Түйе түрлері мен тұқымдары

І Кіріспе
ІІ Негізгі бөлім
2. Түйе түрлері мен тұқымдары туралы

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Түйелер (лат. Camelus) — сірітабандылар отряд тармағына жататын сүтқоректі ірі жануарлардың бір туысы. Түйелер шөлге де, қатты аязға да төзімді, күшті көлік малы. Мұның екі түрі бар: қос өркешті түйе (Бактрия түйесі) — негізгі өсірілетін жерлері: Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Астрахан, Сталинград, Саратов жәнеЧита облыстары, бұрынғы КСРО-да мұның Астрахан түйесі, Қазақстан түйесі, моңғол түйесі деп аталатын негізгі үш тұқымы өсіріледі; бір өркешті түйе (дромедар), — Түрікменстанда, көбінесе Тәжікстанда, Өзбекстанның оңтүстік аудандарында және Қазақстанның кейбір жерлерінде өсіріледі. Ең көп өсірілетін жері — Қарақұм. Қоспақ түрлеріне, пайдалануына, қанына қарай: аруана, желмая, нар деп аталады. Түйенің еті мол, жүні биязы болады.
Қос өркешті қазақ Түйелері дене бітімдерінің ерекшеліктері, ірілігі, өнімділігі бойынша 3 тұқымдық типке бөлінеді: оралбөкей, Қызылорда және оңтүстік Қазақстан Түйелері. Орал-бөкей типінің басқаларынан тірілей салмағы мен жүн өнімділігі 5 – 10%-ға жоғары болғандықтан, асылдандыру жұмыстарында тұқым жақсартушы ретінде пайдаланылып келеді. Дара және қос өркешті Түйелерді бір-бірімен будандастырудан алынған будандар дене бітімінің беріктігі, ірілігі, қоршаған ортаның қолайсыз жағдайлары мен ауыр жұмысқа төзімділігі бойынша таза тұқымды Түйеден айтарлықтай ерекшеленеді. Тірілей салмағы бойынша артықшылығы 20 – 25%-ға дейін жетеді. Будандардың үлектерін нар, інгендерін мая деп атайды. Нарлар тек жұмыс күші мен өнім алу үшін пайдаланылып, жұптастыруға жіберілмейді. Маялар әдетте қос өркешті үлектермен шағылыстырылып, аталық тұқымға ұқсас ұрпақ алынады. Түраралық будандастыру тек таза қанды дара және қос өркешті Түйелер пайдаланылғанда ғана жақсы нәтиже беретіндігі, будандардың асыл тұқымды мал ретінде маңыздылығы жоқ екендігі ескерілуі қажет.[2]
Түйенің сүті, еті, жүні пайдаланылады. Сүтінен емдік қасиеті бар шұбат, май, сыр, дайындалса, еті тағамға қолданылады, ал жүнінің 85%-ы таза, өте бағалы түбіт.
түйе малының адам үшін қызметінің бағалы екенін таныту. Қазақ халқы – күнделікті тұрмысын малмен тығыз байланыстырған халық. Әсіресе түйе малын ерекше бағалаған. Сондықтан түйе туралы мәліметтер мен оның емдік қасиеттерін жинақтауды мақсат еттім. Кіріспе. Қазақтың жылқыдан кейін қадірлейтін малы – түйе. Көшіп-қону үшін жылқыдан да артық бағаланған. «Бақырауық демесең, бағалы көлік түйе ғой», «Нары бардың малы бар», «Тамырыңнан түйе сұра, қорыққаннан бие берер», «Көтерем деп түйеден безбе, салтанатың емес пе?» деген ескі мақалдардың өзі-ақ түйенің көшпелі тіршілікте аса құнды түлік болғанын анықтай түседі.
1 Омарқожаұлы Н., Әкімбеков Б. Мал шаруашылығы. – Астана: «Фолиант» баспасы, 2010.
2 Жолшыбек Т. Мал шаруашылығы. – Астана: «Фолиант» баспасы, 2009.
3 Жақыпов Ә. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: «Қайнар» баспасы, 1989.
4 Хасенов Ә., Сейітов З., Дүйсенбаев К. Қымыз және шұбат. – Алматы: «Қайнар» баспасы, 1971.
5 Сәбденов Қ. Төрт түлік. – Алматы: «Қайнар» баспасы, 2002.
6 Мұсаев З., Төреханов А., Сейдолиев Б. Түйе шаруашылығы. – Алматы: «Бастау» баспасы, 2007.
7 Барақбаев Б. Сүт және сүт тағамдары. – Алматы: «Қайнар» баспасы, 1989.
        
        Қазақстан Республикасының Білім  және  ғылым министірлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы
мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Түйе түрлері мен тұқымдарын
Орындаған : Нұрдәуітов ... : ... ...
І Кіріспе
ІІ Негізгі бөлім
2. Түйе түрлері мен тұқымдарын
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Түйе түрлері мен тұқымдарын
Түйелер (лат. Camelus) -- ... ... ... ... сүтқоректі ірі жануарлардың бір туысы. Түйелер шөлге де, қатты аязға да төзімді, күшті ... ... ... екі түрі бар: қос ... түйе ... ... -- ... өсірілетін жерлері: Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Астрахан, Сталинград, Саратов жәнеЧита облыстары, бұрынғы КСРО-да мұның Астрахан түйесі, Қазақстан түйесі, моңғол ... деп ... ... үш ... ... бір өркешті түйе (дромедар), -- Түрікменстанда, көбінесе Тәжікстанда, Өзбекстанның оңтүстік аудандарында және Қазақстанның ... ... ... Ең көп өсірілетін жері -- Қарақұм. Қоспақ түрлеріне, пайдалануына, қанына ... ... ... нар деп аталады. Түйенің еті мол, жүні биязы болады.
Қос ... ... ... дене ... ... ... өнімділігі бойынша 3 тұқымдық типке бөлінеді: оралбөкей, Қызылорда және оңтүстік Қазақстан Түйелері. Орал-бөкей типінің ... ... ... мен жүн ... 5 - 10%-ға ... болғандықтан, асылдандыру жұмыстарында тұқым жақсартушы ретінде пайдаланылып келеді. Дара және қос өркешті Түйелерді бір-бірімен будандастырудан ... ... дене ... ... ірілігі, қоршаған ортаның қолайсыз жағдайлары мен ауыр жұмысқа төзімділігі бойынша таза тұқымды Түйеден айтарлықтай ерекшеленеді. Тірілей салмағы бойынша артықшылығы 20 - 25%-ға ... ... ... ... нар, інгендерін мая деп атайды. Нарлар тек жұмыс күші мен өнім алу үшін пайдаланылып, жұптастыруға жіберілмейді. Маялар ... қос ... ... ... аталық тұқымға ұқсас ұрпақ алынады. Түраралық будандастыру тек таза ... дара және қос ... ... ... ғана жақсы нәтиже беретіндігі, будандардың асыл тұқымды мал ... ... жоқ ... ... қажет.[2]
Түйенің сүті, еті, жүні пайдаланылады. Сүтінен емдік ... бар ... май, сыр, ... еті тағамға қолданылады, ал жүнінің 85%-ы таза, өте бағалы түбіт.
түйе малының адам үшін қызметінің бағалы екенін таныту. Қазақ халқы - ... ... ... ... байланыстырған халық. Әсіресе түйе малын ерекше бағалаған. Сондықтан түйе туралы мәліметтер мен оның емдік қасиеттерін жинақтауды мақсат еттім. ... ... ... ... ... малы - түйе. Көшіп-қону үшін жылқыдан да артық бағаланған. , , , ... ескі ... ... ... ... ... аса құнды түлік болғанын анықтай түседі. Түйенің жүні мен терісі - ... сүті - ... еті - ас. ... түйе көш көлігі ретінде бағалы. Ол сиырдай емес, сирақты мал. Қыста суыққа, ... ... ... ... шөлге, аштыққа шыдамды. Түйе алпыс күн аштыққа, отыз күн шөлге ... ... ... ... ... десең, шөге қалатын, десең, атып тұратын , ... ... мал. Түйе ... ... ... ... күтімді, құнарлы азық пен құрылысы күрделі, жылы қора-жайды аса ... ... ... ауыл ... ... салыстырғанда тиімді сала болып табылады. Түйе түлігі күй ... ... мал ... ... ... өсімдіктермен қоректене береді. Түйе күндіз жайылып, түнде жатып, күйіс қайырады. Бірнеше тәулік су ішпеуге шыдайды. Бұл кезде өркеш майларынан ... суды ... Түйе ... ... ... ... Маңғыстау, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында жақсы дамыған. Түйенің шығу тарихы. Түйелер - ірі табандылар отрядының түйе ... ... ... ... бір ... Қолда өсірілетін түйелердің арғы тегі - жабайы түйелер. Түйе бұдан 4-5 мың жыл бұрын қолға үйретілген. Оның екі ... бар: бірі - ... ... - лама. Түйелер шөлге де, қатты аязға да төзімді, күшті көлік малы. Түйелер мен таутайлақтардың башпайларында ... ... ... ... ... башпайларының ұшында ғана доғаланып, қисық біткен кішкене тырнақ ... ... ... және ... жағы ... ... ... қапталған. Сондықтан бұл жануарларды көнтабандылар деп атайды. Түйенің кеудесінде, тізесі мен тілерсегінде сүйелді, ... ... ... ... ... Түйе ... ... сүйелді жерлері ыстық құмның әсерін сезбейді. Осыған байланысты түйе ыстық құмда шыдап, ... жата ... ... дене ... ірі. Оның ... 700-800 кг, ... иір және ... Денесінің әр жерінде ұзын шудалы жүндері болады. Құрғақ далалы, шөлейтті және шөлді аймақтарда тіршілік етуге бейімделген. Сондықтан халық түйені деп ... ... ... ... арғы тегі - ... түйелер. Түйе бұдан 4-5 мың жыл бұрын қолға үйретілген. Айыр ... ... ... үйретілген жері - Орта Азия. Сыңар өркешті түйенің қолға үйретілген жері - ... ... ... кезде сыңар өркешті жабайы түйе жойылып кеткен. Айыр өркешті жабайы түйе ... Гоби ... ғана ... Түйені - төрт түліктің төресі, киелі түліктің бірі деп есептеген. Түйенің пірін - , кей ... деп ... түйе ... ... түйенің екі түрі бар: Жалғыз өркешті түйе (ғылыми тілде дромедар дейді) - Қазақстанның кейбір жерлерінде өсіріледі. Оның жалпы аты - . ... - ... , ... - . ... ... түйе ... төзімді, бірақ қатты аязға шыдамайды. Қос өркешті түйе (ғылыми тілде Бактрия түйесі дейді) ... Айыр ... ... ... түрі деп ... Айыр ... ... ұрғашысын - , еркегін - дейді. Қазақстанда қос өркешті түйенің Астрахан түйесі, Қазақстан түйесі, Монғол ... деп ... ... үш тұқымы өсіріледі. Ол құрғақ далалы, шөл-шөлейтті жерлердің табиғи жағдайларына жақсы бейімделген. Аңызақ ыстыққа, үскірік аязға төзімді келеді. ... еті мол, жүні ... ... Түйе 30-35 жыл жасайды. Үй түйесінің екі түрі бар. Мұның біреуі қос өркешті, екіншісі сыңар өркешті. Қос өркешті түйенің таза ... - ... ... ... ... таза қандысын дромедар деп атайды. Түйе ірі, күшті, төзімді жануар. Салмағы 700-800 кг, бактрианның биіктігі (өркешінің арасынан) 178 см, ... 158 см, түсі қара ... ... ... ... 210 см, ... 155 см, түсі ... сұр болып келеді. Түйенің күйіс қайыратын жануарлардан ерекшелігі - үстіңгі жақ сүйегінде екі күрек тісі ... өт қабы жоқ. ... ... 2-3 ... ... ... інгенін 3-4 жасында қайытады, бурасын келеге 5-6 жасында түсіреді.
Түйенің ерекше қасиеті - шөл және ... ... ... ... ... Ол шөл өсімдіктерін талғамай жеп, ащы су іше береді. Соның нәтижесінде жаз айларында қыстық май қорын ішіне, өркешіне ... ... да, ... кезде ұзақ уақыт азықсыз, сусыз жүре алады. Түйенің бұл ... оның ... ... ... ... Мал ... ... ерекшеліктері деп аталады. Жазда-күзде жайылым жағдайының жеткілікті кезінде жинап алған қорын азық жеткіліксіз кезде денесінен үнемдеп жұмсау малдың ... ... ... ... шыққан генетикалық инстинкт. Сондай қиын-қыстау кезеңде түйенің несеп, нәжіс шығаруы азаяды, тыныс алуы сиреп, өкпеден бу аз шығады. ... тері ... ... ... Түйенің бұл қасиеттері оны алыс жайылымда жаюға, ұзақ ... ... ... береді. Қазақстанда қос өркешті түйелердің тұқымы - қалмақ, қазақ, монғол, ал сыңар өркештіден аруана тұқымдары өсіріледі. Сонымен ... бұл ... ... да ... ... ... тұқымы - қос өркешті түйелердің арасында айрықша орын ... Бұл ... өте ірі, дене ... келіскен, бұлшық еттері қуатты әрі серпінді. Басы кішкене, мойны сіңірлі, етсіз, тарамыстары жақсы жетілген. Түсі қоңыр және қара ... ... ... ... кейде қуқылсары және ақ түстілері де кездеседі. Қалмақ түйелерінің бураларының тірілей салмағы 650-700 кг, інгендері 600-650 кг тартады. ... ... 191 см, ... ... 165 см, кеуде орамы 241 см, жіліншігінің орамы - 25,4 см. Ал ... ... ... 181, 172, 255, 20,9 см. ... түйелері ширақ, жуас және адамды жақсы тыңдайды. Олар әр түрлі ішкі шаруашылық жұмыстарына жегуге, жүк артуға және салт ... ... ... ... ... ... аттардан да, өгіздерден де кем емес, ал жүк ... ... ... ... ... ... Бұл түйе тұқымы шөл және шөлейт аймақтарға жақсы бейімделген. Жаз, күз кезінде тез семіреді, осы ... ... 30 ... ... ... ... түйелердің өркештерінде 100 кг астам май жиналады. Жүні ... ... ... ... ... жынысы мен жасына қарай әр түрлі мөлшерде жүн ... ... ... 6-14 кг, ... 4-8 кг, ... 3-6 кг жүн ... Қалмақ тұқымы аруанаға қарағанда сүтті емес. Бірақ 18 ... ... ... ішінде орта есеппен 1170 л сүт сауылады. Майлылығы жоғары - 5,4%. Бураларын 18-20 жасқа, інгенін 20-25 жасқа ... ... ... Жаңа ... ботаның салмағы 51 кг немесе анасының салмағының 7 пайызына ғана тең болса да, ол бір жылдың ішінде 5 есе көбейіп, 250-260 кг ... Екі ... ... сақа ... 85 пайызына дейін жете алады. Осындай жақсы өнімдік көрсеткіштерінің арқасында қалмақ тұқымы басқа қос өркешті түйелердің ... ... ... ... Батыс Қазақстан, Атырау, Маңғыстау облыстарында қалмақ түйесінің ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі түйенің салмағы мен жүнін жоғарылатуда жақсы нәтижелер беріп ... ... ... қазақтың қос өркешті түйесі барлық түйе тұқымдарының ... көп ... Бұл ... ... ... Өзбекстан, Түркменстан, Қырғызстан Республикаларында, Қытай Халық Республикасының батысында өсіріледі. Қазіргі кезде бұл тұқым Қазақстанда жұмыс көлігі ретінде ғана емес, негізінен өнім малы (ет, сүт, жүн) ... ... ... Таза ... ... түйелердің дене бітімі тығыз, жалпақ және жуан, тік ... ... кең, ... бұлшық еттері жақсы жетілген, тұрқы сәл ұзындау, өркештерінің арасы кең, жүні қою болып келеді. ... қос ... ... қалмақ түйелерінен кішірек болғанмен, жалпы салмағы олардан кем түспейді. Мәселен, қоңды кезінде буралары 550-600 кг, ... 500-550 кг ... Ал ... аса ... 1000 кг ... ... денесінің өлшемі климат жағдайына және азықтандыру мөлшеріне қарай ... ... ... ... 174-179 см, тұрқының ұзындығы 147-157 см, кеуде орамы 226-238 см, жіліншігінің орамы 19,5-21 см болады. Ең ірі түйелер Батыс Қазақстан, ал ... кіші ... ... ... өсіріледі. Бураларынан орта есеппен 8,5-10 кг, інгендерінен 5,5-6 кг, тайлақтарынан 3,5-5 кг жүн түседі. Жүн талшығының ұзындығы 7-9,5 см, ... таза ... ... 68-95 ... ... ... Інгендерінен алғашқы жеті ай сауым маусымы ішінде орта есеппен 1200-1500 кг сүт сауылады. Сүтінің майлылығы 6,1 ... ... 3,8 ... сүт ... 4,9 пайыз болады. Монғол бактриан түйесінің шыққан жері - ішкі ... Сол ... олар ... ... таралған. Қазіргі кезде бұл түйе тұқымының дені Монғолияда, сонымен бірге Тува, Бурят республикаларында, Чита облысында өсіріледі. Монғол түйелері суыққа өте ... Бұл ... онша ірі ... ... ... тұлғасы ұзындау, басы жеңіл, мойны тік, көкірегі кең, ... ... ... ... ... ... ... жалпақ және күсті келеді. Тең артып, жүк тасуға ойлы-қырлы ... ... ... көлік. Буралары 550-580 кг, інгендері 450-500 кг, кейбіреулері 750 кг дейін тартады. Боталарының туғандағы салмағы орта ... 41,5 кг ... үш ... ... ... олар ... салмағының 85 пайызына жетеді. Монғолдың қос өркешті түйесінің жүні қою және өте ... ... ... Әр ... 8 кг, ... 5,2 кг жүн ... Чита облысында өсірілетін түйелер бұдан көбірек жүн береді. Сүттілігі ... түйе ... ... ... 18 ... ... ... ішінде әр інгеннен 350 кг сүт сауады. Майлылығы - 5,65%. Бұл түйелердің еттілігі жақсы. Габи шөлінде көктем-жаз ... ... ... ... 250 г, ал күз айларында - 430-660 г салмақ ... ... ... ... ... ... ... 52-64 пайызына дейін болады. Дромедарлар, бір өркешті түйе тұқымы аруана деп аталады. Бұл түйелер ғасырлар бойы халықтық селекция жолымен өсірілген. ... ... ... мен ... ... ... Оның басқа да пайдалы қасиеттері көп. ТМД елдеріндегі ... ... ... бірі осы ... ... Көбірек өсірілетін жерлері: Түркменстан, Өзбекстан, Әзірбайжан және Қазақстан. Аруана ірі, мүсінді, ... ... өте ... ... басы ... жеңіл, етті, ширақ және үстіңгі ерні ортасынан жырық болып ... ... ... ... ұзын, қуатты, бұлшық еттері жақсы дамыған, кеудесі биік және кең, тұрқы ұзын және ... ... ... тұтасып біткен, артқа қарай сәл шығыңқы, алдыңғы аяқтарының табандары артқы аяқтарына қарағанда жалпақтау, терісі жұқа, созылмалы, жеңіл. Түсі ... ... және ... ... келеді.
Түйе өнімдерінің пайдасы және түйені жұмыс көлігі ретінде пайдалану. Шөл-шөлейт, құмды жерлерде түйені баяғыдан көлік малы ... ... ... Оны салт ... де, жүк ... де ... ... отырған. Себебі түйе малы шөл далада жүруге төзімді, суға, шөпке шыдамды, құмайт ... ... ... ... ... Бір ... ... қарай 150-200 кг жүк тиеуге болады. Ал қаны толысқан, сүйегі ... 8-10 ... ... 250-300 кг жүк тиеуге де болады. Түйе сонымен бірге арбаға жегу, жер жыртуға, шыңырау құдықтардан су көтеру үшін де ... еті. ... ... үйреткен кезде, оның адамдар үшін басты өнімі - ет болатын. Кейін оның күш-қуатын көлік ... ... азық ... ... және жүнін қажетіне жаратуды меңгеріп, түйе малының адамға беретін ... ... ... ... ет өнімі түйенің қазіргі заманда да адамға беретін өнімінің бастысы болып келеді. Қазақстанның кең байтақ даласындағы басқа малдар жете ... ... жей ... ... ... ... отырып, түйе малы жап-жақсы ет өнімін береді және көзін тауып ұйымдастырған азаматтар үшін түйе ... аз ... ... ... ... ... ... Түйе жыл он екі ай жайылымды пайдаланып, басқа мал жей бермейтін жантақ, жусан, ... ... ... изен ... ... ... қорытып, одан ет, сүт, жүн сияқты өте жоғары сапалы өнімдер береді. Соның ішінде түйенің еті жоғары сапалы, сиыр етіне өте ... азық ... Оның ... ... су 73-76 ... ... 17-20 пайыз, май 2-6 пайыз, минералдық қалдық күлдері 0,7-1 ... ... ... ... йод саны, басқа да көрсеткіштері сиырдікіне жақын. Түйе ет малы ретінде тез жетіледі. Ботасының өзі туған жылы бір ... ... 5,5-6 есе ... екі ... ... жарайтын мал болады. Сол кезде сойғанда 170-200 кг таза ет ... ал үш ... ... еті 200-250 кг ... және ... сыртында 15-30 кг өркеш майы болады.
Түйе сүті. Сүт және сүттен жасалатын тағамдар - көшпелі ... ... ... ... ... ... ... 80-90 пайызын құраған. Түйе сүті сиыр, бие сүттерінен құрамы жөнінде өзгеше болады. Белогі 4,45 пайыз болса, ... ... ... 3,22 ... ... мен ... 1,23 ... болды. Ал сиыр және бие 2,2; 1,25; 0,95 пайыз болды. Сондықтан түйе сүті ... ... ... Түйе ... амин ... ... да ... болады. Әсіресе айырбасталмайтын треонин, метионин, валин, фенилаланин, лейцин, лизин сияқты амин қышқылдарға бай. Түйе сүтінің майлылығы да сиыр ... ... Ол түйе ... қарай 3,8 пайыздан 5,5 пайызға дейін құбылады. Бактриандар сүтінің майлылығы дромедарлармен салыстырғанда жоғары. Түйе сүтінің қанты 5 ... ... ... Түйе сүті ... өте бай, ... ... ... заттар да жеткілікті. Сонымен қатар түйе сүтінде бактерияларды өлтіретін, оларды өсірмейтін заттардың да кешенді құрамы болады. Осының ... түйе сүті ... ... және ... ... ... ... пайдалы азық әрі сусын болады. Түйе сүтінің құрамында адам ағзасына қажетті нәурыз, дәрумендер мол. Сүті 24 сағатқа дейін ашымайды. Түйе ... ... ... (қымыран деп те аталады). Шұбат өкпе, асқазан, ішек ауруларына ... ... ... ... ... радиацияға қарсы әсері болатыны да анықталған. Қазақтар ... ... түйе ... басқа малдың сүтін қоса отырып әр түрлі сүт тағамдарын дайындайды: ... ... уыз, ... ежегей, іркіт, шалап. Шұбаттан күшті сіңімді құрт дайындалады. ... ... май және ... көп ... ... ... ... (белок, май, углевод) мөлшері және калориялылығы жағынан құрт еттен де, ... да асып ... ... оны ... ... ... өнім деп ... болады.
Түйе жүні. Түйеден өндірілетін жүн өз сапасына байланысты өте жоғары бағаланады. Түйе жүні өнеркәсіп үшін ... ... ... ... Бұл ... ... матаға деген сұраныс көп. Оның мықтылығына, жеңілдігіне, жұмсақтығына, ... ... жүн ... ... ... тоқылған орамал, кеудеше, киімдер суық өткізбейді, жиырылып, ұйпалақтанбайды, өзінің сырт ... көп ... ... ... ... халқымыз да баяғыдан түйе жүнінен ең қымбат киімдер, ... ... Түйе ... ... түбіт, аралық талшық, қылшық болады. Ең ірі қылшықтардан ... ... ... Түйе ... өлі қылшық және жүн шайыры болмайды. Ең жақсы жүн тайлақ жүні. Олардың түбіті аса ... ... Одан ... сайын түйе түбіті өзгеріп, жуандап 15-18 мкм дейін болады. Мұның өзі де ең ... ... ... ... ... да түйе ... ... жоғары, таза талшық шығымдылығы да жақсы - 84-85%. Түйе жүні ... ... төрт ... ... Ең ... 1 ... - аса жұмсақ түбіттен тұрады. Бұл түйенің екі жақ қабырға ... ... екі ... алынады. 2 сұрып қылшықты жүн - ... ... 3 ... шуда ... ... жағы мен алдыңғы сандарында өседі. 4 сұрып ұйысқан- ұйпаланған жүн түйенің төстігі мен қарнында болады. Түйенің қай жүні болмасын тұрмыстық ... ... ... ... да ... ... Оны ... құяң, бүйрек ауруларына және радиация сәулелеріне қарсы ем ретінде пайдаланады. Шудадан бағалы тоқыма ... ... Түйе ... неше ... ... жіптерін иіріп, шекпен, қап, белбеу, кілем, қоржын сияқтыларды тоқиды. Сол сияқты түйе жүні айыл-құйысқан, өмілдірік, ноқта жасауға және ... ... ... өте ... Түйе жүні ... салуға, шапанға тартуға өте жақсы, жеңіл, әрі жылы болады, қылшық шықпайды. ... ... ... ... ... ... көш деп аталған. Ежелгі Қытайда Жерорта теңізіне дейінгі ... ... ... түйе ... ... байланысты. Төрт түліктің бойында болатын жақсы қасиеттердің бәрі түйе малының бойынан табылады. Ауыз ... ... ... ... ... ... ... даналық нақылдар, мақал-мәтелдер көптеп кездеседі. Бұл ой-тұжырымдар түйенің тіршілік ерекшеліктерін ... ... . Түйе ... қастерлеп деп те атайды. Түйешіні деп құрметтеп, оған көпшілік жиналған жерде төрден орын ... ... ... ... деп ... Түйе ... арналған аңыздар бойынша шығарылған күйлер де ел арасына кеңінен таралған. Сүгірдің , Ықыластың , Тәттімбеттің және т.б. ... ... жүк ... мақсатында көш көлігі ретінде үйреткен. Ерте замандағы ел мен елдің арасындағы сауда-саттық түйелі көш керуендері арқылы жүргізілген. Тарихи деректерде Самархан ... ... ... жолы ... 30 мың ... шыққандығы жазылған. Елімізде түйе шаруашылығы Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Маңғыстау, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында дамыған. Менің атам Атырау облысы, Сағыз ... ... Атам мен ... ... түйе ... айналысады. Түйе шаруашылығын дамыту өте қиын болғанымен, оның пайдасы өте көп. Түйе 15-16 ай ... Сол ... ... ... ... литрге дейін, ал айыр інген 1500-2000 литрге дейін сүт береді. Түйе сүті өте ... ... Ал ... ... дертке шипа. Түйе сүтінің тағы бір қасиеті - оның ішінде жас балалардың сүйегін дұрыс жетілдіретін ... ... ... ... ет өнімділігі де жоғары. Оның еті, әсіресе өркеші жұғымды, ... ... ... бар ... ... Ірі ... 200-250 кг ет, 100-150 кг май ... болады. Ал түйенің етінің берекелі екенін деген ... ... ... ... 6-12 кг жүн ... Түйе ... ... бұйымға сұраныс өте көп. Себебі түйе жүнінен жасалған орамал, кеудеше, күпілер суық өткізбейді, таза, жұмсақ. Әжем ... ... ... ... жүн ... ... берді. Ол өте жылы. Атам мен әжем түйе өнімдерін күнделікті шаруашылығында жиі пайдаланады. Мен бос уақытымда, демалысымда атама барамын. Атам ... түйе ... ... мен ... ... ... ... Осы жұмысымды өз ойымнан шыққан мына өлең шумақтарымен қорытындылағым келеді:
Әдебиеттер
1 Омарқожаұлы Н., ... Б. Мал ... - ... ... 2010.
2 Жолшыбек Т. Мал шаруашылығы. - ... ... ... ... Ә. Түйе ... ... ... - Алматы: баспасы, 1989.
4 Хасенов Ә., Сейітов З., ... К. ... және ... - ... ... 1971.
5 Сәбденов Қ. Төрт түлік. - Алматы: баспасы, 2002.
6 Мұсаев З., Төреханов А., Сейдолиев Б. Түйе ... - ... ... ... Барақбаев Б. Сүт және сүт тағамдары. - Алматы: ... 1989.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түйенің экстерьері және денесінің анатомиялық ерекшелігі8 бет
Түйе шаруашылығындағы асыл тұқымды жұмыс3 бет
Георгиннен фруктоза алудың тиімді жағдайын анықтау4 бет
Малазықтық дақылдар және олардың сипаттамасы9 бет
Түйе шаруашылығы4 бет
Түйелердің сапасын бағалау жүйесі4 бет
Түйеқұс өнімділігі және оларды өсіру ерекшеліктері33 бет
Укекіренің биологиялық ерекшеліктері мен күресу шаралары6 бет
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы. Жылқының арғы тегі5 бет
Қазақстан бірінші дүниежүзшк соғыс жылдарында22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь