Омбыдағы білім ордаларындағы қазақ жастары

Мазмұны

Кiрiспе

Тарау.I. Омбы қаласы . дала генерал.губернаторлығының 1882.1917жж
әкiмшiлiк. саяси орталығы

Тарау.ІІ.Омбы қаласының қазақ қоғамының экономикалық өмiрiне әсер етуi және Сiбiр темiр жолының ролi (1891.1917жж.)

Тарау. IIІ. Омбыдағы білім ордаларындағы қазақ жастары.

Тарау ІУ. Омбы ХIХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың алғы
ширегіндегі қазақ интелиигенциясының қалыптасуы мен
саяси.рухани орталығы.

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кiрiспе

Тақырыптың өзектілігі. Туған республикамыздың тәуелсіздік алуы қоғамдық өмірде үлкен өзгерістерге жол ашты. Тарихымыздың тармағы сан алуан екені белгілі.
ХIХ ғасырдың ортасынан бастап Қазақстан Ресей өнеркәсіп орындары үшін өнім өткізетін рынок және бай шикізат көзіне айналғаны мәлім. Капиталистік қатынастардың пайда болуына және дамуына алғышарттар жасалып, алғашқы өнеркәсіп орындары да ашыла бастады. Ауылдағы әлеуметтік-экономикалық қатынастардың өзгеруі, Ресейдің ішкі аудандарындағы таптық қайшылықтардың шиеленсуі және жердің жетіспеушілігінің салдарынан малшы-шаруалар біртіндеп отырықшылыққа көшіп, жер өңдеумен айналысады.
Қоныс аударушылар Ресейдің еуропалық бөлігінен ғана емес, сондай-ақ басқа облыстардан да келді. Өйткені қазақ даласы ұлан-ғайыр кеңдігімен, кең-байтақ жердің егін шаруашылығына да жарамдылығымен қызықтырды. Мәселен: 1900 жылғы халық санағы бойынша, тек Қазақстанның бес облысынада (Ақмола, Орал, Торғай, Жетісу, Семей) 3463598 адам өмір сүрсе, оның 247 мыңы еуропалық Ресейден, 42119-ы Сібірден, 235 мыңы Орта Азиядан, 1191-і Польшадан, 1672-сі Қапқазадан және 3557 адам басқа жерлерден қоныс аударған еді. [1]
Патша өкіметі Қазақстанның кең даласынадағы байлық көзін өзінің шикізат қоймасына, елді өндіріс тауарларын сататын сауда аймағына айналдырды. Су тегінге мал, жүн, тері сатып алып, өте қымбат бағаға өндіріс тауарларын сатып, жергілікті халықты аяусыз қанайды. Жерден қысымшылықтың болуы, яғни жайылымдық жерлердің азаюы шаруашылықтың негізгі көзі болып отырған мал шаруашылығының дамуына өте қолайсыз жағдай туғызды.
Революцияға дейiнгi дәуірдегі қазақ орталықтарының бірі Омбы қаласының тарихы ХIХ ғасырдың II жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан қалалар тарихының ең бір маңызды бөліктерінің бірі болып табылады. Себебі, тәуелсіз Қазақстан жағдайында Омбы қаласының тарихы жөнінде көптеген сауалдар мен жан-жақты зерттеу маңызды да қажетте. Сондықтан да зерттеу жұмысының өзектілігін екі аспектіде қарастырумызға болады: біріншіден – патша өкіметінің отарлау саясатының қала тарихындағы маңызы, екіншіден ұлттық қазақ зиялыларының қалыптасуының орталығы ретінде.
Омбы қаласы, қазақ даласы мен Батыс Сiбiр жазығымен шекаралас орналасқан, Дала генерал-губернаторлығының әкiмшiлiк орталығы болып белгiленген, осы жерде көптеген оқу орындар орналасқан, мұнда қазақ жастары бiлiм алған. Орынбор және Ташкент қалаларымен қатар Омбы қаласыда ұлттық интелигенцияның қалыптасуы мен қоғамдық қызметпен айналысқан қазақ элитасының жиналған ордасы ретінде танылады.
Омбыда өз ағартушылық қызметін бастаған Шоқан Уәлиханов, Әлихан Бөкейханов, Мағжан Жұмабаев, Мiржақып Дулатов, Айдархан Тұрлыбаев, Мұсылманбек Сейтов, Мыржақып Дулатов болса, ал Омбы оқу орындарында: Смағұл Садуақасов, Сәкен Сейфуллин, Асылбек Сейiтов, Мұхтар Саматов, Мұқан Айтпенов, Аспандияр Шорманов тағы да басқа қазақтың зиялы интеллигенттерi білім алған. Сондықтан да жастар ұйымының яғни «Бiрлiктің» құрылуымен қала аты байланысты, оған көптеген дарынды жастар кiрдi, олардың терең iшкi мақсаттары өз халқының жағдайын жақсарту едi, сол үшiн тынбай еңбек еттi.
Омбы қаласы «Үш жүз» партиясының құрылған жерi екендігімен де белгілі ол жөнінде – Омбы кеңес депутататарының органы болған «Революционная мысль» газеті: «Қазақ соцалистік партиясы «Үш жүз» құрылды, ол өзінің орталық комитетін сайлады, тұрағы Омбы қаласы» - деп жазды. [2]
Омбы қаласы Батыс Сiбiрдегi ең iрi әскери қамал, Сібір бөлімінің казак әскерiнiң әкiмшiлiк орталығы, Батыс-Сiбiр генерал-губернаторлығының орталығы ретiнде, одан кейiн, Дала генерал-губернаторлығы болған Дала өлкесiндегi саяси-әкiмшiлiк орталығы ретінде белгілі. Сібір темір жол құрылысының салынуы қаланың саяси-экономикалық маңызын одан әрі арттыра түсті. Міне осы жерден қазақ халқының тағдырын ондаған жылдар алдын-ала болжаған жарлықтар мен циркуляциялар, бұйырықтар шығарылды. «Сiбiр қазақтарының жарғысының» авторы М. Сперанский осы жерде көп уақыт тұрды.
Тақырыптың деректік негізі. Омбы қаласын зерттеудің тарихнамалық ертеден келе жатқан дәстүрi бар. Оларды революциядан бұрынғы, кеңестік және тәуелсіз Қазақстанның тарихнамасы ретінде қарастыруға болады.
Революцияға дейiнгi кезеңде Омбы тарихын зерттеуде, ең алдымен, орыс ғалымдары және қоғам қайраткерлерiнiң еңбектерін атауымызға болады. Мәселен: алғашқы зерттеушілердің бірі Ресей академиясының ғалымы Г.Ф. Миллер өзінің «Истории Сибири» деген еңбегін Омбы қаласының құрылғанына 18 жыл толуына арнаған болса Камчатка экспедициясының мүшесі Витус Беринг қаланы аралап – «В бытность мою там, в 1734 году крепость была четрехугольная и только палисадом обнесенная, из которых кажлдая содержала в дилине по сто сажень, назвали ее по сея положению Омской крепостью» – деп жазды. [3]
Омбы туралы маңызды мағұламтты Петербург ғылымдар Академиясының мүшесi - немiс географы және саяхатшысы П.С. Паллас зерттеулерінен танысамыз. Ол 1768-1774 жж. бірқатар Ресей облыстарының экспедициясын басқарды, соның нәтижесiнде өзінің «Путешествие по разным местам Российского государства по велению Санкт-Петербургской императорской Академии наук» атты еңбегін толықтырып, 1771ж. ғалым өзiнiң Омбы қамалы туралы көзқарасын еңбегiнiң екiншi бөлiмiне енгiздi. Мұнда Омбы қамалының оранласқан географиялық орны мен қала-қамалдың жаңа әскери архитектуралық бағытты дұрыс қаланғандығы айтылады.
Швед дәрігері П.С. Паллас экспедициясының мүшесі Иоганн Петер Фальктың ғылыми қызметіндегі Омбы туралы мәліметін жеткізбеске болмайды, ол өз жазбаларында Омбы қамалы мен жақын маңдағы көшпелі қазақ халықтарының сауда қатынастарын, орыс-қазақ қатынастарын жеткізеді. Оның бұл еңбегін кейін толықтырып И. Георги өзінің «Записки академика Фалька» деген еңбегін шығарады.
Капитан П.П. Рычковтың зерттеуiн бағалау керек, ол осы өлкені аралап, қазақ дәстүрiн, қазақ-қалмақ арасындағы өзара қарым-қатынасын бейнелеген. Ол қазақ ұрпақтарын бабалар рухына табынатын айта келе, былай деп жазды - «искатели сокровищ суть русские люди, живущие в Сибири, которые собираются большими артелями, ходят в степь для соискания богатсва, погребнного в могилах древних народов. Киргизцы же, напротив, почитают за крайнее беззаконие искать сокровище в прахе умерших людей». [4]
Капитан И.Г. Андреевтiң зерттеулерi де маңызды, өзiнiң 5 жыл (1785-1790 ж.) Ресей мен қазақ даласының арасындағы шекараның құрылуы мен нығаюын, қазақтардың өмірімен әдет-ғұрыпын, салт дәстүрін бақылаған оның еңбектерi аз ғана тиражбен жарық көрді. Бұл еңбекте Омбы қамалы туралы үзiндi берiлген. Ол былай деп жазды: «Омбы қамалы Ертiс өзенiнiң оң жағында сағасында, Ом өзенiне құяр жерiнде жатыр» - дей келе «Ресей байлығының көбеюі жаңа территориялармен» қосылумен екендігі айтылады[5].
Этнограф П.И. Небольсиннiң еңбегiне назар аударсақ, алдыңғы зерттеу секiлдi, қазақ даласына саяхат шекен ол, Ресейдiң Орта Азия мен Қазақстан арасындағы сауда қатынасын, Сiбiрдi зерттеген.
Үш ғасыр бойы өмiр сүріп келе жатқан шағын ғана қала Омбы, «ақ» Ресейдiң астанасы болған. Омбы Ертiс бойына халықты қоныстандыруда, Сiбiр шекарасын құруда, мемлекеттiк шекара қорғауда, қазақ-орыс қатынасын дамытуда үлкен рөл атқарған.
Белгiлi қазақ ғалымы Ш.Ш. Уәлихановтың ғылыми зерттеулерi де маңызды. Омбыға барып, Уәлиханов даладағы жергілікті басқару ісін қайта ұйымдастыру жөніндегі шараларға тікелей қатысты және бірқатар практикалық ескертпелер мен ұсыныстар енгізді. Оның негізгі ойлары өкімет орындарына берілген бірқатар жазбаларында баяндалған, олардың қатарында «Қырдағы мұсылманшылық туралы», «Қырғыздардың көші қоны туралы», «Сот реформасы туралы жазба» т. б. еңбектері бар. Ш.Ш. Уәлихановтың ең жақын досы белгілі ғалым, географ және Сiбiр мен Орталық Азияның этнографиясын зерттеуші Г.Н. Потанин Сiбiр қалалары туралы көптеген мәлiметтер береді, сонымен қатар өзi 1856- 1964 жылдар аралығында өзі үзіліспен өмір сүрген қаласы Омбы туралы көптеген мәлімет қалдырған. [6]
ХIХ және ХХ ғ.ғ. Омбы қаласының тарихы жөнінен, яғни қазақ даласының әкімшілік-саяси және экономикалық орталығы ретiнде баяндаған И.И. Завалишин, И.П. Лаптевтiң, Н.В. Турчановтың, А. Митаревтiң, П.А. Словцовтың және т.б. еңбектерiн атаумызға болады.
Сібір қалаларының ірі орталықтарының бірі ретінде, бұл өлкенің игеріле бастауына байланысты мәселен: кейбір монографиялық жинақтарда орыс офицерлерінің, әкімшілік қызметкерлердің, халықтардың тарихы мен этнографиясымен қызғушылардың, Сібірге қоныстанушылардың және Қазақстан территориясына жақындаушылардың көптеген еңбектер де шыға бастады. Солардың бірі 1869ж Сібір әскери округінің штаб бастығы (инфантерия) әскери генерал И.Ф. Бабаков, «Сибирь» газетінің алғашқы редакторы тарихшы – публицист В.И. Вагин, атақты географ және қоғам қайраткері, екі рет 1856 және 1857 жылдары өз саяхатында Омбыға сапар шеккен П.П. Семенов-Тянь-Шаньский еңбектерін айтуымызға болады. Мұның басшылығымен дайындалған «Ресей. Отанның толық географиялық сипаттамасы» деген еңбектің «Қырғыз өлкесі», «Түркістан өлкесі» атты екі томы Қазақстан мен Орта Азияға арналған. Саяхатшы ғалым Верный, Семей және басқа да Қазақстан қоныстарында болып, өлке туралы ұлы саяхатшының сипаттамасы мен тарихи шолуында қазақ халқының тарихын, материалдық мәдениетін мен тұрмыс- салтын, өмірін зерттеді. Қазақстанды игеру қажеттігі және қазақ-орыс қатынастарының тереңдеуі өлкені зерттеу барысына да әсер етті.
Сібір өлкесінің, соның ішінде Омбы қаласының революцияға дейінгі тарихнамасына арналған кейбір монографиялар мен мақалалар, Сібір және қазақ даласы туралы берілген зерттеушілердің тарихи мақалалары ғылыми зерттеулерден гөрі тарихнамалық дерек болып табылады. Көптеген фактілер әсіресе қазақ халқының тарихына байланысты тарихи жағдайларға баға беруде дерекнамалық сын мен басқа да деректермен салыстыруды көп қажет ететін еңбектер баршылық, бұлай дейтін себебіміз зерттеулердің көбін орыс интеллигенциясының өкілдері жазғандықтан олардың көзқарастарында патша империясының идеологиясы мен саясаты басымырақ болғаны байқалады. Мәселен Жаңа реформаны әзірлеуді патша сол жылдары белгілі либералдық пиғылдағы қайраткер граф М.М. Сперанскийге жүктеді. Оның сан қырлы қызметінің өзегі дәстүрлі хан мемлекеттілігін жойған жаңа актілерін енгізу болды. [7]
Аз зерттелген аудандарды неғұрлым толық зерттеу және жинақтап көрсету үшін М.М. Сперанский «Сібір жерлерін мәлім етуді» ұсынды. Бұл жазбаны болашақ декабрист Г.С. Батюшков белсене қатысты. Сонымен бірге ол Сібірді басқару туралы заң жобаларына бірқатар қосымша, түсіндірмелік бөлімдер: құрғақтағы жол қатынастары, этаптар құру, жер аударылған «бұратаналар», «Орта Орда даласына» орыс билігін тарату бөлімдерін әзірледі. Бұл жаңалықтар сақаталып қалған жергілікті басқару жүйесін жоққа шығарып, шексіз-шетсіз дала құрылысын ресейлік губерниялық басқаруға біршама жақындатуға тиіс болды.
1822 жылғы 22 маусымда патша «Сібір губернияларына арналған мекемлер», «Бұратаналарды», басқару жарлығы», «Қырғыз-қайсақтарды» басқару туралы жарлығы, Жер міндеткерлігі туралы ережелер, Астық қорлары, шаруалар мен «бұратаналар арасындағы борышкерлік міндеттемелер туралы ережелер үшін негіз болған 10 заңды бекітті.// Міне осы Сперанскийдің «экономикалық либерализміне» негізделген авторлардың еңбектері баршылық. Бұдан басқа да ғалымдардың коллективтік зерттеулерін (ССЭ) Сібір Советтік энциклопедиясы [8] идеясы 1926 жылғы Сібірдегі 1-ші ғылыми-зерттеу съезінде және О.Ю. Шмидт редакциясының басқаруымен Үлкен Совет Энциклопедиясында қаралды. Редколегия мүшесі болып айтулы мамандар мен сібіртанушылыр – М.К. Азадовский, В.Г. Болдырев, П.Л. Дравет тағы да басқалар енді. Бірінші томы 1929 жылы, 2-том 1931 жылы, 3-том 1933 жылы жарық көрсе, ал 4-том 1933 басталып бірақ 1937 жылы тоқататылып, кейінірек жұмыс тіпті тоқтатылды.
Диплом жұмысының негізгі мақсаттарының бірі «Алаш», «Үш жүз» партиясының сол кезеңдегі қазақ өлкесі мен Сібір халықтары үшін қаншалықты маңызды болғандығын көрсету. Сондықтан да (ССЭ) да «Алаш» партиясының соңынан іле-шала құрылған саяси партиялардың бірі – «Үш жүз». Қазақтың тұңғыш социалистік партиясы атанған «Үш жүздің» қоғамдық-саяси қызметі, іс-әрекеті мен олардың жеткеші қайраткерлері туралы мағұлмат бергенімен, олардың нақтылы қызметтері жөнінде толықтай зерттеліп, нақты тұжырым жасай қойған жоқ. Тарихымыздың «ақтаңдақ беттері» болып келген бұл тақырып жөнінде кеңес өкіметі кезінде қозғаудың өзі мүмкін емес еді.
«Үш жүз» партиясы мен «Алаш» партиясының саяси бағыттары бір еді. Олардың негізігі мақсаты - езуші, ескіні көксеген өкімет билігін толығымен жойып, қазақ халқының өз алдына бөлек отау құруын жүзеге асыру. Сондықтан осы мақстатты орындау жолында бұл екі ұлтттық партияның арасында күрес туындады. «Алаш» мүшелері «Үш жүздің» ісін жақтамады. «Үш жүз» де «Алашты» өз газеттерінде ғайбаттап жатты.
«Үш жүз» бен «Алаш» партиясының арасындағы тартысты қазақ зиялыларының қатарынан шыққан алғашқы большевиктердің бірі С.Сейфуллин өзінің «Тар жол, тайғақ кешу» деп аталатын тарихи- публицистикалық еңбегінде толық сипаттап, партияның жүргізген іс-әрекеттерін, оған басшы болған Мұқан Әйтпенов, Көлбай Төгісов және басқа мүшелерінің саяси портреттерін ашық көрсетуге тырысты. Қазақ зиялылары Қошке Кемеңгерұлы мен Біләл Малдыбаевтың басшылығымен Петропавлда шыққан «Жас азамат» газетінде Көлбай бастаған күні кеше діншілдікті, түрікшілдікті көксегендердің ұлттқа қас большевиктер қатарына қосылып жатқандығы жазылды.
«Үш жүз» партиясының қандай мақстатта құрылғандығы жөнінде әртүрлі пікірлер айтылып келеді. Мәселен «Үш жүз» партиясын ғалым
Т. Елеуов «ұлтшыл», «ұсақ буржуазияшы партияның бірі» - деп есептесе[9], ал С. Бейсенбаев пен П. Пахмурныйдың басшылығымен 1973 жылы шыққан «Под знаменем ленинских идей» - кітабында «Үш жүз» партиясы әлеуметтік құрамы жағынан әр текті, «Алаш» партиясына қарама-қарсы құрылған партиялардың бірі деп дұрыс тұжырым жасалынды. [10] Тарихшы - ғалым П. Пахмурныйдың пайымдауы бойынша, «Үш жүз» ұсақ буржуазиялық партия болып «солшыл» эсерлердің позициясын ұстанды.
1990 жылдары «Үш жүз» партиясының тарихын арнайы зерттеген тарихшы Бабан Елкеевтің мақалалары «Қазақстан коммунисі», «Жұлдыз», «Алматы ақшамы» басылымдарында жарық көрді. Ғалым «Алаш» партиясы мен бір мезгілде дүниеге келген партияның негізгі бағыт-бағдарын талдап «Үш жүз» жетекшіліренің бірі К.Төгісовтың саяси қызметіне тоқаталады.
Алаштанушы К.Нүрпейіс «Үш жүз» партиясының құрылуы, олардың көтерген әлеуметтік-экономикалық мәселелері, «Үш жүз» бен «Алаш» арасындағы автономия, ұлтаралық қатынас мәселелері жөніндегі көзқарастары бірде қайшы, бірде жақын екендігін, «Үш жүз» партиясының басшыларының бірі К.Төгісовтың жүргізген қызметі жөнінде нақтылай көрсете келе: «Үш жүз» 1917 жылғы қазан-қараша айларында пайда болды. Әуел баста ол «Алашпен» бірлесе әрекет жасау мүмкіндігі туралы мәлімдегенімен, ол ойынан тез қайтты да, көп кешікпей Қазақстанның қоғамдық-саяси мәселерері жөнінен «Алаштың» басты сынаушысна айналды, - деп жазса, ал М. Қойгелдиев «Үш жүз» өзінің пайда болу негізі жағынан да, әлеуметтік жағынан да толық қалыптасып үлгермеген, бірақ ықпалды саяси күшке айналу ниеті бар ұйым деп көрсетті. [11]
Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізіп өз тархын зерделей қарап, тереңдей зерттей бастаған түста «ақтаңдақ беттер» атанған осы сияқты тың тақырыптарды зерттеуші ғалым ағаларымыз қайта бір сараптауда.
Қазіргі таңда қалалар тарихы жөнінен қазақстандық ғалымдар Ж.К.Қасымбаев, М.Ж. Абдиров, А.С. Елагин т.б еңбектерін атап өтуге болады.
ХХ ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап өлкеде қалыптасқан қазақ зиялылары және «Алаш» тарихы жөнінде Иманбаева С, Қазамбекұлы Д, Қозыбаев М, Нүрпейсов К, Аманжолов Д, Қойгелдиев М,Омарбеков Т және тағы басқалардың еңбектерінен көреміз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ХIХ ғасырдың екінші жартысынан Батыс-Сібір генерал-губеранторлығының, кейінен дала генерал-губернаторлығының құрамына Ақмола және Семей облыстары кірген басты орталық – Омбы қаласының тарихын зерделеу.
1917 жылы Батыс Сібірдің ірі орталығы болған, мұнда 140 мың тұрғынының басым бөлігін қазақ және орыс халықтары құрады. Сонымен қатар мұнда барлық Дала генерал-губернаторлығының, Омбы әскери округінің, казак әскери басқармасы мен Омбы теміржол бөліктерінің әскери және азаматтық мекемелерін жинап шоғырландырды. ХХ ғасырдың басынан қала өлкенің ірі әкімшілік-саяси және экономикалық орталығына айналды.
ХIХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында Омбы қаласы - өлкеде қазақ және орыс қатынастарының қалыптасуына және нығаюына, сауда, мәдени, сонымен қатар қазақ ұлттық интеллигенциясының қалыптасуына, революциялық жылдарда қазақ саяси қоғамының белсенді орталығы ретінде маңызды рөл атқарды.
Диплом жұмысының мақсат-міндеттері. Диплом жұмысының негізі мақсат – міндеттерінің бірі ХIХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында Омбы қаласы қазақ қоғамының экономикалық, саяси және рухани дамуының орталығы ретінде тарихын зерттеу арқылы мына мәселереді
- дала генерал-губернаторлығының орталығы Омбы қаласындағы қазақтар мен көрші жатқан халықтардың, яғни қазақ өміріндегі саяси әсерін талдау;
- қазақ халқының өлкемен экономикалық байланыстарын қарастыру;
- қарастырылып отырған кезеңдегі қазақ интеллигенциясының қалыптасуы мен пайда болуындағы Омбы қаласының орнын анықтау;
- қазақ өкілдерінен оқу орындарында мамандар даярлаудағы Омбы қаласының орны;
- саяси партиялар мен олардың қызметін;
- Дала генерал-губернаторлығының патшалық басқару саясатын бағалау;
Зерттеу жұмысының құрылымы. Кіріспеден, екі тарау мен қорытындыдан тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1. Қасымов Ж, Агубаев И. История Акмолы. Алматы, 1998, 69-бет.
2. Ясперс К. Смысл и назначение истории.-М.: Республика, 1994.-527с.-С.28.
3. Миллер Г.Ф. История Сибири. Л.: Академия наук СССР-Т.2,1941-638с,-С.67.
4. ПекарскиймП.П. Сношения Рычкова П.П. с. Академией наук в ХVІІІ столетии СПб..1866.-120с.- С.17-18.
5. Андреев И.Г. Орталық Орданың қырғыз-қазқтары. Алматы «Ғылым»1998.-365с.- С 150.
6. Сонда 151-б.
7. Валиханов Ч.Ч. О хонтайше. Собр. Соч. В 5 т.-А-Ата: Каз. сов.энцикл.1985.-Т.2: 416 с.
8. Потанин Г.Н. Письма Г.Н. Потанина.- Иркутск: Издательлство Иркутского университета, 1987.-42 с.
9. Завалишин И.И. Указ. соч.-С.52.
10. Лаптев И.П. Указ.соч.- С.16-17.
11. Андриевич В.К. Исторический очерк Сибири.- Спб., 1887.-...765с.- С.19.
12. Словцов П. Указ. соч.-С.45.
13. Вагин В.И. Из Екатеринбурга в Омск (Путевые заметки). // Сибирский вестник, 1890-56 с.
14. Громыко М.М. Западная Сибирь в ХVІІІв. Русское население и земледельческое освоение.- Новосибирск: Наука- Сибирское отделение, 1965.-267с.
15. Сибирская советская энциклопедия- М. Московское книжное издательство, 1929-1937. – Т. 1-4.
16. История Сибири. –Ленинград: изд-во Наука, 1968.-Т.1-3.
17. Аполлова Хозяйственное освоение Прииртышья в конце ХVІІ-первой пол. ХІХ веков.-М.: изд-во Наука,- 1976.-456с.
18. Елькеев Б. Из истории идейно-политической борьбы в Казахстане в период установления Советской власти. 1975.-28с.
19. История Казахстана: белые пятна.-// Сб. ст.-АПлматы: Казахстан, 1991.-345с.-С.51.
20. Сейфуллин С. Тернистый путь. Историкр-мемуарный роман. Алматы: Жазушы, 1975. 431 б.
21. Касымбаев Ж.К. Города восточного Казахстана в 1861-1917 гг.-С45.
22. Касымбаев Ж.К. История города Акмолы (1832-1917 гг.) –С. 89.
23. Елагин А.С. Абдиров М. Ж. История казачества Казахстана Алматы: Казахстан, 1994.-с.160.
24. Абдиров М.Ж. История казачества Казахстана.-с. 108.
25. Бекхожин Х.Н. Первая казахская газета Дала Уалаяты, Алматы,1949.26с.
26. Қойгелдиев м.К. Алаш қозғалысы, Алматы; Санат, 1995.- 368 б.
27. Канафин К. Раимджан Марсеков. Формирование мировоззрения. Общественно- политическая деятельность. 1999.-28 б.
28. Камзабекұлы. Руханият, Алматы: Казахстан, 1998. 345 б.
29. Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы. Алматы: Казахстан, 1996. 296 б.
30. Азиатская Россия. Спб. 1914, 1-том, 293 б.
31. Жоқтау (воспаминание детей репрессированных казахстанцев).- Алматы 1998.-100с.;
32. Ә. Бөкейханов Таңдамалы, Алматы, Қазақ инцеклопедиясы , 1995.-477 б.
33. Катанаев Г.Е. Указ. соч.-С.136.
34. Златкин И.Я. История джунгарского ханства.
35. Турчанинов Н.В. Указ. соч.-С.296-299.
36. Жиренчин К.А. Указ. соч.-С.259.
37. Козорезова Л.А. Развитие коорперации Северного Казахстан в начале ХХ века// Степной край... Указ. соч.-С.88.
38. Асылбеков М.Х.т Развитие сети железных дорог в Казахстане во 2-половине ХІХ- начала ХХ веков. Казахстан в канун Октября, Алматы: 1968.-457с.-С.185.
39. Из историй Омска. 1716-1917 годы. Указ. соч.-С.161-162.
40. Кравт И.И. Сборник узоконении о киргизах степных областей. Орынбор, 1898. 17-б.
41. Обзор Акмолинской области за 1901-1916 г. Ведомость №2.
42. Туманшин К. Развитие Петропавловска. 12-б.
43. Обзор коммерческих деятельности Сибирской железной дороги за десят лет. Томск 1911. 288-б,
44. Первая всеобшая перепись населения Россиской империи.1897, Акмолинская область. Том 31. Спб.1904. 130-131 б.
45. Омск в панораме веков. Омбы, 1999, 159-б.
46. Весть Омск, Справочник. Омбы, 1911, 16-б.
47. Қойгелдиев м.К. Алаш қозғалысы 68-б.
48. Сонда 77-б.
49. Көлбай Төгісов. Шығ. Жинақ. Алматы,2003ж. 30-31-б.
50. Сонда 245-б.
51. Ә. Бөкейханов Таңдамалы, 31-б.
52. Сонда 57-б.
53. Жүсіпбек Аймауытов. Таңдамалы. Алматы, 1996ж.
        
        Мазмұны
Кiрiспе
Тарау-I. Омбы қаласы - дала генерал-губернаторлығының 1882-1917жж
әкiмшiлiк- саяси орталығы
Тарау-ІІ.Омбы қаласының қазақ қоғамының экономикалық өмiрiне әсер етуi
және Сiбiр ... ... ролi ... IIІ. ... ... ордаларындағы қазақ жастары.
Тарау ІУ. Омбы ХIХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... мен
саяси-рухани орталығы.
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Кiрiспе
Тақырыптың өзектілігі. Туған республикамыздың ... ... ... үлкен өзгерістерге жол ашты. Тарихымыздың тармағы сан алуан
екені ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп орындары үшін
өнім өткізетін рынок және бай шикізат көзіне айналғаны мәлім. Капиталистік
қатынастардың пайда болуына және ... ... ... алғашқы
өнеркәсіп орындары да ашыла бастады. Ауылдағы ... ... ... ішкі ... ... ... және ... жетіспеушілігінің салдарынан малшы-шаруалар біртіндеп
отырықшылыққа көшіп, жер өңдеумен айналысады.
Қоныс аударушылар ... ... ... ғана ... ... ... да ... Өйткені қазақ даласы ұлан-ғайыр кеңдігімен, кең-
байтақ жердің егін шаруашылығына да ... ... ... ... ... санағы бойынша, тек Қазақстанның бес облысынада (Ақмола,
Орал, ... ... ... 3463598 адам өмір сүрсе, оның 247 мыңы
еуропалық Ресейден, 42119-ы ... 235 мыңы Орта ... ... ... ... және 3557 адам басқа жерлерден қоныс аударған
еді. [1]
Патша өкіметі Қазақстанның кең ... ... ... ... ... елді ... тауарларын сататын сауда аймағына
айналдырды. Су тегінге мал, жүн, тері сатып алып, өте ... ... ... сатып, жергілікті халықты аяусыз қанайды. Жерден қысымшылықтың
болуы, яғни жайылымдық жерлердің ... ... ... көзі ... мал ... ... өте қолайсыз жағдай туғызды.
Революцияға дейiнгi дәуірдегі қазақ орталықтарының бірі Омбы ... ХIХ ... II ... мен ХХ ... басындағы Қазақстан қалалар
тарихының ең бір маңызды бөліктерінің бірі ... ... ... ... жағдайында Омбы қаласының тарихы жөнінде көптеген сауалдар мен
жан-жақты зерттеу маңызды да ... ... да ... ... екі аспектіде қарастырумызға болады: біріншіден – ... ... ... қала ... маңызы, екіншіден ұлттық
қазақ зиялыларының қалыптасуының орталығы ретінде.
Омбы қаласы, қазақ даласы мен Батыс Сiбiр ... ... Дала ... ... ... ... осы ... көптеген оқу орындар орналасқан, мұнда қазақ жастары
бiлiм ... ... және ... ... қатар Омбы қаласыда ұлттық
интелигенцияның қалыптасуы мен қоғамдық қызметпен ... ... ... ... ретінде танылады.
Омбыда өз ағартушылық қызметін бастаған Шоқан ... ... ... ... ... ... Айдархан Тұрлыбаев,
Мұсылманбек Сейтов, Мыржақып Дулатов ... ал Омбы оқу ... ... ... ... ... ... Мұхтар Саматов, Мұқан
Айтпенов, Аспандияр Шорманов тағы да басқа қазақтың зиялы интеллигенттерi
білім алған. ... да ... ... яғни ... ... ... байланысты, оған көптеген дарынды жастар кiрдi, олардың терең iшкi
мақсаттары өз халқының ... ... едi, сол үшiн ... ... ... ... «Үш жүз» ... құрылған жерi екендігімен де белгілі
ол жөнінде – Омбы кеңес депутататарының органы болған «Революционная ... ... ... партиясы «Үш жүз» құрылды, ол ... ... ... ... Омбы ... - деп ... [2]
Омбы қаласы Батыс Сiбiрдегi ең iрi әскери қамал, Сібір ... ... ... ... ... генерал-губернаторлығының
орталығы ретiнде, одан кейiн, Дала генерал-губернаторлығы болған Дала
өлкесiндегi саяси-әкiмшiлiк ... ... ... Сібір темір жол
құрылысының салынуы қаланың саяси-экономикалық маңызын одан әрі арттыра
түсті. Міне осы ... ... ... ... ... ... алдын-ала
болжаған жарлықтар мен циркуляциялар, бұйырықтар шығарылды. ... ... ... М. ... осы жерде көп уақыт тұрды.
Тақырыптың деректік негізі. Омбы қаласын ... ... келе ... ... бар. ... ... ... кеңестік және
тәуелсіз Қазақстанның тарихнамасы ретінде қарастыруға болады.
Революцияға дейiнгi кезеңде Омбы тарихын зерттеуде, ең алдымен, орыс
ғалымдары және ... ... ... ... ... алғашқы зерттеушілердің бірі Ресей академиясының ... ... ... ... ... деген еңбегін Омбы қаласының құрылғанына 18
жыл толуына арнаған болса Камчатка ... ... ... ... аралап – «В бытность мою там, в 1734 году ... ... и ... ... ... из которых кажлдая содержала
в дилине по сто сажень, назвали ее по сея положению Омской крепостью» – ... ... ... маңызды мағұламтты Петербург ғылымдар Академиясының мүшесi
- немiс географы және ... П.С. ... ... ... ... жж. бірқатар Ресей облыстарының экспедициясын басқарды, соның
нәтижесiнде өзінің «Путешествие по разным местам Российского ... ... ... ... ... ... атты ... 1771ж. ғалым өзiнiң Омбы қамалы туралы көзқарасын еңбегiнiң
екiншi бөлiмiне енгiздi. Мұнда Омбы қамалының ... ... ... ... жаңа ... ... ... дұрыс қаланғандығы
айтылады.
Швед дәрігері П.С. Паллас экспедициясының мүшесі Иоганн Петер Фальктың
ғылыми қызметіндегі Омбы туралы ... ... ... ол ... Омбы қамалы мен жақын маңдағы көшпелі қазақ халықтарының сауда
қатынастарын, орыс-қазақ қатынастарын жеткізеді. Оның бұл ... ... И. ... ... «Записки академика Фалька» деген еңбегін
шығарады.
Капитан П.П. Рычковтың зерттеуiн бағалау ... ол осы ... ... дәстүрiн, қазақ-қалмақ арасындағы өзара қарым-қатынасын бейнелеген.
Ол қазақ ұрпақтарын бабалар рухына табынатын айта келе, былай деп ... ... ... суть ... ... ... в ... которые собираются
большими артелями, ходят в степь для соискания богатсва, ... ... ... ... ... же, напротив, почитают за крайнее
беззаконие искать ... в ... ... ... ... И.Г. ... ... де маңызды, өзiнiң 5 жыл (1785-
1790 ж.) Ресей мен қазақ ... ... ... ... ... қазақтардың өмірімен әдет-ғұрыпын, салт дәстүрін бақылаған оның
еңбектерi аз ғана тиражбен жарық көрді. Бұл ... Омбы ... ... ... Ол ... деп жазды: «Омбы қамалы Ертiс өзенiнiң оң жағында
сағасында, Ом өзенiне құяр жерiнде жатыр» - дей келе ... ... жаңа ... ... екендігі айтылады[5].
Этнограф П.И. Небольсиннiң еңбегiне назар аударсақ, алдыңғы зерттеу
секiлдi, қазақ даласына саяхат шекен ол, ... Орта Азия мен ... ... ... Сiбiрдi зерттеген.
Үш ғасыр бойы өмiр сүріп келе жатқан ... ғана қала ... ... ... ... Омбы Ертiс бойына халықты қоныстандыруда, Сiбiр
шекарасын құруда, мемлекеттiк шекара қорғауда, ... ... ... рөл атқарған.
Белгiлi қазақ ғалымы Ш.Ш. Уәлихановтың ғылыми зерттеулерi де маңызды.
Омбыға барып, Уәлиханов даладағы жергілікті басқару ісін ... ... ... ... ... және ... ... ескертпелер
мен ұсыныстар енгізді. Оның негізгі ойлары өкімет ... ... ... ... ... қатарында «Қырдағы мұсылманшылық
туралы», «Қырғыздардың көші қоны туралы», «Сот реформасы туралы жазба» т.
б. еңбектері бар. Ш.Ш. ... ең ... досы ... ... географ
және Сiбiр мен Орталық Азияның этнографиясын зерттеуші Г.Н. Потанин Сiбiр
қалалары туралы көптеген мәлiметтер ... ... ... өзi 1856- ... ... өзі ... өмір ... қаласы Омбы туралы көптеген
мәлімет қалдырған. [6]
ХIХ және ХХ ғ.ғ. Омбы қаласының тарихы жөнінен, яғни қазақ ... және ... ... ретiнде баяндаған ... И.П. ... Н.В. ... А. ... П.А. Словцовтың
және т.б. еңбектерiн атаумызға болады.
Сібір қалаларының ірі орталықтарының бірі ретінде, бұл өлкенің игеріле
бастауына байланысты ... ... ... ... ... әкімшілік қызметкерлердің, халықтардың тарихы мен
этнографиясымен қызғушылардың, ... ... және ... жақындаушылардың көптеген еңбектер де шыға бастады. ... 1869ж ... ... округінің штаб бастығы (инфантерия) әскери ... ... ... ... ... ... тарихшы – публицист В.И.
Вагин, атақты географ және қоғам қайраткері, екі рет 1856 және 1857 жылдары
өз саяхатында Омбыға ... ... П.П. ... ... болады. Мұның басшылығымен дайындалған «Ресей. Отанның толық
географиялық сипаттамасы» ... ... ... ... «Түркістан
өлкесі» атты екі томы Қазақстан мен Орта ... ... ... ... Семей және басқа да Қазақстан қоныстарында болып, өлке туралы ұлы
саяхатшының сипаттамасы мен ... ... ... ... ... ... мен тұрмыс- салтын, өмірін зерттеді. Қазақстанды
игеру ... және ... ... ... ... ... да әсер ... өлкесінің, соның ішінде Омбы қаласының революцияға дейінгі
тарихнамасына арналған кейбір монографиялар мен мақалалар, Сібір және ... ... ... зерттеушілердің тарихи мақалалары ғылыми
зерттеулерден гөрі ... ... ... ... ... ... ... халқының тарихына байланысты тарихи жағдайларға баға беруде
дерекнамалық сын мен басқа да деректермен салыстыруды көп ... ... ... ... ... ... зерттеулердің көбін орыс
интеллигенциясының өкілдері жазғандықтан олардың көзқарастарында ... ... мен ... басымырақ болғаны байқалады. Мәселен
Жаңа реформаны әзірлеуді патша сол жылдары белгілі ... ... граф М.М. ... ... Оның сан ... қызметінің өзегі
дәстүрлі хан мемлекеттілігін жойған жаңа актілерін енгізу болды. [7]
Аз зерттелген аудандарды ... ... ... және ... көрсету
үшін М.М. Сперанский «Сібір ... ... ... ... Бұл жазбаны
болашақ декабрист Г.С. Батюшков белсене қатысты. Сонымен ... ол ... ... заң жобаларына бірқатар қосымша, түсіндірмелік ... жол ... ... құру, жер аударылған «бұратаналар»,
«Орта Орда ... орыс ... ... ... әзірледі. Бұл
жаңалықтар сақаталып қалған жергілікті басқару жүйесін жоққа ... дала ... ... ... ... біршама
жақындатуға тиіс болды.
1822 жылғы 22 маусымда патша «Сібір губернияларына арналған мекемлер»,
«Бұратаналарды», басқару ... ... ... ... Жер ... ... ережелер, Астық қорлары, шаруалар мен
«бұратаналар арасындағы борышкерлік міндеттемелер туралы ... ... ... 10 ... ... Міне осы Сперанскийдің «экономикалық
либерализміне» негізделген авторлардың еңбектері баршылық. Бұдан ... ... ... ... (ССЭ) ... ... ... идеясы 1926 жылғы Сібірдегі 1-ші ғылыми-зерттеу съезінде және ... ... ... ... ... Энциклопедиясында қаралды.
Редколегия мүшесі болып айтулы мамандар мен ...... В.Г. ... П.Л. Дравет тағы да басқалар енді. Бірінші томы
1929 жылы, 2-том 1931 жылы, 3-том 1933 жылы ... ... ал 4-том ... бірақ 1937 жылы тоқататылып, кейінірек жұмыс тіпті ... ... ... мақсаттарының бірі «Алаш», «Үш ... сол ... ... ... мен ... ... үшін қаншалықты
маңызды болғандығын көрсету. Сондықтан да (ССЭ) да «Алаш» партиясының
соңынан ... ... ... ... бірі – «Үш ... ... социалистік партиясы атанған «Үш жүздің» қоғамдық-саяси қызметі, іс-
әрекеті мен ... ... ... ... ... бергенімен,
олардың нақтылы қызметтері жөнінде толықтай зерттеліп, нақты ... ... жоқ. ... ... ... болып келген бұл ... ... ... ... ... өзі ... емес еді.
«Үш жүз» партиясы мен «Алаш» партиясының ... ... бір ... ... ... - езуші, ескіні көксеген өкімет билігін толығымен
жойып, қазақ халқының өз алдына бөлек отау ... ... ... Сондықтан
осы мақстатты орындау жолында бұл екі ұлтттық ... ... ... ... мүшелері «Үш жүздің» ісін жақтамады. «Үш жүз» де ... ... ... ... жүз» бен ... ... ... тартысты қазақ зиялыларының
қатарынан шыққан алғашқы большевиктердің бірі ... ... «Тар ... ... деп ... ... публицистикалық еңбегінде толық сипаттап,
партияның жүргізген іс-әрекеттерін, оған басшы болған Мұқан Әйтпенов,
Көлбай Төгісов және ... ... ... ... ашық ... ... зиялылары Қошке Кемеңгерұлы мен ... ... ... ... «Жас ... ... Көлбай бастаған күні
кеше діншілдікті, түрікшілдікті ... ... қас ... ... ... жазылды.
«Үш жүз» партиясының қандай мақстатта құрылғандығы жөнінде әртүрлі
пікірлер айтылып келеді. Мәселен «Үш жүз» партиясын ғалым
Т. ... ... ... ... ... ... - ... ал С. Бейсенбаев пен П. Пахмурныйдың басшылығымен 1973 жылы
шыққан «Под знаменем ... ... - ... «Үш жүз» ... ... жағынан әр текті, «Алаш» партиясына қарама-қарсы құрылған
партиялардың бірі деп дұрыс ... ... [10] ... - ғалым П.
Пахмурныйдың пайымдауы бойынша, «Үш жүз» ұсақ буржуазиялық партия болып
«солшыл» эсерлердің ... ... ... «Үш жүз» ... ... арнайы зерттеген тарихшы
Бабан Елкеевтің мақалалары «Қазақстан коммунисі», «Жұлдыз», «Алматы ... ... ... ... ... ... мен бір ... дүниеге
келген партияның негізгі бағыт-бағдарын талдап «Үш жүз» жетекшіліренің бірі
К.Төгісовтың саяси қызметіне тоқаталады.
Алаштанушы К.Нүрпейіс «Үш жүз» партиясының құрылуы, ... ... ... «Үш жүз» бен ... арасындағы
автономия, ұлтаралық қатынас мәселелері жөніндегі көзқарастары бірде қайшы,
бірде жақын екендігін, «Үш жүз» партиясының басшыларының бірі ... ... ... нақтылай көрсете келе: «Үш жүз» 1917 жылғы қазан-
қараша айларында пайда болды. Әуел баста ол «Алашпен» бірлесе әрекет ... ... ... ол ойынан тез қайтты да, көп кешікпей
Қазақстанның қоғамдық-саяси мәселерері жөнінен «Алаштың» басты ... - деп ... ал М. ... «Үш жүз» ... ... болу негізі
жағынан да, әлеуметтік жағынан да толық қалыптасып ... ... ... ... айналу ниеті бар ұйым деп көрсетті. [11]
Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізіп өз тархын зерделей қарап, тереңдей
зерттей бастаған ... ... ... ... осы сияқты тың
тақырыптарды зерттеуші ғалым ағаларымыз қайта бір ... ... ... ... ... ... ... М.Ж. Абдиров, А.С. Елагин т.б еңбектерін атап өтуге болады.
ХХ ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап ... ... ... ... ... ... ... Иманбаева С, Қазамбекұлы Д, Қозыбаев М,
Нүрпейсов К, Аманжолов Д, Қойгелдиев ... Т және тағы ... ... ... ... ХIХ ... ... жартысынан Батыс-
Сібір генерал-губеранторлығының, кейінен дала ... ... және ... облыстары кірген басты орталық – Омбы қаласының
тарихын зерделеу.
1917 жылы Батыс Сібірдің ірі орталығы болған, мұнда 140 мың ... ... ... және орыс халықтары құрады. Сонымен қатар ... ... ... Омбы ... округінің, казак әскери
басқармасы мен Омбы теміржол бөліктерінің әскери және азаматтық мекемелерін
жинап ... ХХ ... ... қала өлкенің ірі әкімшілік-саяси
және экономикалық орталығына айналды.
ХIХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында Омбы ... ... ... және орыс ... ... және ... сауда,
мәдени, сонымен қатар қазақ ұлттық ... ... ... ... ... ... ... орталығы ретінде
маңызды рөл атқарды.
Диплом жұмысының мақсат-міндеттері. Диплом жұмысының негізі ... ... бірі ХIХ ... ... жартысы мен ХХ ғасырдың басында Омбы
қаласы қазақ қоғамының экономикалық, саяси және рухани дамуының ... ... ... ... мына ... дала ... орталығы Омбы қаласындағы қазақтар мен
көрші жатқан халықтардың, яғни қазақ өміріндегі саяси әсерін талдау;
- ... ... ... экономикалық байланыстарын қарастыру;
- қарастырылып отырған кезеңдегі қазақ интеллигенциясының қалыптасуы мен
пайда болуындағы Омбы қаласының ... ... ... ... оқу ... ... ... Омбы қаласының
орны;
- саяси партиялар мен олардың қызметін;
- Дала генерал-губернаторлығының патшалық басқару саясатын бағалау;
Зерттеу жұмысының құрылымы. Кіріспеден, екі ... мен ... Омбы ... - дала ... ... ... орталығы.
Омбы қаласы 1839-1882 жылдар аралығында Батыс Сiбiрдiң резиденциясы,
1882-1917 жылдар аралығында дала-генерал-губернаторлығының ... ... ... Сiбiр ... облысының, Сiбiр қазақтарының, Сiбiр әскери
округiнiң орталығы болған. Ол ... жуық ... ... қажеттерiн
қанағаттандырып, орыс-қазақ халықтарының саяси және әлеуметтiк-экономикалық
байланыстарында маңызды рөл атқарды. Статистика ... 1870 ... ... Омбы ... ... ... ... Мысалы, 1863
жылы қала халқының саны 19,5 мың болса, 1870 жылы ол 30,5 ... ... ... жылы 25 ... ... ... Қала ... азаюы әскери
қызметкерлердiң оңтүстiкке ... ... - Дала ... ... ... ... аяғы ХХ ... басында Омбыда 34 ұлттың өкiлдерi
тұрған. ... ... ... украин, белорустармен біріккен
орыстар құрайды. Сонымен біріге қазақтар да көптеп саналады. 1881 ... ... ... ... ... ... П.В. ... келедi. Бұл кезде жоғарыда Өлкеге әкiмшiлiк
өзгерiстер ... ... сөз ... ... ... ... Сiбiр ... таратып, Ақмола облысын Омбы қаласымен бiрге орталығы
Верный қаласы ... ... ... құрылмақшы Дала генерал-
губернаторлығының құрамына қоспақшы ... 1882 жылы ... ... құру жөнiндегi императордың указы шығады. Алайда,
жаңадан құрылған генерал-губернаторлықтың әкiмшiлiк орталығы Омбы қаласы
болып бекiтiледi. Дала ... ... ... ... ... облысының әскери губернаторы болып қызмет атқарып ... ... Г.А. ... ... Колпаковский 1889 жылға
дейiн Дала генерал-губернаторлығын басқарады. Кейiн оның орнын М.А. Таубе
басады. Колпаковский тұсында қалаға еуропалық ... және ... ... ... ... ... ... 1878-1888 жылдар аралығында
қала халқының саны 10 мыңға көбейедi. 1890 жылы ... 39238 адам ... Оның 94-i ... 16683-i мещан болыпты. 1890 жылғы есеп бойынша,
Омбы шаруаларының саны 4360-қа, дворяндар саны 8971-ге ... ... ... ... ... қала халқының құрамындағы үлес салмағы
азаяды. Санақта қазақтарды, ... ... ... мен ... «бұратаналар» деп бөлгенi мәлiм. 1890 жылғы есеп
бойынша, олар 263 адам болса, соның 246 ... ... 16 ... дворян
сословиясына жатқызылыпты.
Негiзiнен, қала халқы саудамен, өнеркәсiппен, қолөнермен және басқа да
кәсiптермен айналысқан. 1877 жылы ... ... саны 1,5 ... 1890 ... ... ... арасында мещандардың үлес салмағы
өседi. Көптеген қолөнершiлер өздерiнiң өнiмдерiн жәрмеңкелерде сатады. 1880
жылдары Омбыдағы өнеркәсiп пен сауда әлi де ... баяу ... 1894 ... 29 жеке ұсақ ... орны және бiр iрi ... ... жұмыс
iстейдi. 29 өнеркәсiп орнында 96 жұмысшы ... тек ... ... 272 адам жұмыс iстейдi. 1897 жылы қаладағы өнеркәсiп саны 73-ке дейiн
өссе, ал 1900 жылы 870 ... ... ... 113 ... ... ... бұл өнеркәсiптердiң көпшiлiгi тамақ өндiрумен
айналысады. Ал, 1914 ... ... ... ... ... ХХ
ғасырдың басындағы Омбы қаласын былайша сипаттайды «Омск, областной город
Акмолинской ... в ... ... резко изменил свою убогую «приказную»
физиономию. Теперь это уже торговый, с ... ... ... ... ... до 128 ... душ, ... верст на пять, на семь
вдоль берега Иртыша с десяти тысячами ... рода ... из ... ... пяти сот. ... ... ... собором в центре города.
Здесь же у Оми у пристани главный пульс торговой ... ... ... и ... большие пороходы волжского типа, ... ... ... Омск ... в ... ... складочным местом
для снабжения всеми видами торговли как оседлого, так и ... ... ... ... В ... открыто специальные торговые биржи и
работают большое число частных ... ... ... только по
операциям учета векселей, всех находившихся в 1911 году в Омске кредитных
учреждений, выражались ... ... ... ... Омск ... также
поставщиком на всю округу земледельческих машин и ... ... ... ... на ... больше чем на три миллиона рублей. Фабрик ... в ... ... 182, с ... ... в ... ... заведении было в тоже время около тысячи с ... ... ... [12]
Қазақстан қалалары өздерiнiң бүкiл тарихында орыс-қазақ халықтарының
әлеуметтiк-экономикалық, шаруашылық және саяси дамуының негiзгi ... ... ... ... Ресейдiң капиталистiк экономикасымен
байланысын нығайтты және натуралды шаруашылықтың ыдырауын тездеттi.
Өзiмiзге белгiлi, «қала ... ... ... ... және мәдени өмiрдiң орталығы болып ... ... даму ... ашық ... ... бұл зерттеулерге
Омбыны қоспауға болмайды. Қала тарихы ұзақ уақыт бойы ... ... осы ... дейiнгі кезеңі, экономикасы мен саясаты қазақ халқының
тарихымен ... ... ... ... ... жартысында Сiбiрдi жаулап алу процесi негізінде,
төмендегі қалалар пайда болды ... ... ... ... Ресей
мемлекетiнiң саяси және экономикалық Оңтүстiк-Шығыс пен ... ... ... ... ... ... мен Орта Азия сауда қарым-
қатынастары Каспий теңiзi мен ... ... ... ... ... мен ... ... Солтүстiкте жол бар екенiн сездi. Билiк
басындағылар ... ... жаңа ... ... ... ... ... қатар шекара арасындағы қауiпсiздiкті қамтамасыз ету керек
екендігін түсінді. Сол себептен ХІI ... 90-шы ... ... қазақ
шаруашылығымен байланысты нығайтуға бел байлады.
ХVIІI ғ. ... Сiбiр ... ... ... ... ... болатын. Оңтүстiгiнде Саян мен Алтайға ... ал ... ... ... ... Охот және ... ... Орта жүз көшпендiлерi орта және ... ... ... ... ... реформаны әзірлеуді патша сол жылдардағы белгілі либералдық
пиғылдағы қайраткер, өз ... аса ... ... бірі граф М.М.
Сперанскийге жүктеді. Оның сан қырлы қызметінің өзегі Орта ... ... ... ... жаңа заң актілерін енгізу болды.
Аз зерттелген аудандарды ... ... ... және ... ... М.М. ... «Сібір жерлерін мәлім етуді» ұсынды.[13]
Бұл жобаны жасауға болашақ декабрист Г.С. Батюшков белсене қатысты.
Сонымен ... ол ... ... ... заң жобаларына бірқатар қосымша,
түсіндірмелік бөлімдер: құрғақтағы жол ... ... ... ... ... ... Орда ... орыс билігін тарату
бөлімдерін әзірледі. Бұл ... ... ... ... ... жоққа шығарып, шексіз-шетсіз дала құрылысын Ресейлік губерниялық
басқаруға біршама жақындатуға тиіс болды.
1822 жылғы 22 ... ... ... ... ... ... ... туралы жарғы, «Қырғыз-қайсақтарды»
басқару туралы жарғы, Этаптар ... ... Жер ... ... ... қорлары, шаруалар мен «бұратаналар арсындағы борышкерлік
міндеттемелер туралы ... үшін ... ... 10 ... ... ... ... сәйкес, Азиялық Ресей 2 генерал-губернаторлыққа:
орталығы Тобыл болған Батыс Сібір, ... ... ... Шығыс Сібір
генерал-губернаторлығына бөлінді. Біріншісіне Тобыл, Томск губерниялары ... ... ... [15] ... ... ... Орта жүз аудандары
соңғысының құрамына енгізілмекші болып ... ... ... ... ... хан атағын «мүлде
артық» деп ... ... [16] ... ... ... ... ... басқарудың жаңа нысанын енгізді. Географиялық жағынан Оңтүстік
Батыс Сібірді мекендеген қазақтар «көшпелі ... ... ... және тең ... пайдаланды., ал «Сібір қазақтары елі» ең
алдымен 1838 жылы батыс Сібір ... ... ... ... Омбы ... бағынып келген сыртқы округтерден құрылды. Өзгерістер
қазақ руларының әкімшілік-аумақтық құрылымдарына қатысты
болды: ... жаңа ... ... ... ауыл бұрынғы рулық басқару
жүйесін іс жүзінде жоқ қылып жіберуге тиіс еді. [17]
Орыстар мен қазақ ... ... ... қарым-қатынас 1694 ж.
Түркiстан қаласында өттi. Алғаш рет 1620 жылы Орта және Жоғарғы ... ... ... кейiн шағын қазақ партиялары ... ... ... бiле бастады. Бәрiнен бұрын Ертiс өзенiнiң маңында жатқан
Ямыш көлi олардың ... ... 1624 жылы бұл ... ... ... табылған болатын. Бұл көлдiң бүлiнбеген тұзға байлығы туралы хабар
Мәскеуге де жеттi, Мәскеу және бүкiл Ресей ... ... ... ... 1626 ж. ... ... ... жасауға бола ма ... ... Ал ... ... ... ... бұл уақытқа дейiн
Ертiс өзенiнiң сол жағасы Зайсан көлiнен қазiргi кездегi Трансiбiр ... ... ... мен ... ... ... басып алған»
- деп жазды И.Я. Златкин «Жоңғар хандығының ... ... ... ... ... деп ... орыстарға көлден тұз алуға
рұқсат береді. Отыз жыл ... осы ... ... кейiн батысқа,
батыстан жоғарғы Яннаға одан Волгаға өтiп кеткен. Содан бері ... ... де, осы ... ... ету ... ... ... кеткен емес. Бұл
өлкенiң одан арғы тағдырында маңызды тарихи роль ... ... ... ... - «бүкіл Сiбiр губернаторы». Ресей тарихшысы Г. Катанаев
есептеуі бойынша, Петр I бұл ... ... ... қолы ... ... ... алмаған. Ал оның коллегасы С.М. ... ... ... «Ол ... ... таса ... өйткенi Ресей үшін
оның маңызды екенiн бiлгендіктен, Ресейдiң материалдық ... ... мен Азия ... қатынастарының орталығы болып қалатынын, Қытайдан
Туркияға ... ... ... назар аударатынын бiлген». Ресейдiң беделдi
тарихшыларының қарама-қарсы көзқарасына қарамастан, ... ... ... ... және Есiл ... ... ... шекаралық
iстер қызықтырмай қоймайды, деп айтуға болады, ал одан әрі ... ... ... 1714 ж. Петр I ... ... ... бұйрық бердi. Патша жарлығында былай деп айтылды: жарлық, «№
2811-мамыр 22. Подполковник Бухгальцаға ... ... ... ... Сiбiр ... ... ... мырза бiзге айтуы бойынша, Сiбiрде
қалмақ қаласы Еркетке жақын ... ... құм ... ... М.П. ... ... табиғи қазыналарды iздеудi жалғастырды. Ол қазақ
даласын, ондағы жеке ... ... пен ... ... ... ... ... және шығыс тiлiн бiлетiн ақылды адамдарды
пайдаланған .
Экспедиция, князь А. ... ... Хиуа ... ... ал Хиуа ханы ... ... барлығын жойып
жiбердi. Екiншi экспедицияда Тобылдан И.Д. Бухгальцтiң басқаруымен шамамен
3 мың адам 1715 жылы ... ... ... ... ... ... ал ... Ямыш көлiне дейiн жүзіп, сол жерде қыстап, кейiннен «көшпендiлер мен
Ертiс ... ... ... үшін ... салады. Жоңғарлар
орыстардың негiзгi мақсатын ... 10 мың ... ... ... ... ... үшін ... жж. қыс бiтпейтiндей көрiнген
болатын, себебі азық-түлiк жетiспедi және түрлі аурулар өрши ... ... ... ... ... олар ... ... бастады.
Осыған байланысты отряд саны 700 адамға дейін кемiдi.
Гагаринге көмек ретінде ... ... ... мен ... ... бiрақ ол тұтқынға түсіп, әбден тоналады. Бухгальцтың
соңғы шешімі, ол шегінуге бел буады. Факттiң өзi қызық, ... ... ... ... олардың шегiнуiне қарсыласпады және жарты тұтқынын
қайтарып бередi. Бұл ... ... тән ... емес екендігіне,
Омбы архивiнде табылған документтер куә болған. Орыстар бiрнеше ... ... ... ... ... ... бiрақ
олар тұтқындарды босатуға еш асықпайды. Сiбiр губерниясының ... ... жылы орыс ... Иван мен екi ... ... ... ... Ол жерде мыңнан, бес жүзден қалмақтар мен бұхарлар жұмыс
iстейдi, келер көктемде 1745 ж. сол ... мыс ... және ... ... ... ... ... пушка құйып, оны Қалдан Сереннiң
алдында ататын болады».
Экспедициядан қалғандар Ертiстен Омға дейiн жүзiп ... сол ... ары ... не iстеуiн бiлмейдi. Гагаринге адамдар жiберіледi. Сол
жерге жаңа қорған соғуға бұйрық беріледi. Ол жердi 1716 жылы жаз бойы ... ... ... ал күзге қарай, құрылыс бiткенде, қорғанды
басқару майор Вельяминов-Зерновтың қолына берiледi. Осылайша қорған - Омбы
қаласы болып ... ... ... ... тағы бiр ... ... ... тарапынан , жоңғар қонтайшылары тарапынан да қарсылық
білдіреді. ... М.П. ... бұл ... ... мәселелерiн өз
мойнына алады. Екi жақтың хат алып, хат беруiнде ол бұл ... ... ... табу ... ... ... келедi. Жоңғарлар
бұл жағдайда қазақтар мен қытайларға қарсы ... қол ... ... ... Бұл iстiң де өз ... бар. Бір айта кететін жайт, бұл
кезеңде қазақ-орыс қатынастары ... даму ... ... ... ... ... ... деп өзiнiң Ресеймен бейбiт қатынаста болып,
патша билiгiмен жоңғарларға қарсы одақ құру ... ... 1716 ... ... ... жiбередi. Бiрақ, бұл келiссөздер нақты шешiмге
алып келмейдi.
ХVIII ғасырдың басында Жоңғарлардың қазақ ... ... ... ... ... ... алауыздық Дала жағдайын одан
әрмен шиеленiстiрiп жiбердi. ... ... ... ... әкiмшiлiгi көшпендiлерге Барабин-Құлындық жерлерiне қоныстануларын
сұранады. Қазақ орта жүзiнiң жауынгерлерi ... ... ... ... ... ... орыс ... 1752 ж. жазда Қазақстан
жерiне баса ... ... Ақ басы - Есiл Омбы ... өз қарамағына
қаратып, сол жерге 9 қорғаннан тұратын Жаңа Есiл сызығын соғады, ... ... де. ... ... ... бұл ... қайтаруға
шамасы келмейдi, бiрақ 100 жыл бойы ... ... ... [19] Патшаның
қоныстандыру саясатының тарихы міне осындай. Орыс ... ... ... ... осы жерде ерiктi колонизаторлардың пайда болуы және
осының iзiмен жылжыған ... ... iсi ... ... ... ... өмiр қиындығынан қашқандар
немесе жеңiл өмiр ... ... ... Бұл ... ... жер ... Орал мен бiздiң өлкемiздiң солтүстiк-шығысы ... Бұл ... ... ғ. ... есiмсiз адамдар өмір сүрген.
Колонизациядан алып қойылған жерлер қоныстанушылардың өз қолында және оның
сәттiлiгiнің ... да ... ... ... ... ... ... Ресей мен Англия арасында бәсекелестік
туады, жақын және Орта Шығыс ... ... ... ... ... ... арасындағы бәсеке қалай да «қорғанға» айналса дегенге алып келедi.
Көрсетiлген ой ... ... ... ... шынайы мақсатын өте нақты
көрсетедi. Сонымен ... ... ... мен ... империясы арасындағы шекара
соңғы жақтың есебiне қарай жылжыды және ... ... ... ... ... ... ... билiк қазақ аудандарындағы жерлердi
көптеген басқарулардың геостратегиялық мақсатын орыс сауда ... ... ... орыс тiлдi ... үшiн бұл социалды база болатын, бiрақ ең
алдымен, қазақ ... үшiн, өлiм ... ... ... ... ... ... басты. Басқа да Сiбiр қазақтарының көзi крестьяндар,
солдаттар, ... т.б. ... ... ... ... ... бiрiншi орында орыстар, украиндар, ал одан кейiн жергiлiктi халық болып
келдi. Көптеген документтердiң мәлiмдеуiнше, ерлермен қатар Сiбiрге айдауға
және ... яғни ... де ... ең биiк жаза - өлiм ... Бұл ... ... ... «келiншектердің»
көбейгендігiн көрсетедi. 1759 жылы Жоғарғы Ертiс қорғанынан 90 қылмыскер
әйелдер жiберiлген. ... ... ... ... ... бiреуi әкесiн өлтiрген, қалғандары помещиктердiң имениелерiн
өртегендер» т.с.с.
Денсаулығы жақсы ... ... ... ... ал ... ... казактарға тиген. Басқа да «әйелдердi құлшылыққа» алу
көзi, яғни жергiлiктi ... ... ... алу едi, ... қатар
қазақтардан да Омск қаласының картасында «Тұтқындар аралы» деп аталатын
Затон аралы бар ... Бұл ... ... сату ... ... ... жұмысшыларды сататын болған. 1623 жылы «татар және ер
жыныстыларды сатып ... және ... ... ... ... ... ... мен балаларды сатуға шығарды. 1649 ж. «татарлар мен ер жыныстылар
бұрынғыдай сатылады». Тағы да 1734 ... Анна ... ... ... құлдық заңдастырылады. Еркек қазақтың бағасы – 10 ... ... – 1 ... – 6 ... ... ... – 10-15 тиын құраған. ... ... ... ... алуға болады, бiрақ жасы 25-ке келгенде ... ... ... жарлық қабылданады.. 1825 жылы қазақ, қалмақ
және тағы басқа халықтардың балаларын ... ... ... ... Батыс
Сiбiрде әйелдердiң жетiспеушiлiгiне байланысты көшпендiлерден әйел жынысты
балаларды сатып алуға рұқсат етiлген. Ресей үшiн, шаруалар ... ... ... ... ... басталады, «үй» шаруашылығымен айналысатын
құлдар әдеттегi iс ... ... 1737 жылы 16 ... ... «әркiм өз үйiнде ешқандай ақы ... ... және ... ... ... ... алу туралы», жарлық 1756 жылы 19 қарашадан
«қайсақ тұтқындарын» ... ... ... ... ... қорғанында әртүрлi азиялық тұтқындарды кiшкентай қыздар мен балаларды
сатып алған, барлығы 26 адам ... [20] ... ... тiрi ... алуға тек саудагерлермен iрi тұлғаларға ғана рұқсат етiлдi, ол ... ... ... ... ... еді, яғни ... ... оның
жасын, бойын, сыртқы көрiнiсiн жазып көрсету керек болатын. Егер иесiнiң
«тiрi тауарды» үйiнде ұстағысы ... онда ... ... ... ... ... тек рұқсат алған ақсүйектер ғана сата алатын ... ... ... ханы Салтыковпен хат жазысты, хатта қазақ хандарының
күшпен тартып алынған 5 орыс тұтқынын ... ... ... ... жүрген қалмақтарға ауыстырмақшы болған. Бұған жауап ретiнде Қазан
генерал-губернаторлығының губернаторы Салтыковтың ... «Бiз ... ... ... қайтарылсын»,- делінген. .[21] Затон ... заты ... ... ... ... ... қыздарын күштеп алып, сатқан.
Шынын айту керек, аралда орыс ... да ... ... ... түскен. Билiк басындағылар оларды шығару үшiн жеке ақша ... Орал ... ... орыс тұтқындары, үлкен көлемде Хиуа, Бұхара,
Қоқан базарында ... ХVIII ... ... ... ... ... жiберiлiп отырған. Бұл үшiн Николай I патшалығы 30 мың
рубль жiберетін болған. Ал 1826 жылы ... ... ... 21 ... орыс тұтқындарын қайтарып алу үшiн берiлген. 1721 жылы 19 ... ... ... ... яғни Ямыш ... ... ал басқа
қорғандардың тағдыры шешiліп қойған едi. ... ... жою ... ... ... да. Онда былай дедi: «Жарлық 3716 19 қаңтар Ямышты
нығайтып күшейтiңдер, ал ... ... ... Ямыштан басқасын.
Қонтайшымен бейбiт қатынас ... және ... ... ... ... ұлы Петр ... өлiмiне байланысты орындалмады, Омбы
қорғаны сөйтiп өмiрiн жалғастырды.
Омбы қаласының қайғылы ... ... ... адам тағдырының
қиын сәттерiн айтып кету аса қажет еді. М.П. ... ... ... ... ... ... қарсыласпаған. Бiрақ күтпеген жерден
жағдай ... Ол 1719 жылы ... ұлы ... ... ... бiлу үшiн ... ... ал оның орнына Петропавл қорғанына
түсiп қалады, ол жерден қашуға ... Петр I ... асу ... ... денесi терезе алдында 2 ай асылып ... ... ... пара ... ... ... және т.б. ... Сiбiр
губернаторының байлығын санау ... емес едi: ... ... ... ... лақтырған. Зерттеушi И.И. Завалишин былай деп жазады:
Гагарин аттарын күмiспен, арба дөңгелектерiн алтынмен жалатқан.
Қорғанды ... Ом ... ... ... ... ... 3 жыл ... болады, кейiн iзсiз жоғалып кетеді; И.Д. Бухгальц
көптеген жылдардан ... ... ... ... ... жерде
жалғастырады. Ендi Омбы қаласының тарихына оралайық. Ресей әкiмшiлiгi Сiбiр
мен Қазақстан территориясына енiп кiре ... 1745ж. Омбы мен ... ... 24 ... әскери нығайтулар есептелген. Орыс әскери
күшi Сiбiр қалаларының есебiмен өстi: Тары, Тобыл, Түмен, Ертiс сызығы 920
верстқа дейiн ... және ... өзен ... оң ... ... жаба бастайды. 1755 жылы 6 наурызда ... Орта жүз ... ... ... ... ... ... .[23]
М.Д. Бухгальцтiң кепiлiндегi Омбы қаласы уақытша нығая бастайды. Бiрақ
бұл территорияларды қамту үшiн тұрғылықты база ... ... сол үшiн ... Ом ... оң ... жаңа Омбы ... салынады. 17 наурыз 1785
жылы Омбы қаласының елтаңбасы қабылданады: ... ... ... (1869 ... ... Омбы ... губерниясының құрамына кiрген).
.[24]
Даланың төменгi бөлiгi күмiс, бiр бөлiгi ... ... ... Сiбiр ... ... ... ... қорған бар». Қала
елтаңбаларында губернияның ерекшелiктерiнiң бейнеленуi Ресей ... еді. ... ... ... салынған. Кейiн, Павл I алдында
елтаңба Герольдинда сақталды, қалаға көшiрмелерi ғана берiлген болатын. ... ... 100 ... ... жылы ... жаңа ... ... байланысты, Омбы
облысы пайда болады, ендi облыстық герб ... ... еді, бұл iс ... ... ... ... ... Сiбiр комитетiне
жiберілдi, Герольдинге мақылдау үшiн таныстырылған.
Елтаңбаның көрiнiсi, қызыл жазықтықта қазақтың ұлттық ... ... ... ... келе жатқан алтын адам кейпiнде - «бұл ... ... ... ... ... көп уақыттарын ат үстiнде өткiзедi» сол
себептi осылай белгiленген. .[25]
Елтаңба Александр I-шiмен 18 ... 1825 жылы ... ... ... Омбының әкiмшiлiк ауданы сонымен қатар 21 қазан 1868
жылғы Жарлықта Ақмола облысының басты ... ... 5 ... 1878 ... ... ... ... бекiтiлдi. «Жасыл матада биiк мұнаралы
күмiс ескерткiш, мата шетiнде алтын ... ай. Мата ... ... ... ... емен жапырағымен қоршалған, Александрлық лентамен
қосылған. Бұл елтаңба 1917 жылға дейiн сақталған еді. 1725 ж. ... ... ... ... 993 адам, 1741 ж. – 608, 1745 ж. – 1092, 1772 ж. ... ер ... ... .[26] 1794 жылы Омбы ... ... ... және ... тауларындағы алтын және күмiс рудаларын зерттеуге»
дайындалған. Бұл факт патша әкiмшiлiгiнiң әлi де «құм ... ... ... ... ғ. ... Омбы қаласы әсіресе, Дала өлкесiнiң қазақ халқымен
азия-орыс сауда орталығы болып табылады. П. Рычковтың айтуы ... ... Орта жүз ... бұл ... ... ... 40-50 мың) түйе ... алып келiп, мұның орнына орыс тауарларын айырбастады (нан, қант,
мата, шұға т.б). Тауар айырбастау үшiн орыс ... ... ... үшiн орыс және қазақ тiлдерiн меңгерген делдал қажет
болатын. Сол үшiн Омбы ... ... ... 1789 жылы ... тiлдер үшiн мектеп негiзделе бастады.
Осындай үлгiмен, Омбы қаласында әлеуметтік - экономикалық құрылымның
басталуы және оған ... ... ... ... өндiрiстер кiретін
болған. Билiк басындағылар қаланың саяси және ... ... етiп ... ... өсе ... және ХIХ ... ... таман өзіне тән,
бiрқатар ерекшелiктерге ие болды:
1. Сiбiр Мәскеулiк трактан алыс ... Омбы iрi ... ... осы ... ... транзиттiк
тасымалға, iрi сауда iстерiне, қала базарының дамуына бұл ... ... ... ... ... ... iрi өнеркәсіп
сауда объектiлерiнiң салынуына қызығушылық бiлдiрмеген.
2. Омбы ... рет ... ... ... ... ... пункті
ретінде қарастырылды.
3. Омбыда Сiбiрге тән басты өнімдер болмағандықтан бұл аң терісі мен
алтын, мұнда тек ... ... ғана ... .
4. Қала халқының басым бөлігі әскерилер мен чионвниктер ... ... ... ... және ... өз қол ... үшін қала ... провинциалды қалалар қатарына жататын
4. Омбы Батыс Сібірдің ... ... ... ... ... ... ... басқада Сібір қалалары сияқты саяси тұтқындарды
жібермеуге (1805 ж ... ... ... бұл ... ... ... жер аударылғандар көрші қазақтар мен араласпау үшін.
Омбы қорғанын және де ... ... салу ... ... ... ... ең жарқын көрінісі Батыс тарихшыларының
айтуы бойынша ХVI ғасырда көшпендi ... ... ... жеңiлiп,
өздерiнiң бастапқы жағдайларын жоғалтуда. Европалық экспансия мақсатында
аграрлық- шикізат метрополия қалыптастырды.
Бұл кезеңде Ресей, ... және ... ... Азия ... ... ... ... Англия бұлардың iзiмен жүрдi. Ағылшындардың
айтуынша, егер олар өздiгiнше және сенiмдi қозғалғанда, ... Азия ... ... ағылшын отарына айналатын едi.
Iрi елдермен кең көлемде шекаралас қазақтар өз ... ... ... ... Көршi елдердің қол сұғу өз ... ... ету ... ... ... ... қызығушылық емес және қазақ, өзбек, түркiмен, қырғыз ... ... ... ... ... ... және орыстар Орта Азия
және қазақ жерi, территорияларын иеленiп, халықты арзан ... ... ... ... 1914 жылы ... елдер арасынан
отар елдерімен территориясы жөнінен Ресей 2 орын алады, отар жерi 17 ... ... 33 млн. ... .[27] ХIХ ... ... ... ... шаруашылық, шексiз өзгертулер қайта құрулар тұсы.. ... ... ... сол жылдардағы белгілі либералдық пиғылдағы
қайраткер, өз дәуірінің аса ... ... бірі граф ... ... Оның сан ... ... өзегі Орта жүзде дәстүрлі
хан мемлекеттілігін ... жаңа заң ... ... ... ол ... ... ... қойды: жақында қазақ елi Ресей империясына
берiледi, олар өздерiнiң территорияларына құқығын жоғалтады, бұл ... ... ... ... ... Сол үшiнде қазақ пен орыс арасында
«мемлекеттiк шекара» деген түсiнiк болмайды. Өзiнiң хаттамасында, ... ... М.М. ... ... қатынасын талқылауда,
халықаралық құқықтық статус «сiбiр ... аса мән ... ал ... осы сызықтарда арнайы мемлекеттiк организациялар салу, қазақ қоғамы
мен Азия Ресей сауда қатынасының мақсаты ... Сiбiр ... ... ... ... ... ... бөлiнуiмен алға қарай бет ала бастады – ... және ... ... ... Сiбiр ... ... ... Омбы
маңызды роль атқарған еді. Генерал-губернатордың осы ... ... ... ... бар еді.
Алғашында бұл роль Тобылға тән едi, бiрақ уақыт өтуiмен өлкенiң ... бұл ... ... ... ... ... түсініспеушілік тудырған еді. Шекара жағдайының қиындай ... ... ... Қытаймен қарым - қатынасының
нашарлағандығы, қоқандықтардың қашқандығы – мұның барлығы ... Сiбiр ... ... ... ... ... Омбы қаласының пайда
болуының алғаш белгілері болатын. Бұл пайымдаулардың 1819-1822 ... ... ... Сiбiр ... М.М. ... ... уақытта «Сiбiр қазақтарының жарғысы» ... ... ... маңыздылығы жайында жазылған деректер көптеп кездеседі. Жарлық
бойынша қазақ ... ... ... ... өмір сүрген
делінеді. Орта және ұлы жүздiң бiр бөлiгi Сiбiр қазақ облысы ... атқа ... және ... сiбiр ... ... ... ... Тобыл қаласы болған.. 1824 жылы батыс Сiбiрдiң генерал-губернаторы
Капцевич ... ... ... орталығын Тобылдан Омбыға ауыстырады. 1824
жылдан 1828 жылға дейiн ол осында өмір сүрген және бұл жер ... ... ... ... ... ... ... бiрiншi кезекте Орта жүздегi хандық билiктi әлсiрету
керек, яғни оларға қазақ ... ... ... ... ... тырысу қажет екендігі жайында айтылған, яғни бұл жарлық бойынша
орыс басшыларының ... ... ... ішкі ... ... өз қолдарына алуды мақсат еткен. Бiрақ қазақ халқының дәстүрлi
қоғамындағы бұл социалды құрылымы өз ... ... ... Мiне, ... Сперанскиймен оны қолданған әкiмшiлiктің тарапына ... өз ... ... еді. ... шектерге қарсы
халық шықпау үшiн Мемлекеттiк Кеңестiң шешуi бойынша 3 қарашадан 1837 жылы,
бұл шешiмнiң ... Сiбiр ... ... ... сызығында емес
iстерге: сатқындықта, өлтiруде, әскери сотпен сотталады». ... та ... ... ... алып қоюы ... еді және оларды тонауға кез-
келген жауапкершiлiк әскери сотта қолында едi. .[29]
ХIХ ғасырдың отызыншы жылдарының ... Сiбiр ... ... ... ... Ережедегі кейбiр жарлықтар Қазақстанды қайта
құрудағы қатаң саяси жаңа талаптарға ... бере ... 1838 жыл ... ... ... белгілі болды. Орталық басқаруды
әскери әкiмшiлiк басқару iсi жүргiзiлген аумақтарға ... ... ... 6 ... 1838 жылы Омбы ... ... ... Омбы Тобыл
губерниясының округi болды, яғни жаңа округ құрылды. Қазақ даласын басқару
iсi қайта ашық ... ... ... ... 1839 жылы Омбы ... ... ... Сiбiр генерал-губернаторының орталығы болады және мұнда
Батыс Сiбiр әскери-топографиялық ... ... бас ... ... Сiбiр ... ... ... мен жандармдар
басқарымының 8 округтық корпусы ... еді. ... ... ... ... ... 1865 жылы қазақ даласын басқаруға жаңадан Дала
комиссиясы құрылды. Тек 1868 ... 21 ... ... мен ... ... ... қол ... Реформалар өздерінің негізгі
функцияларын жалғастырған еді, яғни ... өз ... ... ... мен ... ... шек қою және ... әлсiреуiне әкеп соғатын еді.. 1867-1868 жылдардағы ... тек екі ... ... ... ... Бiрақ тек 21 наурыз 1891
жылы Ақмола, Семей, Жетiсай, ... ... ... ... туралы жағдай
нақты қабылданған еді.
«9. бөлiм. -Ақмола, Семей және Жетiсу облыстарын басқаруға басты ... ... ... облысы-Ақмола-уақытша Омбы болады.
51. бөлiм. Омбы, Петропавл, Семей, Верный және Орал ... ... ... жалпы негiзгi қалалық полициялар заңмен жұмыс
жасады.
54. бөлiм. Омбы, Петропавл, ... және ... ... ... ... ... ... Ақмола, Семей облыстарына және Жетiсай Дала генерал-
губернаторлығына мешiт соғуға ... ... ... мен ... ... есебiнен алынды.
101. бөлiм. Әрбiр уезде және Омбы, Семей, Верный және Орал қалаларында
бейбiт сот болуы керек еді. ... ... ... ... ... болатын, егер де саяси
жағдай тез өсе білгенде.
Дала ... ... Омбы ... еді. ... ... үлкен күшке айнала бастады. Біп айта кететін
жайт, Азиялық жергiлiктi әкiмшiлiк ... ... ... оқу ... құру
есбебiмен әскери министр Д.А. Милютинмен ашық қарсыластыққа көше бастады.
Әрдайым ауыстырылып отырған генерал-губернаторлар, өздерiнiң орындары
тұрақты емес ... ... ... ... ... ... қалғандықтан жаңа қызметтерге көз ... ... Сол ... ... ... құрған
жоспарларын , полициялықтардың функцияларын өз жадтарына байлауға тырысты.
А.П. ... ... Сiбiр ... ... 1867 жылы
жандарман басшысына полиция басқаруымен Батыс Сiбiр территориясын қаратып
алуды ұсынды, оларды астаналық ... ... ... - ... ... Үш ... басқару орталығы Омбы қаласында болатын
еді. Мемлекеттiк мүлiк министрлiгi басқару туралы жоба ... оған ... ... мен ... ... ... ... еді.
Айтып өту керек, генерал-губернаторлықтың жағдайы орталық билiкпен
қарым - қатынасына ғана байланысты ... ... ... ... қарым-қатынастың шиеленісуіне әкеп соғуы мүмкін еді. Сондықтан,
генерал-губернаторлар мен олардың орын ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас орнаған болатын. Губернатор аса
сақтықпен басқару ісін жүзеге асыру керек еді. Егер ол дәл ... ... ... өз беделінен айырылып қалуы ... еді. ... ... өз қол ... ... ... қиын күйiнде
қалған боатын.. Сiбiр ... iшкi ... ... басты
шешiмдерге сенат пен министрлiк қол қоюға мiндеттi, бiрақ жоғарыдағы рұқсат
берiлетiн барлық заттар туралы ... ... тиіс еді. ... ... ... ... қатты әсер еттi. .[31] Территориялық
бөлiнудiң iзiмен, өлкенiң соттық системасы қарала бастады. Соттық ... жылы ... ... көп қаралмаған болатын. Дала өлкесiнде
қоныстану тек қана 1899 жылы ғана ... түсе ... еді.. ... көп болды:
1. 1870-1880 жылдардағы елдегi iшкi саясаттың ерекшелiгiнің бірі, финанс-
экономикалық мәселелері.
2. Халықтың тығыздығының ... ... ... әлсiздiгi, «өзге
ұлттардың» үлкен көлемде болуы, саяси айдаушылардың көп көлемде ... сот ... ... ... ... соттық қызмет үшiн аз болуы.
Бұл жағдай Трансiбiр магистралiнiң құрылуымен және ... ... ... ... ... 1899 ... 14 мамырында Дала
өлкесiнің соты-салтанатты түрде ашылды. Сібір және Дала ... ... ... және Ресей губерниясымен салыстырғанда Сiбiр мен ... ... ... ... ... Сот құрамының қысқартылған
мүшелерінің барлығы 19 адам: 4 сот мүшесi, сот төрағасы, хатшы, 3 ... ... ... 4 ... прокурор. Облыстардың өлшемiнiң
үлкендi, сонымен бiрге хабарласу жолдарының ... ... ... ... ... ... ... соттың уақытын ұзартып жiберетiн
еді. Iрi қалаларда бiрнеше бейбiт қатысушылар болатын, мысалы, ... ... 2. ... жаңа ... енгеннен кейiн реформалар аса қажет ... ... ... ... төмендей бастады, тергеу уақыты көптеп
ұзара бердi, халықтың көзiнше жаңа соттың ... ... ... ... ... чиновниктердiң үнемi министрлiкке баруы айдаудағыларға қаражат
жетпеуiн ескерткен болатын. Тек ... ... ... ... ... мамырында Омбы сот палатасында заң қабылданған еді.[32].
ХIХ-ХХ ғасырда Сiбiр ... ... ... ... ... ... және Сiбiр әкiмшiлiгiнiң құрылуы мен Орталық Азияның
байланыстылығы ... Сiбiр ... ... соғу ... ... ... қою ... болатын еді. Генерал-губернаторлардың қолында - билiк
өкiлiнiң маңыздысы болды: татулық, кедендiк, пошталық, оқу т.б. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Сiбiр
губерниясы мен облыстарын басқаруда, генерал-губернатордың билiгi
күшейгенiн көрсетедi. .[33] 1897 жылы ... ... ... ... Дала ... ... белгілі бір сұрақтар
туындай бастады. Бұл ... ... еш ... жоқ екендігі 1882
жылдағы оқу жүйесінен басталады, ал 1886 ... ... жаңа ат ... ... ... Дала ... М.А. Таубе басқа нұсқа
ұсынған болатын: Ақмола мен Семей облыстарының жаңа ... , ... ... мен ... ... орталығы ретінде Омбы
қаласын ... еді. ... жоба ... де, ... де ... ... ... талқылау маңызды жиналыстарда 1903-1904 жылдарда қаралды. ... М.А. ... iшкi ... ... В.К. ... ... ... бұл кезде де бiрлiк құра алмады. Плеве В.К., ... М.А., ... ... П.И., ... бiрге бұл жаққа бет бұрған Игнатьев А.П.,
сөздерi бойынша бүкiл Сiбiр үшiн бiр ғана ... ... еді. ... Сiбiр ... өте үлкен көлемдегi Омбы
өлкесiн басқару, бiр ... ... ... ... қол ... ... Сiбiр әскерiн басқару, қызметтерi тапсырылатын едi.
Бүкiл Сiбiрдiң бiр орталықтан басқарылуы көп пайда әкелмейтiндей
көрiндi. Сiбiр ... ... ... ... ... шеше ... жоқ, деп санаған олар, сонымен қатар оны күшейттi.
Тағы да бұл ... ... ... жол екi ... ... төрт губернияның әртүрлi билiгiнiң қол ... ... ... ... мен ... ... әртүрлi шендер т.б.
Ресей империясы құрамындағы Сiбiр орны туралы және ... ... ... ... ... ... Сiбiрдi басқару
жөнiндегi ведомстволық қарсы сөздер және орталық пен жергiлiктi билiктердiң
iстерiне келiспеушiлiк туды. Бұл жерге бүкiл ... ... ... ... Сiбiр ... ... ... нақты анықталған программа
қажет екенi сезiлдi. .[34] Ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... жылы Семей губернаторы Галкин жоғарыдағыларға барлық күштерiмен
қазақтарды Омбыға жиналысқа жiбермеуiн бұйырды. Ақмола облысының қазақтары
ерекше жетiстiктерге жетіп, ... ... еді. Ал ... аз ... ... Дала ... ... күшейе түскен болатын. Берiлген
бөлiмде Қазақ өлкесiнiң тарихына казактар ролi көрсетiлмеген, тек 1882 жылы
Сiбiр казактарының ... ... ... ғана ... ... Омбыдағы Никольста сақталуға жіберiлген еді. Ауданы 1.5
миллион десятина жер казактарға қолданысқа бекiтiлген болатын. 1891 ... ... ... яғни Омбы ... құрылу уақыты
тойланған болатын. Сол уақыттағы документтерде орыс ойлары ... ... 1864 ... қорытындыда Тобыл губерниясына губернатор А.И. ... ... ... ... ... мен татарларды басқаруда
шек қойғандықтары бекер екен, өйткенi «татар халқы» өзiнiң тарихи ... ауыр ... және ... ... көп ... ... көзқарастар татарлармен ғана шектелместен, бүкiл Сiбiр ... ... ... ... орыс ... «өзге ұлттарға» көрсетiлетiн
зорлықтарға қарсы тұруға мiндеттi, туралы сұрақ қойған болатын. Ол ... өзге ... ... ... ... ... деп ... тұрмысының және байлығының құрылымын ол қазақ интеллигенциясымен
бiрлесу қажет деп түсінді. .[35]
Билiк ... ... ... ... ... Сiбiр ... қараудағы жоба системасы қайта талқыланғандықтан, олардың
қоғамдық басқаруы, әскерлерiнiң жайылуы, көшпендiлерге жердi ... ... ... ... белсендiлiгiнiң арттыруында еді. ... ... өзге ... қоғамдардың нығаю толғандырды, бұл саяси
көзқарас бойынша қауiптi көрiнгендіктен, бұл жағдайға қарсы тұру үшiн ... ... ... ... болатын, өзге ұлттар арасында орыс
тiлiн дамытуына бақылауға тырысты. Осындай ... Омбы ... ... ... өлке оқиғалары мен, олардың саяси статусы
үнемi өсiп отырды және ол алдағы қала тағдырын анықтаған саяси ... ... ... оқымыстылардың, ойшылдардың орталығы ... ... ... өзгеруi қала тағдырының кейiнгі жағдайына,
Омбы қаласына да, сонымен қатар ... ... ... оң ... еді.
Тарау-ІІ.Омбы қаласының қазақ қоғамының экономикалық өмiрiне әсер етуi
және Сiбiр темiр жолының ролi ... Сiбiр ... ... ... ... ... Батыс-
Сiбiр (1824-1882жж) және Дала генерал-губернаторлығы (1882-1917жж) болған
еді. Қазақ-орыс қарым-қатынасының дамуы мен әлсiреуiнде бұл қала ... ... ... ... әсер еттi. Ол ... көшпендiлерi мен
орыс жер игерушi халықпен тығыз байланысының үлкен көлемде ... мен ... ... өлке арасындағы функцияда маңызды роль атқарды.
Омбы қорғаны Батыс Сiбiрдегi аса маңызды әкiмшiлiк, ... ... ... Сiбiр корпус штабы, жаяу және артиллериялық бөлiмдер,
инженерлiк ведомстер, атамандар мен сiбiр ... ... ... ... ... Орта ... ... ауылдың iшкi жағдайын, халық
әсiресе дала өлкесiндегi қазақ ... ... ... Орта Азия ... ... ... олар ... жүргiздi
Омбыда кеден iсi жұмыс істеуі, 1753 жылы бұл тауарлар тексеруден
өтiлуі,. құжаттарда арнайы кiтапқа ... онда ... ... ... ... ... ... мәлiметтер жазылды, базардағы мал тауарының
бағасы және кеденнен өтуге тек орыстар ... ... ... Орта ... де ... төлеу керек болды, осы секiлдi материалдарды: «1865
жылдың 20 шiлдесі ... ... ... ... ... қырғыздың (қазақ)
асыл тұқымды қойлары болатын. 12 мың 810 ... ... 1 сом ... ... қой майы 15 пұт ... 1 ... ... қызметiнен
қуылған Сiбiр округiнiң казак әскерiнiң 6 полк ... ... ... ... ... қол ... бойынша жариялағаным, қырғыз
даласынан қуып ... ... ... ... тұқымы 58 дана 10 рубльден».
Сол жылдың қарашасында «өзге елдiк бұқаралық» Немат Юсупов қырғыз даласынан
әкелiнген үш жүн ... ... ... қытай матасы 800 дана 30
тиыннан әрқайсысына 240 рубль, ал Омбы ... ... ... ... ... ... бойынша: «Мен, төменде қол қойған, ... ... ... жiберемiн, алып барушылар қырғыздар, тексерудi
жақсартуды ... 184 ... ... 1224 ... кететiн, шелегi 2 рубль, 1
бөшкеге 7 шелек құйған, шелегiне 4 ... ... он төрт ... ... 2 бөшке әр шелегiне төрт рубль, Рома 3 жәшiк 180 шөлмек 50 ... екi ... 110 ... 60 ... ... 6 жәшiкте, 156 құмыра 50
тиыннан. Арқандар 13 пұт 2 рубль 50 тиын. Макарон 10 жәшiк, 7 пұт, әр ... ... 50 ... Екi коробка колбаса 5 пұт 8 рублден. [36]
Тек 1865 жылығы Сот ... ... ... тауар Омбы арқылы
әртүрлi бағыттарға онша күштi ағынмен жүрмедi, ... ... ... ... Омбы қаласындағы заводтарда қолданды. 1861 жылы ... 6 ... 4 терi, 1 пива ... және 4 шам заводтары болған. Патша
тәртiбiмен ... ... қоры ... ... ... ... iшкi базары бүкіл Ресейдiң негiзгi бөлiгi болған. Сiбiр-Азиаттық
саудада ... ... ... үшін Орта Азия және ... ... ... ... алмасып отырды. Қазақтармен сауданың дамуы бiрiншi
кезекте, орыс-қазақ қарым-қатынасына қатысты болған еді. ... ... ... толқуына байланысты қиыншылықтарға тап болған еді. Әскер
қатарындағылар қазақтармен сауда ашып, Даланың тыныштығы оларға ... ... ... ... ... ... еді. М.М. ... генерал-губернаторы болғалы, Ресейдiң қазақтармен сауда құруы оларға
үлкен ... алып ... атап өту ... еді. ... ... ... өлкесiндегi басты «экспорттық» операция бұқа, мал
сату мен оның жүнiн, сүтiн, етiн сату едi. ХIХ ғасырдың ... ... ... жыл сайын 450 мың малды 1 млн. 125 мың ... 110 мың бас ірі ... 2 млн. 425 мың ... ... Бұл ... қарадан ғана сібірлікетер 1,6 млн. рубльге жуық күмiс ақша ... жылы ... ... Қазақстан халқы, ол 40 мыңға жуық адамды
құраған, 3,6% ... ... Бес ... - ... ... ... және ... -640-қа саудагерлер ірі ... және ... ... көпес-қазақтар өмір сүрген. Мысалы, 90-шы жылдары
Омбы ... 2 ... ... Меккеге барып келген, өзiнiң жеке
кәсiпшiлiгiн орнатқан Тастанбек Шонаев пен Петропавлдағы ... ... ... ... ... ... ... 80 мың рубль жетті..
Ақмола уезiнде-Шаяхмет Ташенов, Торған Тiлемiсовтар iрi ірі қара ... ... ... ... iрi жеке ... едi. Омбыда күнделiктi
базар жұмыс жасады, ол жерден қазақтар нан сатып алды, ... тек мал ... ... жүн, терi, май, тұз алып ... ... тұз тасу ХІII ... ... ол кезде шекарада
қоныстанушылар ендi ғана ене бастаған еді. ... ... ... ... кеден қойылған болатын. Сауда үлкен көлемдегi аудандарды қамти
бастаған еді. 1850 ... 1855 ... ... ... ... тұз шығыны
құрады: iшкi көлде-149000 пұт, қазақ даласынан-62000 пұт. Омбы қорғаны үшін
тұзды Теке көлiнiң түбiнен қыздыру жолымен ... тұз ... ... бiрi және аса ... ... одан түсетiн пайда да үлкен орын алатын еді. ХIХ-басы ХХ ғғ.
аяғы Қазақстандағы тұзды ... ... ... осы ... ... 1877 жылы Батыс-Сiбiрдiң Орыс географиясының қоғамдық
бөлiмі ашылғанан кейін оның ... бұл ... ... ... ... ... және оны ... сатуға тыйым салынған
болатын, бiрақ олар iстерiн заңсыз жасырын орындап, тұздың әр пұтын ... ... ... Орыс ... ... тұзды сатып алды да қала
дүкендерiнде 40-60 ... ... ... кiрiс ... Сол ... ... заңсыз алынған «көлеңке» түстары ұтымды және кiрiстi табыстар
әкелдi. Томск ... ... ... ... ... ... ... бойынша: соңғы уақытта Ақмола обылысында
орналасқан тұзды көлдердi: Теке, Селет, Нелебек және ... ... ... ... өз ... тұз ... ... жетiстiктерге жеттi, Жергiлiктi
базарларда тұздың пайда болуы, айтылған көлдерден заңсыз алынды, бұл тұз
өндiруді белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... тұз алуға болады, бiрақ тек өздерiне керектi ғана мөлшердi
алуға құқығы бар едi. ... ... ... нәтижесi жауапқа
тартқандарды ... ... ... ... (630-639 ... «әрбiр
заңсыз алынған тұздың пұтына 4 сом көлемiнде айып пұл салынды». [38]
Тұз табушылар бұл көлдерден аса қажет азықты ... көл ... ... ... алды. Кейiн бөлiнген тұз бөлiктерiн жұмысшылар жағаға
тасыды да, реттеп сонда қойды. Кейiн тұзды ары ... ... ... үшін әрбiр мың пұт алынған тұзға-21 сом бердi. Тұз табу бiртiндеп қазақ
даласындағы ... ... ... ... Омбыдағы мәлiметтер бойынша алты
көлде тұз өндiрушiлiк жүрдi (таза және ақ ... ... ал ... саны ... ... ... ... өлкесiнiң көптеген ... орыс ... ... ... едi, жергiлiктi тұрғындардың
құнды пайдалы қазбаларды өндiруге құқығы болмады, көбiнесе, айтып отырған
тұз ... Бұл ... ... бір ... ... ... бiлiмi мен қабiлетi сол уақыттағы инновацияға сай келмейтiн.
Бiрақ, оны ... ... орыс ... бiрге қара жұмысшылар мен
инженер жұмыстарын көбiнесе өзге ... ... ... осы ... ... Бұл ... ... да өндiрiстi жүргiзуге, белгiлi бiр
жолға алып ұйымдастыру iсiн атқаруға болатын едi. Бiрақ, патша ... ... ал ... ... ... ... табиғи шикізаттарды
қолдану құқығын бердi.
Қазақтар тек материалдық ... ... ... ... қойылмаған
немесе төменгi квалификациялық жұмыстарға қолданған жерлердi пайдалануға
құқығы болды. Мысалы, Омбы ... ... ... қазақтар, темiр жол
торабының жақындығын пайдаланып, күн көрiсiн сауданы кісіп ету ... ... ... ... тастаған еді. Мысалға Омбы уезiнде
шеберлiк жоғарғы қарқынмен дами бастады, ағаш ... ... ... арту мен ... түрiнде болды. Қазақтар Ертiс пен Омбы
аралығында жұмыс атқарды. ... ... әк ... айналысты. Әрине, бұл
жерде қоныстандыру, өлке саясатына әсер еттi, ... өмiрi ... бұл ... 2,1 млн. ... жердi – қазақтардан алып қоюы ... ... ... итермеледі.. Уездегi 100 қазақ шаруаларының ... ... ... онда ... уезiндегiдей, Омбы уезiндегi
шеберлiктен бiршама кейiн, тек ... ... бiрi ... ... ... ... ... ауданды күнделiктi базар алды. Бұл жерде
бәрi сатылды наннан бастап, ағаш, көкөнiстер, жүн және жiбек ... ... ... бұл ... ... сататын, онда, қытай фарфорын,
қытай ... ... ... едi, ... олар түйе және ... ... мен ағаштар алып келетiн, ал мұндағы ... ... ... май, терi, жүн алып ... .[39] Облыстағы мал өсiруде Омбы
уезiндегi ... ... ... айналыса бастады, себебi қоныстанушылар
малдың осы ... көп ... ... егiс ... ... ... де, ал
сонымен бiрге жылқы малын ... ... ... да қала ... едi.
Зерттеушi Г.П. Потанин қазақ шаруашылығының өмiрiне былай мiнездеме ... шөп ... аңыз бар, ... өте ... олар оны «битеге» деп
атайды, ал орысша аты «кипец». Құдай жердi халыққа ... ... ... ... ... ... битеге - олар малшылар,
орыстар орманға - олар ... Тiптi ... бiздi ... ... ... да олар бiздi армяктарман жабдықтайды, бiз ... ... ... 1893 ... жылқы-3426 бас, iрi қара-2097, қой-98, ешкi-85
бас. Болып саналды. Қазақтар Омбыға нан үшін келдi, сонымен қатар ... көп ... алып ... Қала Сiбiрдегi ең арзан жер болып саналды ХIХ
ғасырдың алпысыншы жылдарының ортасында бүкіл Сiбiр тауары келуі 3,5 ... ... ... , ал шығуы -2,5 млн. құрады.
Кесте 1. Қазақ даласынан кеден арқылы Батыс Сiбiрдiң iшкi губернияларына
мал ... ... түрi |1850 жыл |1851 жыл |1852 жыл |1853 жыл |1854 жыл ... басы |2081 |1816 |2861 |2327 |2082 ... ... |21075 |20442 |31311 |24672 |20851 ... қара басы |7990 |11353 |26483 |26970 |23927 ... ... |81452 |103660 |152740 |206874 |233923 ... мен ешкi басы |409742 |367532 |357704 |459090 |268587 ... ... |566906 |360582 |358633 |557220 |271574 ... В.П. ХIХ ... ... жартысы Батыс Сiбiрде ... ... мен ... ... 1997, ... ... талдау және диаграммалық орналасуы жасайтын болсақ бес ... ... ... ... саны ... ал бағасы
тербелмелi күйде қалды. Iрi қара мал соңғы ұш ... ... ... бұл ... оның ... ... ... 1854 жылға қарамастан үнемi
өсiп отырды. Ұсақ малдар төмендеп отрығандығы ... ... үш ... ... ... ... Қытай және Орта Азиямен
негiзгi айналымдағы сауда бөлiгi Қазақстанға өттi ... ... ... - Орта Азияға, ал қалғаны Қытайға. 1862 жылы ... ... ... 9,9 %, ... ... 9,7% ... түстi. Омбы қаласына
жақындық Омбы уезiндегi қазақтарға өз ... тез әрi ... ... болды.
Географиялық Батыс Сiбiр мұнадай үлгiмен мамандандырылды: солтүстiк
бөлiгi-қолөнермен, орталығы-егiншiлiкпен, оңтүстiгi-мал өсiрумен ... жүк ... ... себеп болды. Оңтүстiктен тұз бен мал тауары,
солтүстiктен орман ағаштары, балық әкелдi, орталықтан нан жылжып ... ... бұл ... ... ... да, сауда өндірісі тез ... ... ... ... ... жергiлiктi өнеркәсiптердегі:
терi-терi өнiмдерi, сабын, балауыз, метал өнiмдерi өсті.. Қазақ даласын
жаулап алуы Батыс ... ... ... ... ... ... базарда шай, қағаз, қағаз өнiмдерiн сату жоғарылады.
ХХ ғасырдың басында Солтүстiк ... мен ... ... ... бiр ... бағынушы едi. Қазақтардың iшiнен қарызға
процентiмен ақша алып, отырды. ХХ ғасырда мануфактуралы ... ... ... ... ... - iрi ... қоймалары Омбыда 1904 жылы пайда болды.
Есеп кiтабын қолданып сатып алушылар ... ... ... және басқа қала өлкелерiмен сауда жасауы әсіресе сатып алушылар ... ... ... келіп отырды. Зерттеулерде ... өсуi ... - 4,6 рет, Омбы ... - 3,1 рет, ... - 4,1 рет құраған.
Осындай үлгiмен, Мәскеу сауда қатарлары дала базарына негiзделдi.
Жәрмеңке саудасының ролiнiң маңыздылығын айтып кету ... ... ... ... Ақмола облысында 6 iрi жәрмеңкелер жұмыс iстедi. Оның бiрi
- Введендiк, Омбы қаласында өттi. Жұмыс ... ... 15-30 ... ... ... ... - желтоқсанның басында. Омбы жәрмеңкесi
сауда айналымында төртiншi орынды басты. Бiрақ ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... себебін көлiк коммуникациясымен жол салуымен түсiндiрiлдi.
1891 жылдың ... ... ... Николай II, Дала өлкесiнiң
орталығы Омбы ... ... ... ... ... өмiрi және ... мақсатымен келдi. Келу құрметiне салтанатты қабылдау ұйымдастырды,
ал сонымен ... ... ... тұрмысының ерекшелiктерiн жеткiзетiн,
шеберлiк, салт-дәстүрлер, ат жарысы бәйге, көрсетiлдi, Ұйымдастырушылар -
Нұрмағамбет ... ... ... Мейрам Жанайдаров-Атбасар уезiнiң
сұлтаны, Тастанбек Шонаев-Омбы уезiнiң көпесi, Шыңғыз Нұралиханов Бөкей
ордасынан. «Ақ ... ... Мұса ... ... ... -
Павлодар мен Семей уездерiнiң сұлтандары патшаға , қазақ көркем өнерiнiң
үлгiсi ... ... ... ... ... жыл қала ... ең ... оқиға Батыс-Сiбiрдiң ауыл
шаруашылығы, орман және ... ... ... 1909 жылы ақпанында
Омбы басқармасының бөлiмiнде Мәскеу ауыл шаруашылығы қоғамы Омбы ... ... ... ... ... ... ... ашылуы 15
маусымда 1911 жылы өттi. 16 ... ... ... жердi игеру, мал
шаруашылығы, қоныстандыру және басқалар енгізілді. Көрме аяқталғаннан
кейiн, ... ... ... ... кеңселер толып кеттi. Бiрiншi
дүние жүзiлiк соғыс кезiнде оларды барак ретiнде әскери тұтқындар үшін, ... ... ... үшін ... ... ... ... облысының
қазақтарының өмiрiне белгiлi әсер еттi. Тыл жұмысының ... ... ... даласына оралды. Олар өздерiмен бiрге қару - жарақ әкелдi.
Бұған куә жергiлiктi Уақытша басқару Орталығына түскен ... ... ... уезд комиссары 8 маусым 1914 жылы Павлодардан Омбыға
Дала генерал-губернаторлығының комиссарын қайта қайтқан «Николай» ... ... ... ... мен ... 52 ... 200 ... оқ
дәрәсі болғандығы айтылады.. Дүние жүзiлiк соғыс жылдары Омбыда Батыс-Сiбiр
қалалар одағы құрылған едi, оның ... ... ... ... ... ... кiрдi ... жылғы халық санағы, қаланың дамуына үлкен мән бердi. Iшкi iстер
министрi ... ... ... ... ... ... картасына, губерниялар және облыстарға жеткiзiлуiне оның үстiне әрбiр
уезде, болыстықтың шекарасында және басқа да ұсақ ... ... ... ... ... аса мән ... ... ғасырдың соңында Омбы қаласында 20084 ер ... 17292 ... -37084 адам ... ... ... ... санақ бойынша 505
қазақтар яғни 1,4% құрады.
Омбы қаласындағы тіл білімі бойынша бөлу. адам санымен
|Қырғыз-қай|татар ... ... ... ... ... |
|сақ | | | | | | ... ... ... |Ерлер-4 |Ерлер-7 |Ерлер-6 |Ерлер-21 ... ... | | | | | ... ... ... ... Омбы қаласының тұрғындарының ана
тілі мен ұлтын ... ... ... ... ... ... ... адам, одан кейін қазақтар -505 адам, башкир мен чуваш 42-41 ... ... ... ... ... бөлінуі.
| Қырғыз -кайсактар |
| ... ... ... |
|Әкімшілік, қоғамдық жұмыста |5 адам | ... ... ... |1 адам | ... және ... ... |1 адам |5 адам |
| ... және ... ... |4 | | |6 ... ... мен ... |7 |- |- |- ... | | | | ... ... айналысатындар |7 |- |5 |10 ... ... |53 |- |40 |60 ... өнiмiн өңдеушiлер |1 |- |3 |1 ... ... |2 |- |1 |- ... ... ... ... ... |1 |- |- |- ... ... |2 |4 |1 |1 ... |22 |- |7 |10 ... телеграф, сымтетiк |1 |- |1 |- ... ... ... |3 |- |- |2 ... сатумен |3 |- |8 |9 ... ауыл ... ... |17 |- |1 |4 ... мен киiм ... |3 |- |3 |4 ... мен жұн |3 |- |- |5 ... ... |2 |- |4 |3 ... ... ... |3 |1 |1 |- ... ... ... ... көрсетiлгендей, негiзiнде,
қазақ халқы мал шаруашылығымен айналысқан және саудамен. Берiлген жазбалар
1897 жылғы Омбы ... ... ... ... көп ... татарлар
құрады. Қалалық қазақтар қойылған шарттарға тез үйренiп кеттi. ... мал ... ауыл ... өнiмдерi, жалдану арқылы жұмыс жасау,
олар басты iстерi болып табылды. Айта ... ... ... ... iстерде, ал сонымен бiрге оқуда қазақ әйелдерi де қызмет
атқарды. ... ... ... мен ... мал ... мал сату.
Айналысты. Қалада тұратын 505 қазақтың-24-тi әкiмшiлiк, ... ... ... ... 3 ... көруге болады, Омбы қаласында тұратын 505
қазақтың, 501-сi ... дiнiн ... ... ... ... қатыстырғанда шамамен 17,6% құрады. Омбы қаласының бүкіл
тұрғындарының 1,4% ... ... ... Омбы ... ... тұрғындармен салыстырғанда 3,6% құрады, Ақмола облысындағы,
жазбалардың көрсетуiнше, ... ... ... 66% мұсылман дiнiн
ұстанды. Мысалға, Омбы уезiнде 1890 жылға дейiн шаруа шаруашылығы ... ... ... ... - 65889 адам, көшпендiлер - ... - 20586. Бұл ... ... және ... ... ... мәліметтер Орталық Ресейден қонысаударушылар келегенге
дейін. қазақ халқының қала маңындағы көптеп келгендіні айтады.
Омбы қаласы ХIХ ... ... ... ХХ ... ... ... ... халқының экономикалық өмiрiнде үлкен рол ойнады.
Бiрiншiден, бұл мал өнiмiн сату үшiн ең ... ... ... ... ... шығатын базардың бiрiншi тармағы болатын, үшiншiден ... ... ... ... олар ендi қолөнермен айналыса
бастады, төртiншiден, қала қазақ халқына ... ... ... ... етті.. Өзiнiң негiзгi мемлекеттiк мiндетiн - Қазақстанды шикiзат
көзi ретiнде пайдалануды, бұл қала жақсы орындады, сол үшiн де, ... ... өте аз ... ал бұрынан барлары тек өндіруші ретінде ғана
қызмет көрсеттi. Сiбiр темiр ... ... қала ... одан сайын
нығайтты, өйткенi Омбы үлкен оның станцияларының ... ... ал ... ... өсуіне және бiр уақытта Орталық Ресейден қазақ
жерлерiне ... ... келе ... әсер ... ғасырдың тоқсаныншы жылдарының екiншi жартысында Омбы қаласының
өмiрi жаңа даму кезеңiне ... ол жаңа ... ... ... Ұлы Сiбiр жолының құрылысы 1891 жылдың мамырында басталды. 1894
жылы 25 тамызда Омбы станциясына Ертiстiң сол жақ ... ... ... Бұл ... байланысты үлкен жұмыс жүргiзiлдi. 1867 жылы ... ... ... ... ... ... құрылды, бұл дала
өлкесiн игеруде Омбы ... ... ... ... ... ... ... сол сияқты функциясы бар, төрт әскери округ ... ... ... ... ... ... мiндетi территорияны
екi кезеңге бөлу:
1. 1885-1886 жылдар-Петропавлдан Ақмолаға дейiн, ... мен ... ... ... ... дейiн, Верный қаласымен Балқаш көлiне
және Семейден Өскемен арқылы және Көкпектi Зайсан ... ... ... бойынша, 1885 жылы Омбы әскери округiнде 40-
шаршы метр картасы жасалынды, Ақмола мен ... ... ... шаруа iстерiн игеру жолында қолданылды. Қоныстандыру басқармасы
бұл картаны қазақ жерлерiн бөлу үшiн ... ... ... ... ... даласының очеркi оңтүстiкке ... ... ... дейiн», деген еңбегi жарық көрдi, ол Ақмола облысына ... ... ... ... Ол ... ... шекараның темiр жол
құрылысына қатысты былай деп жазды: ... ... ... бiр ... үлкен шығын алып келедi, бiрақ, бәрiбiр, құмның әдемi тұрғынына.
Орталық Ресейден әкелiнетiн тауарлар жеткiзу ... ... ... ... ... ... жол соғудың аса қажеттiлiгi көрiндi. ХIХ ғасырдың
ортасында 20 жыл iшiнде 22 мың ... ... ... жол ... Сiбiр арқылы өтетiн жолдың жасалудың да қажеттiлiгi маңызды болды.
Тiптi Сiбiр-Аляск ... үшiн ... ... ... алып ... ... ... Америкалық бөлушiлер бұл қоғамның ұйымдастырушылары, Ресей
басшыларынан барлық табиғи байлықтарды өз қолдарына берудi сұрады, болашақ
трассаның екi жағынан да 50 ... ... ... ... ... ... ... Алыс Шығыспен әскери байланысты нығайту,
экономикалық-арзан нан сататын базар ашу, мал ... ... ... ... бағасы жолдың арзандауымен түсетiн едi, саяси-ұлттық
өлкелерде орыс самодержавиясының жағдайын тағы да ... ... ... толық аяқтауды көздеді.
Құрылыс металлургиялық өнеркәсiптiң дамуы үшiн аса қажет ... ... 13 ... ... Оның бағасы миллиард рубльге бағаланды. Оралдан
Тынық мұхитқа дейiн рельстi жолдар ... ... 6500 ... Омбы ... ... ... Ертiс арқылы темiр жол көпiрi соғылды.
«25 тамыз 1894 жылы Омбы ... ... ... ... ... көрiкке енген, жол хабарынан бiрiншi поезд Омбыға
министрмен келу ... онда ... сөз ... ол Омбыдан жолаушылар мен
жүк тасуға поезд дайын деп хабарлады»,-деп ... сол ... ... ... ... ... ... қазақ қауымында темiр жолға
деген қызығушылық туғызды. Мерекелiк ... ... ... деп ... «Қазақтар поездың пайда болуын ... ... ... ... қасымен атпен шабады, қуып жеткiсi келедi». 1895 жылы
көктемнен бастап тiптi ... ... келе ... Оған сiбiр ... ... ... ... табын жылқы мен iрi қара малдарды ... ... ... әртүрлi заттарын сатуға асықты, қоныстанушылар
үшiн, Сiбiрден келгендер үшiн, сонымен қатар қазақтар үшiн. ... ... 1910 ... ... ... далалы аудандарында, Семей, Жетiсу
облыстарында 560 мың бас мал ... ... ... Қорған темiр
жол арқылы Еуропалық Ресейге,дан әрі Қиыр Шығысқа ... ... ... Сiбiр ... жолының құрылуы үлкен әсер
етті. Темiр жол Сiбiр экономикасының әлсiздiгiн жойып, Орталық Ресей ... ... ... байланысын ашты.
20 жыл iшiнде қала халқының. шамамен ол 3 есе ... ... ... ... әртүрлi қолөнердiң, оқу орындарының дамуына әсер еттi. Бұл
тiкелей қаланың әкiмшiлiк статусынан жоғарылатты. Әкiмшiлiк ... ... ... белгiлi әсер еттi, Батыс Сiбiр түгелдей халық толды.
Сiбiр майын ... ... ... Дат ... пайда болады
«Сiбiр компаниясы». Майдан жылдың айналымы 8-10 млн.рубльдi ... ... май ... даму процессiне қатысты. Омбы қаласының
нұсқауымен бұл ... 1914 ... май ... 1915 ... 1917 жылы-60.
1918 жылы-80, 1919 жылы-86.
Сiбiр темiр жолымен Солтүстiк ... ... ... мен ... жөнелттi. Жолдағы жүкайналым 1900 жылдан 1913
жылдарда ... 3.5 ... өстi, ... ... орынды Ақмола облысы алды,
жетi темiр жол станциясы ... ... ... ... Есiк көл, ... Мариновка, Омбы. Омбының станциясы қаладан 3.5
шаршыда орналасты. Бұл ... ... Сiбiр ... ... ... ... орын иеленді. Қалада америкалық халықаралық бөлiмдерi
машина компаниясы құрылды, Мемлекеттiк, Сiбiрлiк, Орыс-азиялық ... ... ... ... ... тез қарқынмен өстi. Омбыда
өнеркәсiп өнiмi 1894 ... 1913 ... 20 ... өстi. ... ... ... Серебряковты айтуға болады (178 жұмысшы),
Рандруппа ауылшаруашылық көлiк ... (200 ... ... ... ... бу ... ... айтумызға болады. ХХ ғасырдың басында темiр жол
ұсталарында 2000 жұмысшы болды. ... жол ... ... мен ... тез әсер ... жылы ... Омбыда 37.5 мың тұрғын болса, ал 1905 жылы-75 ... ... мың 680 ... ... ... ... да ... көреміз.
Омбының байланысты материалдардан нан жүктерiнiң Сiбiр станциялар мен
жыдар бойынша жеткiзуi және орналастыруын ... ... ... 1897 ... пұт нан, 1898 ... пұт нан, 1899 ... пұт нан, ... пұт нан Омбы станциясы арқылы жiберiлген.
Темiр жол май әкелудi 1898 жылдан 1901 жылға дейiн 9,7 мыңнан 344,5
мың ... ... ... 255,3 ... ... жоғарылады.. Өнiмнiң көп
бөлiгi қазақтардан сатып алынды.
Темiр жол ... ... ... жол салуға қарсы құқықтық
компаниялар құрылды. Оның салынуына үлкен шығынға түсiрдi, қоныстанушылар
қозғалысының өсуi, ... ... ... ... ... ... күштерi
көбеюі , ақсүйектер мен жериеленушiлер ... ... ... ... Сiбiр мен ... ... бiрiктiру зиян, саудаға Сiбiрге
арзан нанының шығуы жергiлiктi помещиктерге ауыр соққы болды.
Қорыта келе ... ... ... жол ... тек қана ... ... ғана жақсартып қоймай, ол Ресей мемлекетінің көптеген
салаларына әсер етіп басқа да өркениетті елдермен қарым-қатынас ... ... IIІ. ... ... ... ... ... қаласы ХІХғ. ІІ-ші жартысында Сібір өлкесінің ... бірі ... ... Өз ... ... ... бұл ... балаларына арналған мектептер болды.
Омбыда бірінші оқу орны 1789 ж құрылып 1870 ж. ... өмір ... ... еді. Бұл ... құру Омбы ... құрушы Сібір корпусының
командирі генерал- поручик Шпингер И.И. ойы ... ... ... ... болу үшін ... аудармашылар дайындау қажет
болатын. Бірақ мектеп ол қайтыс болғаннан ... ... ... Бұл ... ... ... ... қазақтармен, Орта жүз және азия
елдерімен байланыс орнату үшін дайындады. Мұнда орыс ... ... ... ... араб, парсы тілдерін оқытатын болды. Кейінірек
манчгжур және қалмақ тілдерімен толықтырылды.
ХІХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... ... алды. 1828 жылы Азия мектебі Сібір кадет корпусына
берілді. 1837 жылы ... ... ... 3 ... ... ... аудармашылары, татар тілінің аудармашылары болып бөлінді. Оқу
курсы 8 жыл, 10 нан 12 ... ... ... ... .[42]
Сібірдегі ең бір ескі оқу орны 1813ж. негізі қаланған ... ... ... Бұл элитарлық оқу орны мұнда 1847-1853 ж. ... ... Ш. ... ... ғылыми білім алды.
Оқу пәндеріне (провиславие) үшін құдай заңдары, ... ... ... және орыс, татар, француз, неміс ... ... ... негіздері, далалық фортификация (әскери- инженерлік
құрылыс), алғашқы тактика, әскери сот ісін жүргізу, маңызды істерді ... ... ... салу ... ... ... басқа кадет корпусы
гимнастика, суда жүзу, би, ән айту, атпен жүру, фехтованияларды үйретті.
1853 жылы ... ... ... ... ... ... қазақ әскеріне
қызметке жіберіледі. Көп ұзамай Батыс Сібір ... ... ... ... ... 1854 жылы ... оған ... болып
тағайындалды. Жаңа қызмет оны Сібірдің шенеуліктік ... ... ... ... ... астанадан, Орталық Ресей мен оның шет
аймақтары - Финляндиядан, Поляк патшалығынан, Қырымнан, Кавказдан ... ... ... жағдайын жақсарту үшін келген немесе қайсы ... ... істі ... ... адамдар бар еді. Болашақ ағартушы
өзінің ... ... ... ... ... ... ... алыстай берді және патшаның отаршылдық аппараты
тудырған зұлымдыққа қарсы аянбай ... үшін ... ... ... ұшырап отырды. Үкімет орындарының ... ... ... ... оған ... ... үміт арманы жақын
болатын. Өзінің достары - Ф.М. Достоевскийге, А.Н. ... ... К.К. ... ... орындарының озбырлығы жайлы ... ... 1855 жылы ... ... ... Іле ... ... қатысады. Бұл сапар қарапайым халықтың өмірін танып білудің басы
болды.Олардың тарихи аңыз әңгімелері мен ... ... ... ... ... ... ... білімдарлығы мен қабілетіне тәнті болған
Гасфорттың өзі қайтып келегенен кейін Шоқанға аса мақтаулы мінездеме беріп,
наградаға ... ... ... былай деп жазды: «...корнет
Уәлиханов сұлтан қызмет ... екі ... ғана ... да, қырғыз-қазақ
тіліне мейлінше жетік болуының және жергілікті қырғыздардың әдет-ғұрыптарын
терең ... ... ... ... шыққан сапарымда қасыма ере жүріп,
үлкен пайда келтірді...мен Уәлихановты марқабатты сыйлықпен марапаттау
қажет деп ... оның ... ... ... қырғыздар ерекеше
құрметтейді». .[43]
1856 жылың көктемінде болашақтағы Шығыс зерттеушісінің ... ... ... ... оқиға болды- ол аса көрнекті ғалым, белгілі географ П.П
Семенов-Тян-Шанскиймен танысты. Ш. Уәлихановтың П.П Семенов- Тян-Шанскиймен
танысып, араласуы оның өмірінде ... орын ... ... өзі оның бүкіл
ғылыми қызметіне едәуір дәрежеде бағдар беріп, жол сілтеді. Сол жылы ... екі ... ... - ... Орталық Тянь–Шань арқылы
Алакөлден- Ыстықкөлге дейінгі; екіншісі дипломатиялық тапсырма бойынша
Құлжаға сапар. ... ... ... ол ... ... материалдарын өңдеумен айналысты, сондай-ақ ертедегі қазақтар
тарихынан қызықты, бұрын беймәлім болып келеген ... ... ... Омбы ... ... ... ... Шоқан Шыңғысұлы атымен Омбы қаласындағы көше,
бұрынғы кадет корпусында Шоқанның мемориалдық тақтайшасы ... ... ... ... ... ... жылы 1- қаңтарда Омбы қаласында 20-оқу орны орнатылды. ... ... ... және 414 қыз балалар білім алды. Мұның бәрі орта оқу орны ... ие ... ... ... Омбы ... гимназия, прогимназия,
пансиондар семинария, арнаулы мектеп тағы да ... ... ... басында Батыс Сібірдегі алғашқы арнаулы оқу орындарының
бірі Омбыдағы ... ... еді. Ол 1872 жылы 1 ... кеңестер шешімімен ашылған. Оқу орындағы ... ... ... ... кеңестің хаттамасында барлығы Омбы
Архивтерінде сақталады. Мәселен, 1877 жылы кеңестің хаттамасында ... ... ... ... 1887 жылы ... департаментінің
губернаторға берген есебінде «записка о ... и ... ... ... ... бізді қызықтарған мәліметтер кездеседі.
1881-1887 жылдары полиция департаменті гимназияда тәрбиеленуші 457 ер
балалар мен ... ... ... ... ... ... .[44] балаларды қарағаны ... Олар 1900 жылы 1 ... тек 77 ... ... ұлты мен діни ... ... оларды
1889 жылы- орыстар-77, немесе 96,1 %, қазақтар-3 ... 3,9%, 1890 ... 76 ... 98,7%, қазақтар-1 немесе 1,2% /217/ екендігін ... да ... ... ... ... 1900 семинария есебінде
«Бұратана (киргиз) халқына келетін болсақ үш ... алып ... ... екендігі, 1-ші жартысында 2-еуі семинария курсын бітірді, ... ... ... класында қалдырылды. Ал 1 және 2 класста бір ... ... ... жоқ ... ... Берілген жеңілдіктерге
қарамастан 1900-1909 ж. олардың ешқайсысының білім алмағандығы ... ... аз ... ... және Семей облыстарындағы,
көшпелі қазақтарда мектептердің жоқтығы кейінгі ... ... ... жергілікті дирекцияның назарын аударып, ауылды жерлерде мектеп ашу
ісін қарастырды.
Семинария курсын бітіргендер ... ... ... және басқа да
мекемелерде көбіне аудармашылық кәсіпті қалап, мектепте сабақ ... емес еді. ... ... ... ... ... ... қалап өскен
халық. .[45]
ХХ ғасырда семинарияда оқитын қазақтар саны өте аз ... ... ... ... ... олар ... халқына ағарту ісінің қажеттігін
түсініп, 1904 ... ... ... ... ... ... тілінің
мамандарын шақыру туралы шешім қабылдады./219/ Сонымен қатар мұнда «Омская
учительская семинария, будучи единственной, на всю ... ... ... ... ... обслуживала огромный район, приготовляя уяителей
для народных, селшьских, городских и ... ... Но в ... ... ... ... и роль семинарии должна прийти в
соответствие с ними. Семипалатинская ... ... ... для киргизских школ этой области. Между тем ... ... ... ... ... для ... Министерством народного
просвешения открываются многочисленные школы-без контигента учителей-
киргиз. Мы ... ... о ... ... ... ... населения, по примеру, Ташкентской и ... әрі ... ... ... ... ... семинариясына жылына қазақтардан 10-15 ... ... ... ... ... ... орыс-қазақ пансионынан 2-і класты
қазақ училищесінен алуға болады.
2.Қазақ ... ... ... 600 сом ... ... жұмыс істеуге
шақыру және қазақ тілін оқытуға қосымша сағат берілу керек деп, қазақ ... ... ... ... еместігін айтты.
Бұл өтінішті дала генерал- губернаторлығына жіберді.Сөйтіп ХХ ғасырдың
бас кезінде оқушы қазақ семинарист саны көбейді. Бұл ... біз ... мен ... мынандай мәліметтер алдық.
№12 7 май 1914 жылы ... 1-3 кл. ... ... ... ж. оқу ... көрсеткіші мене емтиханға жіберілуге көрсетілген
көрсеткіш мынандай «дайындық ... ... 4-кл. М. ... кл.-3. ... Тұрғанбек, Сейфуллин, Сәдуақасов ... ... ... ... ... бір ... Нұрмақов Нығмет Семей облысы, ... ... ... ... 19 жаста оның бағалары «тәртібі-5»,
педагогика-3, орыс тілі-3, ... ... ... ... таза ... сызу-3, гимнастика-5, қол еңбегі-2, ән айту-
3.[46]
Сәкен Сәдуақасов Сейфуллин ... , ол ... ... ардақты
азаматы ұлы, степендиат ,20 жаста, қабілеті төменнен жоғары, ықыласы ... ... ... .[47]
Осы сынды мінездемелер семинарға қатысушылардың ... ... ... ... Ахмет- №1 қазақ ауылының баласы Ақмола
облысының, Атбасар уезінің, ... ... ... 21-де, ... ... мықты, бірақ өзі баяу. Мешінбаев Сейіл- ... ... ... №5 ... ... ұлы, жасы 23-те, ... және ... қол еңбегі сабағын жүргізе алады. Нұрұмов Қорған-№2
қазақ ауылының, Ақмола облысының, Атбасар уезінің ... ... ... жасы 20-да, ... ... ... ... тәрбиелі»
.[48] 1914 жылы жоғарыда аталған үш қазақ мұғалім атағына ие болды.Одан әрә
осы сынды мәліметтерді мысалға ... ... ... ... ... нәтиже көрсеткен Сәкен Сейфуллиин «тоқсандығында
үш қанағаттанарлықсыз бағалары бболған, сурет пен сызудан, таза жазу мен
әннен, яғни ... ... ... қорытындыға келіп тоқталамыз. Дәл
осындай нәтижелер Нығмет Нұрмақовқа да тиеселі еді. Ол да ән және ... ... ... деген бағамен бағаланғандығын атап өту
керек. Ал бұлардан бір жыл кейін оқыған Мағжан Жұмабаевтың жақсы оқығындығы
жайында баяндалған.
1916 жылдағы протоколдарда ... ... ... ... ... едәуір өскендігі жайында жазылған. Мұнда да ... ... ... 7- ... ... ... ... түсу үшін өкініш білдірушілер: 1.Альмұхамедов Нұрмахамет;
2.Жүніспеков Сүтжан; 3. ... ... ... ... ... 6. ... Исмаил. .[49]
Қазақ жастары жыл сайын бөлінетін степендияға оқитын еді. ... ... үшін бұл ... ... болатын, сол себептен олар мемлекет
тарапынан қолдау жасауларына өтініш ... еді, ... бұл ... ... қабыл болмады. 1882 жылы Н.Г Казнаковтың өтініші бойынша
Батыс Сібірдегі Омбы техникалық ... ... еді. ... ... бойынша бұл училище төменгі техникалық мамандар
дайындау үшін құрылған болатын, ... ... ... ... темір
жолын соғуға кірісуге кадр мамандарды қажет етті. Оларға ... ... ... да 3-класстық білімі бар гимназия және Сібір кадет
корпусының түлектері экзаменнен өте алмады.Бітірушілердің 14 % ... 3% дін ... 59% қала ... 24% ... болатын.
Жалпы білім пәндерінен басқа оқушыларға практикалық сабақтарды да
оқытты: ағаш шеберлері, теміршілер және ... ... ... ... ... біз ... Иляьс,
Тарабаев Иманбай, Нұрмұхамедов Әлихан, Сердалин Мәмбет-Әлі және ... да ... ... ... ... ... ең үздік оқушылардың бірі болғандықтан Санкт-Петербургке ... ... ... оны ол жақсы бітіріп шығады. Еліне қайтып
оралғаннан кейін ол рмбыдағы орман шаруашылық ... ... ... ... магистралінің ашылуымен жаңа оқу орындары ашылып
көптеген ауыл ... ... ... ... ... Сібірде
медицинамен қамтамасыз ету өте мардымсыз болатын. ... ... 196065 ... 1885 жылы ... 44 ... 91 ... және 65
окушерлер болатын. Яғни 1 врач 27,183 адамға келетін. Ауылдық ... үшін 1878 жылы ... ... ... ... ... оқытылатын қиын пәндердің болуына қарамастан мұнда қазақ
жастары көбірек келе бастады. Мысалы 1883 жылы 2-ші ... ... ... ... өту ... ... 1. Досымбеков Баймұрат,
хирургиядан- 5, медсанургидан- 5, фармакология- 5. 2Досымбеков Садық орташа
балы хирургия- 4,9, ... 4,5, ... ... ... ... Құжаттар арасынан қазақ балаларының оқудағы
жетістіктерін көруге болады. «1886 жылы 2-кластың ... ... ... ... ... еді. Осы ... толық ақпараттарды Қазақстан
тарихындағы ең алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі Арын ... ... ... ... оқу ... ... ... бағалары: «2», «2», «4», «4». Ол Павлодарда жұмыс ... ... ... ... Арын 1916 жылы ... .Ол әкесінің жолын қуған,
хирург, ... ... ... кейінірек медмцина ректорының
көмекшісі болып қызмет атқарды.
Осы фельдшерлік мектепке қазақ тәрбиеленушісі, оқытушылар да ... ... ... ... ... интернаты» Семей және Ақмола
облыстарында ашыла бастады. Бұл мектептерде бар жоғы 12-10 ... ... ... ... бұл мектептер ауыл- шруашылық мектептері болып қайта
құрылды. ХХ ... ... ... орта ауыл ... және коммерциялық
училишелер құрылды, Бұл кезеңге де Орынбор, ... Омбы ... ... ... пансиондарды да жатқызуымызға болады.
Педагогикалық кеңестің 1914 жылдың ... ... ... ... Омбы орта ... училишесі жөнінде: «Ақмола
облысының степендиясына ... ... ... ... ... ... ... ұсынды- 3-сынып оқушысы Нагибина және ... ... ал ... қатар Ақмола губернаторы ... ... мен ... ... ... ... степендиядан алып
тастауды ұсынды.
Ауыл-шаруашылық училишелерінде ... ... ... ... ... ... статистикалық әртүрлі коммисиялар
ведомстваларында жұмыс атқарды. Оларға арнайы куәліктер беріліп, онда былай
деп жазылды: «Айбасов ... ... ... ... қоныстандыру
басқармасына 1-қыркүйекке дейін командировкаға жіберілсін. ... Омбы ... ... ... ... және ... ... М.Д. Глебовқа көмекші ретінде жіберіледі.
Кемеңгеров, Қазыбековке статистикалық бөлім қызметінде қалуға рұқсат, 17
май 1917 жыл. ... ... мен ... ... ... ... қазақ
жастарының үлке.н дәрежеде білім алғанын, кейінірек олардан ... ... ... ... ... айналғандығы айтылады. Солардың бір-
екеуін айтатын ... ... ... өзінің өмірінің тең жартысын Омбы
қаласында өткізіп Кеңес өкіметінің идеяларын жақтаушылардың бірі ... ... Омбы ... ... ... Алаш қозғалысының белсенді
қатысушыларының бірі.
1916 жылы ... 11 орта ... ... беретін оқу орны 2946 оқушы оның
ішінде 3-і ерлер гимназиясы, 5 –і қыз- балалар гимназиясы, 3-і жеке ... 6-ы ... оқу ... 1646 ... ... училище кадет
корпусы, ауыл-шаруашылық мектебі, оқытушылар ... 14- ... ,1267 ... ... жол ... және механикалық училищесі
және фельдшерлік мектеп т.б.) бес жоғарғы және Еврей училишесі, мектеп пен
медреселер, ... ... ... ... 1912 ... ... білім
беру шығыны 128438 сом немесе 18,1 %,
Омбы қаласы дала өлкесінің ағартушылық орталығы ... ... ... мен ... маңызды әсер еткендігін атап
өтуіміз керек. Сонау Шоқан ... ... ... ... ... ... Кошке Кемеңгеров, Мұхан Айтпенов, Сәкен Сейфуллин, Асылбек және
Мұсылманбек ... ... ... ... Итпаев және тағы ... ... ... ... оқу орындары қазақ интелегенциясының
рухани баюына ұлт-азаттық ауыр кезеңдерде революциялық күрес тұсында қазақ
лидерлерінің шығуына әсер етті.
Тарау ІУ. Омбы ХIХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... орталығы.
Зерттеу барысындағы Батыс Сібір интелегенциясының құрамы ... ... ... болды. Олар көптеген маман иелері:
(дәрігерлер, оқытушылар, инженерлер, жоғары әскери ... ... ... актерлар, музыканттар. Батыс Сібірде 1917 жылы
374 жер ... ... ... ... көпшілігі Омбы, Томбы,
Барнаул қалаларында жұмыс істеді. .[50]
Омбы қаласы қазақ даласы мен ... ... ... ... ... ... қазақ зиялы қауымына да өз әсерлерін ... ... ... көп ... Омбы ... тек ... алып
қана қойған жоқ сонымен бірге олар ғылыми жұмыстарын ... ... ... ... ... мазасыздандырды. Әлихан
Бөкейханұлының өмірі мен қызметі Омбы қаласымен тығыз ... ... ... ... яғни 14 жыл ... ... аралығында осы
қалада өмір сүріп, кадет партиясының жетекшісі болды. 1908-1917 ... ... ... ... өмір сүріп, онда ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге
болады.
1.Техникалық училищедегі дәріс алу, жоғарғы оқу орнын бітрген ... ... ... ... ... ... ... Омбы бөліміндегі императорлық Москва ауыл-шаруашылық бөліміндегі
қызметі.
3. Дала өлкесіндегі қазақтар арсындағы қаладағы саяси ... ... ... Омбы ... ... ... ... кетуге
болады. ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... буржуазия мен интелегенцияңың қалыптаса бастауы, жалпыхалықтық
ояну жағдайында ұлттық-мемлекеттік бірлік мәселесі күн тәртібінде қайтадан
қойылды. Мемлекеттік билік қажеттігін ... ... ... ... (мейлі ол
ұлттық буржуазиялық елементтер арқылы немесе ұлт зиялылары арқылы ... ... ... ... ... ... ... кезең екендігі мәлім.
Осы тарихи кезеңдегі ұлттық ... ... ... туралы ұғым-түсінігін,
бағыт-бағдарын Ә.Бөкейхан Ұлттық еркіндік пен дамудың алғышарты ұлттық
мемлекеттің болуы деп ... Ол Г.Н. ... ... ... ... біз ... ... мәселеге байланысты көзқарасына
тоқталып: «Саяси жолдағы бізге жылы ... бір ... ... ... ... ... ... білмеген кісі көш басын алып жүре алмайды.
Олай ... көп ... ... ... бір ... билеймін дегенінде
мағына жоқ. Россия өзге ... ... қаны ... жұртқа автономия беруі
керек дейтін Г.Н» .[51],-деп ... Оның ... ... ол ... ... ... ... болу- өз алдына мемлекет болу». Россия
федерациялық мемлекет болса, Қазақстан оның ... ... ... еңбек. «Федерация мағынасы құрдас мемлекеттер ... ... Һәм ... ... бөлек ынтымағы көп болады.
Әрқайсысы өз тізгінін өзі алып жүреді. Үкімет ... ... мен . Дума ... келісімді жылға сайланған президент болу ... ... ... ... ... ... автономия буржуазиялық
демократиялық республика болатын. Сондай- ақ бұл көп ... ... ... ұлты бір ... бола ... іштегі орысты ала кетеміз бе
деген үміт. Біздің қазақ ұлтының автономиясы енді ... ... ... ... ... жерге байлаулы автономия болмақ. Ішіміздегі орыс
мұны мақұлдайтын ... Көп ... ... ... ... ... даиуына қажет қолайлы фактор болмақ. Мәдени және саяси ... ... ... ... ... екенін айтып, ... ... ... ... ... ... ... мемлекет түзу
болатындығын Ә. Бөкейхан жасырмай ашық білдірді де, ақпан буржуазиялық-
демократиялық революциясынан ... ... ... ... ... ... себебін түсіндіре келіп: «Біз ойладық, ... ... ... ... көшіп кетелік: жіп жалғап, зор мемлекет
күрмегінен құтылып ап, отау ... ... ... ... ... құру Ә. ... және басқа буржуазиялық-демократиялық
бағыттағы интелегенция өкілдерінің түпкі ... ... Олар ... орыс революциясынан кейінгі кезеңде алғашында радикалдық, бағытта
көрінген буржуазиялық конституциялық-демократиялық партиның құрамына еніп,
конституциялық демкратия ... ... ... ... алудан
үміттенді. Бірақ олардың бұл үмітінің ... ... көп ... өзі де ... берді. Кадеттер партиясына үміт артқан тәжірибесіз
ұлттық интелегнция өкілдерінің онымен саяси-идеялық ... ... ... ... ... ... Ә. ... «Мен кадет
партиясынан неге шықтым?» деген ашық хатында ол туралы ... деп ... ... жер адамға меншікті болып берілсе де жөн» дейді. Біздің
қазақ жерді меншікті қылып алса, ... ... ... ... ... ... ... шыға келеді.
Кадет партиясы ұлт автономиясына қарсы. Біз, Алаш ұранды жұрт, жиылып,
ұлт автономиясын тікпек болдық. ... орыс һәм өзге ... ... ... һүкіметтен ақша алса, сатылып кетеді. Рухани іс аяқ асты
болады. Жалование ... ... ... ... ... еріп ... қазақ-қырғыз дін ісін көркейтетін болса, үкімет ісінен бөліп қойған
оң болды.Оны орысша «отделение церкви от ... ... ... ... бұл ... ... ... Осы үшін жол айырылғаны биыл жазда ашыққа
шықты. Мен сонан соң қазаққа Алаш ... ... ... Мен ... ... ... ... айтқан едім. .[52]
Хатта айтылған пікірлердің бәрі дерлік сол күйінде осы жылғы қарашада
жарияланған Алаш партиясы бағдарламасының жобасында келтірді. Жобаның ... атты ... Алаш ... жұмысшылар турасында социал-
демократтардың меньшевик тобының бағдарламасын жақтайды», -деп ... ... ... да ... ... бұрыннан
байланысы бар. Ә. Бөкейханның революциялық өрлеу барысында кейбір мәселелер
бойынша меньшевиктер бағдарламасынмен жақындасуы да ... ... ... ... Бөкейхан үшін кадет партиясынан шығып, ұлттық Алаш
партиясынан шығып, ұлттық Алаш ... құру ... ... ... ... ... саяси қадам еді. Егер 1905-1907 жылдары, одан
кейінгі кезеңде де мұндай мақсаттың іске ... ... ... түзілмеген
болса, Ақпан төңкерісінен кейінгі елдегі ... ... ... туғызды.
Ә. Бөкейханның саяси өмірбаянында 1916-жылдыңдүрбелеңі және майдандағы
қара жұмысқа алынған қазақ жастарына ... ... ... ... алады.
1916-жыл оқиғасына байланысты ғылыми әдебиетте болашақ ... ... ... ... ... ... ролі туралы
пікір қалыптасқан. Бұл тұжырымды мәселеге ... ... ... ... ... ... деп айту қиын. Өйткені зерттеушілер «Қазақ»
газетінде жарияланған екі-үш материал ... ғана сөз ... ... ... газетте ертеерек жарияланған мақалалар мен құжаттар назардан тыс қалып
қойды. Мәселен, әскерге адам беру мәселесін ... 1915 жылы ... №166, 168,177, т.б.), ... ... ... қамтыған пікірсайыс
туғызып, елдің ортақ пікірін біліп, мынадай тұжырымдар жасаған болатын:
«Қазақтан осы ... ... ... ... солдат алудан бұрын метрике
түзеу үшін муфтилікке қарау, лажсыз ... ... жаяу ... болмай,
атты әскер болу, қазақ-орыспен жер-су һәм правода теңгерілу» ... ... Ә. ... мен А. ... ... ... ... дұрыс болғандығын көрсетіп береді. Көтеріліс аяусыз ... ... ... ... ... соң Ә. ... бастаған бір
топ қазақ зиялылары өз еріктерімен майданға аттанып, ... ... ... ... соң, ... ... Батыс майдан штабы
жанындағы земскі және қалалық одақтың бұратына бөлімін ұйымдастырып, ... Ә. ... өз ... ... ... ... ... қажет тұрмыстық жағдай жасау және басқа түрлі көмектер көрсету
еді.Бұратана бөлімі қазақстаннан ... ... ... ... ... сауатын ашу үшін үйірмелер ұйымдастырды.
Олардың арасында осы мезгілде «Еркін дала» ... ... ... ... жігіттер мен қазақ даласын жалғастырушы ... ... қуат ... ... ... ... Осы ... қазақ
зиялыларының майдандағы жұмысшыларға көрсеткен ағартушылық (дәрігерлік және
басқа азаматтық) қызметі ұлттық интеллигенция ... ... ... ... ... жоқтаушысы ғана емес, бүкіл қазақ елінің
саяси қайраткері ретінде осы күрес жолындағы көш бастаушысы да ... ... ... ... бірі , ... тағы бір құрбаны
Жүсіпбек Аймауыт ұлы оған арнау сөзінде: «Қараңғыда қан жылып, ... ... ... ... ... қылған ағамыз асақар беліміз! ... ... ... ... жағып қойған шамшырақ», дегенде, асыра
айтып ... жоқ ... ... аяғы ХХ ... ... ... қоғамдық және өкімет
орындары болашақ Азияның тағдырын қайта қарастыру тұсында еді. Ресейдің
сыртқы ... ... ... ... бола ... ... бүкіл Сібірде
темір жолдың жүруі, Европалық Ресейден қоныстанушылардың санының ... ... ... ... одан ірі ... ... ... бос
жатқан жерін пайдала отырып, патша өкіметі әкімшілік биліктің спецификасын
толығымен ... ... Орал ... ... ... ... Екі ... орнына (Батыс және ... ... ... ... картасында жаңа шекаралар Дала, Түркістан, Иркутск және Приамур
генерал-губернаторлығы қалыптасты. Тобылдан 1939 жылы ... ... ... ... ... ауыстырылды, ал 1882 жылы ол тоқтатылды.
Омбы қаласының саяси статусы тез ... ... Ол Дала ... ... ... барлық бұйрықтар мен шешімдерді
шығарды.
Дала өлкесінің әкімшілік-саяси орталығы ретінде Қазақстанның да саяси-
экономикалық тағдырында ... роль ... ... сол ... ... өтуі ... ... экономикасына әсер етіп, қазақтардың
дәстүрлі шаруашылығын өзгертіп шаруашылықтың жаңа ... ... ... ... ... қазақ даласындағы құрылысы көптеген өзгерістерге
әкелді. Жаңа өтім ... ... ... ... ... жол ... көптеген
мал шаруашылық өнімдерін көп мөлшерде ... ... ... ... ... Сонымен қатар темір жол ... ... ... ... ... ... сенушілердің көбеюіне әкеліп
соқтырды.
Омбы қаласындағы оқу орындарында талантты қазақ жастарының білім алуы
кейінірек қазақ зиялы қауымының ... ... ... ... ... ... Сәйфуллин, Саматов Мұхтар, Айтпенов Мұқан, Майкөтов
Әділбек қалыптасуын қазақстан тарихы өз ... ... ... саяси күресте шыңдалуына Омбы қаласының әсерінің зор ... Бұл ... ... ... карьералары қалыптасып, Омбы
баспасөзінде ... ... ... ... ... ... бірілікте талантты қазақ жас ... ... ... ... Ә.Бөкейханов, М. Дулатов, Ж. Ақбаев, Ережеп Итбаев, Асылбек
және Мұсылманбек Сейітовтер, ... ... және тағы да ... ... ... осы қаладан бастап дала өлкесінің әлеуметтік-
экономикалық және саяси жағдайына маңызды әсер етті.
Сонымен ... Омбы ... 300 ... ... ... ... беріктігін әлсіретті, партия бірте-бірте екі ... ... Оның ... демократиялық солшыл қанатын ... ... ал ... ... ... Айтпенов жетекшілік етті. Бұл екі қанат
бір-бірімен ымырасыз күресіп, ұзақ айтыс тартыстан кейін ... ... ... ... ... ... ... айып тағылып, партияның
түгел басшылығы Төгісовтың қолына көшті. Көлбай жөнінді академик ... «Үш ... ... ... Төгісов еркін ойды жақтаған, патриодтық
рухы бар көзі ашық адам еді» 1917 жылы ... ... ... ... ... болатын.
Қазақ тарихында «Үш жүз» партиясы социалистік бағытта құрылған тұңғыш
саяси партия ретінде орын алады. Ал оның ... ... ... қоғамдық-
саяси қызметін, өмір жолын, публистистикалық шығармашылығын, сондай-ақ ... ... ... ... ... күн тарапынан туындап отырған
қажеттілік.
Тұтас алғанда Омбы қаласы көп уақыт бойы қазақтың дәстүрлі қоғамдық
өмірі мен ... ... ... қалыптасуына өз әсерін тигізді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1. Қасымов Ж, Агубаев И. История Акмолы. Алматы, 1998, 69-бет.
2. ... К. ... и ... ... Республика, 1994.-527с.-
С.28.
3. Миллер Г.Ф. История Сибири. Л.: Академия наук СССР-Т.2,1941-638с,-
С.67.
4. ... ... ... П.П. с. ... наук в ... ... С.17-18.
5. Андреев И.Г. Орталық Орданың қырғыз-қазқтары. Алматы «Ғылым»1998.-
365с.- С 150.
6. Сонда 151-б.
7. ... Ч.Ч. О ... ... Соч. В 5 ... ... 416 ... Потанин Г.Н. Письма Г.Н. Потанина.- Иркутск: Издательлство Иркутского
университета, 1987.-42 с.
9. Завалишин И.И. Указ. соч.-С.52.
10. Лаптев И.П. ... ... ... В.К. ... ... ... Спб., ... С.19.
12. Словцов П. Указ. соч.-С.45.
13. Вагин В.И. Из Екатеринбурга в Омск ... ... // ... 1890-56 ... ... М.М. Западная Сибирь в ... ... ... ... ... ... ... Сибирское отделение,
1965.-267с.
15. Сибирская советская энциклопедия- М. Московское книжное издательство,
1929-1937. – Т. 1-4.
16. История ... ... ... Наука, 1968.-Т.1-3.
17. Аполлова Хозяйственное освоение Прииртышья в конце ХVІІ-первой пол.
ХІХ ... ... ... ... ... Б. Из ... идейно-политической борьбы в Казахстане в период
установления Советской власти. 1975.-28с.
19. История Казахстана: белые пятна.-// Сб. ст.-АПлматы: Казахстан, 1991.-
345с.-С.51.
20. ... С. ... ... ... ... ... Жазушы,
1975. 431 б.
21. Касымбаев Ж.К. Города восточного Казахстана в 1861-1917 гг.-С45.
22. Касымбаев Ж.К. ... ... ... ... гг.) –С. ... Елагин А.С. Абдиров М. Ж. История казачества Казахстана ... ... ... М.Ж. ... ... ... ... Бекхожин Х.Н. Первая казахская газета Дала Уалаяты, Алматы,1949.26с.
26. Қойгелдиев м.К. Алаш қозғалысы, Алматы; Санат, 1995.- 368 б.
27. ... К. ... ... ... мировоззрения. Общественно-
политическая деятельность. 1999.-28 б.
28. Камзабекұлы. Руханият, Алматы: Казахстан, 1998. 345 б.
29. Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы. Алматы: Казахстан, 1996. 296 ... ... ... Спб. 1914, ... 293 ... ... (воспаминание детей репрессированных казахстанцев).- Алматы
1998.-100с.;
32. Ә. ... ... ... Қазақ инцеклопедиясы , 1995.-477 б.
33. Катанаев Г.Е. Указ. соч.-С.136.
34. ... И.Я. ... ... ... Турчанинов Н.В. Указ. соч.-С.296-299.
36. Жиренчин К.А. Указ. соч.-С.259.
37. Козорезова Л.А. Развитие коорперации Северного Казахстан в начале ... ... ... ... ... ... М.Х.т Развитие сети железных дорог в Казахстане во 2-
половине ХІХ- ... ХХ ... ... в ... ... ... Из ... Омска. 1716-1917 годы. Указ. соч.-С.161-162.
40. Кравт И.И. Сборник узоконении о киргизах степных областей. Орынбор,
1898. 17-б.
41. ... ... ... за 1901-1916 г. Ведомость №2.
42. Туманшин К. Развитие Петропавловска. 12-б.
43. Обзор коммерческих ... ... ... дороги за десят
лет. Томск 1911. 288-б,
44. Первая всеобшая перепись населения Россиской империи.1897, Акмолинская
область. Том 31. Спб.1904. 130-131 ... Омск в ... ... ... 1999, ... Весть Омск, Справочник. Омбы, 1911, 16-б.
47. Қойгелдиев м.К. Алаш қозғалысы 68-б.
48. Сонда 77-б.
49. Көлбай Төгісов. Шығ. Жинақ. Алматы,2003ж. 30-31-б.
50. ... ... Ә. ... ... ... ... 57-б.
53. Жүсіпбек Аймауытов. Таңдамалы. Алматы, 1996ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
Желтоқсан жаңғырығы5 бет
Ресей жоғары оқу орындарында оқыған қазақтар, олардың қоғамдық-саяси қызметі (хіх ғ. аяғы – хх ғ. 20-30жж.)8 бет
Ғани Мұратбаев5 бет
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қазақ жастарының қатысуы және оның тарихи маңызы25 бет
Алматы қаласы студенттері мен жастары үшін акпараттық Web-порталын құру46 бет
Ауыл жастарының қалаға әлеуметтік психологиялық бейімделуін зерттеу62 бет
Ауыл жастарының құқықтық әлеуметтенуі64 бет
Саяси білімді меңгеру Қазақстан жастарын саяси әлеуметтендіру факторы ретінде170 бет
Қазіргі қазақ жастары79 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь