Буынның жасалуы, түрлері

1. Буынның жасалуы, түрлері
2. Екпіннің түрлері. Бунақритмикалық топ
3. Дыбыстардың алмасуы
4. Сингорманизм заңы
Буынның жасалу түрлері. Біздің сөзіміз айтылуы жағынан ең кішкене единицалар яғни бөлшектер – буындарға ажырайды. Сөздерді, буындарды жекефонемаларға жіктеу лингвистикалық талдаудың нәтижесі деп қарау керек.
Жанып тұрған май шамға таяу отырып сөйлегенде, ол жалп – жалп етіп тұрады. Мұның өзі сөздің буын жігін аңғартады. Өйткені ауа сөздің құрамындағы дауыстыларды айтқанда кедергіге ұшырайды. Сонда буын өкпеден келе жатқан (фонациялық) ауамен тікелей байланысты болады.
Буын – фонациялық кілт үзілуінің не кедергіге ұшырауының нәтижесінде пайда болатын жеке ( дауысты) дыбыс, не дыбыстар тобы. Қазақ тілінде буынның маңызы ерекше. Фонетикалық негізгі заңдар осы буынның төңірегінде өрбиді. Буынға тән сипаттар:
1. Буын болу үшін оның құрамында дауысты дыбыс болуға тиіс. Сонда сөздің құрамында қанша дауысты фонема болса, сонша буын болады. Балаларға дегенде, дұрысы бір – ақ дауысты фонема (а) бар. Алайда бұл сөз төрт буыннан тұрады. Бір фонемабірнеше буынның құрамында қайталанып келе береді.
2. Буында мағына болмайды. Кейбір сөздердің әрбір буыны лексикалық немесе грамматикалық мағынасы бар бөлшектерге (морфемаларға) тура келіп қалады. Мәселен: ат –ты – лар – ға дейтін төрт буынды сөздің 1 буыны (ат) түбір, 2 буыны (ты) сын есім тудырушы жұрнақ, 3 буыны (лар) көптік жалғау, 4 буыны (ға) септік жалғау. Мұны кездейсоқ сәйкестік деп түсіну керек. Буында мағына болуы міндетті емес.
1. Ф.Ш. Оразбаева, Г. Сағидолда, Б. Қасым, А.Қабыланов, Қ.Есенова, Ұ.Исабекова, Қ.Қасыбек, Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж. Көпбаева. Қазіргі қазақ тілі. -Алматы, 2005 ж, 147-148 беттер
2. С. Мырзабеков «Қазіргі қазақ тілі фонетикасы» Алматы-2006ж 35-38б
3. Қалиева Б. А «Қазақ тілінің фонетикасы» Алматы 2014- ж 58-65 б
4. С. Мырзабеков «Қазақ тілінің фонетикасы» Алматы 70-75 б
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Филология факультеті
СӨЖ
Пән: Қазіргі қазақ фонетикасы
Тақырыбы: 1. Буынның жасалуы, түрлері ... ... ... топ ... ... 4.Сингармонизм заңы
Топ: ФИ-503
Орындаған: Куанова М.Б.
Тексерген: Қалиева С. Е.
Семей 2015 ж.
Жоспар:
* Буынның ... ... ... ... ... топ
* ... ...
* Сингорманизм заңы
Буынның жасалу түрлері. Біздің сөзіміз айтылуы жағынан ең кішкене единицалар яғни бөлшектер - буындарға ажырайды. Сөздерді, ... ... ... ... ... нәтижесі деп қарау керек.
Жанып тұрған май шамға таяу отырып сөйлегенде, ол жалп - жалп етіп ... ... өзі ... буын ... аңғартады. Өйткені ауа сөздің құрамындағы дауыстыларды айтқанда кедергіге ұшырайды. Сонда буын ... келе ... ... ауамен тікелей байланысты болады.
Буын - фонациялық кілт үзілуінің не ... ... ... ... ... жеке ( ... ... не дыбыстар тобы. Қазақ тілінде буынның маңызы ерекше. ... ... ... осы ... ... ... Буынға тән сипаттар:
* Буын болу үшін оның құрамында дауысты дыбыс болуға тиіс. ... ... ... қанша дауысты фонема болса, сонша буын болады. Балаларға дегенде, дұрысы бір - ақ дауысты ... (а) бар. ... бұл сөз төрт ... ... Бір ... буынның құрамында қайталанып келе береді.
* Буында мағына ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағынасы бар бөлшектерге (морфемаларға) тура келіп қалады. Мәселен: ат - ты - лар - ға ... төрт ... ... 1 ... (ат) түбір, 2 буыны (ты) сын есім ... ... 3 ... (лар) көптік жалғау, 4 буыны (ға) септік жалғау. Мұны кездейсоқ сәйкестік деп түсіну керек. Буында мағына болуы міндетті емес.
* ... ... ... бірыңғай не жуан буынды, не жіңішке буынды болып келеді. Мұның өзі тілдің үнемді ... ... Егер ... ... буынды сөздер кездесетін болса, онда олар кірме сөз ... ... ... ... ... т.б ... жуан, жіңішкелігі қазақ тілінде дауыстыларға байланысты.
* Тіліміздегі байырғы сөздер, сондай - ақ ... екі ... ... Орыс ... ... ... сөздің біздің тілімізде жасалуы соның айғағы: бөрене ... ... ... ... ... ... ... үстел (стол). Сондықтан да байырғы сқздерді Смаил, Ысқақ, Сланов, Рсалды түрінде жазу ... ... сай ... ... ... ... ... орыс тілі арқылы енген сөздер (буындар) екі тіпті үш дауыссыздан да бастала береді: стиль, спорт, станция, студент, процент, ... ... ... т. б. ... ... жазу және айту ... ... түрінде танылады.
Сондай - ақ тіліміздегі байырғы сөздердің ( буындардың) соңында екіден артық дауыссыз тұра алмайды. Оның ... ... ... ... былқ, жалп, күмп, бырт. Мұндай жағдайда қос дауыссыздың алдыңғысы міндетті түрде үнді, соңғысы қатаң дыбыс болады. Ал орыс тілінен ... ... екі ... үш ... ... аяқтала береді: акт, кадр, спорт , пункт, текст, спектр, министр, т. б.
5.Қазақ тілінде басқы (сөз басындағы) буын ғана ... ... ... ... ... ... дауыстыдан басталмайды.
Қазіргі қазақ тіліндегі буындар дыбыстық құрамы жағынан мынадай болып келеді: оооосоов.ло.
* Бір ... а - та, ә - же, а - па, і - ні, а - ла, а - са, оқы а, ә, о, е, ... Бір ... ... тек ... ... да, жеке сөз ... не сөз басында ғана кесдеседі;
* Екі дыбысты: ба - ла, қа - ла, жа - за, та - за, са - ... Үш ... бас, бет, сөз, көз, өрт, ... Төрт ... ... ... ... жалт, жылт, кадр;
* Бес дыбысты: пункт, спорт, текст, скетч, ... ... Алты ... спектор, спринт.
Тіліміздегі байырғы сөздердің буын құрамы төрт дыбыстан аспайды. Ал орыс тілі арқылы енген сөздерде буын бес, алты ... да бола ... ... тіліндегі буынның түрін Қ. Жұбанов алтыға, Н. Сауранбаев төртке, С. Мырзабеков екіге бөледі. Ал С. ... үшке ... ... ... ... ... ... және дауыссыз дыбыстардың орын тәртібіне қарай қазіргі қазақ тіліндегі буынның үш түрі бар: ашық буын, ... және ... ...
1. Ашық буын - ... басталып, дауыстыға аяқталады.
2. Тұйық буын - ... ... ... ... ... буын - ... ... дауыссызға аяқталады.
Екпіннің түрлері. Бунақритмикалық топ.
Екпін - тілдің дыбыс жүйесіндегі ... ... ... бірі. Сөз ішінде не сөз тіркесінде басөа буынға өарағанда бір буынның ерекше көтеріңкі күшпен айтылуын екпін ... Тіл - ... ... ... үш түрі ... бір буын ерекше күшпен, қарқынды айтылуы динамикалық екпін болса, айтылу тоны, әуені, ырғағы арқылы ерекшеленуі музыкалды екпін, ал бір буын ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленуі квантантивті екпін деп аталады. Бұл екпіннің ... ... ... да бір ... ... орны ... болып, ол сөз бөлшектерін бір бүтін етіп, сөз бен ... ... ... жігін ажырату құралы болса, келесі бір тілдерде сөз екпіні орнына фразалық екпін болып, ол мағналық бірлікке енген бірнеше сөз тобын ... ... ... ... ... ... ... ғылымда экспирациалы, артикуляциялы, интенсив екпін деп, қазақ тілінде тегеурінді екпін деп атаса, музыкалық екпінді бірде мелодиялы, ... ... ... ... деп те атайды, ал квантатив екпін - сандық ... ... ... деп те аталып жүр.
Ал тіл - тілде сөйлемдегі сөздің, не буынның, не дыбыстың оқшаулануына байланысты ... ... түрі ... ... Сөз екпіні - әр сөздің жеке ұғымын, сөздің бейнесін танытады.
* Ой екпіні - ... ... ... аударуға қажетті нақты бір сөзді бөлектеп айту, сол сөзге ой екпінін түсіру болып табылады.
* Көңіл күй ... - ... ... - ... ...
* ... немесе динамикалық екпін - сөз ішіндегі буынның біреуі ... ... ... ... ... ... Үнді ... тоникалық) екпін - бір буынның айтылу тонының ... ... ... ... ... - сөз тіркесі немесе түгел сөз шумағы бір ғана екпінге ие ... ... ... және көмекші екпін - екі немесе үш буынды сөздің немесе көп буынды сөздің бір буыны негізгі ... ие ... ... - ... ... ... айтылатын сөздер тобы.
Адам өз ойын сөйлем арқылы білдіретіні белгілі. ... ... сол ... ... жеке ... көбіне екіден, тіпті үш - төрттен топ құрап айтылады. Мысалы, Үш күндік жолдың бүгінгі ... ... ... бала барын салды. Осында үш күндік жол, соңғы күн, шәкірт бала, барын салды дегендер өзара ... топ ... тұр. ... ... де ... ... жазбай, әрқайысысы өзіндік ырғаққа ие болады. Текбастауыш болып ... бала сөз ... алды - ... ... ... ... ... тартып шәкірт бала барын салды түрде тұтаса айтылуға тиіс. Осындай топтар ритмикалық топтар деп ... ... ... ... ... ырғақ) - кейбір белгілері жағынан ... ... ... ... жуық элементтердің қайталануы. Бұл әсіресе өлең жолдарынан аңғарылады. Өлеңге тән буын, бунақ, ырғақ сияқты негізгі элементтердің әр тармақ, ... ... ... бір ... жүйе ... Бұл ... А. Байтұрсынов жақсы айтып кеткен. Ритимикалық топ деп отырғанымыз - ... ... ... ... ... ... сөздер буындарға, буын дыбыстарға ажырайды.
Дыбыстардың алмасуы. ... ... - ... ... болатын әр алуан дыбыстық өзгерістер. Мұның бәрі де айтуды жеңілдетуден ... Сөз ... ... ... ... ... ... үш түрде пайда болады:
* Шектік (позициялық) өзгерістер. Бұл дыбыстардың бір сөз ішінде орналасқан шектің тигізген әсерінен ... ... ... ... ... кідірістен не бұрын, не кейін қолданылуы; кей дыбыстардың сөздің не буынның нақтылы ... ... сөз ... ... ... ... екпіні жоқ басқа буындардың алыс, не жақын тұруы; қазақ тіліне жат кірме дыбыстардың қолданылуы сияқты жағдайлар қазақ тілі ... ... ... ... ... ... қалуына әрқашан қолайлы бола бермегендіктен, шектік өзгерістер пайда болып отырады.
* Игерулі ( комбинаторлық) тек қана сөз ... сөз ... ... ... ... арасындағы іргелес тұрған немесе бір - бірінен алшақтап тұрған бір фонеманың екінші фонемаға ілгерінді, кейінді, кейде тоғыса ... ... ... ... болады.
* Игерусіз өзгерістер - бұл өзгерістерде көршілес дыбыстардың бір - біріне тигізген ешқандай ... ... ... ... дыбыс өзгерісі өзге дыбыстың ықпалына көнбей, өздігінен ауытқып отырады.
Сингармонизм заңы.
Адамзат баласының тілі - ... тіл. Біз өз ... осы ... ... тізбегі арқылы білдіреміз.
Тіл дыбыстары, әдетте, жеке-дара күйінде айтылмай, сөз ішінде немесе сөздердің аралығында бір-бірімен тіркесіп, өзара тізбектелген түрде қолданылады. Сөздердің ... ... ... ... ... ... ... етіп, бірімен-бірі өзара үндесіп айтылады. Дыбыстардың өзгеріп үндесуі олардың ... ... ... ... әсер ... нәтижесінде іске асады.
Қазақ тілінде дауыстылардың үндесуі сөз ішінде жуан дауысты ... бар ... ... оған ... жуан дауыстының келуі (а-ғаш-тар-ға, қо-быз-дың) жіңішке дауыстының келуі (еңбек-ке, өзен-дер) ... ... Ал ... сөздің соңындағы қатаң дауыссыздан кейін қосымшаның да қатаң дауыссыздан ... ... ... немесе ұяң дауыссыздан кейін қосымшаның да ұяң дауыссыздан басталуы (күз-ге, қаз-дар) ... ... ... ... ... үндесуі болып табылады.
Дауыстылардың бір бірімен өзара үндесуі сингармонизм деп, ал дауыссыздардың бір ... ... етіп ... ... ... деп ... Яғни ... тіліміздің тарихи дамуының нәтижесінде қалыптасқан заңдылық, оны өзге тілден ерекше етіп тұратын өзіндік ... ... ... ... ... ... зерттеп келе жатқан ғалым Ә.Жүнісбеков зеттеулерінде түркі тілдеріндегі сингармонизм туралы пікірлерді сараптай келе, жаңа бір қорытынды жасады. Осы уақытқа дейін ... ... тың ... ... ашты. Атап айтқанда, сингармонизмнің басты фонологиялық қызметі - қазақ сөзінің өн бойына ... ... ... tembre - ... ... бояуы) cақталуында. Бұлай болмаған жағдайда сөз құлаққа жағымсыз естіліп, қабылдауды, түсінуді қиындатады.
Үндіеуропа тілдеріндегі фонеманың конститутивтік (франц. сonstitutif - ... ... ... ... ... сингармонизм (сингармема) атқарады.
Қазақтың байырғы сөздері мынадай сингармониялық белгілермен ажырайды:
* жуан езулік - жіңішке езулік: тыс - тіс, бас - ... жуан ... - ... ... сол - сөл, жон - жөн, от - өт.
* жуан ... - ... ... тот - тат, сұр - сыр, от - ... жуан ... - ... еріндік: тон - тін, тұс - тіс, от - ... ... ... - ... ... өн - ін, түр - тер, өт - ... ... ... - жуан ... түс - тас, өр - ар, өт - ... тіл және ерін ... сөз ... ажыратудағы қызметінің бірдей екендігі байқалады.
Қазақ тіліндегі байырғы сөздерде сингармонизм екі ... ... ... ... тіл ... ... үндесуі;
* Дауыстылардың ерін қатысына қарай үндесуі.
* Дауысты дыбыстардың тілдің қызметіне орай бір сөз ... не ... ... не ... ... ыңғайласып, үйлесіп келуін тіл үндестігі дейді. Сингармонизм заңы бойынша түбір сөздегі дауыстылар қосымшалардағы дауыстыларды билеп, өзінің әуеніне қарай ... ... ... ... ... ... жуан ... немесе жіңішке буынды болып келеді. Бұл бұлжымайтын заң - сингармонизм. Ал аралас б
уынды болып келетіндер ... ... ... ... ... тіліндегі қосымшалар түбірдің соңғы буынына, яғни жуан-жіңішкелігіне толық тәуелді болады: жұмыс-шы-лар-ымыз-дың, бала-лар-ымыз-ға, еңбек-кер-лер-ден, университет-тер-ді, дәптер-лер-ің-ді, сурет-ші-лер-мен т.б.
* Ерін ... деп ... бір сөз ... ... қызметі жағынан ыңғайласып, үйлесіп келуін айтады. Бұл заң ... ... ... ... ... ... болса, қалған буындарында да еріндіктер тұруы тиіс. Мысалы, түйөлөрүмүздүң, көбөлектөрдү т.б. ... ... ... ерін үндестігі көбіне бірінші, екінші, буыннан аспайды. Еріндік дыбыстардың ықпалы үшінші, төртінші буындарда біртіндеп әлсірей береді. Мысалы: көзілдіріктің - ... ... - ... т.б.
Жалпы, қазақ тілінде ерін үндестігі мықты болғанын орыс ... В.В. ... П.М. ... т.б. ... ... ... ... та, П.М. Мелиоранский де тек еріндік дауыстылар ғана емес, қос ерін у үнді дауыссызының да өз айналасындағы қысаң ... ... бар ... ... ... дәулөт, дәурөн, даусұ, аузұ, таусұл, көдө, тоқтаусұз, саулұқ, зауұқ, таудұң, күйөудүң т.б.
Сонымен, сингармонизмнің мәнін құрауға тіл және ерін үндестігі тең ... ... ... ... ерін ... күші ... ... шектеліп қалмайды. Төртінші буынға да әсер етеді, содан ... ... ... Оның ... ... - жазу ... ... айту, дыбыстау болып отыр [4].
Пайдаланылған әдебиеттер
* C.Мырзабеков, Қазіргі қазақ ... ... ... 2006 ж. 35-42 б.
* К. Аханов. Тіл білімінің негіздері. -Алматы, 1993 ж. 230-231 ... Ф.Ш. ... Г. ... Б. ... ... Қ.Есенова, Ұ.Исабекова, Қ.Қасыбек, Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж. Көпбаева. Қазіргі қазақ тілі. -Алматы, 2005 ж. 147-152 б.
* Б.А.Қалиев, ... ... ... ... 2014 ж. 72-76 б.
Пайдаланылған әдебиеттер:
* Ф.Ш. Оразбаева, Г. ... Б. ... ... ... ... Қ.Қасыбек, Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж. Көпбаева. Қазіргі қазақ тілі. -Алматы, 2005 ж, 147-148 беттер
* С. Мырзабеков ... ... ... Б. А Алматы 2014- ж 58-65 б
* С. Мырзабеков ... 70-75 б

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құрылыс өндірісінің технологиясы35 бет
Жалпыланған түрдегі технологиялық операцияларды жобалау мәселелері7 бет
Адамды саудаға салу қылмысының жасалуы мен күресуінің шаралары6 бет
Буынның сипаты8 бет
Буынның түрлері және оның сипаттамалары3 бет
Буынның түрлері және оның сипаттамалары туралы3 бет
Есімдіктердің синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы27 бет
Кіші жүз және Орта жүз қазақтарын басқарудың әкішілік басқарудың жаңа жүйесінің жасалуы21 бет
Киім және костюм қызметі. Киімнің сапасы және оған қойылатын талаптар. Киімдердің жаңа түрлерінің жасалуы21 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
AutoCAD жүйесінде көлемді объектілерді жобалау және редакторлау45 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
IT технологиялар. оның PR-дағы орны3 бет
MS-DOS-тағы файлдармен және каталогтармен жұмыс жасау36 бет
«Adobe Photoshop» тақырыбына электрондық құрал47 бет
«Жан күйзелісі жағдайында жасалған кісі өлтіру»61 бет
«Үш биік» ЖШС-ң менеджерінің АЖО жасау92 бет
Абайсызда жасалатын қылмыстар52 бет
Авибарлау және авиасуретке түсіру4 бет
Алаяқтық құрамының негізгі белгілері40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь