Қазіргі қазақ фонетикасы жайлы

1. Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы
2. Фонема туралы ілімнің алғаш негізін салушылар
3. Фонетикалық зерттеуде қолданылатын әдістер
4. Дауысты және дауыссыз фонемалар
Қазақстанның Ресейге қосылуы қазақ даласында ірі өзгерістерді тудырды. XIX екінші жартысында орыс патшалығы Қазақстанды отарлау саясатын толық іске асыруы үшін қазақ халқының тұрмыс – тіршілігін, салт – санасын жетік біліп, тілін, дінін жан – жақты зерттеуді қолға алды. Осы мақсатпен орыс зерттеушілері қазақ даласына көптеген зерттеу жұмыстарын ұйымдастырды. Зерттеу нәтижелері жинақтарда, мерзімді баспасөздерде жарияланды. Қазақ тілі жөнінде айтылған алғашқы пікірлер мен зерттеулердің дүниеге келуі осы кезеңмен тұтас келеді.
Қазақ тілі фонетикасы туралы тұңғыш пікір миссионер Н. И. Ильминский еңбегінде айтылады. 1860 жылы Қазанда жарық көрген «Материалы к изучению киргизкого наречия» деген еңбегі орыс графикасымен жазылған еді. 162 – беттік еңбектің 140 беті қазақша – орысша сөздіктен тұрады, ал сөздіктің бас жағында автор қазақ тілі, оның дыбыстық және граматикалық жүйесі жөніндегі пайымдауларын келтірген. Сонымен қатар аталған еңбекте араб жазуын орыс жазуымен алмастыру туралы алғащқы пікір айтылған. Н. И. Ильминский қазақ тілдің дыбыстық құрамы 8 дауыстылардан және 19 дауыссыздар: а (ә), е, ы, і, ө, ү, ұ, д, п, б, м, у,т, н, ж, з, ш, с, р, л, й, қ, ғ, к, г, ң дыбыстарынан тұратынын жазады. Н. И. Ильминский а және ә дыбыстарын бір фонема деп қарастырған.
Н. И. Ильминскийдің сөздігі – тұңғыш қазақша – орысша сөздік болуымен құнды және автор өзінің еңбегі арқылы осы күнгі орыс графикасына негізделген қазақ жазуының негізін салды. Оның еңбегінде қолданған кейбір қосымша таңбалар ғана өзгеріске ұшырады.
А. В. Страчевскийдің «Спутник русского человека в Средней Азии» деген 1878 жылы жарық көрген еңбегі өзбек, қазақ, татар, тәжік тілдерінің грамматикасына арналған. Еңбекте қазақ тілінде 9 дауысты, 17 дауыссыз бар екендігі көрсетілген. Алайда ә, е дауыстылары э, и түрінде таңбаланып, й, у дыбыстары дауыссыз ретінде таңбасы мүлде жоқ, ал в, и түрінде таңбаланып, й, у дыбыстары дауыссыз ретінде таңбасы мүлде жоқ, ал в, һ әріптері ол кездегі дыбыстық бейнесі болмағанмен еңбекке ендірілген. Бұлдұрұқ, бүлүндүр, құйқұлжұған, күлтөленгөн, дауұл сияқты кітаптың сөздігіне енген сөздерде ерін үндестігі жақсы сақталған.
1. C. Мырзабеков. Қазақ тілінің фонетикасы. -Алматы, 1999 ж. 14 б.
2. Ф.Ш. Оразбаева, Г. Сағидолда, Б. Қасым, А.Қабыланов, Қ.Есенова, Ұ.Исабекова, Қ.Қасыбек, Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж. Көпбаева. Қазіргі қазақ тілі. -Алматы, 2005 ж. 118-126, 126-127 беттер
3. К. Аханов. Тіл білімінің негіздері. -Алматы, 1993 ж. 238-241беттер.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім ... ... ... факультеті
СӨЖ
Пән: Қазіргі қазақ фонетикасы
Тақырыбы: 1. Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы 2. ... ... ... ... ... ... 3. Фонетикалық зерттеуде қолданылатын әдістер 4. Дауысты және дауыссыз фонемалар
Топ: ФИ-503
Орындаған: Куанова М.Б.
Тексерген: Қалиева С. Е. ... 2015 ...
1. ... ... тілі ... ... ... жайы
2. Фонема туралы ілімнің алғаш негізін салушылар
3. Фонетикалық зерттеуде қолданылатын әдістер
4. Дауысты және дауыссыз фонемалар
Қазақстанның ... ... ... даласында ірі өзгерістерді тудырды. XIX екінші жартысында орыс патшалығы Қазақстанды отарлау саясатын толық іске ... үшін ... ... ... - ... салт - ... жетік біліп, тілін, дінін жан - жақты зерттеуді қолға алды. Осы мақсатпен орыс зерттеушілері қазақ даласына көптеген зерттеу ... ... ... нәтижелері жинақтарда, мерзімді баспасөздерде жарияланды. Қазақ тілі жөнінде айтылған алғашқы пікірлер мен зерттеулердің дүниеге келуі осы кезеңмен тұтас ... тілі ... ... ... ... ... Н. И. ... еңбегінде айтылады. 1860 жылы Қазанда жарық көрген ... ... орыс ... жазылған еді. 162 - беттік еңбектің 140 беті қазақша - орысша сөздіктен тұрады, ал сөздіктің бас ... ... ... ... оның дыбыстық және граматикалық жүйесі жөніндегі пайымдауларын келтірген. Сонымен қатар аталған еңбекте араб жазуын орыс ... ... ... ... пікір айтылған. Н. И. Ильминский қазақ тілдің дыбыстық құрамы 8 дауыстылардан және 19 дауыссыздар: а (ә), е, ы, і, ө, ү, ұ, д, п, б, м, у,т, н, ж, з, ш, с, р, л, й, қ, ғ, к, г, ң ... ... ... Н. И. ... а және ә ... бір ... деп ... И. Ильминскийдің сөздігі - тұңғыш қазақша - ... ... ... ... және ... өзінің еңбегі арқылы осы күнгі орыс графикасына ... ... ... негізін салды. Оның еңбегінде қолданған кейбір қосымша таңбалар ғана ... ...
А. В. ... деген 1878 жылы жарық көрген еңбегі өзбек, қазақ, ... ... ... ... арналған. Еңбекте қазақ тілінде 9 дауысты, 17 ... бар ... ... ... ә, е ... э, и ... таңбаланып, й, у дыбыстары дауыссыз ретінде таңбасы мүлде жоқ, ал в, и түрінде таңбаланып, й, у ... ... ... ... ... жоқ, ал в, һ әріптері ол кездегі дыбыстық бейнесі болмағанмен еңбекке ендірілген. Бұлдұрұқ, бүлүндүр, құйқұлжұған, ... ... ... ... ... енген сөздерде ерін үндестігі жақсы сақталған.
Қазақтың ағарту саласында маңызды орын алатын Ы. ... деп ... ... ... оқу ... 1879 жылы ... ... Хрестоматия орыс графикасы негізінде автордың өзі жасаған қазақ алфавитімен басылып шыққандығымен ерекшеленеді. Өз ... ... ... баласының орысша сауат ашуына үлкен септігі тигенімен, бұл еңбек ... ... ... табиғатын дәл бере алмаған.
Түркі тілдерін зерттеудің жаңа кезеңі В. В. Радлов еңбектерінен басталады. Түркі тілінің бір тармағы болып келетін ... ... және оның ... ... ... 1882 жылы Лейпциг қаласында неміс тілінде жарық көрген деп аталатын еңбегінің ... ... ... ... ... ... жүйесі біршама дұрыс жүйеленген. Түріктанушы еңбегінде қазақ тілінің дыбыстық жүйесін 9 ... және 20 ... ... ... ... қатар дауыссыздардың тіркесу заңдылықтарын анықтаған.
Зерттеуші М. ... , деп ... ... ... 1894 - 1895 ... ... көрген екі кітаптан тұратын еңбегінде қазақ тілінің дыбыстық, граматикалық құрылымы ... ... ... ... ... ... тілінің түркі халықтарының ішіндегіең таза, ең бай тіл екенін айта келе, араб жазуы оның дыбыстық жүйесін дұрыс өрнектей ... ... орыс ... қолдану керектігі туралы пікір айтады. Еңбекте қазақ тілінің дыбыстық жүйесі 9 дауыстыдан және 20 дауыссыздан тұратындығын анықтайды. Дауыстыларды ... ... ... жіңішке деп жіктейді. Сонымен қатар қазақ тілінде сингормонизм заңы жақсы сақталғанын, соған ... ... ... жуан не ... ... келетінін, еріндік дауыстылардың үшінші буыннан кейін әлсірейтіндігі туралы пікір айтады.
Қазақ даласындағы мәдени дамуға өз үлестерін ... ... кез ... ... ... қазақ тіліндегі оқулықтар мен қазақ тілінің жазуына,оның граматикалық құрылысына байланысты өз пікірлерін жиындарда, газет беттерінде ... ... ... ... ... ... ... мектебіне арналған алғашқы әліппенің, алғашқы грамматиканың жазылуына тікелей үлес қосқан қоғам қайраткері, зерттеуші А. Байтұрсынұлы.
А. Байтұрсынұлы 1912 жылы атты ... ... сол ... оқудың жайына тоқтала келе: дейді. Бұл мақалада оқулық жасау үшін, ең алдымен дыбыстарды ... ... мән беру ... сөз ішінде қай дыбыс естілсе, сол дыбыстың әріпін жазу керектігін ...
А. ... атты ... қазақ тіл білімінің дамуына үлкен үлес қосты. Автор дыбыс, дыбыстың түрлері, сөйлем сияқты ... ... ... ... ... ... мектепке арналған оқулық болғанымен, білім алушының жас ерекшеліктерін, психологиясын ескере отырып жазылғаны, қазақ тіл білім салалары жіктеліп берілуі және сонымен ... ... мен ... ... және тиянақты берілуі еңбекті қазақ тіл білімінің бастауы болатындай дәрежеге жетті.
Бүгінгі ... ... тіл ... ... ... ... өз нәтижелерін беруде. Тіл білімінің дамуына байланысты қазақ тілі фонетикасын Ж. ... Ә. ... С. ... З. ... т. б. ... - ғалымдар өзіндік пікірлер айтып, ғылыми ... ... ... ...
Фонема туралы ілімнің алғаш негізін салушылар. Фонетикадан тағы бір маңызды ... ... ... - ... ... ... мен морфемаларды құрастырып, оларды бір - бірінен ... және ... ... ажыратуға септігі бар тілдің ең кішкене функциялық единицасы.
Фонема туралы ілімнің алғаш (1870) негізін ... - орыс және ... ... ... И. А. ... де ... Түріктануда және қазақ тіл білімінде бұрын - соңды айтылған пікірлерді, зерттеулерді сараптай келе, профессор Ә. Жүнісбеков осы ... ... ... табиғатына аса үйлесімді еместігін, ол үндіевропа тілдеріндегі фонемаға оңтүстік - шығыс тілдерінде тонема сәйкес ... ал ... - ... ... ... бөлек, түркі тілдерінде бұған сингармема деген атаудың лайықты ... ... ... ... ... ... ... жүйесімен салыстырғанда түбегейлі айырмашылықтары бары белгілі. Мысалы: орыс тілінің ерекшелігі бойынша сөз ішінде және буын ішінде жуан және ... ... ... тұра ... Ал ... тілі ... бұл заңдылық сәйкес келмейді. Сондықтан қазақ тілінің ерекшелігіне сәйкес фонема мен ... бір - ... ... ұғым ретінде түсінеміз.
Профессор Қ. Жұбановтың фонема теориясын Л. В. Щерба терең түсініп, тіл дыбыстарын фонологиялық тұрғысынан ... біз ... ... ... ... ... ... түпнұсқасынан оқиды. Мысалы: >.
Фонетикалық зерттеуде қолданылатын әдістер. Дыбыстық тіл ... ... ... ... ... ... қажет етеді. Дыбыстардың пайда болуы мен жасалуындағы ерекшеліктер акустикалық аспекті тұрғысынан акустикамен, белгілі бір дене мүшелерінің дыбыстарды жасауға ... ... ... ... ... келеді. Сондықтан дыбыстардың табиғатын анықтауда аталған ғылымдарда пайдаланылатын әдістері қолданылады.
Экспериментті әдіс дыбыстардың акустикалық мінездемесін - күшін, қарқынын, ... ... ... ... ... ... табиғатын, яғни қандай мүшелердің қатысуымен қалай жасалып ... ... білу үшін ... ... ... ғана қою ... оны ... аппараттардың көмегімен қарастыру керек.
Экспериментті - фонетикалық әдіс арқылы қалыптасқан эксперименнті фонетикада сөйлеу дыбыстарын акустика мен ... ... ... ... ... арқылы зерттеуде қолданылады.
Экспериметті - фонетикалық әдіс екі топқа бөлінеді:
* Акустикалық әдіс арқылы сөйлеу ... ... ... қасиеттері қарастырылады.
* Физиологиялық әдіс дыбыстар қандай дене мүшелердің қатысы арқылы жасалып тұрғанын, оның артикуляциялық ерекшеліктерін айқындайды.
Экспериметті фонетика қазіргі қазақ тіл ... де кең ... ... қарапайым мүмкіндіктері сезіне алмайтын нәзік элементтер эксперименттік фонетиканың нәтижелері арқылы мүмкін болып, ... ... ... одан әрі ... зор ... тигізіп отыр. ... және ... ... ... ... дыбыстыстық жүйесін, олардың құрылысын, жасалу жолдарын, т. б. қасиеттерін меңгеру ... ... ... ... түсінуге болады. Қазақ тілінің дыбыстық жүйесін құрайтын дыбыстар акустикалық және артикуляциялық ... ... ... және ... ... ... екі үлкен топқа топтастырылады. Олардың төмендегідей айырым белгілері бар:
* Дауысты дыбыстар дауыс желбезегінің толық тербелуінен жасалады.
Ал дауыссыз ... ... ... ... аз ... Басқаша айтқанда, дауыстылар дауыстан (тоннан) жасалады, ал дауыссыздар салдырдан жасалады.
* ... ... ауа ... қарқынсыз шығады да,
дыбыстау мүшелерінің барлығы дерлік қатысады. Ал ... ... ауа ... ... ... бір дыбыстау мүшелерінің қатысуымен ғана жасалады.
* Дауыстылар буын ... ... ... Бұл ... ... ... белгілердің бірі болып табылады.
Дауыстылардың дауыссыздарға ықпалы күшті болады. ... ат, ет, от, өт, ұт ... ... т ... ... ... әр түрліреңкпен дыбысталады. Сол сияқты тілімізде дауыстылардың кейбір дауыссыздарға әсері күшті болады. Сондықтан қазақ тілінің дыбыстық жүйесін құрайтын дыбыстарды арнайы ... ... ... ... ... ... ... тереңдей танимыз.
Пайдаланылған әдебиеттер
* C. Мырзабеков. Қазақ тілінің фонетикасы. -Алматы, 1999 ж. 14 б.
* Ф.Ш. Оразбаева, Г. Сағидолда, Б. ... ... ... ... ... Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж. Көпбаева. Қазіргі қазақ тілі. -Алматы, 2005 ж. 118-126, 126-127 беттер
* К. Аханов. Тіл ... ... ... 1993 ж. ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Транскрипция және транслитерация мәселелері. Қазіргі қазақ тілі фонетикасы саласында еңбек еткен ғалымдардың еңбектеріне шолу.Он сөйлем жазып, фонетикалық талдау14 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы10 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы жайлы7 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы және фонема8 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы3 бет
Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері16 бет
Қазіргі қазақ фонетикасы8 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне жарнама мәтінін аудару ерекшеліктері17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь