Орта ғасырлардағы түркі ескерткіштеріне араб тілінің ықпалы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

Негізгі бөлім
I.тарау.Ясауи «Хикметтері» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Қолжазба мәтінінің фонетикалық жүйесі фонологиялық
заңдылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2. Ясауи «Хикметтері» тілінің лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.3Ясауи «Хикметтері» тілінің морфологиялық сипаттамасы ... ... ... ... 14
1.4 Хикметтердің өлең құрлысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

II тарау. «Жамиат.тауарих» тілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
2.1 Қадырғали би еңбегігің аты туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2.2 «Жамиат. тауарихтың» тілінің зертелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
2.3 Шежіре тілінің лексикасы мен фразеологиясы ... ... ... ... ... ... ... ..25

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Орта ғасырлардағы араб әлемінде қоғамдық ойдың философия, діни көзқарас, медицина, тарихнама, шешендік өнер сияқты көптеген түрлері дамыды. Бұлардың барлығы жалпы адамзат мәдени қорына қосылған қымбат қазына болып табылатын тарихи ескерткіштер өз көрінісін тапты. Осыған қарай отырып түркі халықтарының тіршілігі мен мәдениетінің көне (V-VIII) дәуірінен кейінгі орта ғасырлық кезеңде, оның ішінде Х-ХII ғасырларда қараханидтер династиясы кезінде Орта Азия мен Қазақстан жеріндегі халықтардың ана тілі мен әдебиеті өркендеді. Бұл кезде қыпшақ, оғыз, қарлұқ және ұйғыр халықтарының түрлері негізінде араб графикасындағы түркі жазу қалыптасты және осы жазу үлгісімен тарихи ескерткіштер дүниеге келді.
Осы ескерткіштердің қатарына Құтадұғу білік (XI.ғ) 13 мың жолдан тұратын дидактикалық дастан, авторы Жүсіп Баласағұн, Махмуд Қашқаридың “Диван Луғатит-түрк” атты еңбегі(ХІ.ғ ) және орта ғасырдағы атақты түркі жазба ескерткіштерінің бірі Қожа Ахмет Ясауидің «Хикметтері» (“Парасаттылық немесе даналық”) атты өлеңдер жинағы және Қадырғали би Қасымұлының «Жами ат-тауарих» (Жылнамалар жинағы) деп аталатын шежіресі т.б. ескерткіштер дүниеге келді.
Жалпы алғанда біз Ясауи «Хикметтері» мен «Жами ат-тауарих»атты түркі ескерткіштеріне жеке-жеке тарау ретінде тоқталып, олардың әртүрлі ұстанымдары мен көзқарастары ашық көрсетіледі. Мысалы, Ясауидің түркі халықтарының рухани-мәдени өміріндегі рөлі мен қызметі қалдырған поэтикалық дүниесін және Ясауидің есімінің де, хикметтерінің де сан ғасырлық ұмытылмай сақталып келуі және XII ғасырдан бұрын пайда болған суфизм ағымының жергілікті бұқара арасында қолданылуы осылардың барлығын түсіндірумен бірге, Қадырғали би Қасымұлының қаламынан туған «Жами ат-тауарих» атты еңбекпен салыстыра қарастыра отырып, орта ғасырдағы тарихи ескерткіштерге араб тілінің қаншалықты әсер еткенін, ондағы тілдік грамматикалық байланыстардың қалай болғанын осы, екі ескерткіш тілінің зерттелуіне қарай отырып түсіне аламыз. Мәселен, Ясауи «Хикметтері» мен Қадырғали бидің «Жами ат-тауарихтың» да тілінде араб, парсы сөздері молынан кездесетінін байқаймыз.
Мұнда Ясауи «Хикметтерінде» араб, парсы сөздері 46-48 пайызын құраса, ал Қадығали Жалайырдың «Жами ат-тауарихында» араб сөздері 28 пайызын, ал парсы сөздері 13 пайызын құрайтындығын ғалым Р.Сыздықова атап кетеді.(1)Осыған қарай отырып, араб тілінің орта ғасырдағы түркі ескерткіштеріне үлкен әсер еткенін байқаймыз.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері: Орта ғасырдағы түркі ескерткіштеріндегі араб тілінің ықпалын көрсету, мұнда осы мақсатпен, орта ғасырлардағы түркі ескерткіштерінің ірі тулғаларының бірі, Ясауи «Хикметтері»мен Қадырғали би Қасымұлының «Жами ат-тауарих» (Жылнамалар жинағы) шежіресіндегі араб тілінің ықпалы көрсетілді.
Мұнда: 1.Қолжазба мәтініндегі фонетикалық жүйесі,фонологиялық заңдылықтары.
2. Ескерткіш тіліндегі араб сөздерінің грамматикалық байланыстары көрсетілді.
Мәселенің деректі қоры. Еліміз тарихында орта ғасырлық кезең мәдениет дамуында ерекше кезең болып табылады. Әбу насыр әл-фараби, Қожа Ахмет Ясауи, Қадырғали би Қасымұлы сияқты даланың жұлдыздары қайталанбас тарихи ескерткіштер жасап, шығыстың ғана емес, дүниежүзілік тарихта ғылымды дамытушы ұлы ғұламалар ретінде орын алды. Сондай-ақ ірі тұлғалардың ішінде Қожа Ахмет Ясауи мен Қадырғали би Қасымұлының еңбегі зор.
Осы жұмыс барысында, Рәбиға Сыздықованың Ясауи «хикметтерінің»тілі мен Қадырғали би Қасымұлының «Жами ат-тауарих»(Жылнамалар жинағы)негізгі дерек көздері болып табылады.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. Біздің талдап отырған Ясауи «Хикметтрі» мен Қадырғали Қасымұлының шежіресі үлкен тілдік ескерткіш болып табылады. Сондықтан оның тарихи шығарма ретіндегі мазмұнын, сипатын, құрлысын сөз етумен қатар, тіліне де қатты назар аударып, жазба ескерткіш ретіндегі маңызы зор болып келеді.
Қадырғали Қасымұлының шығармасының тілі тұралы тұңғыш сөз айтқан адам – оны жарыққа шығарушы Қазан университетінің профессоры И. Н. Березин. Оның айтуынша, Борис Годунов патшалық еткен тұста жазылған түркі шежіресінің табылуы –үлкен жаңалық.
И. Н. Березиннен кейін, 1850 жылдардың бас кезінде Қадырғалидың «Тауарихымен» өте жақын танысып, шежіренің өзімен қатар тілі жөнде пікір айтқан ғалым –Шоқан Уәлиханов. И. Н. Березиннің Н. Ф. Костылецкий арқылы сұраған сұрақтарына қайтарған жауабында Шоқан жалайыр тарихшының шежіресінен сөз етеді.
Ал, сонымен қатар орта ғасырлардағы (ХІ-ХVІ ғ.) түркі жазба ескерткіштерінің тілін зерттеудің бір ұшы сол кезеңдегі, яғни ескі (көне емес) түркі әдеби тілінің сипаты, бір-бірінен айырым белгілері және қазіргі түркі тілдеріне қатысты деген проблемаларға барып тіреледі.Өйткені белгілі бір ескерткіштің немесе жеке бір қаламгердің тілінің зерттеу- жалаң археографиялық немесе фактографиялық ізденістер емес, бұлардағы іздеп отырған обьектілеріміздің бар-жоғын , сипатын көрсетуде бегілі мақсат көзделген .
Жұмыстың құрлымы: Бұл бітіру жұмысында біз орта ғасырда ғасырда жазылған ескерткіштердің мазмұнына қарай отырып, олардың құрастырылуы, сөздердің орналастырылуы, олардың берген мағыналарына қарай отырып түсіндіру әдісін талдаймыз.
Бұл жұмыстың негізгі бөлімі екіге бөлінген: бірінші бөлімінде Ясауи «Хикметтері», мұнда біз хикметтің құрлысына және онда пайдаланылған араб сөздерінің грамматикалық байланыстарын қарастырдық. Екінші бөлімінде Қадырғали би Қасымұлының «Жами ат-тауарих» тіліне жан-жақтылы талдау
Қолданылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі

1. Рәбиға Сыздықова Ясауи «Хикметтерінің» тілі . Алматы. «Сөздік-Словарь». 2004.
2. Бұл- 1980 жылдарға дейінгі мәлімет, одан бері талай өзгерістер болған болу керек.
3. Щербак А.М. Грамматика староузбекского языка. М.-Л. 1962.Стр.64.
4. Идрис Шах. Суфизм. –М., 1994. С.11.
5. Лыкошин Н.С. Диван-и машраб. Жизнеописание популярнейшего представителями стицизма в Туркестанском крае. Перевод и примечания. Самарканд,1995.
6. Нәжіп Ә. Терең тамырлар – журнал. «Жалын», 1972.№4, 154-бет.
7. Құрышжанов Ә.,Айдаров Ғ., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. Алматы, 1971, 30-бет
8. И. Н. Березин ., Библиотека.., 169-170-б.
9. И. Н. Березин жариялаған көшірмеде тоғызыншы «Иадкархан дастаны» берілген беттер жоғалып кеткен.
10. Тәжікова К. Х. Ислам: дүниетаным, идеология, саясат. А.,1989
11. Щербак А. М. Грамматика староузбекского языка. М.-Л. 1962
12.Сыздықова Р. Қойгелдиев М. Қадырғали би Қосымұлы және оның жылнамалар жинағы. «Қазақ университеті». Алматы. 1991
13.Ахметов Р. Сопылық поэзиядағы фольклорлық элементтер. ҚР ҒА – ның хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 1992
14.Бердібаев Р. Ахмет Ясауи және оның дәуірі. // «Егемен Қазақстан». 20 қазан, 1990
15.Дәуітов С. Хазірет Сұлтан Қожа Ахмет Йасауи.-ҚР ҰҒА-ның Хабарлары . Тіл,әдебиет сериясы.1995
16.Есембаев Т. Қожа Ахмет Ясауи поэзиясын зерттеудің кейбір қағидалары.-Ясауи тағлымы.Түркістан,1996
17.Жармұхамедов М. Ясауидің «Диуани хикметі» және қазақ поэзиясы.//Оңтүстік Қазақстан.1990
18.Жұбатова Б. Қожа Ахмет Ясауи және араб тілі.-Әл-Фараби атындағы ҚҰУ-нің хабаршысы. Шығыстау сериясы.
19.Көпрүлү М.Ф. Қожа Ахмет Ясауи. Танымы мен тағлымы.Шымкент,1999
20.Құрышжанов Ә.,Айдаров Ғ., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. Алматы, 1971
21.Мелиоранский П.М..Араб-филолог о турецком языке.
22.Тәжібаев К. Ислам: дүниетаным, идеология, саясат.Алматы,1989
23.Тенишев Э.Р. к истории узбекского языка.-Сб. акад. Гордиевскому М.1953
24.Щербак А.М. Грамматика староузбекского языка.М.-Л.,Изд.АН КССР,1962
25.Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюрских текстов Х-ХIII вв.из Восточного Туркестана.М.-Л., 1961
26.Ысқақова А. Қазіргі қазақ тілі.Морфология.А.,1974
27.Аманжолов С.А. Вопросы диалектологии и истории казахского языка
        
        Мазмұны
Кіріспе....................................................................
.............................................3
Негізгі бөлім
I.тарау.Ясауи
«Хикметтері»................................................................
.............6
1.1 Қолжазба мәтінінің фонетикалық жүйесі фонологиялық
заңдылықтары................................................................
.....................................6
1.2. Ясауи «Хикметтері» тілінің лексикасы……….………………………...8
1.3Ясауи «Хикметтері» ... ... ... ... өлең құрлысы……………………………………………..20
II тарау. «Жамиат-тауарих»
тілі…….............................................................22
2.1 Қадырғали би еңбегігің аты туралы……………………………………..22
2.2 ... ... ... ... ... тілінің лексикасы мен фразеологиясы………………………...25
Қорытынды………………………………………………………………….34
Қолданылған әдебиеттер
тізімі....................................................................36
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Орта ғасырлардағы араб әлемінде қоғамдық ойдың
философия, діни көзқарас, медицина, ... ... өнер ... ... ... ... барлығы жалпы адамзат мәдени қорына
қосылған қымбат қазына болып табылатын тарихи ... өз ... ... ... ... ... ... тіршілігі мен мәдениетінің
көне (V-VIII) дәуірінен кейінгі орта ғасырлық кезеңде, оның ... ... ... ... кезінде Орта Азия мен Қазақстан
жеріндегі халықтардың ана тілі мен әдебиеті ... Бұл ... ... ... және ұйғыр халықтарының түрлері негізінде араб графикасындағы
түркі жазу қалыптасты және осы жазу ... ... ... ... ескерткіштердің қатарына Құтадұғу білік (XI.ғ) 13 мың ... ... ... ... ... ... ... Қашқаридың
“Диван Луғатит-түрк” атты еңбегі(ХІ.ғ ) және орта ғасырдағы атақты түркі
жазба ескерткіштерінің бірі Қожа ... ... ... ... ... атты өлеңдер жинағы және Қадырғали би Қасымұлының «Жами ат-
тауарих» (Жылнамалар жинағы) деп аталатын шежіресі т.б. ... ... ... біз Ясауи «Хикметтері» мен «Жами ат-тауарих»атты
түркі ескерткіштеріне жеке-жеке тарау ... ... ... ... мен көзқарастары ашық көрсетіледі. Мысалы, Ясауидің түркі
халықтарының ... ... рөлі мен ... ... ... және ... есімінің де, хикметтерінің де сан ғасырлық ұмытылмай
сақталып келуі және XII ғасырдан бұрын ... ... ... ... ... ... ... осылардың барлығын түсіндірумен
бірге, Қадырғали би Қасымұлының қаламынан ... ... ... ... ... ... отырып, орта ғасырдағы тарихи ескерткіштерге
араб тілінің қаншалықты әсер ... ... ... грамматикалық
байланыстардың қалай болғанын осы, екі ескерткіш тілінің ... ... ... ... ... Ясауи «Хикметтері» мен Қадырғали бидің «Жами
ат-тауарихтың» да тілінде араб, ... ... ... ... ... ... ... парсы сөздері 46-48 пайызын
құраса, ал Қадығали Жалайырдың «Жами ат-тауарихында» араб ... ... ал ... ... 13 ... ... ... Р.Сыздықова атап
кетеді.(1)Осыған қарай отырып, араб ... орта ... ... үлкен әсер еткенін байқаймыз.
Бітіру жұмысының мақсаты мен ... Орта ... ... араб ... ықпалын көрсету, мұнда осы мақсатпен, орта
ғасырлардағы түркі ескерткіштерінің ірі тулғаларының ... ... ... би ... ... ... ... шежіресіндегі араб тілінің ықпалы көрсетілді.
Мұнда: 1.Қолжазба ... ... ... ... ... араб ... ... байланыстары
көрсетілді.
Мәселенің деректі қоры. Еліміз тарихында орта ғасырлық кезең мәдениет
дамуында ерекше кезең болып ... Әбу ... ... Қожа ... ... би ... ... даланың жұлдыздары қайталанбас тарихи
ескерткіштер жасап, шығыстың ғана емес, ... ... ... ұлы ... ... орын ... ... ірі тұлғалардың ішінде
Қожа Ахмет Ясауи мен Қадырғали би Қасымұлының еңбегі ... ... ... ... Сыздықованың Ясауи «хикметтерінің»тілі
мен Қадырғали би Қасымұлының ... ... ... ... ... ... ... деңгейі. Біздің талдап отырған Ясауи «Хикметтрі»
мен ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Сондықтан оның тарихи шығарма ретіндегі мазмұнын, сипатын, құрлысын ... ... ... де ... ... ... ... ескерткіш ретіндегі
маңызы зор болып келеді.
Қадырғали Қасымұлының шығармасының тілі ... ... сөз ... – оны ... ... ... университетінің профессоры И. ... Оның ... ... ... ... ... ... жазылған түркі
шежіресінің табылуы –үлкен жаңалық.
И. Н. Березиннен кейін, 1850 ... бас ... ... өте ... ... ... өзімен қатар тілі жөнде пікір
айтқан ғалым –Шоқан ... И. Н. ... Н. Ф. ... ... ... қайтарған жауабында Шоқан жалайыр ... сөз ... ... ... орта ғасырлардағы (ХІ-ХVІ ғ.) ... ... ... ... бір ұшы сол ... яғни ескі ... түркі әдеби тілінің сипаты, бір-бірінен айырым белгілері және қазіргі
түркі тілдеріне қатысты деген ... ... ... белгілі
бір ескерткіштің немесе жеке бір ... ... ... ... ... фактографиялық ізденістер емес, бұлардағы ... ... ... , ... ... бегілі мақсат
көзделген .
Жұмыстың құрлымы: Бұл ... ... біз орта ... ... жазылған
ескерткіштердің мазмұнына қарай отырып, ... ... ... олардың берген мағыналарына қарай отырып түсіндіру әдісін
талдаймыз.
Бұл жұмыстың негізгі бөлімі ... ... ... бөлімінде Ясауи
«Хикметтері», мұнда біз хикметтің ... және онда ... ... ... байланыстарын қарастырдық. Екінші бөлімінде
Қадырғали би Қасымұлының «Жами ... ... ... ... БӨЛІМ
І.Тарау Ясауи хикметтерінің тілі
І.І Қолжазба мәтінінің фонетикалық жүйесі, фонологиялық заңдылықтыры
Ерте орта ... ... ... ... ... бірі ... Ахмет Ясауидың «Хикмет» («Парасаттылық» немесе «Даналық») атты өлеңдер
жинағы. ... ... ... ... сұлтан Арафин”, ал қазақтар
арасында “Әзірет ... деп ... ... он ... ... ХІІ ғасырдың жазба ... ... ... ... аудара бастады. Бұл қолжазба негізінен ... ... ... Бұл ... ХІХ ... ... ... Самарқан
қаласынан табылды. ... ... ... ... ... Бұл ... ХІХ – ХХ ғасырларда,
Қазан қаласында жарық көрді. Зерттеу барысында жалпы түркологияға ... тіл ... ... ... ... оның ... араб тілінің түркі
ескерткіштеріндегі ықпалын анығырақ түсіндіру ... ... бұл ... ... ... ... ... соңғы
кезеңдердің көпшілігі ХІХ
ғасыр жазбалары екендігі мәлім. Ясауидың өз қолтаңбасы түскен, ... ... ... ... ... ... белгілі. Ең әріде жазылып бізге жеткендер ... ... ... – Паша кітапаханасынан алынып, ... ... Ол ... ... 1105 ... яғни 1693/94
жылдары хатқа түскен. Екінші қолжазба шығыс танушы, түрколок, академик Карл
Германович Залеманың (1849-1916) ХІХ ... ... ... ... Бұл қолжазба Санкт – Петербургте КСРО ғылыми Академиясының
шығыстану институтындағы Азия ... В286 ... ... ... ... бірнеше беті жоқ.(жоғалған немесе жыртылып қалған, не
түсіп қалған болуы мүмкін), өйткені, бір ... ... екі ... ... ... ... келесі беттің санын қазіргі біздер сяқты
санмен ... ... беті ... ... ең ... ... ... келесі бетте жазылуға тисті сөзді, не оның алдындағы буынын жазып
көрсеткен. ... ... ... ... қарағанда оның өн бойында
бірнеше парақтың жоқ екендігіне ... ... бет ... қосылып кеткендігі
байқалады.
Жалпы Ясауи қолжазбаларының бізге жеткендерінің басым көпшілігі соңғы
кезеңдерде ХІХ ғасырдың ішінде дүниеге ... бар. ... да ... туындыларының қосылып ... ... ... , ... орын ... ... 23б беттің соңында
“білдім” деген сөз көрсетілген. Ал, ... ... 24а деп ... ... сөзі ... ... сөз және оның үстіне бұл бет
солғындау сиямен, мүмкін тіпті басқа қолмен ... ... ... ... ... ... ертедегі Түркі жазба
ескерткіштерден зерттеуші мамандардың әр ... ... ... ... ... ... ... жүйесін анық, дәл бере алмайды.(3)
Өйткені, араб жазбасында тек үш дауысты дыбыстың таңбасы ... ... ... дыбыстардың саны бұданда көп ... ... К мен Г, П мен Б ... ... ... ... мен ... бір таңба мен ( , )
берілетіндігі де мәлім. ... ... ... бір ... ... ... ... ... ... ... білдіретін және әріп астына қойылатын белгілермен
жазылған. Біз зерттеу нысаны етіп ... ХҮІІ ... ... ... Самарқан қолжазбасында харакаттар мен хатқа түскен және олардың
таңбалануы бір шама ... ... ... (бұл – ... ... мен
ұқыптылғын ... ... ... ... ... тануға көмегін тигізеді. Мысалы, Араб тілінде”И” әрпі таңба
асты сызығы – Кесрамен ... ол ... ... ... ... сөз ... «е» дыбысы()болып
таңбаланыды. ... ... ү, ұ ... ... ... ... қойылған дамма мен ... Ал, “ө, ... ... көбінесе “ ”таңбасының үстіне дамма қойған. Сондықтан қол ... үш ... ( قول ), құл ... сөз екі әріппен ( قل ) келіп отырған.
Әрине, бұл емле тәртібі барлық ... ... ... ... ... ... қыпшақ, оғыз тілдеріне негізделгенін
ескеріп, харакаттардың көмегіне сүйеніп, біз қарастырып отырған ... ... ... 9 ... ... 20 ... ... бар
деп түйеміз.
Олар :
Дауысты дыбыстар:А, Ә,Е, О, Ө, Ұ, Ү, Ы, Й
Дауыссыз дыбыстар: Б,П, Д,Т,С,У, ШІ, Ж, З, Р, Қ, К, Ғ, Г, Л, М, Н, ... ... د ث ز ص ض ظ ط ع ... ... ... ... сөздерінеде жазылған.
Біз бұл ескерткіш тіліне фонологиялық талдаулар жасай отырып,
ескерткіштің тілінде ... заңы ... ... ... назар
саламыз.
ХҮІІ. Ғасырда көшірілген хикметтер мәтініндегі ... ... орын ... 44-45 пайызы араб, парсы сөздерінің арабша, парсыша
жазылғаны. Сол ... де ... ... парсы сөздерінің бірде – бірі
“қазақы” варианты ... ... ... ... ... тілі арқылы, оның тіпті, бертінге
ХҮІІ–ХХ ... ... ... нұсқалары бойынша да араб, ... ... ... ... ... ... фонетикалық–Графикалық
жағына игерілуі эволюциясын зерттеу мүмкін емес. Бірақ, діни әдебиет оның
ішінен ... да ... да ... ... ... арқыл Түркі тілдеріне,
оның ішінде қазақтың жалыпы халықтық бүгінгі тіліне енген шет ... мол ... ... ... аламыз.
I.2. Ясауи «Хикметтері» тілінің лексикасы
Ортағасырлық түркі мұрасының бірі – Ясауи «Хикметтерінің» лексикалық
қазынасына келсек, ... ... ... ... ... ... ... сөздік қазынасы үш қабаттан тұрады: басым ... ... ... араб пен ... ... Түркілік қабаты аса күрделі,
ол өз ішінен және де ажыратылады. Парсы қабатының орын алу ... ... ... араб ... қолданыс уәждерін
анықтауда, сопылық ілімге (суфизмге), қатысты терминдік сөздер ... ... ... ... жеке – ... ... бұрын олардың статистикалық сипаттарына назар аударсақ, хикметтер
бөлігінің ... ...... ... ... 57– 60 ... ал
араб және парсы сөздері 40 – 43 пайыздай болып келеді. Мұны ... ... ... №2 - деп ... ... ... ... 232 сөз
қолданса олаpдың 155 түркі сөзі, ал 82 араб, парсы ... 4№ ... ... ... сөз 299, оның 159 ... ... 140 ... парсы
сөздері. Және №61–хикметтегі барлық сөз 282 болса, 183 түркілік, ал, 99
араб-парсылық бірліктер ... яғни ... №47 - ... ... сөздің – ара салмағы 181 ... ал 123 ... ... болған. Сөйтіп
қолжазба жинақтың бас – аяғы демей, кез – ... ... ... барлығы 1017 сөз қолданған болса, оның 573 түркі, ал ... пен ... ... ... ... ... ... жартысына жуығы
(44,8%) араб пен парсы сөздерінен құралғандығы айқындалды.
Осыған қарай отырып Ясауи мұрасы лексикасының араб ... ... Олар ... ... ... және діни үғымдарға қатыссыз болып екіге
бөлінеді. Ясауидің бір мұраты – ислам дінінің бір ... ... ... ... ... аят, ... ақырет, маһшар,
тариғат, сират, заһит сияқты сөздер жиі ... ... ... ... ... ... түсінікті болу үшін араб сөздері көбінесе аударылып
берілсе керек еді. Бірақ, учмах, йазуық, ... ... діни ... ... ... ... олардың арабша, парсыша Хұда,
Алла, Гунаһ, Энаннат сияқты сөздері жиы ... ... ... ауыз екі ... ... ғана ... өз ... әдеби тіл
нормасына сай шығарылған туынды екенін танытты.
Ясауи тіліндегі арабизмдер мен ... ... ... ... ... және діни емес сөздер деп бөлінеді. Ол әрине түсінікті,
хикметтердің негізгі тақырыбы ислам діні ... осы ... ... ... құранның тілі-араб тілінің белгілі рөл атқартыны даусыз. Аят -
құранның өлең жолдары. хадис –құранда ... аңыз ... ... дууа – ... ... маһшар, хиамет күні, деген діни терминдерден
бастап шарият, тарихат, марипат, хахиқат, ... ... ... ... ... ... ... қатысты айтылатын көбі, терминдік
мәніндегі бірліктер ... ... Олар тек ... ған ... ... ... ... да көзге түседі.
Араб және ... ... ... ... ... ... ... (тіпті көбі деуге болады) «Хикметтер» мәтінде негізінен бір ... ... ... яғни олардың сопылық іліміндегі терминдік мағанасы
алынған. ... ... ... және ... ... мектептің
өзге үлгілеріндегі ашық сөз тек қана ... ... ... ... ... ашик ... ... біреуді сүю, жақсы көру»
мағынасы жоқ, сондықтан «Хикметтерден» ашик, жар ... ... Сол ... араб тілінде хақ сөзінің 2-3 лексикалық
мағынасы бар екен:
а) «жаратушы»; ә) ... ... б) ... шылауы. Ясауи бұл
сөздің 1,2- мағынасын алған.
Парсыладың бәндә сөзі «Хикметтерде» көбінесе ... ... ... Оның ... ... ... ... «қызметші»,деген
мағыналары сирек кездеседі.
Бұл тарауда араб пен парсы сөздерінің ... ... ... ... ... ... қолданылу жиілігі сөз болады.
Сондықтан сопылық әдебиетте кездесетін кейбір араб пен ... ... ... ... ... ... де жөн ... тіліндегі діни емес мәндегі арабизмдердің дені зат ... ... және ... көбі ... ... ұғым ... әдәб
(әдеп), афат (апат), уафа (опа), шират (рақат), умр (өмір), жаза ... (сәт) ... ... тіліндегі көптеген абстракт ұғым атаулары бұлардың көне
түркілік варианттарын ығыстырған араб пен ... ... ... ... ... Ал, ... ... қалай түсіндіруге болады?
Біздің байқауымызша, рухани күштің ...... ... ... ... қызымет еткен оқу-ағарту ісі, жазба дүниелер сияқты құралдардың ... ... ... ұғым ... ... түркі тілдерінде де аз
болмаған болар, бірақ олар күнделікті ... жиі ... ... ... рухани дүниесіне ислам діні мен ғылым – білім бойлап
енген кезеңдерден бастап орнын соларды ... ... ... ... ... бірқатары, парсы сөздері сияқты, көмекші етістіктерімен
келіп, құрама (қүрделі) қимыл атауларын жасайды: ахир бол- байан ... ... ... ... қыл- ... ... ... ет-
»),матәм қыл-(«жоқта-, жыла-»), фәһм қыл-(«ұғын, пайымда-») т.б . ... ... ... ... араб сөздері жеке қолданылмайды, олар ... ... ... «Хикметтер» мәтінінде мұндай арабизмдер сан
жағынан жеке қолданылатындарына ... ... ... ... ... ... іздеу керек болар. Біздіңше, араб пен парсы зат есімдеріне түркі
тілдерінің көмекші және бірқатар бол-, бер- ... ... ... ... ... ... орта ... түркі жазба тілінде норма
болғанға ұқсайды.
Арабизмдердің ішінде сын есім ... ... көп ... ... абид ... ғайиб (көрінбейтін, жасырын), ашық (ғашық болған),
заиф (науқас, дімкәс),кәмил (ақылды), мубарак ... ... ... ... деректі зат атаулары ескерткіш тілінде
өте аз. Олар: асәл (бал), қафас (құс ұстайтын тор), шараб, қадах ... ... сөз ... ... орын ... ... белгілі бір бөлігі
қазақ тіліне еніп, лексикалық кірме қабатты құрайтын ... ... ... (аләм),мәубе (тәубә), тағзым (та зим), тәкаппар(тәкаббур – бұл сөз
араб тілінде «менмендік, көкіректік» мағынасынан ... ... ... ... ... ... ... кеткен), тақат (тақат), тасаттық ... ... т.б. ... ислам дініне қатысты ұғым атаулары.
Фонетикалық бітімі жағынан түп – төркіні танғысыз болып ... мен ... ... ... ... көрсету ғылым
үшін, яғни қазақ тілінің фонетикалық заңдылықтарын таныту - өз алдына үлкен
жұмыс. Араб пен ... ... ... ... ... жазба әдебиет арқылы
да, ауызша сөйлеу тәжірбиесі арқылы да келгенін дәлелдеуде де Ясауи мен ол
құрған ... ... ...... ... ... ... мен өзге де сопылардың поэтикалық дүниелері көпшілік ... ... да ... ... «Хикметтер» мәтінде ислам дініне қатысты сөздер көп кездеседі.
Ислам дінінде ... 99 аты бар деп ... ... ... 99 ... ең жиі ... бірі – халық көзі, ол – «жаратушы,
Құдай» мағынасындағы ... ... ... синонимі – Аллаһ. Ясауи тілінде
сан жағынан Алла, Құдай, Хақ ... ... хақ ... жиірек
қолданылған. Бұл сөздің қатысуымен хақ йолы, хақ йады,хақ дәргаһі, ... ... тап, хаұ ... сияқты тіркестер жасалып, олар сопылық
ілімінің терминдік бірліктеріне айналған. хақдын ... айды мұны ... ... хақ йады білә бәндә мудам болғәні биһрақ(28б,5); өзіні ... ... ... (8а,6); анды ... хақ ... ... ... (92а,11); Іч-
у ташым хақ нурығә молды дустлар (92б,13)
Мұндай тіркестердің ішінде Алланың бір аты – хақ ... ... ... ... жеке – дара озып шыққан ... бұл ... хақ ... ... ... хақ ... ... мәңә
жамал (93а,5)Хақ сөзімен келетін әнә әл – хақ ... ... ... – «мен ... Құдаймен (хақпен) бірліктемін» деген фраза. Хақ (Алла,
Құдай, жаратқан) – ... ... ... «Мен – ... ... ... деген мағынада айтылған. Бұл сөзді айтушы, Ясауиден ... ... ... ең мықтысы – Мінсур ал – Халладж, ол бұл фразаны «Құдайды
... ... тану ... ... ... ... кеткендей болған.
Экстаз кезінде айтқан (астамашылық білдіріп емес), - сол ... яғни ... тең ... Бағдаттағы дін иелері (ортодаксалдық исламды
жақтаушылар) кешірмей, оны ... ... ... бұл ...... бір ... жерде келтіреді: Мансор йың (л) ығ, әнә әл – хақ деб ... ... ... ... Алла ... ... ... мәнде
қолданыдады. Мысалы: Алланың тағы бір символдық атауы –һу(а), «Ол» дегенді
білдіреді. Ишк қәләмі зауқы та амна айтып ... һу һу ... ... ... 6); һу һу ... хақ ... етіб ... б,3) һу дегәндә
сүйәкләрің чақмақ чақсун (22 б,1-2)
Ясауи Хикметтерінің поэзия тақырыбындағы лейтметиві хақты ... ... мына төрт жиі ... ...... бірінші асуы, сатысы, бірінші ... ... ... ... ... арнайы зеріттеушілердің
анықтауынша, бұл асуда: иман келтіру, Хақ тағаланың барлығына (бар
екендігіне), ... ... ... шек ... намаз
оқу, ораза тұту, зекет беру, қажылық қылу, ғылым – білім ... ... ... ... ...... бұл сөз араб ... тарих
«жол» дегеннен туындаған, тарихат – «сопылық жолы». Тарихат – басты
саты, мұндағы негізгі ... ... ... қол ... ... ... тыңдау, әділ болу.(4)
3. Танымның екінші сатысын игеріп болған соң, дәруіштер үшінші саты
марифатқа көшеді. Марифаттағы мақамдар: дәруштікті ... ... ... ... жету, ақиретке дайындалу. (5)
4. Соңғы , төртінші саты – ... бұл араб ... ... ... сатының мақамы: таза болу, бұйрғанға қанағат қылу,
сопылық сырды сақтау.
Ясауи мен оның ізбасарларының поэзиясы ... ... ... ... осы төр ... ... қажеттігі, жолдары беретін нәтижесі
дегендерді айтуға ... бұл ... ... ... жиі
қолданылған: Шариатсыз тариқатка өтіп болмас (21а,4) ; тариқатыны базарда
сауда қылған / хақиқат ... ... ... ... мата ыны ічгә ... а, 1-3).
Хикметтер – діни ағымның өлең түрінде ұсынған кодексі, насихаттаушы,
түсіндіруші ... ... ... болады. Сондықтан Ясауи: Мәні
хикмәтләрім ашықны (ң) ... а,7), ... яғни ... ... ... ... ... құрал» дегенді айтады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... аннотация іспетті өлең
шумақтыры болып келеді. Мұнда ... ... өз мәні (ң) ... ... 23 ... үш) рет ... ал екі – үш жерде оны мәні (ң)
айыған сөзүм; Ясауи сөзі деген варианттармен алмастырғаны ... ... ... Ясауи өз хикметтерін («дәрдігә дәрмән») деттіге дәрмен, ал
мәға дастан, талибін ң ... ... ... ... ... ол ...... («ол – балшекер»), ишқинның сәнәсіз, өйткені құданнің сөзден шыққан
бухикмәтті чин айды Ахмәди мискин бу ... деп ... ... ... термині «жалпы даналық сөз» дегенді емес, «тек ... ... сөз» ... ... ... ... ... қатысты және бір жағдайға көңіл аудару
қажет сияқты. Бірқатар түркітанушылар ... ... ... ... ... ... ... және оғыз тілдерінде сөйлеген. Бұл
пікірді жоққа шығармағанымен, бірер тұсына күмән ... ... ... ... ... ... сияқты жергілікті түркі
халықтарына мейлінше түсінікті өз сөздерімен шығарылған болар еді. ... ... ... ... діни ... өзі түркіше болып
келгенін зерттеушілер көрсетеді.(6) Діни ... ийе ... ... ... ... ... учмах (жұмақ) сөздерінің көне түркі тілдерінде
осы мәндес араб сөздерін алмастыра алатындықтан көне ... ... ... ... ... ... да ... Ясауи хикметтері «белгілі бір әдеби тілден гөрі, халықтың
сөйлеу тіліне жақын жазылған» деген ... ...... ... ... «Хикметтерде» түркіше баламасы бар ... ... ... ғана ... ... ... ... (дәлірек айтсақ,
күнделікті сөйлеу тіліне» енбеген, енетін қажеттігі де жоқ, мүлде ... ... ... де ... ... орта ғасырда (ХІІ ғасырдан
бастап)түрікше ұсынылған шығармаларда, оның ішінде ислам дінінің бір ағымын
танытатын сопылық әдебиеттер ... оның ... ... ... бір – діни және діни емес мазмүндағы араб пен ... ... деп ... болды. Бұл молынан қолдану жиілігі (активтігі)
жағынан да көрінеді.
«Хикметтер» тілінің лексикалық сипатын тануда әсіресе ... ...... ... (қатарлардың, варианттардың, тіпті
фонетикалық дублеттердің) жиі кездесетіндігі. Бұл ... ... ... мен ... түркі мен парсы, араб пен парсы, араб пен араб,
парсы мен парсы ... ... ... ... ... ... қолжазбамызда
көбірек кездесетіндері – түркі мен араб және парсы сөздерінің жарыспа
қатарлары. Мысалы: чолләр/бийабанлар; ... ... ... йаман/бәд,
құл/ бәндә;айақ ізі/ хақ – и пай; сөз /кәләм.Араб пен парсы параллельдері
де аз ... ... ... аләм т. ... ... ... ... адекваттардың орын алу уәждері әр
алуан: көненің қалдығы мен Ясауидің өзінің және оның мұрасының хатқа түсу
кезеңіндегі дәуір ... ... ... ... ай- ... ... ... Ал, йаууқ/ йақын, кечә күндүз/ түн күн,
дозах ічдә/дазах ічіндә ... ... ... ... ... деп ... Олардың бірқатарын біз Ясауи тіліне
қарлүқ – ұйғыр поэтикалық дәстүрінің ықпалы болар деп ... ... ... ескерткіш тілінің лексикалық ... ... ... ... ... ... ... хикметтері J-тілдік қыпшақ және оғыз тобына жататын тайпалар
тілінің негізінде дүниеге келген. Бірақ қыпшақ пен оғыз ... ... теп – тең ... ... ... ... ... жартысына жуығын (44-45 пайызын)
араб пен ... ... ... Оның ... (себебін) ескерткіштің
тақырыбынан іздеу керек: ислам дініне қатысты туындыда сол діннің
«өз тілі - араб ... ... мол ... түсінікті,
діни ұғымдарды, діни жорамалдар, сол дінді ... ... ... айтатын сөздерді қолданбасқа хикмет айтушының
әдісі жоқ.
3. Араб, парсы лексикалық бірліктердің басымы түркі ... ... ... ... ... ... да ... бері келе жатқан түркі жазба ескерткіштерін, ... ... та, ... та ... ... – стильдік
белгілерінің бірі деуге болды. Ясауи тілінде жеке қолданылмайтын,
Құранды етістік тіркесінде ғана келетін арабизмдер мен ... ... ... Ясауи «Хикметтері» тілінің морфологиялық сипаттамасы
Жоғарда айтылған ескерткіш тілінің ... ... ... ... ... ... бір тілдің немесе жеке
бір жазба дүниенің морфологиясын
түркологияда қалыптасқан дәстүрлі ... ... ... ... бір ... ... тілінің морфологиялық құрлысының толық
суретін көрсететін амал ... ... ... туыс ... бір – ... ажырататын ең даусыз
белгілерді айқын көрсетеді.
Талдау барысында қазіргі немесе ерте кезеңдердегі ... ... ... ... ... қоса ... отырды, бұл әрекет
Ясауи «Хикметтерінің» ... ... де ... ... мақсатында
емес, ескерткіш тілінің негізі қыпшақ - ... ... ... ...... ... үшін жүргізілді, өйткені қазіргі
қыпшақ тілдерінің бірі – ... тілі ... ... ... ... жеке тұлға – тәсілдердің қыпшақ-оғыздық (қазіргі ... ... ... ... ...... элементтердің
орын алатындығы белгілі) сипатын тануға жұмыстың осы тарауындағы жеке- жеке
талдаулар көрсетіледі
сөз таптары
Сөз ... ... ... зат ... ... біз талдап отырған нұсқасында (қолжазбасында)
зат есім тудыратын аффикстер аса көп ... олар есім ... ... ... де ... ... сөздер жасайды.
-Лық/ -лік/ -лүқ / - лүк жұрнағы ... ... ұғым ... Ол төл ... ... де, араб пен ... сөздерінен де жаңа сөз
тудырады. Мискинлік (31а, 13) ... ... ... (43 б, ... ... а, 2) ... мәнмәндік (56 б, 1) “ менмендік,
көкіректік”.” Хикметтер” тіліндегі дерексіз ... ... ... ... оның ... діни танымдарға қатысты болғадықтан, сөз
тудырушы ... ... мен ... ... ... ... лығ(48 б,4) , суфилығ(65 б, 5) , уммәтллік(60 б, 4), бәндәлік ... 13), ... (33 а, 10) ... (77 б, 11), ... б, 9) ... есімнің жекеше, көпше тұлғалары.
Ясауи хикметтер тілінде: Араб ... ... ... ... деп аталатын тұлғада келген сөздері аса көп емес, екі - ... ... ... жекеше шайх түрінде келетін сөздің машайих деген
көпше түрі, ... – ақ, ... ... ... ... ... ... бар. Бұл сөздер хикметтер мәтінде (29а,6) халық, (27б,5)
халайиқ кездеседі.
Сан есім
Бүгінгі таңда біз зерттеп отырған Ясауи ... ... ... ... де қолданған. Мұнда негізінен біз тек есептік сан ... орын ... сан ... түрлері кемде – кем, бір екі ... ... ... реттік сан есімдер тұлғасы кездеседі.
Мысалы: дафтари сани (77а, 5 ;27а, 5 )”екінші дәптер” деп ... мен ... ... ... ... ... ... мезгіл,
мекен, қимыл сыны, мөлшер шек үстеулері.
Араб пен парсы ... ... ... де бар, олар: дәйим
әрдайым, мәхкәм “бекем,берік”, бишәк “шексіз”, ахир ... ... ... қағымда”, һәмиша” әрдайым”.
Ал енді шылауларға келсек, aраб тілінде шылау, сөздер өте ... ... ... араб ... әм (м) а шылауы “бірақ” деген мағынада
келеді.
Кірме уа ... ... ... ... ... у ... ... сөздер қатарын жасауда жиі кездесетіндігін жоғарыда көрсеттік,
у дәнекер элемент ... тек ... ... ... ғана емес, түркі
сөздерін де қосады: мал у пұл. Жиі ... ... бірі ... йа ни сөзі (бұл ... ... ... ... оының ішінде қазақ
тілінде де ақты қолданыста).
Етістік
туынды етістіктері
Ясауи «хикметтерінің» Самарқанд қолжазбасында ... ... ... және ... ... ... болып келеді.
Жұрнақтармен жасалған туынды етістіктер әдеттегідей есім ... ... ... деп бөлінеді.
Зат есім, сын есімдерден етістік тудыратын ... ... ... ... ... -лә: сөзлә (сөзләсә - 8 а, 3), ізләп йүрәр (19 б, 4), ... (12 б, 2) . ... жиі ... ... ... ... ... мыңла-
, чаңла- сияқты көптеген етістіктер ... ... зат ... ... ... Бұл жұрнақ - ең бір өнімді ... Ол ... ... емес, араб, парсы сөздерінен де етістік тудырады: ... ... б, 7), ... – (104а, 4 ) ... Бірақ бөгде тіл
түбірлерінен ла аффиксімен жасалған етістіктер аса көп ... ... ... ... парсы сөздерінің көмекші етістікпен ... ... ... ... жиірек келеді: зари қылурмән (6 б, 8) -
зарламән емес, ... ... (12 а, 12) - ... ... байан әйләб
(77а, 2) - баяндап емес, талаб қылыб (85 б, 13) ... ... ... (92 а, 13) - ... ... ... Cамарқан қолжазбасындағы хикметтер тілінде күрделі
етістіктердің екінші тобы ... және бір ... ... ... ... есім компонет араб пен парсы сөздері болып келеді: сухбат
құр - (35 б, 12) , ... құр – (11б, 3) ... ... зар ... – (16 ... , ... қал –(37 а, 3), чарх ұр – (55 б, 4) ... чәнғәл ұр
–(17 а, 6) “ мақтан” т.т. Әрине, мұндай тіркестердің негізгі сөзі ... ... де аз ... ... қой – (17 а, 13), ... сұн – (14 ... қат – (51 а, 7). бұлардың кейбіреулерінің көмекші ... ... ... те ... рахм ... а, 11)/ рахм ет-(10 б, 1), йад
әйлә - (10 б, 4), йад қыл - (45 б, 3), ... ет - (7a,13) қабу қыл- ... , ... ... б, 5)/ ... тұт- (16 б, 4)/ ... қой - (17 а, 13)
.Сірә, мұндай қатарлардың пайда ... азды ... ... ... ... әйлә - көмекшісі көбінесе рахм, бүшпан, ғафу, қаппар
сияқты арабизмдермен тіркес ... ... қыл, ет ... ... - кем. ... ... ... тілдік күрделі етістіктердің
“консервілеру” процесі орта ... - ақ ... ... Ал ... те бұл ... ... орын алған. Араб пен парсы сөздерін негізгі
компонет етіп, күрделі ... ... орта ... ... ... тілінің
ең бір өнімді амалы ретінде нормаға айналған деуге болады. Бұл процесстің
нәтижесі біздің күндерімізге де ... ... көне ... ... келген) әйлә-деген көмекші етістігі қыпшақ тілдеріне еркін
ауыспағанын айтпағанда, қалған қыл-, ет-, бол- ... ... ... негіз етіп жасалған күрделі құрлымдар қазіргі түркі тілдерінде,
айталық қазақ тілінде де ... бар: ғафу ет-, айла қыл-, ... ет-, ... қабыл бол-, қайран бол-, тіпті әйлі көмекшісімен жасалған күрделі
құрлымдардың бірен-сараны қазақ тілінде де орын алып ... Зар иле ... ... - екілі етістіктің құрамыдағы иле < әйлә- ... ... ... ... өлең ... ... және ... сопылық поэзияның архиектоникасы мен
композициясын зерттеу және арнайы жүргізілетін ... ... - ... дүние, яғни өлең санатындағы туындылар. ... ... ... түріне жатады. Шумақтар екі тармақты (өлең
жолды) және төрт тармақты болып келеді.
Өлең өлшеміне келсек, ... ... 12-13 ... содай - ақ 12-
13, 13-14, 14-15, буынды және 7-8 буынды хикметтер бар. Мысалы, қолазбадағы
хикметте:
Йол үстідә азиз башым тофрағ ... - у ... ... ... ... айтыб бар жисмімні афақ қылсам,
Ү ужудымдын бу ақбалар ... ... зикр сөзі ... ... екі буынды сөз болатынын ескерсек, бұл
шумақтыың әрбір тармағы 12 буынды болып құрылған. Кейбір өлең ... ... ... ... та ... Ал ... екі ... шумақтардан түзілген
хикметтердің әрбір тармағы 13-14 ... ... ... ... һич ... йоқ,
От дек тұташыб бақыласән кәун - у мәкәнда.
Мұнда 1- тармақта 13, 2 - тармақта 14 буын бар.
Хикметтердің 7-8, 8-9 ... ... ... аса көп ... 65- хикмет:
Ташла бу дүнйа ишратын
Қылғыл еранлар хизмәтін.
Ічкіл мухаббат шәрбәтін,
Мункпр Накир кәрмәстін бұрұн.
Жалпы ... ... ... ... ... мен ... ... бір ғана түркі тілін былай қойғанда, бір ... ... ... я ... ... тобына жатпайды, мұнда өзге
де түркі ... ... ... ... ... да үлгілері
(бірліктері, элементтері) орын алған. Бірақ Ясауи тілінің сүйегі қыпшақтық,
оның j-тобына (йақын, йоқ, йаман) ... тіл. ... ... мұнда оғыз
элементтерінің мықты араласуы көзге түседі. Көп ретте ... - оғыз ... ... ... сондықтан Ясауи тілінің негізі қыпшақ - оғыз
әдеби тілі ... ... ... ... Ә.Нәжіптің біздің
талдауларымыз да қуаттайды.
ІІ.тарау.«Жамиат-тауарих» тілі
2.1 ... би ... аты ... біз ... ... ... ал табылған
көшірмелерінің толық емес, шығармаға автордың өзі ... аты ... ... ... ... қысқаша айтып өттік. “Жинақтың” И.
Халдин тапсырған сол кездегі жалғыз көшірмесін оқушы қауым назарына ұсына
отырып, И. Н ... ... ... ... ... қандай ат
берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың негізгі бөлігі ... ад - ... ... қысқаша аудармасынан тұрғандықтан, біз оның атын да
қолжазбамызға бере аламыз”, - деп ... ... ... би ... оның аты ... жаңа ... табылғанға дейін “Жами ат –
тауарих” – “Жылнамалар жинағы” деп атауды ұсынады.
Өкінішке орай, қолжазбаның кейінірек ... ... ... ... берген аты жоқ болып шықты да, ол сол «Жами ат – тауарих» –
«Жылнамалар ... ... ... қала ... ... Бұл жағдай
тарихшы ғалымдар арасынада
Қадырғали би еңбегінің дербес деректік мәнін тура ... ... ... ... ... оны ... ад дин ... түркіше
нұсқасы ретінде ғана қарауға негіз ... Ол ... Х. ... мен М.А: ... ... ... ... жоғарда аталған еңбегінде Қадырғали бидің есімі мен оның
шығармасына ... әлі де анық емес ... өз ойын ... сала ... ... атын оның жаңа ... сол ... күйінде қалдыра тұру қажеттігін айтады. Жаңылыс
тұжырымдарға жол ... үшін ... ету ... ... ... еңбектің жаңа көшірмесін (түпнұсқасын да) іздеу
жұмыстарымен ... оның ... ... атын ... ... еске ... осы мәселе төңірегінде ... ... өз ... оқушы назарына ұсынуды дұрыс санадық.
Еңбектің атын анықтау жолында жасалған ізденіс ең алдымен, жұмыстың
жазылу ... ... ... ... Олай ... ... ... дәрежеде оның ... ... ... ... керек.
Мәселеге осы тұрғыдан келгенде Қадырғали бидің өз ... ... ... ... ... ... сұлтан ұлы Оразмұхаммедтің Қасымов
тағын иемденуге толық лайық екендігін, біріншіден, ... ... ... екіншіден, жаңа, бейтаныс орта Қасымов ... ... еді. ... - кездейсоқ тұлға емес, хан тұқымы, болғанда да
Шыңғыс ұрпағы. Демек, оның хан мәртебесіне көтерілуі сол тарихи ... тап ... ... ... ... ... ұғымға сай,
заңды ... - ... ... ... Оны ... өзі де ... анық
айтады: “Бұл тарихтың ... ... ... жоғары мәртебелі
Оразмұхаммед ханның ата анасынан (бері) құлдық қыла келген жалайыр ... еді. ... ... Феодоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын (айту)
және тағы жоғары патшаның құрметпен хандыққа ... ... ... құрылымы да осы ... ... ... тікелей өзі жазған екінші бөлімі жай парсы
тарихшысының әйгілі ... ... ғана ... ... ... ... екінші бөліміндегі тоғыз дастанның(9) ең ... де және ... де ... - и Ораз - ... ... табылады. Тарихшы М.
Усмановтың әділ атап көрсеткеніндей, бұл ... ... ... ... ... ... ғана емес, ең маңызды, шешуші түйіні.
Еңбектің міне ... ... ... ... ... ойға ... би шығармасын ортағасырлық
шығыстық тарихшылырға тән ... ... ... Ораз ... деп ... ... ... пікір оралады.
Әрине, бұл жорамал ғана. Шығарманың атын біржола анықтау - әлі ... ... ... ... Осы ... ... Ленинград, Қазан
сияқты ірі ... ... ... ... ... ... ... нәтижелі аяқталуы толық ықтимал.
Сондай үмітпен біз де ... ... ... екі тізімі негізінде
жасалған нүсқасын және оның ... ... ... ... ... тіліне аудармасын ұсына отырып,
еңбекті сол И. Н. Березин берген атымен атауға ... ... ... ... ... зерттелуі
Қадырғали Қасымұлының шежіресі үлкен тілдік ескерткіш болып танылады.
Сондықтан оның тарихи шығарма ... ... ... ... ... ... де қатты назар аударылып, жазба ескерткіш ретіндегі
маңызы сөз ... ... ... тілі туралы тұңғыш сөз айтқан адам – ... ... ... ... ... И. Н. Березин. Оның
айтуынша, Борис Годунов патшалық еткен ұста жазылған ... ...... ... ... аса әдемі емес, жартылай шикәсте жазуымен
157 атаққа жазылған, басталар және ... ... жоқ: ... ... ... ... ... . Автор өз шығармасын «татар (яғыни түркі)
наречиесінде» , оның кітәби түрінде «жазуға тырысқан»; қолжазбаның ... ... ... ... ... ат ... ... тілінен аударма,
ал нағыз «татарша (яғни түркіше) жағы» - өз жанынан жазған ... ... мен ... ... ... ... Бұл ғылымның
байқауынша, ол араб – ... ... аса ... ... ... ... ... стилі біршама қарпайым болғынымен, кей жерлерінде көне
(яғни ертеден келе жатқан түркі ... ... ... мен ... дегенді айтады.
И. Н. Березиннен кейін, 1850 ... бас ... ... өзі ... ... ... ... қатар тілі жөніде пікір
айтқан ғалым – ... ... т.б ... бұл еңбекті зерттеген, сонымен
қатар Қадырғалидың тілі туралы мынандай пікірлер мен тұжырымдар ... Бұл ... өз ... түркі әдеби тілі - кітәби тілде
жазылған. Бұл пікірді айтушылар И. Н. Березин, Ш. Ш. ... ... Бұл ... ... ... ... жазылған. Бұл пікірді
айтушылар Әлкей Марғұлан, Е. Масанов, Т. Қордабаев
3. Қадырғали өз ... ... ... ... ұсынған. Бұл
қорытындыны К. Жүнісбаев, Ә. Жиреншин айтты.
4. Қадырғалидың «тауарихы» ескі татар тілінде жазылған мұны ... М. ... ... осыған қарай отырып «Жами ат – тауарих» тілінің ары – қарай жан –
жақты зерттелуі осы ... ... ... сай немесе жақынырақ, я
болмаса, ... ... ... ... болуы тиіс. Сонымен қатар
жалпы орта ғасырдағы түркі әдеби ... оның ... ... ... шешу ... көздеді. Тіпті Қадірғалидың ана тілі туралы әңгіме
ашып алу қажет болады. ... ... ... ... ... ... ана тілі ... әртүрлі көз қарастар айтқанын ескеру қажет
болады.
2.3 Шежіре тілінің лексикасы мен ... ... ... ... ... ,моңғол, араб, парсы,
қытай сөздері ... ... ... ... ... өз ... туған дастандардың сөздік құрамының 58 ... 28 ... ... 13 ... парсы, 1 пайызы моңғол және де ... ... ... Ал ... ... ... бұл мөлшер біраз
өзгешелеу түсуі мүмкін, өйткені ... ... ... мен араб ... ... ... титул атаулары (лауазым, дәреже, қызмет бабы ... ... ... араб ... ... ... ... жазба ескерткіштерінің барлығында да, негізінен
өзге тілдік қабатты араб пен парсы ... ... ... шежіремізде де
солай. Сонымен қатар мұнда моңғол сөздері және ... – саяқ , ... ... ... ... (арабизмдерді) олардың қолданылу сипатына қарай
топтарға бөліп қарған жөн. Бір ... осы ... ... ... ... құрайды. Мысалы: (ахуал күй - жай, жағдай), ифсус
(өкініш), ... ... ақл ... имарт (құрылыс),
хамила (жүкті, екіқабат әйел), хисса ... т. с. ... ... ... ... ... сөздеріне параллель
(синоним, дублет) болып қолданылғандар құрайды. Олар: нафар ... ... ... ... көбі.
Шығармада қолданылған араб сөздерінің дені дерек сөз (абстаркт) ұғым
атаулары. Олардың да басым көпшілігі түркі ... бір ... ... ... ... орын алып келе ... ... – “бақыт”,
“байлық” және “мемлекет”, “держава” мағыналарында), ... ... ... ... ... каһар, файда, мадх, (мадақ), ма ни
(мағына), рәсм, мурад, дин, рахм, адат (әдет), хақ, хуким.
Араб ... ... ... тобы күрделі етістіктер жасайтын
компонент ретінде қолданған: ғалиб бол -(жеңу), ғарат қыл ... ... ... қыл- ... ... қыл – ... дафи
қыл – (өлікті жерлеу), жам қыл – (жинау), жам ... ... қыл – ... ... ... бол – (даңқы шығу), ихтийат қыл
– (қорғау) қасида, ет - қасд ет – ... ету), ... қыл – ... ... ... бола ... да, ... ... ... көмекші компонеті түркі тілдерінің қыл- ет-, бол- ... ... ... ... қимыл атауларының бірсыпырасы осы
шығарма текісінен орын алған. Мысалы, ... ... ... ... ... ... әрдайым дафн қылу тіркесі, сондай - ақ ... ... ... ... ... олар қолданылмай, бұлардың ұғымын тамам
болды күрделі етістігі арқылы берген. Көптеген күрделі етістіктер ... ... ... ... ... ... қылды /тапшурды,
табу қылды/, бақтурды (бағындырды), уофат болды /өлді/, мусахар қылды /ел
қылды/, бақтурды /ел қылды, өзіне ... т.т. ... ... ... ... араб сөзімен келгендері көп болмаса, аз кездеспейді.
Мысалы: бақтурды, ел қылды ... гөрі ... ... ... ... сөздерінің етістік жасаудағы мұндай активтігі түркі жазба
дәстүріне байланысты, шежіре ... ... ... өз замандағы жазба
әдеби тілдің нормасын ...... ... Оның ... ... ... ... араб, парсы тілдерін жақсы білетін
болғандықтан ... ... орыс ... ... ... ... ... арабизм, фарсизмдердің молынан қолданылуы текісі түсініп оқу
үшін онша үлкен тосқауыл болмаған болу керек.
Ет-, қыл-, бол-, ... ... ... өзге де ... ... ... ... қылды, ақылға кірді, умр кечүрді,
фарманға келді, ... ... ... ... қоса ... біз
атап ... ... 160-қа жуық ... ... ... күрделі етістік
қолданылғаны
көрінеді. ... ... орта ... үшін ... ... ... ... өнімді тәсілмен жасалған лексика
тобы екенін олардың
басым көпшілігінің күні ... ... ... ... қалыптасып орын
алғандығы дәлелдейді. Мысалы: қазіргі ... ... ... ету, ниет
ету, пайда ... неке қию ... ... зат ... мен ... ... араб тілінен енген сын есім мен
үстеулер де едәуір кездеседі. ... ... батн ... ғайат (өте,
аса),ғаби (жалғыз), ба зи(кейбір), ... ... ... (тегіс),
машһур (атақты,белгілі),мисал (секілді),ғайри (басқа), азим(үлкен, үлы)
сияқтыс ... диі ... Бұл ... ... –ғы, -гі, -сыз, ... -лік ... жасалғандары да кіреді: аууалгі (алғашқы,
әуелгі),ниһайатсыз (шексіз),китабсыз ... ... ... сөздерінің бірқатарының бұл ... ... де ... ... ... ... башқа.
Дегенмен мұндай жарыспалықтың көп емес ... - ... ... ... ... ... жиірек қолданудан өз замандағы түркі
жазба әдеби тіл ... ден ... ... Бұл ден
қоюшылық тіпті түтас изафет тіркестерді еркін ... алып ... ... ... аһл ... ... ... аһл ислам
(исламдінін ... ... ... ... ... мулазим
Мәңгү ... ... қол ... ... ... ... қаумы, мусулман лар, Мәңгү хан ... ... ... қолдан береді.
Уа ликин, һәм, амма (бірақ),йа ни ... араб ... ... жиілігі тіпті жоғары, бұл да ... ... тіл ... ... Үстеулердің ішінде балхира ақырында, фис хал (сол бойда),
дайим (әрдайым), бағайат (өте, аса) тамам (түлген) ... бес - он ... ескі ... ... актив қолданылған ғалида (мүмкін),
мукарран (бірнеше рет), ... ... ... хала ... ... (сол ... алқисса (қысқасы) деген
тәрізді араб ... ... ... жоқ, өз ... жазба тіл
нормасына қаншама бағынғанымен, Қадырғали тарихшы бұл дәстүрге көзсіз бой
бұра ... ... ... ... ... үлкен тобы - парсы сөздері, бұл
шежіре Рашид ад – диннің ... ... ... ... ат – ... ... ... мазмұнын түрікше баяндау) болғандықтан, мұнда
иранизмдердің (парсы сөздерінің) жиірек кездесуі заңды. Бұлардың да ... ... ... келеді. Олардың ішінде надан, намус,рәнж, арзу, гуман,
гунаһ, пак, ... ... ... ... ... ... ... ... ... әр ... жолдармен ертеде
еніп, ... ... ... ... ... деп
тану керек, ... ... ... ... ... емес, халықтың сөйлеу тіліне де еніп,
сіңісіп кеткен сөздер.
Қазіргіден ... - ... ... ... ... ... ... (намыс), лафз (лебіз),
панаһ ... ... ... т, ... ... баст ... буйм ... бисйар (көп, өте), һануз
(бүгінгі дейін және дегенмен), һамиша (әрдайым, ... ... ... ... ұлы, кең, ересек, дана) деген иранизмдердің өте жиі
қолданылыуын, біз түпнұсқа ... ... ... деп ... ... ... ... көрсетілгендердің) түркілік адекваттар
жарыса қолданылған оны мына ... ... ... мысалы: /лафз/
тіл, бийар/ көб, насл/уруг, фарзанд/ огул, даст/ қол, ... ... ... ... ... ... ... Түпнұсқа тілінің әсері деуге және бір
дәлел ... ... ... ... ... ... одан кейін ... ... ... ... түркіше аудармасын келтірді. Қисм дуйм, йа ни кенчі бөлек,
(56) пак Алан Қуа (30), йа ни ... ариғ Алан ... дест чаб, йа ... қол ... ... ізі тағы бір ... ... көрінеді. Ол - парсы
тіліндегі штамп тіркестерді өзгертпей сол күйінде жиі ... ... ... араб ... ... сөздерінің қатысуымен жасалған болуы
мүмкін). ... ... көбі ... ... ... қаум деп береді, сол сияқты асл ләшкер (әскердің ... ... ... (моңғол тілі), тахт қазан (қазан хандығы), әмрә улуғ (бас әмір).
Бұл қатарға ... ... ... ... ... ... Мысалы: мыңар Жади нойан (74) Жади нойанның мыңдары, хиса екінчі
оғлы ... ... ... ... ... үлесі), т.б.
Aраб сөздері ... ... ... де ... ... ... ... күрделі етістік
тұлғаларын ... ... қылу ... маст ... хуш ... ... ... бәнде қылу (тұтқынға алу), фарман қылу (бұйыру). Шежіреде
қолданылған мұндай етістіктердің көбі түркі ... ... ... ... ... ... ... пенде қылу ... ... ... қылыу қош келу (хуш келу),
кіріптерлық шегу ... ... ... сөздері Қадырғали би Қасымүлының шежіресінінң
тілінде ... ... ... ... ... толығымен атауға ... ... ... ... сөз ... қосу қиын ... ... құрылымдардың” ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... қайта олар жапсырмалар.
Мұныдай ... ... ... бір - екі ... ... ... ... олақ аударылған текст бөліктерінің бірнеше
жерлерінде кездеседі.
Бұл бөліктер Рашид ад диннің орысша притчи деп ... ой ... осы ... ... Қадырғали аударамашы онша жатық түрікшелеп бере
алмаған. Сондықтан, араб, парсы сөздері түпнұсқадағы тұрған орындарына ... ... Оған ... Қуа мен оның балалары туралы әңгіме” ... ... ... ... ... ... ... мына
сөйлемдегі арабизм, иранизмдер тексте өз орынын (мағынасын) тауып,
түсінікті ... ... ... Уа ... ... ... ... қали уа ... барадат
халқ бичун уа машун сан кап фикун
маснут уа ... һәр не ... ... уа һәр өали ... Бұл ... не ... не ... не арабша баяндау
деуге болмайды, мұндағы бөгде ... ... ... не ... ... тіліне, не түркі халықтары тіліне енген, түсінікті сөздер деп тануға
және болмайды.
Арабтың қаум ( ) сөзі - ... ... ол “ру – ... ... мағынасында. Бұл ... ... ... ... (бұған,
сірә, түпнұсқа тілі әсер ... ... Қаум ... ... ... ... болу ... қаум ... хан [ның] қаум ... [дың] бір ... бар еді ... ( ) ... ... көпше
тұлғасы ақуам ... ... ... ... бұл ... ... тайпалары деген ұғымды білдірген деп
шамалайды. Ал, біздің байқауымызша, Қадырғали бұл ... ... ... ... жұмсамаған, тіпті екуін ақуам - қаум деп қос сөз ретінде
қатар жұмсаған тұсы да бар. Бұл ... қаум ( ) сөзі ... ... ... ... тұста ғана ... ... ... Ал ... ... ... ... ( ) сөзі жиі ... ... де, оның ... ... ... ( ) сөзі де жалпы “қол
астындағы
адамдар” ... ... тар ... да, ... ... (қазақша
“жұрт”) ... ... ... да ... келеді. “Қара ... ... да қара халқ деп ... ... мағынасында мамлақат( ) ... Бату ... лар ны ... алды ... көп елдегі жаулап алды деген мағынадағы сөйлем).
Мұндай ... ) ... ... ... ... ... ... ... ... кейде қатар қос сөз етіп жұмсайды: ... ... [екі ... өз улус мамлакат ларына ... ... ... ... ... өзге
елдердің мемлекетіне
қатысты қолдануға ... ... ... ... ( ) сөзі ... ... ... ... ... ... оны ... ... ... ... ірі ... де, ... - монголдың жеке
ірілі ... ... де ... ... біз ... ... «Шежіреміздің» тілінің араб, парсы,
монгол, шынара қытай сөздерінен түратын лексикалық
қабатының орын алу ... әр қилы ... Ең ... ... еркін және молынан қолданылуы осы
ескерткіштің жазылу кезіндегі ... ... ... ... ... мұндағы араб, парсы сөздері өзге ... ... ... ... Ал ... ... ... мотиві де ... яғни сол ... ... нормаға
саяды.
Екінші ... алып ... ... ... басым бөлігі парсы тілінен
аударма екендігіне байланысты, яғни автор тіліне түпнұсқа тілінің ... Бұл ... ... бір ... парсы мен түркі сөздерін кезек -
кезек
жұмсауынан да айқын ... ... ... сөз ... ... ... әмрә
һазари деп қолданса, оны ... бір ... ... мың бегі деп
береді. Осы ... көп, ... ... бөлек, уруғ, оғул, йазшы, улуғ ... ... ... білетін
және оларды ... да ... ... ... ... келесі ... ... ... ... ... пак, ... ... фарзанд, худ, бузург деп парсы
сөздерін ... ... ... ... ... ... ... асып
түседі.
Орта ғасырдағы ... ... ... ... араб - ... сөздері мен түркі сөздерінің
жарыса ... бір ... ... түркі ... ... мен өлең ... ... ... ... ... болса, біздің ... ... шет ... ... алу себептері
(мотивациясы) ... ... ... ... бірі ... ... әдеби тіл
дәстүрі мен автордың ана ... ... ... ... - ... ... ... әсіресе түркі мен өзге тілдік
парллельдердің ... ... ... ... ... араб жазуымен қалдырылғаны белгілі. Біз бұл диплом жұмысында
өзімізге жеткен екі қолжазбаның біреуі- 1854 жылы И. Н. ... ... ... ... ... ... жазуына салып транскрипциялап
беріп отырмыз. Бұл текст кейіннен табылған ... ... ... ... арасындағы айырмашылықтар жол соңында сілтемеде
көрсетіліп отырады: транскрипцияланған тексте жоқ, ... ... ... ( ... ) + ... ... ал ... қолжазбада жоқ
сөздерге – ( алу ) белгісі қойылады.
Транскрипция үшін елімізде түрколоктер ... ... ... ... ... ... те бар. ... А. К. Боровковтың «лексика
средно азиятского тефсира XII – XIII вв», және Э. ... ... ... памятники XVI в» деген кітаптарында
қолданылған w немесе в ... ... у ( ... ... ) ... ... ( ... жауын, тау деген сияқты ... ... ... ... ... сонор деп аталатын у дыбысының таңбасы).
Араб тіліне тән ... ... сол ... ... ... ... ... үшін әріптердің астына нүкте, кішкене сызықша
сияқты белгілер қойылған. Олар: х, з, с, з, ... Араб ... а, и, у ... дауыстыларын білдіру үшін олардың
үстіне ... ... ... ... ... ... ), ... тахрир қыл - (аузша баяндау). Араб ... ... ... ... ... ... және парсы сөздеріндегі жіңішке езулік дыбыс көбінесе ә
әріпімен беріледі: кечә, нәбирә, ... ал сөз ... және ... ... е
әріпімен таңбаланды: ел, екі, ет-, кел-, кеч-.
Арабтың әрпі ж таңбасымен ... ал ол араб ... ... ... ... ... әріпі тұрса, б таңбасымен, әріпі тұрса, п таңбасымен
транскрипцияланады: көб ( ), көп ( ), ... ... 2- ... ... ... ... әріпсіз және харакатсыз
жазылғандықтан, е әріпімен берілді: мен, сен, ал жіктік жалғаулары ы , ... ... ... ... транскрипсиялағанда ескерткіш тілінің өзегі қыпшақ тілдерінің
болғанын ескеріп, сингорманизм заңдылығы сақталды.
Сонымен қатар, Қадірғали Жалайырдың « Жами ат – ... ... үшін мына ... ... ... ... ...
د -д
د -з
ر -р
ر -ж
س -с
ش -ш
ص-с
ظ -з
ط -т
ظ-з
ع-ғ
ف -ф
ق- қ
ك -к,г
ز-з
م -м
ن-н
و -о,ө,у,ұ,ү,у
غ -һ
ى -е
ي-И,й,ы,і,е
ت -т
نك -ң
ل -л
Талдау ... және ... ... ... шартты белгілер
қолданылады:
/-қосымшалар мен жеке ... ... ... арасын белгілейді;
~-дыбыстардың алмасуын көрсетеді;
>

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілі тарихын зерттеудің әдістері4 бет
Ахмет Ясауидің Диуани Хикмет шығармасы14 бет
Оғыз мемлекеті (ІХ-ХІ ғасырдың басы)4 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы25 бет
Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті15 бет
Орта ғасыр саяхатшылары Христофер Колумб11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь