берудің маңызы» ... ... ... ... «өте жақсы» деп
бағалаймын. «Өте ... баға ... ... ... ... экологиялық
білім мен тәрбие берудің маңызы» тақырыбы бойынша
жазған диплом жұмысына
П І К І Р
«Тарих – география» мамандығының ИСГ21 – 1,3 ... ... ... ... ... экологиялық білім мен тәрбие берудің
маңызы» бойынша жазылған дипломдық жұмысы: 69 ... ... ... 2 - ... 2– ... және 30- ... пайдаланып жазған.
Дипломдық жұмыс негізгі 2 бөлімнен тұрады.
Бірініші бөлімде оқу-тәрбие үрдісінде оқушыларға экологиялық білім
мен тәрбие ... ... ... ... ... ... ... беру мәселесі жөнінде Ә.С.Бейсенова, Н.С.Сарыбеков, Ш.Б.Шілдебаев
және т.б. ғалымдардың ... ... ... ... ... ... білім мен тәрбие берудің бір тармағы ретінде
оқушыларды жан-жақты дамытуға, оның ... ... ... ... ... ... ... жазып өткен.
Екінші бөлімде оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... ... ... ... мен тәрбие
беруді биология сабақтарындағы тәжірбиелік жұмыс кезеңі ... ... Осы № 30 орта ... 8-шы ... ... тест,
бақылау жұмысын ала отырып, олардың экологиялық білім ... ... ... ... ... ... ... тыс жағдайда
оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру жолдарын анықтаған.
«Оқу-тәрбие үрдісінде оқушыларға экологиялық ... мен ... ... ... ... ... жұмысын «өте жақсы» деп бағалаймын.
-----------------------
Экологиялық білім мен тәрбие берудің мүмкіндіктері
Сыныптан тыс ... ... ... және ... ... тыс жұмыстар: танымжорық, наурыз мерекесі
Экологиялық білім және тұлғаның адамгершілік қатынасы: табиғат, ... және ... ... мен ... ... ... тыс жұмыстар (апталық, үйірме және т.б.)
Факультатив
«Этноэкология»
Биологиялық курс
«Экология»
Мектептен тыс жұмыстар: танымжорық, наурыз мерекесі
Экологиялық білім және тұлғаның адамгершілік ... ... ... және т.б.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы білім беретін мектептерде оқушыларға экологиялық білім және тәрбие беру26 бет
Жаратылыстану пәндері арқылы оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру49 бет
Оқушыларға экологиялық білім беру және тәрбиелеу26 бет
Оқушыларға экологиялық білім берудің теориясы мен әдістері58 бет
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие берудің теориялық негіздері25 бет
Педагогикалық үрдісте жаңа техпологияларды тиімді пайдалану, білім беру жүйесінде шығармашылық пен ізденістерді іске асыру6 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь