Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін педагогикалық тәжірибе жұмыстары

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

I. Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастырудың теориялық негіздері ... ... ... ... .6
1.1. «Дүниетаным», «дүниетанымдық көзқарас» ұғымының мәні ... ... ... ... ... .6
1.2. Дүниетанымды қалыптастырудың негізгі бөліктері, критерилері, көрсеткіштері және қалыптасудың деңгейлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.3. Педагогикалық теория негізіндегі оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

II. Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін педагогикалық тәжірибе жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.1. Оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастырудың педагогикалық шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
2.2. Оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруда пән аралық байланыстарын айқындау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
2.3. Сабақтан тыс жүргізілетін жұмыстар барысында оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастырудың іс.жүзіндегі жағдайы ... ... ... ... 30

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
КІРІСПЕ.
Бүгінгі таңда еліміздің білім беру саласының басты міндеттерінің бірі – келешек ұрпақтың дүниетанымын дұрыс қалыптастыру және оны дамыту. Соған орай мектептегі оқу-тәрбие үрдісінде бұл міндет ерекше назарда болып отыр. Дегенмен білімнің өзінің шынайы міндетіне жауап беруден қалғанына бүкіл дүние жүзінің педагогтары алаңдатушылық танытуда. Оқушыларды ғылым негіздері туралы білімдермен шектен тыс «жұмысбасты» етумен білімнің мақсаты айтарлықтай кеміп кетті.Үлгерімнің жоғары процентіне қол жеткізу бірінші кезектегі маңызды міндет болып санала бастады. Сол үшін де оқытудың барлық үрдісі әр түрлі тестер мен емтихандарды жаттап алуға және тапсыруға алып келді.
Әдептілік, имандылық, мейірімділік, қайырымдылық, ізеттілік, қонақжайлылық құндылықтары қалыптасқан халқымыздың осы асыл да абыройлы қасиеттерін жас ұрпақтың ақыл-парасатына азық ете білу үшін, әрбір тәрбиеші, ұстаз халық педагогикасын, сан ғасырларда қалыптасқан салт-дәстүрлерді, әдет-ғұрыптарды жан-жақты терең білумен қатар, өзінің бойына адамдық құндылықтарды терең сіңірген, рухани жаны таза адам болуы шарт. Ол рухани-адамгершілік тағылымдарды өркениетті өмірмен байланыстыра отырып, білім берудің барлық кезеңдерінде негізге алынғаны жөн. Сонда ғана өзінің міндетін айқын сезіне білетін, мінез-құлқы жетілген саналы, білімді, жан-жақты дүниетанымдық көзқарасы қалыптасқан шәкіртті тәрбиелеуге болады.
Менің бұл тақырыпты таңдаған себебім де сол, келешекте көзі ашық, көкірегі ояу, білімі жан-жақты, дүниетанымдық көзқарасы дұрыс жүйеде қалыптасқан нағыз Қазақстан азаматын тәрбиелеу. Осы орайда негізінен алып отырған тақырыбымыздың аты «Орта мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыру» болғандықтан жалпы «дүниетанымдық көзқарас» дегенді қалай түсінеміз, оның мәні неде, түрлері, типтері, қызметтері, құрылымы жайлы толық мағлұматтарды, анықтамаларды осы дипломдық жұмысымызда назарларыңызға ұсынамыз.
Ең алдымен «дүниетаным» туралы энциклопедиялық сөздік, педагогикалық, психологиялық сөздіктерде берілген педагогика саласында жазылған ғылыми еңбектердегі анықтамаларға тоқтала кетейік. Соның ішінде дүниетанымдық көзқарас деген не? Ол жайында энциклопедиялық сөздіктегі анықтамада мынадай тұжырымдама берілген: Дүниетанымдық көзқарас – оқушының әділ де шынайы қоғамға көзқарасын жинақтап қорыту жүйесі және сол қоғамда оның алатын орны, өз-өзіне және адамдардың қоршаған ортаға деген қарым-қатынасына көзқарасы, сонымен қатар өздерінің сенімін, (идеалын) тілегін, білім принципін, әрекетін, осы көзқараспен келістіру, пара-пар қарау. Жаратылыс тану ғылымы негізінде тарихи-социалдық, техникалық, философиялық білім негізінде белгілі бір идеологиямен қоса қалыптасады. Оның қолдаушысы шындыққа көлеңкелей қарайтын – жеке адам, белгілі бір топ. Дүниетанымдық көзқарастың өзін-өзі ұстауына әсерін тигізе отырып, өмірлік алға ұмтылысына, қызығушылығына, еңбекте және тұрмыста практикалық үлкен мәні бар. Өзінің мазмұнына және бағытына қарай ғылыми немесе ғылыми емес материалистік және идеалистік көзқарас болып бөлінеді.
Ал, «Педагогикалық көзқарас» сөздігінде төмендегідей анықтама берілген:
Дүниеге көзқарас – адамдар, жеке адам іс-әрекетіне терең әсер ететін әлем және оның даму заңдылықтары жөнінде, табиғат және қоғам құбылыстары мен барыстары жөнінде біртұтас тиянақты көзқарастар
жүйесі. Дүниетанымдық көзқарастың өзі тұтасынан алғанда қоғамның көп қырлы материалдық өмірі, қоғамдық болмыс болып табылады.
Психологиялық сөздіктен анықтама:
Дүниетаным – бұл адамның объективті дүниеге және оның сол дүниеде алатын орнына, оның қоршаған болмысына және адамның өз-өзіне деген қатынасына көзқарастар жүйесі.
Қазақтың атақты психолог ғалымы, психология ғылымының докторы, педагогика ғылымының докторы Қ.Б.Жарықбаев «Педагогикалық ойлардың антологиясы» сынды еңбегінде дүниетаным мен сенімді, мотивтер мен қажеттерді, бейімділік пен қызығуларды, мұрат пен талғамды жеке тұлғаның өмірлік бағытын көрсететін бөліктер екендігін атап өтеді. Ол дүниетанымға адамның табиғат, қоғамдық өмір туралы білімдерінің жүйесі деген анықтама береді.
Осындай анықтама, тұжырымдамалардан дүниетаным мен жеке тұлға дамуының өзара тығыз байланысы анық көрінеді. Оқушыны жеке тұлға дәрежесіне қарай дамыту – орта білім беретін мектептің ең маңызды міндеті. Орта мектептерде оқыту-тәрбиелеу кезеңіндегі оқушылардың жинаған, нақты көре білу қабілеті арқылы анықталған тәжірибесі – олардың кейінгі кезеңдерде беки түсетін, толығатын, кеңейтетін дүниетанымының көзі.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. К.К.Шалғынбаева, Г.Т.Хайруллин, Н.Д.Хмель Педагогика. Алматы,2006,
2. Р.М.Қоянбаев, Ж.Б. Қоянбаев Педагогика. Алматы, 2002ж.,
3. Қ.Жарықбаев Психология. Алматы, 1993ж.,
4. Д.Кішібеков Философия. Алматы, 1991ж.,
5. Қазақстан мектебі – №5,6-2005ж., №8-2002ж., №5-1995ж., №1,2-2007ж.,
6. В.А.Титов Жалпы педагогика. Москва, 2007ж.
7. А.В.Миронов Методика изучения окружающего мира в начальных классах. Москва, 1985ж.,
8. И.А.Петрова, А.А.Вохмянина Настольная книга учителя начальной школы.Москва, 1999ж.,
9. А.В.Петровского Психология словарь, Алматы, 1998ж.,
10. Қ.Жарықбаев, Р.М.Қоянбаев, Н.Д.Хмель Педагогикалық көзқарас сөздік. Алматы, 1978ж.,
11. А.М.Виноградова, С.А.Козлова Воспитание положительного отношения к окружающему миру.Москва, 1989ж.,
12. Ж.Молдабеков, Адам және табиғат. Алматы, 1976ж.,
13. Қ.Жарықбаев, А.Құдиярова Жантану пәнін орта мектептерде оқытудың мәселелері. Алматы, 2004ж.,
14. Ш.А.Амонашвили, С.Н.Лысенкова, И.П.Волков, В.Ф.Шаталов, Е.Н.Ильин, құрастырушы И.Н.Баженова Педагогикалық ізденіс. Алматы, 1990ж.,
15. О.С.Богданова, Н.А.Баринова, А.Ю.Гордин. Оқушыларды тәрбиелеудің үлгі мазмұны. Жалпы білім беретін мектепте тәрбие жұмыстары жүйесін ұйымдастыру. Алматы, 1993ж.,
16. В.П.Кыркалов, П.Э.Шпитальник. Оқушыларды сабақтан тыс уақытта тәрбиелеу. Алматы, 1995ж.,
17Қ.Жарықбаев Қазақ ағартушылары жастар тәрбиесі туралы. Алматы, 1971ж.,

18. Б.Д.Жігітбекова Оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекетінің мотивациялы-мағыналық компоненттерінің дамуы. Канд. дисс. авторефераты, Алматы, 2003ж.,
19. О.С.Сангилбаев Оқу материалын тиімді жоспарлау арқылы оқушылардың зейінінің қасиеттерін дамыту. Канд. дисс. авторефераты. Алматы, 1999ж.,
20. Қ.Шайжанова Оқушылардың жазбаша тілін дамыту арқылы ойлауын қалыптастыру.Канд. дисс. авторефераты. Алматы, 2002ж.,
21. Н.Айғабылов Оқушыларының ақыл-ой әрекеті белсенділігін арттыру. Алматы, Мектеп, 1970ж.,
22. Балалар психологиясынан танымдық жаттығулар мен тапсырмалар. Алматы, Рауан, 1994ж.
23. М.М.Жанпейісова, Д.А.Қайшыбекова Модульдік оқыту технологиясы оқушыны дамыту құралы ретінде. Алматы, 2002ж.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе……………………………………………………………………………......3
I. Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық
көзқарасын қалыптастырудың теориялық негіздері.................6
1.1. ... ... ... ... ... қалыптастырудың негізгі бөліктері, критерилері,
көрсеткіштері және ... ... ... ... ... дүниетанымдық көзқарасын
қалыптастыру................................................................
........................13
II. Орта білім ... ... ... ... ... ... ... байланысты жүргізілетін
педагогикалық ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың
педагогикалық
шарттары..........................................................19
2.2. Оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруда пән ... ... тыс ... жұмыстар барысында оқушылардың дүниетанымдық
көзқарасын қалыптастырудың іс-жүзіндегі жағдайы................30
III.
Қорытынды...................................................................
........................................36
Әдебиеттер
тізімі......................................................................
.................................40
Құрметті Мемлекеттік емтихан комиссия төрағасы және ... ... ... ... ... ... ... мектептердің оқыту
процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын ... ... ... ... ... Дипломдық жұмыстың ғылыми
жетекшісі: Бастауыш мектеп педагогикасы, бастапқы әскери дайындық және ... ... ... ... ... ... Ильясова Алмагүл Нагиевна. Баяндаушы студент: Досмагулова Торғын.
Құрметті комиссия мүшелері сіздердің алдарыңызға диплом ... ... ... ... ... берілген. Біздің дипломдық
жұмысымызды орындауда алдымызға мынандай міндеттер ... ... ... беретін мектептердің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық
көзқарасын қалыптастыру» тақырыбын ашу, жалпы дүниетанымдық ... ... ... ... ... қалыптасу барысын
анықтау, критерилерін, көрсеткіштерін, атқаратын ... ... ... ... іс ... ... ... жету үшін тәжірибелі
орта мектеп мұғалімдерінің сабақтарына, тәрбие сағаттарына қатысып біраз
тәжірибе жинақтадым. Осы ... ... үшін ... саласында
жазылған ғылыми еңбектерді, ... ... ... ... оқып, қажетті мәліметтерді жинақтап, бір жүйеге келтірдік. Атап
айтар болсақ: психология ... ... ... ... ... («Педагогикалық ойлардың антологиясы»), Р.М.Қоянбаевтың
(Педагогика),
К.К.ШалғынбаеваГ.Т.Хайруллиннің(Педагогика),Ш.А.Амонашвилидің(Педагогикалық
ізденіс), В.П.Кыркалов, П.Э.Шпитальниктің (Оқушыларды сабақтан тыс уақытта
тәрбиелеу) ... ... ... ... ... ... тоқталдық.
Ал енді бірден дипломдық ... ... ... ... ... ... ... беру саласының басты міндеттерінің бірі –
келешек ұрпақтың дүниетанымын дұрыс қалыптастыру және оны ... ... ... оқу-тәрбие үрдісінде бұл міндет ерекше назарда ... ... ... ... шынайы міндетіне жауап беруден қалғанына бүкіл
дүние жүзінің педагогтары алаңдатушылық ... ... ... ... білімдермен шектен тыс «жұмысбасты» етумен ... ... ... ... ... процентіне қол жеткізу
бірінші кезектегі маңызды міндет болып санала бастады. Сол үшін де ... ... әр ... ... мен ... ... алуға және тапсыруға
алып келді.
Әдептілік, имандылық, мейірімділік, ... ... ... ... ... осы асыл да абыройлы
қасиеттерін жас ... ... азық ете білу ... ... ... ... ... сан ғасырларда қалыптасқан ... ... ... ... ... ... өзінің бойына
адамдық құндылықтарды терең сіңірген, рухани жаны таза адам ... ... ... ... ... өмірмен байланыстыра отырып,
білім берудің барлық кезеңдерінде негізге алынғаны жөн. Сонда ғана өзінің
міндетін ... ... ... ... ... ... ... жан-
жақты дүниетанымдық көзқарасы қалыптасқан шәкіртті тәрбиелеуге болады.
Менің бұл тақырыпты таңдаған себебім де сол, ... көзі ... ояу, ... ... дүниетанымдық көзқарасы дұрыс жүйеде
қалыптасқан нағыз Қазақстан азаматын тәрбиелеу. Осы орайда ... ... ... аты ... ... ... процесінде оқушылардың
дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыру» болғандықтан ... ... ... ... ... оның мәні ... түрлері, типтері,
қызметтері, құрылымы жайлы толық мағлұматтарды, анықтамаларды осы дипломдық
жұмысымызда назарларыңызға ұсынамыз.
Ең ... ... ... ... сөздік,
педагогикалық, психологиялық ... ... ... ... ... еңбектердегі анықтамаларға тоқтала кетейік. Соның ішінде
дүниетанымдық көзқарас деген не? Ол ... ... ... мынадай тұжырымдама берілген: Дүниетанымдық көзқарас – оқушының
әділ де шынайы қоғамға көзқарасын жинақтап қорыту жүйесі және сол ... ... ... өз-өзіне және адамдардың қоршаған ортаға деген қарым-
қатынасына көзқарасы, сонымен қатар өздерінің сенімін, ... ... ... ... осы ... келістіру, пара-пар қарау.
Жаратылыс тану ғылымы негізінде тарихи-социалдық, техникалық, философиялық
білім негізінде белгілі бір ... қоса ... Оның ... ... ... – жеке адам, белгілі бір топ. Дүниетанымдық
көзқарастың өзін-өзі ұстауына ... ... ... ... ... ... ... және тұрмыста практикалық үлкен мәні
бар. Өзінің мазмұнына және бағытына қарай ... ... ... емес
материалистік және идеалистік көзқарас болып бөлінеді.
Ал, «Педагогикалық көзқарас» ... ... ... ...... жеке адам ... терең әсер ететін
әлем және оның даму ... ... ... және ... ... барыстары жөнінде біртұтас тиянақты көзқарастар
жүйесі. Дүниетанымдық көзқарастың өзі тұтасынан алғанда қоғамның көп қырлы
материалдық өмірі, қоғамдық болмыс болып табылады.
Психологиялық ... ... – бұл ... объективті дүниеге және оның сол дүниеде алатын
орнына, оның қоршаған болмысына және адамның өз-өзіне деген ... ... ... ... ... психология ғылымының докторы,
педагогика ғылымының докторы ... ... ... ... ... ... мен сенімді, ... ... ... пен ... ... пен ... жеке тұлғаның
өмірлік бағытын көрсететін бөліктер екендігін атап өтеді. Ол дүниетанымға
адамның табиғат, қоғамдық өмір ... ... ... ... ... анықтама, тұжырымдамалардан дүниетаным мен жеке тұлға дамуының
өзара тығыз байланысы анық көрінеді. Оқушыны жеке тұлға ... ... – орта ... ... мектептің ең маңызды міндеті. Орта ... ... ... ... ... көре білу ... анықталған тәжірибесі – олардың кейінгі ... беки ... ... ... ... тарауда Орта білім беретін ... ... ... ... ... ... теориялық негіздері
қамтылған.
1.1. «Дүниетаным», «дүниетанымдық көзқарас» ұғымының мәні.
Дүниетаным – бұл ақиқатты ... және ... ... ... оны ... ... және ... қатынасына деген көзқарастар
жүйесі, сонымен қатар, адамдардың осы көзқарастар арқылы ... ... ... ... ... ... мен
қызмет принциптері, құндылық бағыттары. Дүниетаным қоғамдық және жеке адам
санасының ұйтқысы болып табылады. ... ... – тек ... ғана ... ... қатар белгілі бір әлеуметтік топтың, қоғамдық
таптың ... ... ... ... ... жалпы және жоғарғы түрі болып табылады. Ол
өз түрлеріне тән бірнеше элементтерден қалыптасады ... ... ... т.б.) ... ішінде философиялық, ғылыми, саяси,
адамгершілік және эстетикалық көзқарастар үлкен рөл атқарады.
Философиялық көзқарастар мен ... ... ... жүйесінің
негізін құрайды. Философияның өзі таным қызметтерінің ұтымды-ұғымды мәнерін
және дүниетаным ... ... ол ... ... мен ... ... тұрғыда ұғындырады және шындық бейнесін объективті және
тарихи тұрғыда айқындауға ұмтылады.
Ғылыми білім дүниетаным жүйесіне ене отырып, ... ... ... ... орта шындығына бағыттау мақсатында, сондай-ақ шындыққа қатысты
тиімділікке, адасулар мен ескілік көзқарастардан арылуға қызмет етеді.
Адамгершілік ... мен ... ... ... мен өзара
қарым-қатынасын реттеуге және эстетикалық көзқарастармен бірге қоршаған
ортаға қарым-қатынасын анықтауға, ... ... ... ... ... етеді.
Егер дүниетаным ақиқат дүние дамуының объективті тенденциясының дамуын
бейнелесе, адам ... және ... ... ... ... тануға негізделсе, онда ол барлық адамзаттың қызығушылығының
және ақиқатты өзгертудің ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан сипатталса, онда ол
объективті дүниені соншалықты ... және ... ... ол шын ... ... және ... материалистік және идеалистік түрде болуы мүмкін.
Ғылыми дүниетаным объективті нақты болып табылады. ... ... ... ... ғылыми талдаулар негізінде жасалған қорытындылар
мен негіздеулерге, табиғи және ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми дүниетаным алдын ала
көрудің, сол және одан басқа да құбылыстардың, ... ... ... саналы түрде басқаруға мүмкіндік береді.
Ғылыми дүниетаным негізіне дүниені түсіну, дүние туралы ... ... ... Дүниетаным тек қана білімді меңгеру процесінде
ғана емес, ... ... ... ... ... көзқарастарды жеңу
нәтижесінде қалыптасады. Ол ... ... ... ... ... дамуына сәйкес жетілу үстінде. Өмірді жақсартудағы
жаңа ғылыми деректер, қоғамдық және жаратылыстану ғылымындағы ашулар, жаңа
қоғамдық ... ... ... ... ... және ойлау стеротиптері өзгеруде.
Аксиологиялық (құндылық) көзқарас тұрғысынан оқушылардың дүниетанымын
оның іс-әрекетіне байланысты сипатталады; ол ... ... ... шығармашыл немесе баяу мазмұнды болуы мүмкін.
Оқушылардың дүниетанымын психологиялық тұрғыдан сыртқы дүниенің ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
түсініктер, өлшем, баға жүйесі ретінде, сонымен бірге психикалық ... ... ... және дүниеге деген өзінің қатынасын реттеу үшін
дүниетанымдық мақсатта, бұл ... ... ...... қабылдаудың таным операциясы жүйесі ретінде қарастыру қажет.
Тұтас психикалық білім ретінде дүниетаным – күрделі де көп ... Оның ...... ... жоғары интеллектуалды сезімдерді
білдіру, саналы мақсатты ерік-жігердің дамыған қабілеттілігімен үйлесімді
көзқарастар мен ... ...... қол ... ... ... тұжырымдар мен болжамдар ретінде қабылдаулары. Олар
табиғат пен қоғам құбылыстарын түсіндіріп, адамның мінез-құлық, ... ... ... қызметін атқарады.
Ресейлік жалпы педагогика кітабының авторы А.В.Титовтың тұжырымы бойынша
дүниетаным – құндылық жүйесінде көрініс тапқан жалпы табиғат туралы, қоғам
туралы, адам ... жеке адам ... ... топ, қоғам туралы
түсінік.
Дүниетанымның негізіне ... ... ... яғни ... әлем ... жиынтығы жатады. Бұл білім тек қазіргі кезеңге ғана ... ... ... ... де ... де ... бар ... Ол адамның
жалпы рухани байлығымен тығыз ... ... ... ... ... барлық іс-әрекет өрісінде салт-дәстүрлер туындаған, қалыптасқан
және дамыған.
Казіргі жас өспірімдерді ... ... ... ... ... ... ... интеллектілік мүдделерінің
кеңдігі мен жан-жақтылығын аңғармау ... ... ... ... ... ұялы телефон, көпшілікке арналған ... ... жас ... ... мен ... ең жаңа
жетістіктерін біліп отырады. ... ... ... оқу ... жас ... ... ... мәдениет пен спорттың ең жаңа
жетістіктері туралы хабардарлығы мұғалімдерден кем түспейтінін, ал ... асып ... ... ... ... да мүмкін емес: ғилими-
техникалық революция ... ... ... ... өзінен бұрынғыдан
білімдірек болуы тиіс. Жас өспірімдердің бос ... ... де ... гөрі ... Жас ... ... ... елдің
саяси өміріне, халықаралық қатынастарға, спортқа, ... өте зор ... ... ... ... ... арқылы әртүрлі мәліметтер
жинақтау, кітап оқу, кинофильмдер мен телевизия ... ... ... ... жане т.б. көптеген жайлар. Физикалық-математикалық,
химиялық жане басқа олимпиадаларға қатысушылардың ... ... ... ... ... ... белсенді, творчестволық сипатта екендігін
көрсетеді. Жас өспірімдер ғылыми дүниетанымды ... үшін ... бар ... ... ... ... ден кояды.
Жас өспірім шақ – дүниетанымның қалыптасуындағы негізгі кезең. ... ... ... ... ... балалық кезден қаланады.
Мұның өзі ... бір ... ... ... ... ... іс жүзінде меңгеруден басталады, бұлар кейіннен ұғынылып,
мінез-кұлықтың белгілі бір нормалары мен ... ... ... ... біршама жоғары сатысында ғана онда бұл принциптерді белгілі
бір тұтас жүйеге жинақтау кажеттігі келіп ... ол оған ... ... қана қоймай, оны бағалауға, оған деген өз қатынасын
анықтауға ... ... Бұл ... ізденістер айналадағы
дүниенің қайсыбір жағын немесе өзінің мінез-құлқын болсын біршама асыра
бағалаумен ... ... ... ... ... ... ... жалпы
принциптеріне, табиғат пен адам болмысының ... ... ... ... ... ... көзқарасты қалыптастыру танымдық белсенділікте байқалады.
1.2Дүниетанымды қалыптастырудың негізгі ... ... және ... ... айтқандай әр адамның дүниетанымдық көзқарастары ұзақ
күрделі интеллектуалдық іс-әрекет нәтижесінде қалыптасады. Ал ... өз ... оның ... ... оның «Мен» деген сезімінің
мәнісін ашып, оның өмірлік ұстанымдарының, ар-ожданының негізін құрайды.
Педагогика ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мәселесін шешіуде оның құрамды ... ... ... ... ... ... ... бөлігі көрсетіліп жүр. Олар: ... ... ... ... адам ... объективтік дүниені бейнелейтін адам баласының мол тәжірибесі.
Білім арқылы табиғаттың және қоғам ... ... ... түсінеді, ұғады. Ғылыми білім қалыптасудың және ... ... ... Міне ... ... ... әр адамның
көзқарасына, сеніміне айналады.Сол білім мен ойлар сенімге ... ... өзін және ... ... ... ... күшке еніп, әлем мен
адамның өзін ... ... ... ... ... ... ... болып
саналса, онда сенім білімге және шынайы ақиқатқа деген эмоционалдық-
психологиялық қарым-қатынас және ... ... ие ... жеке ... ... және ... ... түсіндіру
туралы байымдауы, ой тұжырымы. Адамзаттың пайда болу тарихын ... ... ... бар ... мәлім. Мысалы, материалистер мұндай
проблеманы ғылыми ... ... ... ал дін ... тәңірдің қалауымен деп тұжырымдайды.
Дүниетанымның маңызды рөлі психологиялық, ... ... ... ... табылады және олар адамның мінез-құлқы ... ... ... ... ... дайындайды. Тек сенім білім
арқылы өсетін жеке тұлға белсенділігінің негізгі көзі болып табылады.
Адам ... жете ... ... кемелі, адам баласының жоғары мұрат-
мақсаттары, өмірге ұмтылушылығы, талаптанушылығы. Мұрат айналадағы ... және ... ... ... ... ... оятады.
Сенім терең тиянақты ойланып айтылатын идеялардың жиынтығы. Сенім жеке
адам ... ... ... ... мінез-құлқын сипаттайды. Әр
түрлі идея адам сенімінің негізгі, ... ... ... оның ... ...... сапа ... мейлінше жоғары күйі. Сенім білім
сияқты объективті дүниенің субъективті көрінісі, адамдардың ... ... ... ... ... әлде бір ... ... емес, ол – жеке тұлғаның ішкі ұстанымдарына айналған білім.
Қазіргі уақытта сенім дүниетанымның өзегі «бастапқы», ... ... ... ... ... ережені терең негіздеу деп санауға
болады.
Адам сенім жүйесі – оның ... ... ...... ... Сенімді өмірде басшылыққа алу таным қуанышы мен ақиқат шындығының,
сұлулыққа эстетикалық сүйсіну мен оған ... ... ... ... сияқты интеллектуалды сезімдермен байланысты. Қажымас ерік-
жігер – дүниетанымның маңызды ... ... ... іс-әрекетке
итермелейді. Ғылыми дүниетаным теориялық ... ... қана ... сана мен ... іс-әрекетпен біріктіреді. Дүниетаным элементі
ретінде теориялық ойлау ...... ... ... ... ... ... дүниетанымды мейлінше
жетілдіру, ерік-жігерді сенімді іске асыруға бағыттаудың қабілеті. ... ... ... ... ... ... ... ең маңызды
құрамды бөлігі болып табылады. ... ... ... ... ие ... ... ... жоғарыда айтылған ой-пікірлерді келесі схемада байқауға болады
Дүниетанымның жалпы психологиялық ... ... ... және ... ... бар. Оның ...... және сенім болып табылады.
Дүниетаным бірнеше маңызды қоғамдық міндеттерді (функция) атқарады.
1.Ағартушылық міндеті: ғылыми дүниетаным – ... ... және ... ... беруден тұрады; ағартушылық ... ... ... қаруландырады; философиялық принциптердің бір тұтастығы
мен табиғат құбылыстарын және болмысты ... ... ... ... рухани құндылыққа бейімделуін артады.
2.Тәрбиелік міндеті: дүниетанымның тәрбиелік міндеті ... пен ... ... өзінің бойында белгілі бір, жігерлі де
қайратты сананың және ... ... ... ... қойып қарауымен
жүзеге асырылады.
3.Дамытушылық міндеті: дүниетанудың дамытушылық міндеті - дүниетаным
мазмұнын ... ... ... ішкі жан ... ... дамуымен
қоса ойлау қабілетінің белсенді түрде әрекеттенуімен ... ... ... ... ... ... практикалық іс-әрекеті кезінде негізгі позиция болып табылады.
5.Болжамдық міндеті: ғылыми дүниетанымның болжамдық міндеті – ... ... ... ... ғылыми дүние танымның болжамдық
міндетінің даму бағытын ғылыми-теоретикалық және ... ... ... және ... ... ... құру ... ой-пікірін
ұсынуда көрінеді.
Ғылыми дүниетану оқушылардың бойында бірегей педагогикалық процессте,
сананың дамуына, сезіміне, ерік-жігеріне және ... ... әсер ... біртұтас жеке психологиялық білім тұрғысында қалыптасады.
Дүниетанымның негізгі қызметтері: ақпаратты-бейнелі, бағдарлы-реттеуші
және бағалау болып табылады (И.Ф.Харламов).
Дүниетанымның ... ... ... ... ... ... қабылдау тәсіліне оның адам санасында ... ... ... ... ... яғни ... сыртқы әсерлер
сыну арқылы өтеді.
Дүниетанымның бағдарлы-реттеуші қызметі адамның тәртібі мен ... оның ... ... және ... ... ... болып
келеді. Егер адамда сол және одан басқа да ... ... онда ... ... ... пен сенім жинақталады, яғни ол олардың іс-
әрекеттері мен қызықтарын анықтайды.
Дүниетанымның ... ... ... ... орта ... ... көзқарастары мен сенімдерін бағалаудан шығады немесе басқаша айтқанда өз
дүниетанымы ... ... ... екі деңгей бар: эмпирикалық және теориялық.
Олар объективті болмысты көлемдірек, тереңірек және ... ... ... ... ... ... ... заманның
талабына сай білімдердің құрылымын қамтитын, әдіснамалық ... ... ... ... ... жүйе. Оқушылардың меңгерген
білімдер жүйесі ... ... ... ... ... ... оларды пайдалану міндеттеріне сәйкес жалғасады.
1.3 Педагогикалық теория негізіндегі оқушылардың ... ... ... ... сан ... ... ... Олардың құрамында адам өмірінің материалдық жағдайлары, өмір сүріп
отырған микро және макро ортасы, көпшілік ... ... ... мен ... ... Ғылымда бұл факторлардың бірдей күшпен және
тиімді әсер ... ... ... құрылымы танымдық, эмоционалдық және еріктік
сияқты құрамаларды қамтиды. ... жеке ... ... айналу үшін оны тек
ойластырып қана ... ... ... ... өмір және ... керек.
Дүниетанымның қалыптасуы педагогикалық процесс ретінде, объективті түрде
әдіснамалық идеялардың реттелген ... ... ... айналдыруды
талап етеді. Оқушылар материалистік ... ... ... ... ... қажет: дүниенің материалдығы мен ...... өмір сүру ... ... ... ... ... болуы; қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күресі; ...... ... ... ... ... ... шығып кетуі
мен олардың сапалық өзгерістерге айналуы; ... ... ... ... пен салдар диалектикасы; құбылыс – мәнділіктің көрінісі
ретінде; мүмкіндік пен шындық; практика – таным негізі, ақиқат ... ... ... ... ... ... ... білім де, іс-әрекет әдіс-тәсілдері де бар. Бұл
танымның әр түрлі жақтары, бірақ бұл ... ең ... ... білім тұрады.
Осының барлығы оқушы бойында білім мен білікке қоса ойлау мен ... ... ... ... ... Ғылыми білім құрылымында екі деңгей бар:
эмпирикалық және теориялық. Олар ... ... ... ... ... ... ... ажыратылады. Дүниетаным жекелеген
білімдерден емес, заманның ... сай ... ... ... ... ... мен ... негізінде ұйымдастырылатын
жүйе. Оқушылардың меңгерген білімдер жүйесі әрдайым қозғалыста болады,
басқа жүйелермен ... ... ... ... міндеттеріне сәйкес
жалғасады.
Оқыту – оқушылардың ғылыми білімдерді, білік пен дағдыларды меңгерудегі,
шығармашылық қабілеттілігінің, ... мен ... ... ... оқу-танымдық іс-әрекетін ұйымдастыру
мен ынталандырудың мақсатты педагогикалық процесі. ... ... ... ... бір ... ... пен дағдыларды меңгерудің саналы
мақсаты билеген кезде қызмет-әрекет ретінде жүзеге ... ... ... оқушылардың басына жаттанды түрде сіңіруге болмайды.
Оларды оқушының өзі, ... ... ... ... ... ... ... болуы, заңдарды
жете түсіну – оқушының ойлау мен ... ... ... ... ... ... нәтижесі олардың бойында теориялық
сана мен ойлаудың қалыптасуы болып ... Оқу ... ... ... ... ... білімдерді меңгеру
болып табылады.
Оқу мен еңбек, қоғамдық іс-әрекет оқушыларды ... ... ... ... ... тәжірибесімен қаруландырады. Ол
оқушының ішкі жан-дүниесіне, жеке тұлғаның белсенді ... ... ... ... ... ... қалыптасу процесі дүниетаным
идеясы элементтерін игеруден, яғни білімнің, ғылымның негіздерін және мінез-
құлықтың белгілі нормаларын білу, оларды сақтай білуден басталады.
Оқушылардың ғылыми дүниетанымы ... ... ... ... осы ... ... білімдерді меңгеру жүйесі мен оларды тәжірибеде
пайдалану, бұрынғы кездегі мәдени ... ... ... ... ... құралы болса, дүниетанымдық білімдерді терең сенімге
айналдыру оқушылардың іс-әрекет және ... ... ... ... ... іс-әрекетке дайындығын және ... ... ... ... дене ... ... дамуына, білім
деңгейіне сәйкес бірте-бірте игереді. Орыстың ұлы ... ... ... ең кіші ... ... ... ... қолайлы өзінің
жинақталған көзқарасы болуы керек... Әрбір жыл сайын бұл ... ... ... ... ... ... мәселелердің бірі болып оқушылардың дүниетанымын
қалыптастыруға байланысты ... ... мен ... ... ашу.
Ғалымдардың көзқарасы бойынша табиғат және қоғам туралы ғылыми білімдерді
меңгеру – ғылыми дүниетанымды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... пен ... дамуының заңдылығын білу жеткіліксіз.
Саналы көзқарас, сенім ойдың ... ... ... ... ... және ... ... жалпылауға әкеп соғады.
Педагогтар мен психологтардың зерттеулері бойынша білім оқушылардың ... ... ... ... ... теориялық сана мен.ойлауды
қалыптасуы болып ... Оқу ... ... ...... ... тәсілдерін, білімдерді меңгеру.
И.Я.Лернер танымдық тапсырмалардың рөлін зерттей келе, оқушылардың
өздігінен жетістіктерге жету ... ... және ... ... жол ... яғни ... сенімге айналу үшін, жеке ... ... үміт пен ... ... биік ... көзқарастарының жалпы жүйесіне және оның ... ... ... ... баға, өлшем). Оқушылардың жағымды эмоционалдық күйі,
олардың жеке тәжірибесіне, әлеуметтік-психологиялық жағдайына сүйенеді.
Бірақта танымдық тапсырмалардың рөлі ... ... ... да өз ... жоймайды. Танымдық тапсырмаларды бір ... ... мен ... ... ... ... етеді.
Психология-педагогикалық әдебиеттерге талдау жасай келе, тұлғаның
дүниетаным ұйытқысын құру, ... ... ... ... мынандай етіп бөлуге мәжбүр етеді:
- объективті мазмұны, маңызды қасиеті бар сыртқы ... ... ... болуы және оны меңгеру;
- олардың мағынасы мен құндылығын ... ... ... ... ... шынайылыққа сенімділік;
- индивидтің қажеттілігі мен қызығушылығын ... ала ... ... ... ... мен ... ... бағалау және ғылыми
талдаудың тәсілдерін меңгеру, ... ... ... ... ... өмір ... әлеуметтік, саяси, экономикалық
және басқа да құбылыс фактілерін талдау және бағалау;
- өмірде осы білімдер арқылы басшылық ... білу ... ... іс-әрекетке субъект ретінде дайындық (шешім қабылдау, іс-
әрекет жоспарын жасау және ... ... ... ... ... ... ... ойындар тағы басқа халықтың рухани
сезімін, адамгершілікті қасиетін, мінез-құлқын ғана ... ... ... ... ... негізінен мағлұмат береді. Бізге
келіп жеткен салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптардың өзінен қазақ халқының ... мен ... ... ... ... ... көзқарасы
аңғарылады.
Бірсыпыра ғалымдарымыздың (Ғұзылхан А., Қалиев С., Оразаев М., ... ... Е., ... Ә. т.б.) ... ... қазақ
халқының танымдық мұрасының соншалықты молдығын қысқаша айтып кеткен жөн.
Қазақ халқының ... ... ... кімді болса да ... ... ең көне ... тас ... ... сурет –
пиктограммалар. Тіршілік үшін тылсым табиғатпен тіл табысқан көне замандағы
бар білімі, таным түйсігі, ... ... ... ... ... таңбаланған.
Киіз үй – қазақ халқының сан ... ... ... ... түсіне білуінің, шеберлік пен ... ... ... Ол - ... өнерінің әлемдік озық
үлгісінің бірі. Күрделі ... ... ... ... ... ... ... Белдеуі – зодиактік шеңбер. Шаңырақ – ... ... ... ... ... төрт бағытын нұсқайды.
Уықтар саны дұрыс анықталғанда шаңырақтан түскен күн ... ... «бие ... «сүт пісірім», «ет асым», «жүн ... ... ... ... бойы ... ... ... өлшемдері анықталған. Қорыта
келгенде киіз өнер туындысы ғана емес ... ... ... ... ... т.б. өмірлік
білімінің айқын ... ... ... ... үшін ... ... ... білу қажеттілігіне сай бес саусақты пайдаланудың
әдістерін меңгерген. Саусақ буындарының жылдың төрт ... ... ... ... бала тәрбиесінде тіл ашу, дүниені құраушы
тектерді анықтау тағы сол ... ... ... Бес ... ... білімдерді игеру негізінде әлемдегі бірлікті тану жүзеге
асады.
Халық ауыз әдебиетінің түрлі жанрлары терең ... мен ... ... ... ... салмай, халықтың дүниетанымын көрсететіндей белгілі ... ойға ... ... ... басы ұлы ... ... оның ... бірі танас (симметрия). ... бәрі ... ... сөзінде, ой тұжырымында, іс-әрекетінде зерделеп түсінуге болатындай
көрініс тапқан. Олай болса халқымыздың дүниетанымы ... ... ... ... нәр ... ... Орта ... ... ... ... процесінде
оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін
педагогикалық тәжірибе жұмыстарына тоқталдық.
2.1 Дүниетанымдық көзқарастың қалыптасуының педагогикалық ... ... ... ... ... оқушылардың дүниетанымын қалыптастырудың
маңызды құралдарының бірі. Олай болса оқыту ... ... ... - ... психологиялық-педагогикалық шарттарды
шешуді талап етеді.
Бірінші этапта оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруда орта
білім беретін мектептің жұмыс жүйесіндегі барлық оқу ... ... ... байланысты анықтап көрсету қажет. Сондай-ақ, сабақтан тыс ... ... ... ... мұғалімнің демеуімен оқушылардың бойында
оқу материалдарын ... және ... ... ... ... ... және ... ойларын атап көрсету де осы бірінші этапта
қамтылады.
Екінші ... ... ... және шынайы қарым-қатынаста қиындайтын
атап көрсетілген ойларды түсініп, оны ... ... ... олар ... ... ... белгілі бір жүйеде орын-орнына
орналастырылады. Оқушылардың жас ерекшеліктері ескеріліп, олардың жеке
басының тәжірибесі, ... бір пән және ... ... ... ... әр ойдың даму сатысында ... ... ... ... мұғалім оқушылардың ақиқатты, оқиғаны, құбылысты түсіну
мүмкіншіліктерін ескере отырып, олардың дүниетанымдық көзқарастарын ... ... ... ... ... ... зерттелген материалдардан
алынған дүниетанымдық көзқарас қорытындысын тарату туындайды және олар
мұғалімнің күнделікті сабақ ... ... ... ... ... көрсетіледі.
Бесінші этапта мұғалім оқушыларға білім беру, олардың ... ... үшін ... ... ... ... мен методтарын анықтайды.
Оқушының дүниетанымын қалыптастыру мінез-құлқының ең маңызды қозғаушысы
болып табылады, оның іс-әрекетінің себеп-салдарын анықтайды.
Оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру ... ... ... ... ... мен сенімдер, білім бірлігімен қамтамасыз
етілген педагогикалық процесс ... ... ... тек қана педагогикалық
процесте «логикалық тізбені» ойластырғанда және іске асырғанда ғана ... Ол ... ... көзқарасы бар білім жүйесі, зерттеліп жатқан
фактілерге, құбылыстарға тұлғалық қарым-қатынас, тәжірибеде ... ... жеке ... ... ... ... мен сенімдері әр уақытта жеке тәжірибеде
ойластырылған. Тәжірибе ... ... ... олар жеке ... діни
әлемін, оның қажеттілігін, сезімін, мінез-құлық мотивін анықтайды, ... тек қана ... ... ... ... әсер етеді, бірақ
мінез-құлық және іс-әрекет тәжірибесінде оған ... ... ... және ... ұйымдастырады.
Г.Н.Филонов бойынша тұлғалық іс-әрекеттік тұрғыдан оқушылардың
дүниетанымын қалыптастыруды төмендегідей ... ... ... жеке ... ... ... тұрғыдан меңгеру
негізіндегі іс-әрекетін мойындауы және оның адам ... ... ... жеке тұлғаның интеллектуалдық эмоциональды-еріктік және іс-
әрекет тәжірибе саласына әсерін іске асыру;
-- жеке тұлғаның дүниетанымын қалыптастыру жүйесінде ... ... ... және ... жеке тұлға мен ұжымның ... ... ... ... ... ... тығыз байланысына негізделген іс-
әрекет тәжірибе факторының белсенді қызметі -- оқушылардың дүниетанымын
қалыптастырудың міндетті ... ... ... ... ... ... ... бұрын қалыптасқан және қалыптасып отырған
әрекеттің арасында, оған деген мұғалімнің қойып отырған талабымен және ... ... ... ... ... ... ... уақытында пайда болған қарама-қайшылықтың көзін және сипатын ашу ... ... оны жеңу ... ... – мұғалімнің басты міндеті.
2.2 Оқушылардың дүниетанымдық ... ... пән ... ... ... ... процесс емес. Ол адам өмірін түгел
қамтиды. Оқушының жалпы ... бұл ... ... ... Оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыру оларды осы заманғы
ғылыми біліммен ... ... ... ... оқытылатын барлық
пәндердің қатысы бар.
Дүниетаным қалыптасуының біртұтас процесі білім берудегі сабақтастық,
оқу пәндері арасындағы өзара байланыс арқылы ... ... ...... ... ... іс-әрекетімен сипатталады, іс-әрекеттің мақсаты –
оқушыларды дамыту, олардың бойында білім, білік, дағдыларды, яғни нақты ... ... ... ... ... оқытылатын жаратылыстану, математика ғылымдары ... мен ... және ... ... ... үғым жүйесін
жасайды. Ботаника, жалпы ... ... оқу, ... ... ... ... ... шәкірттер жұмыс істей
жүріп, өсімдіктердің даму ... адам ... ... меңгере
алатындығына көзі жетеді.
Физика, химия заңдарын білу және сол пәндер бойынша тәжірибе жасау
оқушылардың ... ... ... мен ... ... ... ... және сенімін нығайтады. Физика, астраномия
сабақтарында адам ойының табиғаттың ... ... ... тануы және
заңдарын пайдалануы туралы оқушылар ... ... Бұл ... ... ... оның ... ... пән мұғалімдерін бай
материалдармен қамтамасыз етеді.
Оқушылардың дүниетанымын қалыптастыруда гуманитарлық ғылымдардың алатын
орны ерекше. Тарих, әдебиет ... ... ... ... ... көзқарастары қалыптасады, олар адам өмірінің
мәніне, мұраттарының, мінез-құлқынының бағыттылығын, іс-әрекетінің ... ... ... қоғамның даму заңдарын түсінуге мүмкіндік жасайды. Әдебиет
адамдар ... ... жаңа ... ... ... ... ... Әдебиет сабақтарында оқушылар өмір шындығымен,
Отандық және дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық мағлұматтар әр түрлі оқу пәндерін оқытып үйрету
кезінде, көптеген тәрбиелік іс-әрекеттерді орындау барысында ... ... ... ... тығыз байланысы, оқушыларды
еңбек іс-әрекетіне тарту, яғни бұл дидактикалық және тәрбиелік ... ... ... жағдайларының қалыптасуы, әлеуметтік тұрмыс
және адамгершілік ... ... ... ... ... жасайды. Өйткені осы ортада әрбір оқушы өмір сүреді, ... ... бәрі ... ... ... пайдалы іс-әрекеттерін дұрыс
ұйымдастыруды талап етеді. Осындай тиімді істердің барысында ... ... ... ... және дағдысы дамиды.
Жоғары сынып оқушыларының табиғат және қоғам туралы ғылыми білім шеңбері
кеңейеді, тереңдейді, диалектикалық ойлай білуі, табиғат пен қоғам ... ... ... ... қалыптасады. Олар жинақталған
адамгершілік идеяға ... үшін ... жете ... ... іздеуге,
өздеріне және басқа адамдарға жоғары талап ... ... ... ... ... ... түрлі проблемаларды (саяси, әдеби, ғылыми т.б.) байымдау, талдау және
оларға қорытынды жасауға ... ... ... ... ... үйрету қажет.
Дүниетанымды қалыптастыруда оқытылатын құбылыстар мен процестерді ғылыми
тұрғыдан түсіндіру керек. Мысалы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің даму
себептері, бір ... ... ... ... ... өмір сүруі көп
жылдар бойы жұмбақ болып келеді. Атақты ағылшын ғалымы табиғат зерттеушісі
Ч.Дарвиннің табиғи ... ... ... есептерін ғылыми негізде
түсіндіреді.
Жеке адамның дамуына және ... ... ... баса ... ... біз ... әр уақытта, өз өмірінің әрбір
кезеңінде өзінің бақыты үшін ... ... ... ... ... ... ... біріктіруіміз керек, - деді. Сондықтан ғылыми
дүниетанымның ... ... ... процестің барлық салаларына
енуі керек. Оқыту және тәрбие жұмыстарының әр ... ... ... тәсілдерін жинақы пайдаланудың нәтижесінде ... ... ... және ... ... ... болады.
Қай уақытта болмасын дүниенің жаралуы, табиғаттың түрлі құбылыстары
туралы ... ... ... ... ... ... ... тылсым жұмбақ болып көрінеді де, адам санасына елеулі әсер
етеді. Адам ... бір ... ... ... ... беймәлім нәрсе көрсе,
көпшілік жағдайда оны ойға салып ... ... ... ... Табиғат құбылысының терең тылсымына үңілуде адамзат баласы талай-
талай ... ... Бай ... ... ... ... ақыл-ойы,
өресі жете бермейтін құбылыстар аз емес.
Оқушыларға белгілі бір көлемдегі білім, білік, дағдыларды меңгертумен
бірге табиғат, ... ... ... түсініктерін кеңейте отырып, оларды
шығармашылық бағытта жан-жақты ...... ... ... ... ... ... алғанда, оқу-тәрбие үрдісін ұйымдастырудың сан түpлi әдіс-
тәсілдерін іздестіру, жаңа технологияларды тиімді ... ... ... баулудың, өзіндік ic-әрекетін ұйымдастырудың
сыннан өткен мынадай түрлерін атауға ... ... ... сай ... ... 6іp ... ... тудыру.
3. Сөзжұмбақ құрау, шешу.
4. Шығарма, шағын әңгіме мәтінін кұрау.
5. Әңгімелердің ұқсастығын салыстыру, ... ... ат ... ... ... ... ... рөлге бөліп оқыту.
7. Ұнатқан кейіпкерге мінездеме беру, осы әңгіменің мазмұнына мағынасы
кері әңгіме құрау.
8. ... ... ... ... ... орнына кою.
Ал сыныптан тыс жұмыс кезіндегі шығармашылыққа баулу түpi мынадай:
- әр түрл! ... ... одан ... әсерлері бойынша
шығарма
жазу;
- cypemmi кimanшa жасату, жазбаша баяндату;
- мектептег! ... тыс ... ... ... ... газет-журналдарға жаздырып, оны оқу ypдісінe унемі пайдалану;
- әp6ip оқылып ... ... ... ... ... ... жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа баулиды, жасөспірім
бойындағы талант көзін ... ... ... ... ... мен өз бетінше
ізденуге зор әсерін тигізеді.
Жаңа буын ... ... ... технологиясын қолдану
келешек ұрпақтың ... ... ... білім алуына, белсенді
шығармашыл болуына жағдай жасайды. Осыған ... ... ... ... ... таңдай білу кажеттілігі туады. Жасөспірімнің ... одан әpi ... ... ... жүйелі жүзеге асырылғанда жан-
жақты гармониялық дамуға негіз жасалады. Бұл арада ерекше ... ... ... ... нәрсе -- оқушылардың шығармашылық бағытта дамуына
жете мән беру олардың ой ... сөз ... ... қабілетін дамыту.
Сондықтан да жас ұрпаққа сапалы білім, саналы тәрбие беру, бүгінгі ... сай ... ... ... қалыптастыру -- әрбір мұғалімнің
міндеті.
Осы орайда 6-шы сыныпта қазақ тілі сабағында өткізілген дәстүрлі ... ... ... ... жөн көріп отырмын.
Лексика бойынша аукцион- сабақ үлгісі
Қазіргі нарық заманында оқушылардың экономикалық білімдерін жетілдіру
үшін сабақ ... ойын ... ... ... зор. Бұл ... ... ... қызығушылығын арттырады.
Оқушыларды нарықтық экономика әлеміне бастайтын ойын сабақты 5, 6, 7-
сыныптармен ... ... ... ... ... ... аукцион сабағының
мақсаты:
Білімділік: лексика тарауы бойынша оқушылардың алған білімдерін ... ... ... лексикалық терминдерді ажырата білуге уйрету, нақты
дәлелді жауап бере ... ... ... ... ... ... құбылыстарды
білуге уйрету, белсенділіктерін арттыру, аукцион өткізу, қарыз алу және оны
пайдалану шарттарын үйрету.
Сабақ барысы:
1. Ойын шарттарын таныстыру.
Оқушыларға алдын-ала ... ... ... ... Күні бұрын қатты
қатырма қағаздан ақша орнына жүретін 50, 100, 200, 500 ... ... ... ... ... бойынша білімдерін
молайтуға, тақырыпты қайталауға ... ... ... ... ... ... нөмірі жазылған таблолар
болуы шарт.
Ойынның мазмұны:
Аукцион үш турдан тұрады. Ойынға ... ... ... ... 50 пайыздық жылдық өсіммен 1000 теңге көлемінде несие (кредит)
алады. Аукцион аяғында әрбір ... ... ... ... банкке 1500 теңге
50 пайыз өсіммен қайтару керек. ... ... ... орнына
сұрақтар мен тапсырмалар беріледі.
Бірінші тур-« Ашық лот».
Аукционшы бірінші турдың өту шартын хабарлайды.
-Ойыншыларға лексика тарауы бойынша нақты сұрақ ... Кез ... ... ... ... ... беру ... сатып алады. Әрбір лоттың (жауап
беру құқы) бастапқы ... -100 ... ... шегі -50 ... ... ойыншы лоттың құнын 100 теңгеге бағаласа, екіншісі оған ... ... ... үшіншісі 200 теңгеге көтеріп бағалай алады. Жоғары ... ... ... ... ... ... сатып алынған бағасын банкке
төлейді. Лотқа ... ... ... ... ... ... ... байланысты ақшалай (150-500 теңге көлемінде) сыйлық беріледі.
Егер ойыншының жауабы ... ... ... ... 100 ... ... төлейді, ал лот саудадан алынып тасталады. Ойыншының сұрақты сатып
алу ушін төлеген ақшасы кайтарылмайды.
1- сұрақ. Лексика дегеніміз ... ... ... ... ... ... бастапқы бағасы 100
теңге. Кім жоғары бағалайды?
(Сөз ... ... ... ... деп ... ... Омоним деген не?
Сұрақтың бастапқы бағасы-100 теңге. Дұрыс жауапқа ақшалай 300 теңге.
Кім ... ... ... ... ... ... басқа - басқа сөздерді
омонимдер дейміз.)
3- сұрақ. Табу деген не?
Дұрыс жауапқа ақшалай сыйлық-300 ... ... ... ... 100
теңге.(Мифтік ескі наным бойынша атын тура айтуға тыйым салынған сөздер тіл
білімінде табу деп ... ... ... сөз ... ... ... ... лотты сату барысында лоттың бастапқы сатылу бағасы мен
ақшалай сыйлық көлемін хабарлап, саудаласу бағасын келісіп отырады.(Тұрақты
тіркестер ... – екі ... ... сөздердің тіркесуі арқылы
бір ғана мағына білдіретін сөз тіркестері).
5- сұрақ. Диалект сөз дегеніміз не?
(Диалект сөздер – ... бір ... ... ... ... сөйлеу тілінде ғана қолданылатын сөздер).
Екінші тур - «Жарылай жабық лот»
Аукционшы ... ... ... және ... ... ... алған ойыншы ғана біле алатынын хабарлайды. Лотты сатып алып
тапсырманы орындай алмаған ойыншы 100 теңге ... ... ... ... ... ... ... лот» ретінде қайта саудаға қойылады. Аукцион
жүргізуші екінші турды ... ... ... сөз тіркестері бойынша.
Лоттың бастапқы бағасы - 100 теңге. Кім жоғары бағалайды?
Тапсырма қағазы.
Қалай бейнелеп айтады?
Тұрақты сөз ... ... ... ... болбыр адамды (қой аузынан шөп алмас)
2. Әдемі, көрікті қыз (үріп ауызға салғандай)
3. Өте алыс, қашық ... (ит ... ... Дәл, анық ... (тайға таңба басқандай)
Лот сатылған соң, тапсырма дұрыс орындалса, ... 500 ... ... ... ... Синоним бойынша. Бастапқы баға – 100 теңге.
Тапсырма қағазы
1. Төмендегі сөздерге синонимдес сөздер тауып ... ... ... ... ... шебер бала екен деген сөйлемдегі шебер сөзін басқа ... ... ... ... (Он ... өнер ... бармағынан бал
тамған).
3-тапсырма. Табу бойынша. Бастапқы баға – 100теңге.
Тапсырма қағазы.
1. Табуға байланысты қандай аңыз - әңгіме білесің?
2. Халық ... ... ... деп ... ... Эвфемизм мен дисфемизм бойынша.
Бастапқы баға – 100 теңге.
Тапсырма қағазы
«Өлді» деген сөздің эвфемизмдік сыңарларын ... ...... ... көз жұмды, қаза тапты, о дүниеге аттанды).
5-тапсырма. Сөз мағынасы бойынша.
Тапсырма қағазы.
Мына сөйлемдердегі асты сызылған сөздердің қайсылары ... ... ... күн ... ... ... сезім бойын биледі (ауыспалы мағына)
3. Терең көл
4. Оқушылар терең білім алды (ауысп. мағына)
5. Қуаныш ... ... ... ... Екі көзі ... мөлдірейді.
7. Жер мен аспан қосыла билейді.
Үшінші тур.
--«Жабық лот» - белгісіз лот.
Аукционшы саудаға жабық лот, яғни белгісіз сұрақ қойылатынын ... ... ... ... баға – 100 ... ... жауапқа ақшалай
сыйлық – 500 теңге. Кім жоғары бағалайды?
Лот сатылған соң ғана сұрақ қойылады.
Көнерген сөздер дегеніміз не? Ол ... ... ... шығып қалған, тарихи шығармаларда ғана кездесетін,
мағынасы көмескі сөздерді көнерген сөздер ... ...... және архаизмдер болып екіге бөлінеді).
Екінші белгісіз сұрақ. Кәсіби сөздер дегеніміз не?
(Ойынның басқа ережелері өзгермейді).Кәсіби сөздер ...... ... ... бола ... ... бір кәсіппен немесе
шаруашылық саласымен шұғылданатын адамдардың тілдік қолданысындағы ... ... ... Неологизмдер деген не?
(Тілде жаңа ұғымдарды білдіретін жаңа сөздер неологизмдер деп аталады).
Төртінші белгісіз сұрақ. Термин сөздер деген не?
(Ғылым мен ... ... әр ... ... ... ... мен зат атауларын білдіретін сөздер терминдер деп аталады).
Бесінші белгісіз сұрақ. ... ... ... ... ... қарама-қарсы сөздер антонимдер деп
аталады).
Аукцион соңында барлық ойыншылар қолдарындағы ақшаларын санап, ... ... 50 ... ... ... банкке қайтарады. Ақшаны көп
жинай алған ойыншылар жеңімпаз атанады.
2.3 Сабақтан тыс жүргізілетін жұмыстар барысында ... ... іс ... ... ... сабақтан тыс уақытын ұйымдастыру – аса күрделі мәселе.
Орта мектеп оқушыларының сабақтан тыс іс-әрекетін ... ... ... өте ... ... ... ... оқушыларының сабақтан тыс уақытын тиімді ұйымдастыра білуге
үйрету - ең алдымен орта ... ... ... ... іс. ... ... ... сабақтан тыс уақыттарына педагогикалық ақылды басшылық
жасағанда ғана ... ... жеке ... ... ... көз ... қалыптастыруда мұғалімдермен ... ... ... ... ... және мектептен тыс тәрбие жұмыстары оқушылардың ғылыми
дүниетанымын дамытудың қажетті құралы. Мұндай тәрбие жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... және мәдени
ой-өрісін кеңейтеді, олардың еңбекке, мамандықты ... ... ... Осы ... ... ... оқу пәндері, жас
натуралистер мен жас техниктер станцияларының, ... ... мәні аса зор. ... мен клубтар оқушыларды қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... қоғамға қарсы теріс пікірлер мен қылықтарды ... ... ... және ... ... қоғамдық пайдалы еңбегінің,
олардың қоғамда өз роліне бақытты өмір сүруіне түсінуінің, өзінің алатын
орнын білуінің маңызын атап ... жөн. ... ... ... ... ұжымдармен, жеке адамдармен қарым-қатынас жасау арқылы білім және
практикалық дағдыны ... ... ... тәжірибесін иемденеді.
Осының нәтижесінде оқушылардың адамгершілік көзқарасы, ... мен ... және ... тыс жұмыс жүйелерінде ұйымдастырылатын шаралар
оған қатысатын оқушылардың іс-әрекетіне, сезімдеріне, ақыл-ойына ең бастысы
оқушылардың дүниетанымдық ... ... әсер ... ... творчестволық бастама көрсете білуінің маңызы ... ... тыс ... ... ... адамгершілік қабілетін ғана байытып
қоймай, оларға оқу материалдарын терең игеруге көмектесіп, өздігінен ... ... ... да қажеттірек болып табылады. Атақты ... ... ... ... де ... газет журнал оқыса,
егер де ол үйірмеге қатысып, бақылау ... ... онда ол ... ой-
өрісінің дамуы нәтижесінде оқулықтан басқа бір де бір ... ... ашып ... оқушыға қарағанда, үйге берген тапсырманы дайындауға
үш-төрт есе аз уақыт жұмсауға мүмкіндік алады».
Соңғы ... ... ... ... ... ... байытуға едәуір мүмкіндік туғызды. Соның ішінде дарынды
оқушылармен ... ... ... ұйымдастыру. Мектепте
өткізілетін кештер: пәндік, тақырыптық, мерекелік кештер болып ... ... ... ... үшін ... ... және ұйымдастыру
жұмыстары жүргізіледі. Әрбір кештің дайындық, және өткізу кeзeңi болады.
Мерекелік кештің дайындық ... мына ... ... ... ... ... ... бекітіледі.
Мерекелік кештің дайындық жұмыстарын ұйымдастырушылар белгіленіп, олардың
жеке-жеке міндеттері көрсетіледі.
3. Мерекелік кешке дейін ... ... ... Онда ... ... тәрбие сағаттары өтіп, жеке әндерге, хорларға, билерге,
күйлерге, сурет салу өнеріне, сыныптық және ... ... ... ... сөз оқу ... ... ... болатын кеште олардың
қорытындылары айтылады.
Кешті өткізу кезеңінде кеш басталғанға дейін түрлі ... ... әділ ... ... ... Кештің кұрметті
меймандары орналастырылады, оған жауапты адам болады.
Отбасындағы тәрбие мәселелері де ... ... ... әрі ... орын алады. Дегенмен де, мектептегі оқыту, ... – ең ... ... ... ... ... жоспарлы
түрде, күнделікті атсалысушы шаралар жиынтығы.
Осы орайда ұлттық тәрбие үрдісіне сүйене ... ... ... ... ... белгілі ағартушы, ғалымдарының
ой-пікіріне тоқталып кеткен жөн.
Ә.Табылдиевтың пікірінше, ұлттық ... ... ... ... Ал ... дүниетаныммен, өмір заңдылықтарымен тығыз
байланысты. Қазақтың ұлттық тәрбие ... ... ... ең әуелі
дүниетануды, содан кейін тәрбиелеуді, ол үшін өмір заңдылықтарын үйретуді
көздейді.
Ұлттық дүниетанымның қалыптасып дамуына қазақтың ... ... ... Абай ... сынды ақын, ғалым, ағартушылары өте үлкен үлес
қосты. Оқушыларының дүниетанымын қалыптастыруға бағытталған ... мен ... ... Ахмет Байтұрсыновтың бүкіл педагогикалық
тұжырымдамаларының, идеяларының дені оқушыларының ... ... ... етіп құруға негізделген. Ғалым ұлттық дүниетанымның қалыптасу негізі
бастауыш мектепте басталатынын түсіндірді. Осыған дәлел ретінде өлеңдер ... ... бала ... ... ... ... ... жазады. А.Байтұрсынов шығармаларындағы дүниетанымдық бағыттарының
негізгі мазмұны ұлттық рух, ата-баба ... ... ... ... ... енді Абай шығармаларына ден қойсақ, қайшылығы шиеленіскен қоғам
құрылысын, оның ... ... ... ... Ұлы ... ... тақырыптың бірі – халқын өнер-білімге шақыру. Осы
жайында кейінгі ұрпаққа мол нақыл сөз қалдырған.
Өнер-білім хақындағы ... қара ... ... ... бай. Оқушылар дүниетанымын, өмір тануын қалыптастыруда
олардың қызметі мол.
Мысалы, «Ғылым бағу, Жоқ, ... ... да, ... ... ... де ... білгеніңді кімге үйретесің, білмегеніңді кімнен сұрарсың», - дейді
Абай.
Абай қазақ ... ... ... ... ... ... ... жоқтығы деп, жұрттың көзін ашуға тырысты. «Мақсатым тіл ... ... ... көзін ойып, көңілін ашпақ», - деген ... сөзі ... ... ... ең ... ... болуға шақырады:
Пайда ойлама, ар ойла,
Талап-қыл-артық-білуге,- дейді де, осы «талап қыл» деген сөзін, насихат
сөздерінде ... ... ... «Білім – ғылым үйренбекке талап
қылушыларға әуелі білмек керек. Талаптың өзінің біраз ... бар, ... ... ... ... ... ... іске жаратар едім деп, дүниенің
бір қызықты нәрсесіне керек болар еді деп іздемеске керек. Оның ... ... ғана ... ... болып, бір ғана білмектің өзін
дәулет білсең және әрбір ... ... ... ... бір ... хасыл болды. Сол рақат білгеніңді берік ұстап, білмегеніңді тағы да
сондай білсем екен деп үміттенген құмар, махаббат пайда ... ... ... көргеніңді көңіл жақсы ұғып, анық сөз, суретімен ... ... ... шын ... ... өзі де ... тезірек қолға түседі».
Абайдың «Дүние де өзі, мал да өзі, ... ... ... - ... ... ... - өмірдің кілті деген пікірді айтады. Ақын қазақтың ... ... ... ... ... қоспай «Ғылымсыз дүние жоқ» ... ... ... ... ... ... өнер-білімді күрделі мақсат үшін үйрену
керектігін, жеке болымсыз ... үшін ... ... ... ... «Білім – ғылымды бір нәрсеге себеп қана үшін үйренсең, білімге
деген көңіліңнің ... ... ... шешенің мейірімі сияқты болады».
Ақынның ең сүйікті тақырыптарының бірі – еңбекке үндеу. Еңбек ... ... де ... ... ... ... ... еңбекті сүюге
шақырған насихатқа толы.
Абай:
«Еңбек қылмай тапқан мал дәулет болмас,
Қардың суы секілді тез суалар» -
дейді.
Еңбексіз өмірің ... ... ... ... енеді. Еңбекті
сүймейтін адам дүниеде жоқпен тең.
«Еріншектік ... ... ... - ... ақын сөзі және бар. ... ... айтылған нақыл сөздерінің жастардың рухани
дүниесін тәрбиелеуде ... ... ... ...... поэзияның жемісі. Абайдың нақыл сөздері –
ұлы ойшылдықтың, кемеңгерліктің, туған халқы ... үшін ... ... ... іздесең,
Абайды оқы, ерінбе.
Адамдықты көздесең,
Жаттап оқы, көңілге, - деп ақиық ақын Сұлтанмахмұт ... ... жас ... тереңдетіп оқыту оқушылардың дүниетанымының
дамуына зор ықпалын тигізері айдан анық.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Жалпы ... ... ... ... ... жас ... жан дүниесі, ой санасы мен сезімін ... ... ... ... ... қалыптастыруға бағытталуы керек. Бұл
ретте Н.Назарбаевтың «Қазақтың ұлттық сана-сезімін дамыту – ... ... ... ... ... әрі бай ... және мәдени байтаққа
өз қатысының барын сезіну» дегені біздің ұстанып ... ... ...... ... ғана ... ... құрылысшысы да. Баршаға
белгілі ұғым «гүлденген өлке» - адамдардың білім, тәжірибесі, ... ... ... оған ... ... байланысты
қалыптасатын, тарихи мәні зор кең мағыналы ұғым.
Қысқасы, адамзат мәдениетінің озық ... ... ... ... ... ... ... даму ерекшеліктерін біріктіре, тұтастыра, қабыстыра
түсетін жағдайды жасайтын мүмкіндіктерінен білінбек.
Табиғат көркіне қызығу, ... ... ... – адамның рухани
мәдениетінің жоғарғы сатысында пайда болатын қасиет екендігін ... да атап ... ... ... ... ... сырласа білуде,
оны құрметеп сыйлай білуде. Сонда ғана ... ... ... оның ... ішкі ... ... ... тырысушылық
тіршіліктің шамшырағы болмақ, әрекетке рақымшылдық маңыз енгізбек.
|Дүниетаным ...... ... ... әрекеттер) |
|Сенім ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық ұстанымының бейнеленуі |
| |
| ... ... ... ... нұсқауы, оны |
|тәжірибеде қолдана білу іскерлігі ... - ... ... ... және ... ... ... мәдени мұралармен, ғылымдар |
|негізінің білімдерімен қаруландыру ... ... ... ... және мінез – құлыққа |
|өзгертуі ... ... ... ... және |
|терең сенімге аудару |
| ... ... ... ... ... |
|мұрат|
|ы |
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. К.К.Шалғынбаева, Г.Т.Хайруллин, Н.Д.Хмель Педагогика. Алматы,2006,
2. ... Ж.Б. ... ... Алматы, 2002ж.,
3. Қ.Жарықбаев Психология. Алматы, 1993ж.,
4. Д.Кішібеков Философия. Алматы, 1991ж.,
5. ... ...... ... ... ... ... Жалпы педагогика. Москва, 2007ж.
7. А.В.Миронов Методика изучения ... мира в ... ... ... ... ... Настольная книга учителя начальной
школы.Москва, 1999ж.,
9. А.В.Петровского Психология словарь, Алматы, 1998ж.,
10. ... ... ... Педагогикалық көзқарас
сөздік. Алматы, 1978ж.,
11. А.М.Виноградова, С.А.Козлова ... ... ... ... ... ... Ж.Молдабеков, Адам және табиғат. Алматы, 1976ж.,
13. Қ.Жарықбаев, А.Құдиярова Жантану пәнін орта ... ... ... ... ... ... ... В.Ф.Шаталов, Е.Н.Ильин,
құрастырушы И.Н.Баженова Педагогикалық ізденіс. Алматы, 1990ж.,
15. О.С.Богданова, Н.А.Баринова, А.Ю.Гордин. ... ... ... ... ... ... ... тәрбие жұмыстары жүйесін
ұйымдастыру. Алматы, 1993ж.,
16. В.П.Кыркалов, П.Э.Шпитальник. Оқушыларды сабақтан тыс ... ... ... ... ... ... тәрбиесі туралы. Алматы, 1971ж.,
18. Б.Д.Жігітбекова Оқыту процесіндегі танымдық ... ... ... ... ... авторефераты,
Алматы, 2003ж.,
19. О.С.Сангилбаев Оқу материалын тиімді жоспарлау ... ... ... дамыту. Канд. дисс. авторефераты. Алматы, 1999ж.,
20. Қ.Шайжанова ... ... ... ... ... ойлауын
қалыптастыру.Канд. дисс. авторефераты. Алматы, 2002ж.,
21. Н.Айғабылов Оқушыларының ... ... ... ... Мектеп, 1970ж.,
22. Балалар психологиясынан танымдық жаттығулар мен тапсырмалар. ... ... ... ... ... ... ... дамыту құралы ретінде. Алматы, 2002ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
Мектеп оқушыларының фермер мамандығына қызығушылығын қалыптастыру55 бет
Оқушыларды зергерлік бұйымдардың жасалу технологиясының әдістемелік ерекшеліктеріне бейімдеу40 бет
Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеу53 бет
Физика сабағында оқушылардың ізденімпаздық және логикалық ойлау қабілетін дамыту20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь