Ой сыртқы дүниенің ең жоғарғы формасы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

I тарау
Ой сыртқы дүниенің ең жоғарғы формасы
1.1 Оқушылардың логикалық ойларын дамыту жолдары ... ... ... ..6
1.2 Тіл дамыту мен ой дамытудың диалектикалық байланысы ... ... ... 8
1.3 Тілдік жаттығулар . ой дамытудың негізі ... ... ... ... ... ... 12

II тарау
1.1 Ақыл . ой әрекетін басқару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
1.2 Ойлау тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
1.3 Ойлау формалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
1.4 Ұғыммен жұмыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59

Пайдаланылғн әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... .61
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Оқыту мен тәрбиелеу процесінде оқушының жан-жақты дамуының қажеттілігі қоғам талабынан туындайды. Кез келген қоғам қашан да дарынды, қабілетті адамдарға мұқтаж болып келген. Бүгінгі қоғам барған сайын күрделене түсуде. Сол қоғамға сай өзгеше қабілет-қасиетке ие жаңа ақыл иесі қандай болмақ? Қазіргі кездегі мамандық атаулының барлығы білімділікті, ептілікті, ерекше ой қызметін, мол шығармашылық мүмкіндікті, өзін қоршаған түрлі жағдайларға тез бейімделіп қана қоймай, оларды керекті бағытына шығармашылықпен бұра білу қабілеттігін қажет етеді. міне, сондықтан халыққа білім беру саласындағы басты мақсат: ақыл-ойы жетілген, жасампаздықпен еңбек етуге қабілетті, өз тағдырын өзі шеше алатын, өз бетінше білімін толықтырып, өздігінен кәсіби шеберлігін арттыру мүмкіндігі бар жеке тұлға тәрбиелеу.
Мектепте балаға білім беру мәселесі теориялық ғылымдар жетістігіне сүйенгенде ғана нәтиже болмақ . сондықтан дамыта оқыту әдістеме негіздері: лингвистика, педагогика, логика және психология болып табылады. Өкінішке орай мектептер білім беру жүйесі күні бүгінге дейін теориялық білімдердің соңғы нәтижелеріне негіздей жүргізу өз деңгейінде емес. Әсіресе, қазақ тілін оқыту әдістемесі психология мен логикадан оқшау қалды десек қателеспейміз. Олай дейтініміз, тіл материалдарын меңгертуде психологиялық тұрғыдан зерттеу жоқтың қасы. Ғалымдардың «Психология әдістеме ғылымынсыз-ақ өмір сүріп, дами береді, ал әдістеме ғылымы психологиясыз күнелте алмайды және дами да алмайды. Толыққанды ғылыми пән болу үшін әдістеме ғылымы психологиялық негізде құрылуы тиіс»1,- деген тұжырымын ескере бермейміз.
Ана тілін оқыту әдістемесі тіл білімі мен психологияның теориялық қағидаларының соңғы жетістіктеріне табиғи байланысы негізінде, атап айтқанда, оқушыларды неге үйретуіміз, қалай оқытамыз деген екі күрделі мәселені шешеді.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында белгіленген орта білім берудің негізгі міндеттерінің бірі: «... білім алушылардың еңбек рыногындағы бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету» үшін тілдік фактілерді жалаң емес, қатысымдық тұрғыдан меңгеру қажет.2 Бұл оқушылардың ана тілінде жатық, таза сөйлеуіне, өз ойын жүйелі, анық жеткізуге әсер етеді.
____________________________________________
1Беляев Б. В. Новое в психологии обучения иностранном языком. М., 1969, стр. 143
2Қазақстан Республикасының 2005 жылға дейінгі білім беру тұжырымдамасы //Қазақстан жоғары мектебі-2004. №1


Жалпы білім беретін орта мектептерде қазақ тілін таным процестерін дамыту арқылы
оқытып, оқушылардың шығармашылық ойларын қалыптастыру – бүгінгі өмір талабына
сай азамат тәрбиелеудің негізгі жолдарының бірі. Себебі оқыту процесінде ойлау процесін дамыту жолдары оқушылардың сабаққа деген ынтасын арттырды, ақыл-есінің дамуына жағдай жасайды. Сондықтан қазақ тілі сабақтарында оқушының таным процестерін дамыту мемлекет тарапынан білім беру мекемелеріне қосылған талаптардың іске асуына игі әсерін тигізеді. Сондықтан қазақ тілі сабақтарында оқушының шығармашылық ойлау әрекетін дамытудың тиімді тұстарын айқындап, ұтымды әдіс-тәсілдерді іріктеудің маңызы зор. Мұның барлығы тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Диплом жұмысының мақсаты:
Қазақ тілі сабақтары барысында оқушының таным процесін, атап айтқанда, шығармашылық ойын дамытудың жүйесін белгілеу, тіл дамыту мен ой дамытудың диалектикалық байланысын, ойлау тәсілдерін, ойлау формаларын қалыптастырудың тиімді әдістерін ұсыну.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
- қазақ тілі сабақтарында оқушының ойлау процесін дамытудың ғылыми-әдістемелік негіздерін анықтау;
- қазақ тілі сабақтарында баланың логикалық ойлауын қалыптастырудың ұтымды жолдарын айқындау;
- сабақ барысында ойлау процесін дамытатын әдәс-тәсілдерді белгілеу және олардың қазақ тілін оқытудағы ұтымдылығын көрсету;
- қазақ тілі сабақ барысында оқушының логикалық ойлауын дамытатын әдіс-тәсілдердің тиімділігін тәжірибе жүзінде дәлелдеу.
Зерттеу жұмысының әдістемелік негізі. Диплом жазуда орта мектепте қазақ тілін оқыту әдәстемесі, оқыту процесінде логикалық ойларын дамыту жайлы, ғылыми-әдістемелік, философиялық, логикалық, педагогикалық және психологиялық әдебиеттер; оқулықтар және оқу құралдары, дамыта оқыту технологиялары жайында еңбектер негізге алынды.
Зерттеу әдістері. Диплом жазуда баяндау, талдау, салыстыру, сараптау, жинақтау, жүйелеу, қорыту және эксперимент әдәстері қолданылды. Оқу үрдісінде ана тілі сабақтарында оқушының шығармашылық ойлауын дамыту мәселесіне арналған еңбектер салыстырылып талдау әдісі арқылы зерделеніп, бір жүйеге түсірілді.


Диплом жұмысының жаңалығы:
- қазақ тілі сабақтарында оқушылардың логикалық ойын дамытудың ғылыми-әдістемелік негізі айқындалды;
- қазақ тілі сабақтарында балалардың логикалық ойлауды дамытатын әдістемесі ұсынылды.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Зерттеу жұмысында ұсынылып отырған әдістеме оқушылардың қазақ тілі сабақтарында ойлау процесін дамытуына игі ықпал етеді. Зерттеу жұмысына мектеп мұғалімдеріне және қазақ тілін оқыту әдістемесін зерттеушілерге көмекші құрал бола алады.
Зерттеу базалары ретінде Шымкент қаласындағы Т. Тәжібаев атындағы № 47 тарихи-гуманитарлық гимназиасы, А. Байтұрсынов атындағы № 50 орта мектебі және Қ. Сыпатаев атындағы № 7 техникалық-лицей мектептері алынды.
Диплом жұмысының талқылануы. Диплом жұмысының нәтижелері 2007 жылғы Қ. А. Ясауи атындағы ХҚТУ ШИ студенттерінің ғылыми-әдістемелік конференциясында талқыланды.
Диплом жұмысының құрылымы.
Диплом жұмысы кіріспеден, 2 бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. А., 1992, 433-бет
2. Блонский П.П. Психологические произведения. М.,1964, стр.500
3. Выготский А.С. Собрание соч. В 6-томах. М.,1982, стр105
4. Гоноболин Ф.Н. Психология А.,1976 187 бет
5. Жарықбаев Қ.Б. Психология. А., 1993, 144 бет
6. Жұмабаев М. Педагогика А., 1993, 70-71 беттер
7. Мұқанов М.М. К вопросу генезиса внутренной речи в связи с трактовкой механизмов мышление и обучение. В кн. Интелект и речь А., 1972, стр43
8. Омарова Б. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасамы мен морфологиясы Ш.2000, 22-23 беттер
9. Оразахынова Н. Сөз құрамын, лексика грамматикалық мағынасын сатылай комплексті талдау. «Қазақ тілі мен әдебиеті » журн. 2001 №4 15бет
10. Рахымбек Д. Орта мектепте математиканы оқыту әдістемесі. Ш.2003 67бет
11. Степанов А.А. Жалпы психология А., 1980, 219 бет
12. Тұрғынбаев Ә. Логика А., 2000, 22 бет
13. Челпанов Г.И. Логика А. 1948, 25 бет
14. Ысқақова Р., Ғабитов Т. Логика А., 2004, 33 бет
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе……………………………….........................3
I тарау
Ой сыртқы дүниенің ең жоғарғы формасы
1. ... ... ... ... ... Тіл ... мен ой дамытудың диалектикалық байланысы............8
3. Тілдік жаттығулар – ой дамытудың негізі........................12
II ... Ақыл – ой ... ... ... ... ... жұмыс.........................................48
Қорытынды..................................................................5
9
Пайдаланылғн әдебиеттер.................................61
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Оқыту мен тәрбиелеу процесінде оқушының жан-жақты дамуының қажеттілігі
қоғам ... ... Кез ... қоғам қашан да дарынды, қабілетті
адамдарға мұқтаж болып келген. ... ... ... ... ... Сол қоғамға сай өзгеше қабілет-қасиетке ие жаңа ақыл иесі ... ... ... ... ... барлығы білімділікті, ептілікті,
ерекше ой қызметін, мол шығармашылық мүмкіндікті, өзін қоршаған ... тез ... қана ... ... ... ... бұра білу қабілеттігін қажет етеді. міне, сондықтан халыққа
білім беру ... ... ... ... жетілген, жасампаздықпен
еңбек етуге қабілетті, өз тағдырын өзі шеше ... өз ... ... ... ... ... арттыру мүмкіндігі бар жеке тұлға
тәрбиелеу.
Мектепте балаға білім беру мәселесі теориялық ғылымдар жетістігіне
сүйенгенде ғана ... ... . ... ... ... ... негіздері:
лингвистика, педагогика, логика және психология болып табылады. Өкінішке
орай мектептер білім беру ... күні ... ... ... ... ... ... жүргізу өз деңгейінде емес. Әсіресе, қазақ
тілін оқыту әдістемесі психология мен ... ... ... ... Олай дейтініміз, тіл материалдарын меңгертуде психологиялық
тұрғыдан зерттеу жоқтың қасы. Ғалымдардың ... ... ... өмір ... дами ... ал әдістеме ғылымы психологиясыз ... және дами да ... ... ғылыми пән болу үшін әдістеме
ғылымы психологиялық негізде ... ... ... ... ... тілін оқыту әдістемесі тіл білімі мен ... ... ... ... ... байланысы негізінде, атап
айтқанда, оқушыларды неге үйретуіміз, ... ... ... екі күрделі
мәселені шешеді.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту
тұжырымдамасында ... орта ... ... негізгі міндеттерінің бірі:
«... білім алушылардың еңбек ... ... ... ... үшін ... ... жалаң емес, қатысымдық тұрғыдан меңгеру қажет.2
Бұл оқушылардың ана тілінде жатық, таза сөйлеуіне, өз ойын жүйелі, ... әсер ... Б. В. ... в ... ... иностранном языком. М., 1969,
стр. 143
2Қазақстан Республикасының 2005 жылға дейінгі білім беру тұжырымдамасы
//Қазақстан жоғары мектебі-2004. ... ... ... орта ... қазақ тілін таным процестерін
дамыту арқылы
оқытып, оқушылардың шығармашылық ... ...... ... ... ... ... жолдарының бірі. Себебі оқыту ... ... ... ... ... ... деген ынтасын арттырды,
ақыл-есінің дамуына жағдай жасайды. Сондықтан қазақ тілі ... ... ... ... ... тарапынан білім ... ... ... іске ... игі ... ... қазақ тілі сабақтарында оқушының шығармашылық ойлау әрекетін
дамытудың тиімді тұстарын ... ... ... іріктеудің
маңызы зор. Мұның барлығы тақырыптың ... ... ... мақсаты:
Қазақ тілі сабақтары барысында оқушының таным процесін, атап айтқанда,
шығармашылық ойын дамытудың жүйесін белгілеу, тіл ... мен ой ... ... ойлау тәсілдерін, ойлау ... ... ... ... ... міндеттері:
- қазақ тілі сабақтарында оқушының ойлау процесін дамытудың ғылыми-
әдістемелік негіздерін анықтау;
- ... тілі ... ... логикалық ойлауын қалыптастырудың
ұтымды жолдарын айқындау;
- сабақ барысында ойлау процесін дамытатын әдәс-тәсілдерді белгілеу және
олардың қазақ ... ... ... ... ... тілі сабақ барысында оқушының логикалық ойлауын дамытатын әдіс-
тәсілдердің тиімділігін тәжірибе жүзінде дәлелдеу.
Зерттеу жұмысының әдістемелік негізі. ... ... орта ... ... ... ... ... процесінде логикалық ойларын ... ... ... ... ... және
психологиялық әдебиеттер; оқулықтар және оқу ... ... ... ... ... ... ... әдістері. Диплом жазуда баяндау, талдау, салыстыру, сараптау,
жинақтау, жүйелеу, қорыту және эксперимент ... ... ... ана тілі ... ... шығармашылық ойлауын дамыту
мәселесіне арналған еңбектер салыстырылып талдау әдісі арқылы зерделеніп,
бір жүйеге ... ... ... қазақ тілі сабақтарында оқушылардың логикалық ойын дамытудың ғылыми-
әдістемелік негізі айқындалды;
- қазақ тілі ... ... ... ойлауды дамытатын
әдістемесі ұсынылды.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Зерттеу жұмысында
ұсынылып ... ... ... ... тілі ... ойлау
процесін дамытуына игі ықпал етеді. Зерттеу жұмысына ... ... ... ... ... ... ... көмекші құрал бола алады.
Зерттеу базалары ретінде Шымкент қаласындағы Т. ... ... ... ... гимназиасы, А. Байтұрсынов атындағы № 50 ... және Қ. ... ... № 7 ... ... ... ... Диплом жұмысының нәтижелері 2007 жылғы
Қ. А. Ясауи атындағы ХҚТУ ШИ ... ... ... ... ... ... ... 2 бөлімнен, қорытындыдан, ... ... ...... ... бейнелеудің ең жоғарғы формасы.
Оқушылардың логикалық ойларын дамыту жолдары.
Бүгінгі білім беру жүйесі оқыту процесінің екі аспектісін қарастырады.
Оқытудың мазмұнды ...... ... ... беру ... ... ... аспектісі – оқушылардың ... ... ... ... негізінде өз бетінше соны білімді игеру ... ... ... әдіс – тәсілдерін жаңарту мәселелерін қарастыртады.
Мұғалімдер қауымы ... ... ... ... ... Алайда, “ Көп
білген кеменгер емес, білімін жарата ... ... ... өмірде
пайдаға аспаған білімнің құны көк тиын екені белгілі.Сонымен бірге мектепте
оқытылатын пәндердің мазмұны да заман талабына сай ... ... ... ... көптеген білім көлемін меңгеруі тиіс. Сондықтан ... ... оның ... ақыл – ойын ... ... бойында
логикалық ойлау операцияларын ... және ... ... ... ... күні ... ... ұстаздары алдында
тұрған негізгі мәселелердің ... ... ... дамыту мәселесі- аса күрделі
жұмыстардың бірі. Олай ... ... ... ... ... ... әрекетіндегі, қателікті байқап,
жіберілген сол ... ... ... ... ... тізбектілікті, ойлау операцияларын дұрыс қалыптастыру үшін
ұстазға логика мен ... ... ... ... қарулану
қажет. Сол себепті оқыту практикасында бұл бір бөлек дидактикалық мәселені
құрайды. Әлемдік педагогикалық ... бұл ... ... ... ... ... ... бірі- оқытуы процесінде формальды
аспектіге назар аудару.
Әлемдік психология-педагогикалық ... ... ... дамыту
мәселесін А.Н. Леонтьев, С.П. Рубинштейн. М.Л. Гуров, Е.Н. Қабанова-Меллер,
Г.С. Костюк, М.В. Занков, т.б. ... ... ... ... өз
көзқарастарын білдірген. Осы мәселелерге арналған ... ... ”, ... ...... ... қатар айтылады. Десек те,
бұл екі ... ... ... ... ... байқалады.
Барлық танымдық процестердің арасында ой ең күрделі процесс ... Біз ... біле ... зат пен ... тек ... ғана танып білеміз. Адамның ой ... ... ... ... ... ... тіл заңдылықтарды ... ... ... ... ... ... ... логикалық
ойлау дегеніміз не ?
А.А. Стипановтың пікірінше: “Ойлау – адам ... ... ... ... құбылыстарын, олардың елеулі белгілері бойынша бейнелендіретін және
олардың ішінде, сондай-ақ арасында болатын әр түрлі ... ... ... ... Қ.Б.Жарықбаев: “Ойлау дегеніміз—сыртқы дүние
мен құбылыстарының байланыс қатынастарының миымызда жалпылай және ... сөз ... ... ... Ал ... ... деп ... өзара барлық байланыс, қатнастармен сәулелендіретін психикалық
процесті айтамыз, ... ... ... ... ұғымына былайша
анықтама береді: “Логикалық ойлау дегеніміз ... ... ... ... ой-пікірлерді, тұжырымдарды қолдануға
негізделген ойлаудың бір ... ... ... ... мен ... ... сияқты ұғымдарға берілген
анықтамалармен таныстық. Ендігі мақсат ... ... ... ... ... ... ... көптеген ғалым әдіскерлердің ( В.Н. Решетников,
Н.Н. Поспелов, В.Ф. Паламорчук, А.Ф. Обухова, И.А. Гибш, А.В. ... ... В. Н. ... Л. ... Н. ... Ж. ... ... сүйене отырып оқушының логикалық ойлауды дамыту
жүйесі белгіленді.Олар:
1. Ойлау ... ... ... пікір;
• ой қорытындылары.
2. Логикалық ойлау операцияларын қалыптастыру:
• Талдау;
• Жинақтау;
• Салыстыру;
• Классификациялау;
• Жалпылау;
• Нақтылау, т.б.
3. Ойлау белсенділігі мен өзбеттілігін дамыту:
• әр ... ... ... айта ... мәселені шешудің тәсілдерін ұсыну.
__________________________
1. Степанов. А. А., т. б. Жалпы психология. А.,1980, 219-бет
2. Жарықбаев. Қ. Б. ... А., 1993, ... ... ой дамытудың диалектикалық байланысы.
Қоғамның ойлы да дарынды адамдарға деген зәрулігін ... ... ... беру ... алдына жас жеткіншекті ақыл-парасатты,
соның негізінде кездескен қиыншылықтан тез жол ... ... ... ... ... ... ... ойлау арқасында ғана заңдардың, көріністердің
аралығындағы байламды белгілеп, оларды бар ... ... ... ... оларға не болатынын ойлап шығарады. Келешекті болжай ... ... ... адам –шын мағанасымен адам.
Ойлау осындай қымбат ... ... ... оны ... ... ... ... ойын жетектемесе, бала ұғымды, хұкімді теріс
жасауға , қате ой ... ... ... ... ... тар ойлы, соқыр,
сенгіш, ырымшыл адам болып шығады ”,-деп, ойлау процесінің адам өміріндегі
атқаратын ролін ... ... ... ... ... – ғылымға жетектей
отырып, ақыл –ой тәрбиесін беруді талап етеді. Ол жастарды парасаттылыққа
баулуға ... ... қана ... ойлауды өркендетудің жолдарын да
көрсетеді. Атап айтқанда:
1.Баланың жанында дұрыс әсерленулер һәм ашық суреттеулердің көп болуына
иждаһат қылу ... ... аз ... және ... һәм ... ... ұғым, хұкім жасауы һәм ой шығаруы қате болады. Ойдың
өзінің ... ... үшін ... һәм ... көп һәм ашық ... ... адам ... бойынша ойлайды. Сондықтан балаға
бір пікірді ұқтырмақшы болсақ , жалаң ... ... ... ... ... өзінен шығарып алсын.
2. Бала заттарды, көріністерді ұқсас сындары бойынша топ-топқа бөліп
үйренсін. ... ... ... ... ... жануарларды топ-
топқа бөлу сықылды.
3. көріністердің, ойлардың араларындағы ... ... ... ... ... үйренсін. Бұл балаға мысалдардан ереже- заң шығартқызып
үйрету сықылды істермен ... деп, жас ... ақыл ... ... ... ... көрсетеді.
А.Байтурсынов: “Бала оқытатындар бала оқытуын ... ... ... ... ... ... деген адам әуелі балаларға үйрететін нәрселерін
өзі жақсы білуге
_____________________________________________
1 Жұмабаев М. Педагогика. А., 1993, 70-71-беттер.
керек, ... ... ... біліп, көңіл сарайын танитын адам
боларға керек. Оны білуге баланың ... ... өсіп ... ... ... қалай кіреті жолын білерге керек ... ... ... дене тәрбиесімен бірге интеллектуалдық ... ... әдіс ... меңгеруді талап етеді.
Балалардың таным процестерін дамытуда мектепте жүргізілетін “ Қазақ
тілі ” мен “ ... ...... ... мол.
Тіл материалдарын небір тиімді әдістермен меңгертуге талпынғанмен,
егер бала ... ... ой ... ... өзіндік ой
қорытындысын жасай алмаса, оның бойында тіл ... ой мен ... ... қиял мен сезімнің ұшқырлығы ерік – ... ... ... ... ... ... емес.
Баланы жастайынан ақыл –ой өнеріне қалай баулу керек ? Оның ...... ... ... ... педагогикалық өзекті
мәселелердің бірі осы.
Ойлау – адам таным процестерінің ішіндегі ең ... ... ... ... ... ... ... қалай жүзеге асады? Орыстың ұлы
психологі Л.С.Выготскийдің айтуынша , адам ... ... ... ... сөйлеу арқылы ойлау прцесі жүзеге асатынын ... ... ... , сырттай сөйлеу ... ... ... ... ал ... осы ... ... нәтижесінде
өрбиді.
Ойлау мен тілдің органикалық байланысы арқасында ойлау ... ... ... ... ... ... ... формасы жоқ,
ал тіптен ... ... ... ... ... аша ... заттар мен құбылыстар, сонымен бірге, тіл біліміндегі
заңдылықтар еш уақытта жеке дара ... Олар ... ... ... ... осы байланыс, ... ... адам ... ... ... Егер ... қабылдауы
тіл заңдылықтарын жеке-жеке ғана ... ... ... ... ... ... байланыстарды танып білу қажет. Ақиқат
дүниені объективті ... ... ... ой ғана ... болып
шығады. Ондай ойды диалектикалық ой деп ... ... бір ... ... ... Мәселені шеше
отырып, адам бір ... ... ... ... ... ... ... көбінесе адам
____________________________________________________________
1 Байтұрсынов А. Тіл тағлымы . А., 1992, ... ... А. С. ... соч. в ... М., 1982, ... Мұқанов М.М. К вопросу генезиса внутренной речи ... ... ... ... и ... . – В кн. ... и речь. А.,
1972, с. 43
бір жаңа заңдылықтармен, түсініксіз жайттармен кездескенде ... ... жол ... не ... “Сұрақ ” деп жауап
беруге болады.
Өйткені , ол ... ... ... ... ... ... ... адамның белгісізді білгісі келу қажеттілінен туатын ой
процесі ... ... ... мен ... ... ... ... қоймайтын байланыстарды, тәуелділіктерді ашуға бағытталғандықтан,
оларды талмай ... яғни адам ... ... ... ... ... тиіс ... әрқашанда сөзбен, сұрақпен
беріледі. Сондықтан адам ... ... нені ... нені
тауып, ашып анықтауға тиісті ... ... ... саналы міндет
ойлауға ... ... ... мақсатқа бағдарлы сипат береді.
Ойлау мен сөйлеу әр ... ... ... ... жетілуіне
қарамастан (П.П.Блонский бұл пікірге қарсы шығады),1 бұл ... ... ... ... көптеген ғалымдар мойындайды.
Л.С.Выготскийдің сөзімен айтқанда, “ в ... ... ... ... чего мышление ... ... а речь ... ... бен ... жалпыламалық сипатқа ие ... ... ... бұл екі ... қиысу нүктесі ... ... ... мен ... ... ... ... Бұл бірлік
тілсіз сөйлеу ... емес ... ... ... тілдің шын
мәнінде әсерінен де көрінеді.3 Мұндай әсер,біріншіден, адамдар ... ( сөз, ... ) ... ... әрекетінің нәтижесі ( түсінік,
пікір, ой қорытындысы ) бұл индевиттің басынан екіншісіне ... Ал ... ... ақыл -ой актісінің барысында ... ... ... ... ... ... ... адам өзінің
субьективті ... тіл ... ... ... ... ең ... адам ... ортамен өзара қатынасқа түсу
нәтижесінде сырттай ... ... ... ... ... өз
әсерін тигізеді.Іштей сөйлеу ойдың дамуына ықпал етеді. ... мен ... ... ... ... болмайды. Сөйлеу, сөз
біздің саналық ... ... ... ... ... ... қарым-қатнас процесінде адамдар сыртқы ортаны да, өзін де
терең әрі ... ... ... ... ... өзіндік сана
сезімінің дамуының ... ... ... табылады. Олай болса, баланың
тілі мәдениетінің ... ... ... ... мектепте
____________________________________________
1 Блонский П. П. Психологтческие произведения. М., 1964, стр. 500
2 Выготский А. С. ... соч. в ... М., 1982, ... Бұл да ... ... тілі пәнінің маңызы ерекше.
Олай дейтініміз, М. Жүмабаевтың пікірінше,“бір ... ... ... ... ... ... айнадай анық көрініп тұрады. Қазақ тілінде
қазақтың сары ... ... ... ... ... ... біресе
құйындай екпінді тарихы, сары ... ... ... ... саспайтын сабырлы мінезі – бәрі көрініп тұр. Қазақтың ... кең, тілі де ... ... ... ... баланы жалпы дамыту. Ал ... деп ... ... және ... ... ... ... ақыл, ерік-жігері, сезімдерінің дамуы енеді. Демек,
қазіргі мектептегі оқу процесі барысында балаға ... ой ...... ... Бұл ... іс ... ... ана тілінің және
тілдік жаттығулардың орны қандай болмақ деген ... ... Тіл ... мен ой ... ... ... ... қою дұрыс
емес. Ой сыртқы дүниені, бейнелеудің ең ... ... ... ... ойды басқа адамдарға ... ... ... ... процесі
тілдік материалынсыз дамуы ... ... ... ... ... іс- ... ... болумен қатар, оның сөйлеу
мәдениетін меңгере білумен де, сөз ... ... де ... ... ... тілі материалдарын терең меңгерген сайын ... ... ... ... ... ... ... сөздік қордың
баюы, грамматикалық формаларды меңгеру – тілді ... алғы ... тіл өз ... ... дамып, жетілуіне игі ықпалын тигізетіндігін
психолог Н.И.Жинкиннің: «Речь – это канал развития ... чем ... ... тем ... и полнее будет усваиваться знания», деп жазған
пікірінен байқауға болады. Жинақталған білім мен ... яғни ... ... ... ... ... ... сөйлеу мәдениетін меңгерумен де, сөз
өнеріне жетілумен де тығыз байланысты.
Оқушының жаңа тілдік ... ... сай ... өте ... ... мен ... ... қамтамасыз етуге игі ... ... ... ... ителгі, бүркіт, күйкентай, қырғи, ақсұнқар, қаршыға
сияқты жыртқыш құстардың атын білгенімен, бірақ бұл құстарды еш ... және ... ... білмейді. Табиғат жайында құрған
әңгімелерінде құс атауларын ешбір қатесіз атағанымен, ... ... ... мазмұны ... ... ... ... М. ... А., 1993, 72-73 ... Жұмабаев М. Педагогика. А., 1993
бейнеленбеген. Тіл атағанымен, ақыл-ой ... Егер сөз бен ... ... ешбір
мағынасыз қабылданған болса онда еңбегіміздің еш кеткені. Бос ... ... ... ... ... та ... қалады: оқушы ұсынылған
материалды толық түсініп, меңгердім деп сендіреді. Алайда
оны ауызша не жазбаша мазмұндап беруде қиналады.
Егер ... өз ойы мен ... ... тіл ... жеткізе алмаса,
онда оның ойлау процесінде кемшілік бар деген сөз. Адам ... өз ... ... ... дәл де ... ... ғана ой
толық айқындыққа ие болмақ. Яғни тіл (сөйлеу) – ойды ... ... ... мен ой ... ... ... ... жаттығулар – ой дамытудың негізі
Мұғалім әр уақытта бала тілінің мазмұнды да мәнерлі, ... да ... ... ... бейнелеуін қадағалайды.
Мұғалім тілдік жаттығуларды дайындау барысында ақыл-ой ... ... ... мен ... ... мен ... қоюға,
топтау мен классификациялауға, ой қорытындысын жасауға (индукция, ... ... ... ... ... ... ... зат пен құбылыстың негізгі белгілері мен қосалқы
белгілерін ажыратуға қиналады. Мұны сөздің мағынасы мен ... ... деп білу ... Ал зат пен ... мазмұны болып
табылатын негізгі белгілерін ... ... ... ... ... ... әр түрлі материалдар ... ... ... , табиғат құбылыстарына : бұлақ сылдыры мен күннің
күркүрін, ... ... ... , ән мен күйдің құйқылжыған
әуенін, адамдардың ... ... үнін ... ... ... ажырату, гүлдер мен шөптердің, жеміс-жидектердің хош
иісін бақылау (көру), тілдің қыры мен ... ... мен ... ... ... ортаны терең тануға қызығушылығын арттырып,
көру, иіс ... есту ... ...... ... ... ... шығарма жазуға материал берумен бірге, байланыстырып сөйлеу
мен ойды дамытудың негізгі амалы болып ... ... ... мен әр түрлі ұғымдарды жалпылау
грамматиканы, атап айтқанда, заттың ... сыны мен ... ... және іс-
әрекетін білдіретін сөздерді
(зат есім, сын есім, сан есім, етістік және ... сөз ... ... мен құрмалас сөйлемді игеруге байланысты тереңдей түседі.
Оқушыларды ... мен ... ... ... ... ... мен ... нәтижесінде жинақталған материалдарды
талдау барысында бірте-бірте ... ... ... ... ... ... қала орталығындағы саябақта серуен үстінде болған
әңгімені ... ... ... ... ... ұнады ма?
Оқушылар: Өте ұнады. Бұл жер өте әдемі. Бұл – алтын күз.
Мұғалім: Күз ... ... ... ... ... Ж.Қашқыновтың «Ұнатам күзді мен», Т.Әлімқұловтың «Күз –
береке» ... ... ... кіріспе бөлімі болды. Мұғалім енді негізгі міндетті ... ... ... мына ... ... сала қараңдаршы. Күзгі теректің
белгілерін атаңдар.
Оқушылар: Теректің жапырақтары сарғайған. Тек сары ғана ... ... ... ... де бар. Жерде қызыл, сары, сарғыш жапырақтар ... Әне, ана ... ... ... ... қалықтап ұшып
келеді. Неге ұқсатуға болады?
Оқушылар: Құсқа ұқсайды.
Мұғалім: Құсқа ұқсай ма? Күзгі тал, қайың ... ... ... ... ... ... тартып жапырақ.
Жерге түсіп шашылған,
Жел тұрса тек қалтырап.
(Т.Жароков)
Ұшты талдан жапырақ
Сары көбелек секілді.
(М.Әлімбаев)
Мұғалім: Көрдіңдер ме, балалар, құсқа емес, көбелекке теңеген екен.
Міне, ... ... ... ... тән ерекшеліктері
бақыланып, сөз арқылы өрнектеледі.
Серуен барысындағы ... ... де ... болып, оқушылар келесі
сабақта жүргізілетін әңгіме мен шығарма жұмыстарына материал жинап, біршама
дайындық жасады.
Міне, бесінші сынып ... ... ... ... райхан,
раушан т.б. күздің әсем гүлдеріне қызыға қарап тұр. Олардың әрқайсысына тән
белгілерін ажыратуға тамаша мүмкіншілік ... ... ... ... ... ... ... берді:
- Астра ақ, алқызыл, қызыл, ақшыл көк түсті болып келеді. Оның жасыл
жапырақшалары өте көп. Түзу ... ... ... да
кездеседі. Тісті жапырақтары ұп-ұзын. Астарның сабағы сарғыш түсті.
Оқушылардың бұл сүреттеуіне ... ... ... ... ... ... түсі ... Оның жапырақтарына зер сала қарап, қандай
екенін ... ... ... ... ... бір зат ... ... бақылап, белгілерін атап бермеуі де мүмкін.
Мұғалімнің басты мақсаты- ... ... ... ... ... өз ... ... дағдыларын қалыптастыру. Мысалы, мұғалім затты
көрсетіп: Мынау не ? Бұл туралы не айта аласындар ? Мұның өзіне тән ... бар ... Бұл – ... түсі ақ, ... ... ... ... Ойлаңдар, тағы қандай белгілерін атамай кеттіңдер ?
Оқушылар: Қант қатты болғанмен, суда тез ериді.
Мұғалім: Дұрыс. Қанттың белгілерін ... Енді ... ... мен
қосалқы белгілерін ажыратыңдар.
Оқушылар мұғалімнің көмегімен қанттың негізгі ... мен ... ... ... ... ... ... көрсетіп, балаларға оның белгілерін атап
шығуды тапсырады. Оқушылар суреттегі сиырдың қара ала, ... ... ... ... ... Адамдар сиырды не үшін бағады? Тағы қандай ... ... Сүті мен еті үшін ... ... Енді сиырдын негізгі және қосалқы белгілерін
ажыратыңдар.
Оқушылар: Негізгі белгілері: ... мен ... ... ... ... ... ... болуы, құйрығының ұзындығы
т.б.
Оқушыларды түрлі заттар мен құбылыстардың түсі мен түріне, көлемі мен
формасына және тағы ... ... ... ... ... ... жаттығулары міне осылай ... ... ... негізгі қасиеттерін анықтау мақсатында мынадай
жетекші сұрақтар ... ... ... не айта ... ... ... формасы қандай? Түзу ме, әлде қисық па? Бұтақтары
қалай орналасқан?»
Іс - ... ... ... да арнаулы жаттығулар жүргізіледі.
« Жан – жануарлар қалай дыбыстайды? » деген тақырып ... ... ... ... ... ... қой, ... тауық, тышқан, сауысқан
т.б. жан-жануарлардың суретін көрсетіп, қалай дыбыстайтынын айту талап
етіледі. ... ... ... ... ?» деген сұраққа оқушылар: «Жылқы
аяңдайды, желеді, шоқырықтайды, ... ... ... ... пен ... мәнді белгілерін ажыратуға дағдыландыратын бірнеше
жаттығу үлгілерін келтірейк.
1. ... ... ... ... сәбіз) түрі, түсі, дәмі
және формасы жайында не айтуға ... ... ... ... қияр, сәбіздердің бірі ерекше
белгіге ие. Ол қай ... ... ? ...
асқабақ).
3. Күннің, айдын, шамның белгілерін айтындар. ... тәң ... ... Әрі ... әрі ... әрі ... ... сымбатты, сұлу,
мүсінді, тәтті, дәмді, шырынды, хош ... ... ... ... ... бар ... ... Биік деп кімді (немесе нені), аласа деп кімді (немесе
нені): (ақ-қара, ащы-тұшы, ... ... ... ... ... ?
6. ... мен ... қарға мен қараторғайға, бидай мен
арпаға, жылқы мен итке, алма мен алмұртқа, ... ... ... пен ... ... мен ... тән
жалдпы белгілерді және бұларды ... ... ... Бір ... ... белгілерін атаңдар. Мысалы: пышақ
(темірден жасалған, жалтыраған, ағаш сапты , үлкен, өткір
т.б.)
8. Адамдар асыққанда (мысалы, ... ... ... ... ... кезінде) қалай жүреді?
Адамдар ашуланғанда немесе дауласқанда қалай сөйлейді?
Досына не дұшпанына қалай қарайды?
Күн қалай жарқырайды, ал ай ше?
Бұлбұл ... ... ал ... ... осы үлгілер бойынша өтіліп жатқан материалды
бақылау ... ... ... ... Зат есім мен сын ... ... атаңдар.
10. Бастауыш пен баяндауыштыңнегізгі қасиеттерін атаңдар.
11. Қос сөздер мен біріккен сөздерді салыстыра отырып, ... ... ... қос сөздер мен қосарлама қос ... ... ... атаңдар.
13. Тұрақты сөз тіркестерінің негізгі белгілерін атаңдар.
14. ... сөз ... мен ... сөз ... ... ... ... айырмашылықтарын
атаңдар.
15. Түсіндірме сөздік пен ... ... ... – ой ... ... процесінде оқушылардың ақыл-ой әрекетін қалыптастырудың негізгі
жолы: оның сапасын арттыру, қазіргі заман талабына сай тиімді дидактикалық
әдіс-тәсілдерді дұрыс та ... ... ... Бұл ... ... ... ... білім тәжрибесіне, олардың өз мамандығын сүюіне,
шәкірттерінің психологиялық ерекшеліктерін терең де ... ... ... арттыруда дамыта оқытудың алатын орны ерекше. Академик
Л.В.Занков: «Оқушылардың ақыл-ой ... ... ... ... толық түсінуінен, өз бетінше талдауынан, ғылыми
ұғымдарды меңгеруінен, практикалық іс-әрекетінің жетілгендігінен, игерген
білімін іс ... ... ... ... ... - ... Ал ... оқушылардың өзіндік дербес ойын дамыту үшін оқылатын әрбір
пәнге тән ғылыми ... ... ... қажеттігін айтады. Әрине,
оқушылардың ақыл-ой ... ... сол ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді тиімді пайдалану, өзінше ой-
өрісін дамытуға түрткі боларлықтай тапсырмалар беру педагогика ... ... ... ... ... ... ... оқытудың ең
негізгі әдісі – проблемалы ситуация тудыру. Ол әрбір пәннің ерекшелігіне,
мұғалімнің алдына қойған мақсатына ... ... ... ... оқушы алдына қойылған проблемалы тапсырманы байқап көріп, оны
шешу үшін тиімді әдіс-тәсілдерді қарастыра бастайды. Бұл ... ... бар ... ... іскерлікті толық сарқа пайдаланады.
Екіншісінде, ол өзінің қолданған әдіс-тәсілдерінің тиімді, тиімсіздігін
сынап, ... ... ... ... Үшінші кезеңде, проблемалы тапсырма
шешеді, проблемалық материялдың мазмұнын ... ... ... ... да ... ... ... Төртіншіде, проблемалы
тапсырмалардан туған ой-тұжырымын практикада қайтіп қолдануға болатындығын
талдап, ақыл таразысына ... Ал ... ... ... ... өзінің іс-тәжірибесінде сынайды.
Оқушылар проблемалы тапсырмаларды дәл осындай кезеңдерге бөліп, дұрыс
шешу үшін мұғалімнің оқыту процесін тиімді басқаруына, дер ... ... ... ... ... ... дер ... байқап,
оларға дұрыс бағыт сілтеуіне байланысты.
Дамыта оқытуда оқушылардың ақыл-ой әрекетін басқару үшін ... ... ... ... жөн. Ал ... ... болуына әсерін
тигізетін факторлар жеткілікті. Олар негізінде үшке бөлінеді. Біріншісіне
психологоиялық ... ... ... ... әрекетінің
ерекшеліктері, проблемалы тапсырмаларды шешуге керекті білім, іскерлік,
дағды, оқуға ынталылығы, мінезі, ... ... ... ... ... оқу материалдарының мазмұны, теориялық дәрежесі сәйкес
келеді. Үшіншіге оқыту процесіндегі ... ... ... ... дұрыс ұйымдастыра білу, мұғалімнің сөйлеу
мәдениеті, ... ... ... ... ... адамгершілік
қәсиеті кіреді.
Оқыту процесінің тартымды да ... ... ... мен ... бір-бірі мен берік ұласуына тәуелді. Бұл ... ... ... ... ... тәжрибесіне зер салып қарасақ, оқушылардың оқуға ... да, ... ... арта ... де, ... ... ... мұғалімнің жүйелі де бір ізді еңбегіне байланысты.
Көптеген мұғалімдер сабақты өткізудің ... ... ... ... ... көңіл бөлмейді. Соның салдарынан оқушылар
мұғалім тарапынан айтылған ой-пікірлерді ... даяр ... ... ... ойы, ... ... басқа нәрселерге ауса,
мұғалімнің айтқаны босқа кетеді. Осыдан барып оқушылар арасында ... ... ... ... тәртіп бұзу
сияқты жарамсыз қылықтарға жол беріледі. Бұл мәселе оқушылардың ақыл-ой
әрекетін басқаруда аса көңіл ... ұсақ ... ... ... ... сабақтың сапалы болуына көп әсер етеді. ... ... ... ал ... оны ұғуы ішкі ... ... ... Мұны
психологияда экстриоризация және интериоризация әрекеттері деп атайды. Осы
екеуі бір-бірімен ұштаспаса, оқыту ... ... ... ... ... ... мәселесі ешқандай нәтиже бермейді.
Осыларды тиянақты ұштастыру үшін ... ... ... ... ... ең ... ... – оқыту процесінде мұғалім тарапынан айтылатын
әрбір ой-пікір оқушылардың танымдық қызығуын ... және ... ... саналы да тартымды болғаны жөн. Ол үшін мұғалім бағдарламалық
материалдарды түсіндіргенде ғылыми-теориялық ... ... ... олардың елеулі, елеусіз белгілерін ажыратып, ... ... ... ... ... ... ... түсінуі мұғалімдердің
біліміне, тәжірибесіне байланысты. Біздің байқауымызша, ... ... ... ... ... мен ... жағынан
талап деңгейінде емес. Сондықтан ... ... ... ... беру үшін қосымша әдебиеттерді пайдаланған ... бұл ... ... ... дамытуға түрткі боларлық жаңа
деректер беретіні сөзсіз.
Қазіргі психологияның ... ...... оқу ... ондағы кездесетін басты ұғымдардың мазмұнын анықтауға баса
назар аудару. Оқу материалдарының ... ... ... ... ... көп ... бөлу. Ондай ұғымдардың мазмұнын анықтауда бүкіл
әдістемелік ... ... ... ол ... танымдық қызығуын
арттыра түседі. Мұғалім ... ... ... ... дұрыс
анықтама берілмеген жағдайда оқушылардың оқуға ынталылығы төмендейді. ... ... ... ... ... ... қиын екені байқатады.
Оқушылар үлгеріміне байланысты мұғалім тарапынан түсіндірілетін барлық
жаңа әдіс-тәсілдер бір деңгейде қолданылмайтындығы ... ... ... ... ... ... ... әрекет жасау
мұғалімнің дәйекті түсіндіруіне байланысты.
Оқыту процесін басқарудың нәтижелілігі мұғалім мен оқушылардың қарым-
қатынасына байланысты. ... ... ... ол ... және ... ... ... қиыншылықтарға
кезігеді. Міне, осы кезде
мұғалімнің оқушыға деген гуманистік ... ... Бұл ... ойын дамытуға септігін тигізеді. Оқушылардың ақыл-ой
әрекетіндегі шығармашылық ...... ... ... қолайлы жағдай. Осыған орай мұғалімнің оқу процесін басқарудағы
мүмкіншілігі арта түседі. Оның ... ... ... өз ... ... ... ... жаңа әдіс-тәсілдерді
іздестіре бастауы байқалады.
Ойлау тәсілдері
Мәселені шешу процесі бірқатар ойлау операцияларынан құралады. Олар:
салыстыру, классификациялау, ... ... ... ... ... Бұл ... тәсілдерінің әрқайсысы ойлау процесінің ... ... мен ... басталады.
Талдау мен жинақтау . Ойлау процесі қабылданатын зат не құбылысты, сөз
бен сөйлемді, осылардың жиынтығынан тұратын мәтінді, бір ... ... ... ... ... ... (талдаудан) және осы
ұғымдардың бөліктерін ойша біріктіруден (жинақтаудан) тұрады. ... ...... ... ... ой процесінің негізгі
операияларының бірі. Адам қандай да бір ой міндетін атқарса да ... ... ... ... ... мәтінді сөйлемге, сөйлемді сөз
тіркестеріне, сөз тіркестерін сөзге, сөзді буынға, ... ... ... жатса, керісінше, процесті (дыбыстан буын, ... сөз ... ... ... оқушыларға талдау мен жинақтауды үйрету
грамматикалық ұғымдарды тереңірек қабылдауға ... ... мен ... ... тұтас бірлікте болады. Бұлардың
тұтастығы талдауға түпкі негіз ... І) ... ... ой ... негізінде толығырақ танылатын (жинақтау ІІ) сол ... ... ... ... көрінеді.
Мәселен, белгілі бір әңгіме мазмұнын талдай отырып, мұғалім ... ... ... ... қабылдауға, бұл әңгімеде не жайында баяндалғанын
сұрайды (жинақтау І). ... соң және ... ... іс-
әрекеттеріне, мінез ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... жеткізу үшін бейнелегіш және көркемдегіш құралдарды
қалай пайдаланғандығы (жинақтау ІІ) ... ... ... ... ... көзқарасын терең түсінуге жетелейді.
Ойлау процесінің бәрі де осындай схемамен жүреді. Ол әрқашан да осы ... ( ... І – ...... ... ) ... ... қимылдың, іс-әрекеттің әр түрлі белгісін, амал-
тәсілін, мекенін, мезгілін, себебін ... т.б. ... ... ... деп ... ... осылайша үстеуге анықтама береді. Бұл –
жинақтау І . Ендігі кезеңде үстеу ... ... ... ... ... ... тек іс-әрекет пен қимылдың әр түрлі белгілерін
білдіріп қана қоймай, сын-сапаның да ( өте ... тым ... ... ... ... ... ... көне
бермейтіндігі анықталады. Бұл – талдау нәтижесі.
Сонымен, сөйлемде қимыл, іс-әрекеттің, ... әр ... ... ... ... ... грамматикалық тұлғалармен
түрлендіруге көне бермейтін сөздер үстеу деп ... Бұл ... ... ... ІІ ... ... ... адамдардың ойлауы Ж1-Т – Ж2 схемасы бойынша ... ... ... ... ... ... ( тіл ... ) толық жүргізілмей
Ж1 деп тікелей Ж2-ге қарай жүргізуі бүтіннің ( ... ) ... ... ... көрінеді. Мұның өзі ойлау процесінің жүйелі құрылмауы
нәтижесінде оқушының жалаң жауап беруіне ... ... ... игертуде грамматикалық, фонетикалық және лексикалық
талдаудың үлкен рөл ... ... ... ... ... ... не ? Бұл тіл ... әр ... ... ... ... ... үнемі жинақтау операциясымен ұштастырылып
отырылады. Белгілі бір сөз немесе сөз ... ... ... рөл ... ... сөздермен қалай байланысатынын анықтау, сөйлем құрамында белгілі
бір ... ... ... бір ... және ... ... ... бір-бірімен салыстыру – бұлардың бәрі грамматикалық талдау жұмыстары
болып табылады. Талдау-жинақтау әдістері тіл ... ... ... ... тіл ... да аса тиімді.
Танымалы ғалым Н.Оразахынова талдау мынадай сатылардан тұратындығын
көрсетеді:
I. Құрамына қарай: бір, екі, үш... құрамды.
II. ... ... ... ... ... ... ... синтетикалық немесе морфологиялық
тәсіл.
а) негізгі түбірге сөз тудырушы жұрнақ жалғану арқылы;
ә) серптік жалғауының көнеленуі арқылы;
б) ... ... сөз ... ... жалғану арқылы.
ІІІ. Құрылысына қарай:
а) дара;
ә) күрделі.
IV. Лексикалық мағынасы.
V. Грамматикалық мағыналары.
а) жалпы грамматикалық мағына;
ә) категориялық грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... мағынасына талдаудың үлгісін
ағаштар сөзін талдап отырып көрсетейік.
І саты. Бір сөз екі ... тұр: ағаш – ... ... ... ... ... түбір (ағаш), өйткені, сөздің әрі
қарай бөлшектеуге келмейтін, мағына беретін бөлігі.
ІІІ саты. ... ...... ... бір ғана ... түбірден
болып тұр.
IV саты. Сөзде бір лексикалық, екі грамматикалық мағына бар.
V саты. ... ... ... үй ... ... ... берілген атау.
VI саты. Бірінші грамматикалық мағынасы – лексикалық ... ... ... грамматикалық мағына ( зат есім ).
VII саты. Екінші грамматикалық мағына ( тар ) ... ... ... ... ... ... ( ... мағына ).
Ақылды сөзінің сөз құрамына, лексика-гармматикалық мағынасына талдаудың
сызбаша үлгісі:
I. Бұл сөз екі құрамнан тұр: ... ... ... – туынды. Себебі синтетикалық
тәсіл арқылы жасалған.
III. Құрылысына қарай – дара.
IV. Сөзде бір лексикалық, екі грамматикалық мағына
бар.
V. Лексикалық мағынасы – ... ... ... ... ... ... ...
жалпыграмматикалық мағына ( сын есім ).
VII. Екінші ... ... ( -ды ) зат ... есім ... ... ... берілген
категориялық грамматикалық мағына.
I. Бұл сөз үш құрамнан тұр: әке-шешені.
II. Тұлғасына қарай – ... ... ... екі ... ... жасалған
туынды сөз.
III. Құрылысына қарай – күрделі, қос сөз.
а) қосарлама қос сөз. Өйткені екі ... ... ... екі сыңары да мағыналы;
б) қос сөздің екінші сыңары қосымшалы.
IV. Сөзде бір лексикалық, екі грамматикалық мағына
бар.
V. Лексиеалық ...... ... Бірінші грамматикалық мағынасы – лексикалық
мағынаның жалпылауынан жасалған жалпы
грамматикалық мағына (зат есім).
VII. Екінші грамматикалық мағынасы (-ні) – ... ... ... ... ... ... мағына).
I. Бұл сөз екі құрамнан жасалған: әуе-жай.
II. Тұлғасына қарай – туынды. Өйткені аналитикалық
тәсілмен екі түбірдің бірігуінен жасалған
туынды сөз.
III. Құрылысына ...... ... ... ... бір ... бір ... мағына
бар.
V. Лексикалық мағынасы – мекендік объектіге
берілген атау.
VI. Бірінші грамматикалық мағынасы: жалпы
грамматикалық ... (зат ... ... Н. Оразахынованың түбір сөз ... ... және ... ... ... ... ... сөздердің талдау үлгісін көрсеттік. Ол оқушылардың ... ... ... ... естерінде ұзақ сақталуы үшін, алған
білімдерін тұрақтандыру үшін жоғарыда көрсетілген үлгілер
бойынша үнемі талдау жұмысын ... ... ... ... ... ... ... ойлау операцияларының бірі болғандықтан онда
осылайша ... ... ... оқушының ақыл-есін дамытуға септігін
тигізетіні сөзсіз.
Енді ғалым ... ... ... ... ... өтелік.2 Мысалы: Ағайын–туғандарымен ақылдасып болыстан өтініп,
Әбдірахманды
қайтармақ болды. ( Б. Майлин ).
Ағайын-туғандарымен – ... ... қос көз, ... ... ... – аға және іні ... зат ... бірігуі арқылы жасалған
кіріккен түбір зат есім ( екінші сыңарында фонетикалық өзгеріс ... ... ... ... зат ...... сөз, ... сөз, есім, зат есім, деректі, жалпы есім
іні – түбір сөз, ... сөз, ... ... ... ...... көмектес септік формалы заттанған есімше
ту – түбір сөз, атауыш сөз, ... ... ... ... ...... ... сөз түрлендіруші жұрнақ, өткен шақ есімшенің
жұрнағы
-дар – қосымша, ... ... ...... ... ІІІ жақ ... тәуелдеу
-мен – қосымша, жалғау, септік жалғау, ... ... ... септеу, кеңістік септік
ақылдасып - өткен шақ көсемше формалы туынды түбір етістік
ақыл – түбір сөз, ... сөз, ... зат ... ...... ... сөз тудырушы жұрнақ, өткен шақ көсемшенің
жұрнағы
болыстан – шығыс септік жалғаулы кірме сөз
болыс – ... сөз, ... сөз, зат ... ... ... ... кірме
(орыс тіліндегі волость сөзінің қазақша нұсқасы) зат есім
-тан – ... ... ... ... шығыс септігінің жалғауы,
кеңістік септік
өтініп - өткен шақ көсемше формалы туынды түбір етістік
өт – түбір сөз, атаушы сөз, ... ... ...... жұрнақ, сөз тудырушы жұрнақ, етістіктен етістік тудырушы
жұрнақ, өздік етіс
____________________________________________________
1 Оразахынова Н. Сөз құрамын, ... ... ... ... «Қазақ тілі мен әдебиеті» жур. 2001,
№4, 15-бет
2 Омарова Б. Қазіргі қазақ тілінің ... мен ... ...... ... сөз ... ... шақ көсемшенің жұрнағы
Әбдірахманды – табыс септік формалы біріккен түбір, зат есім, кімдік
зат есім
Әбді – ... сөз, ... сөз, ... зат ... ... ... - ... сөз, атаушы сөз, есім, зат есім, жалқы есім
-ды – қосымша, жалғау, септік жалғау, табыс ... ...... ... шақ ... түбір етістік
қайт – түбір сөз, атаушы сөз ...... ... сөз ... ... ... келер шақ
есімшенің жұрнағы
-т - қосымша, жұрнақ, сөз тудырушы жұрнақ, өзгелік етіс
-пақ – қосымша, жұрнақ, сөз түрлендіруші, мақсатты ... ...... ... шақ ... ... түбір етістік
бол – түбір сөз, атаушы сөз, етістік, негізгі етістік
-ды – қосымша, жұрнақ, сөз ... ... ... ... шақ ... ... осылайша морфологиялық талдауды меңгерген кезде сөз құрамын
жеке-жеке тоқталмай-ақ бірден жинақтап ... да ... ... ... ... Қыстауға қонғаннан бері кеш сайын ешкімге білдірмей елеусіз
ғана ... ... ... (М. ... – барыс септік формалы туынды түбір зат есім
қонғаннан - өткен шақ есімше формалы негізгі түбір етістік
бері – көмекші сөз, септеулік ...... ... зат ...... сөз, септеулік шылау
ешкімге – барыс септік жалғаулы тұтаса біріккен болымсыздық есімдігі
білдірмей – көсемше ... ... ... ... етістік
елеусіз – етістік негізді туынды түбір, қатыстық сын есім
ғана – көмекші сөз, ... ...... ... ... формалы негізгі түбір зат есім
оңаша – негізгі түбір, сын-бейне үстеуі
қалады – осы шақтағы ІІІ жақ формалы негізгі түбір етістік
Тіл материалдарын ... ... Енді ... операциясы қалай
жүргізілетініне келейік. Мысалы,суретші сөзін былайша талдаймыз:
Сурет – түбір сөз, атаушы сөз, зат ... ... ... ... ...... ... сөз тудырушы, зат есімнен зат есім тудырушы
жұрнақ .
Сөзді осылайша талдаған соң, енді жинақтау ... ... – есім ... ... ... зат есім.
Оқушылардың өтілген тіл материалдарын талдауды игеруімен бірге жинақтау
операциясына ... ... ... қол ... озат ұстаздардың іс-тәжірибесі дәлелдеген. Мәселен, 7-сыныпта
үстеуге 13 сағат бөлінген. Ол екінші ... соңы мен ... ... ... Яғни ... ... тіл ... бірнеше боліктерге
болінеді. Бұл сөз жоқ үстеуді ... кері ... ... ... ... ... ... бүкіл материал кестелер арқылы
жинақталып, жүйеге түсірілген күйде ұсынылады.
Сабақты осылайша өту, ... тіл ... әр ... берілген
элементтерінің арасында байланыс туындайды, екіншіден, бөлшектер арасында
орнаған
тұтастық оқу мазмұнын қабылдауға игі ықпал етеді, ... тіл ... ... түсірілгендіктен есте ұзақ сақталады.
Қазақ тіліндегі сөз таптары 4 - 7 – ... ... ... ... ... ... арқылы жалғасып жатты десек
те, сөз жоқ ... ... ... ... ... ... ... жөнінде түсінігін жүйелеуде үзілген бөлшектерді ойша ... ... рөлі ... ... ... оқушы санасында
сөз таптарының тұтас бейнесі ... ... ... ... ... ... ... сабақта сөз таптарынан өтілген материалдар кестелер
арқылы ... ... ... |Сөз ... ... ... |
|1. |Зат есім |Кім? не? кімдер? |1. ... |
| | ... |2. ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | |5. ... |
|2. |Сын есім ... қай? |1. ... |
| | | ... |
| | | ... ... |
| | | |1. ... |
| | | |2. ... ... |Сан есім |Қанша? неше? |1. ... 2. ... |
| | ... ... |3. ... 4. ... | | ... барып: |
| | | |1. ... 2. ... ... |Есімдік |Қай сөз табының |1. ... |
| | ... ... сол ... ... |
| | ... ... |3. ... |
| | ... ... |4. ... |
| | | |5. ... ... |Етістік |Не қылды? не істеді?|1. Баяндауыш. |
| | ... |2. ... |
| | | |3. ... |
| | | |4. ... |
| | | |5. ... ... |Үстеу |Қашан? қалай? қайда?|1. Пысықтауыш. |
| | ... не ... |2. ... |
| | ... ... |3. ... анықтауыш. |
| | ... | ... ... ... ... |1. ... етістікпен |
| |сөздер ... т.б. ... ... ... |
| | | ... |
| | | |2. ... ... |
| | | ... ... қызметін|
| | | ... |
| | | |3. ... ... ... | | ... ... ... |
| | | ... |
| | | |4. ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... атқарады. ... ... | ... мағынасы жоқ , |
| | | |тек сөз бен ... ... |
| | | |мен ... ... ... | ... мағынасы жоқ , |
| | | |тек ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... ... ... жинақтау нәтижесінде оқушыда сөз таптары жайында ... ... ... ... ... ... жүйесі қалыптасады. Жинақтау
баланың білімін ... мен ... ... ... жол ашады.
Психолог А.Н. Лук: “Материалды жинау, біріктіріп ...... ... ... салыстыру, топтастыру, қорыту, бұл – белсенді ой
процесі”, - деген болатын. Біз де бұл ... ... Оқу ... ... ... ... ой ... негізгі рөл
атқарады. Салыстыру бір нәрсенің өзге нәрседен айырмашылығын ... де ... ... ... ... ... мен жинақтау
процестерінің негізінде пайда болған.
Орыстың ұлы педагогі К.Д. Ушинский: ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде ақиқатты тануда салыстыру – ойлаудың
ең маңызды тәсілінің бірі. Заттар мен құбылыстарды ... ... ... ... ... жақтары мен айырмашылықтарын белгілеу деген
сөз. Алайда, салыстыру тәсілі өте ... Олай ... ... ... ... жинақтау, қорыту мен ой қорытындысын жасау сияқты ойлау
операциялары мен формалары қатысып отырады.
Оқушы зат не ... ... ... білумен бірге мәнді
қасиеттерін қосалқы қасиеттерінен ажырата алғанда ғана салыстыру тәсілін
жүзеге ... ... ... ... ... ... ... ғана құрайды.
Сондықтан қабылдау өз дәрежесінде болу үшін заттардың ... ... ... ... арналған жаттығуларды даярлау
барысында мына талаптарды ... ... ... ... жалпы ұқсас белгілері бар заттар мен құбылыстар ғана
ұсынылуы тиіс. ... ... ... мен ... қасқыр мен қаламды,
бұлт пен көгершінді т.б. ... ... ... ... ... ... тәсілі мақсатқа байланысты ұсынылуы тиіс. Мысалы, қой мен
қоянның сыртқы белгілері, өздеріне тән ерекшеліктері салыстырылып ... ... ... да ... Сын ... өткен кезде ұғымдардың
түрі, түсі, көлемі мен формасын салыстыру материалды терең игеруге ... ... ... ... білгілі бір қорытынды жасауы тиіс.
Мысалы, қой мен қоянды салыстыра ... ... ... гөрі қойдың
пайдалырақ екені жайында қорытындыға келеді.
4. Ең ... екі зат не ... ... бастап, бірте-бірте
үш, төрт және одан да көп объектілер ұсынылғаны мақұл.
5. Салыстырудың қарама-қарсы белгілерден бастап ... ... ... ... ... әрі ... әрі қызыға орындайды. Мысалы:
“қар-ақ, көмір-қара”, “пияз-ащы, қауын-тұщы”.
Мұнан соң оқушылар ... ... ... ... ... ... ... мен ешкінің ұқсас белгілері: үй ... ... ... ... ... бұл ... ... алдын салыстыруды жүргізу жолымен
үлгісі таныстырылады. Мұны оқыған әңгімелерді талқылау барысында ... ... ... ... ас” ... қысқаша мәтін бар. Онда түскі ас-
борщқа салынатын көкөністер ... сөз ... ... ... ... көкөністер пайдаланады?
Оқушы: Орамжапырақ, картоп, пияз, қызылша, қызанақ.
Мұғалім: Олар бір-біріне ұқсай ма?
Оқушы: Жоқ, ұқсамайды.
Мұғалім: Бір-бірінен қандай ... ... ... қызыл түсті, орамжапырақ көкшіл ... пияз ... ал ... ... ... ... түсті.
Мұғалім: Тағы қандай айырмашылықтары бар?
Оқушы: Пияз ащы, қызылша тұшы, ал орамжапырақ мен картоп ... ... пен пияз көп ... ... енді қандай ұқсас белгілері бар?
Оқушы: Бұларды адам асқа пайдаланады, көктемде егіп, дақылдарын күзде
жинайды. Мезгіл-мезгіл суғарып ... ... ... ... мұндай жұмыс түріне төселгеннен кейін, мұғалімнің жетекші
сұрақтары қажет те болмай қалады.
Оқушыларға мына заттар мен ... ... ... ... тал мен теректі, алма мен жидені, раушан мен райханды, қауын
мен қарбызды, пияз бен қиярды т.б. Жан-жануарлар: ... пен ... ит ... ... мен ... ... мен түйені, қой мен ... аю ... т.б. ... жүк ... мен ... ... ... пен
троллейбусты, трамвай мен ұшақты, ұшақ пен тік ұшақты, ... ... ... ... ... т.б. ... құралдары: балта мен кетпенді, ара мен
күректі, ... мен ... ... мен ... т.б. ... ... мен іс-әрекеті, қылықтары: екі оқушының немесе оқыған әңгімедегі
екі кейіпкердің сыртқы ... ... және ... ... сыныпқа өскен сайын жаттығулар күрделеніп, бірнеше
заттарды салыстыру талап ... ... ... ... ... Атап ... адамгершілік, батырлық, ерлік,
қорқақтық, ашкөздік, сыпайылық, ... ... ... нақұрыс т.б.
Сонымен бірге сабақта өтілген әңгіме кейіпкерлерінің сыртқы кейіптері, ... ... ... мән ... өскен сайын салыстыру тәсілі одан әрі жетілдіріле түседі. Мысалы,
мұғалім оқушыларға күннің батуы мен таңның ату мезгілдерін ... ... ... ( не ... ) ... ... Мұғалім бұл жайында
оқушылар түзген мәтіндер мен ақын-жазушылардың шығармаларымен салыстырады.
Күн бату мезгілін суреттеген ... ... ... соң, оны С.
Сейфуллиннің “Күн батарда” деген шығармасымен салыстырады.
Күн батарда
Сәулесі шашыраған күн қып-қызыл ... ... ... ... ... ... арасына қыстырылды. Ол жер дүниеге шашылған алтын нұрын
қалтыратып, асығып ... ... ... ... ... ... ... жасыл жердің сұлу жүзі құбылып, демде мың түрге түсті. Алтын
нұрының ... ... ... ... ... ... ... екі араға ақырын ғана жылжып жоқ болды...
Мұндай ... ... ... сөз ... терең танытуға,
айтайын деген ойды әсерлі де көркем етіп ... ... ... ... ... ... ... мен құбылыстар, адамдардың жеке
типтік ерекшіліктері мен іс-әрекеттері ( ерлік пен ... ... ... ... ... пен ... т.б. ) ... Мысалы,
Шығыстың қос шынары атанған Ә.Молдағұлова мен ... ... ... ... ... ... тән ... жаттығу жұмыстары материалды терең қабылдауды қамтамасыз етумен
бірге, ... ... ... дәл де ... бере ... Яғни, образды ойлауға жаттығады, ең бастысы кітаптан
қажетті материал жинауға машықтанады.
Тіл әр ... ... ... ... ... ... ... алайық. Белгілі бір септікке тән жалғаулардың (баланың ,
кісінің, ... ... өзі әр ... ... ... сол ... ... септік жалғаулармен (баланың, баламен т.б.) салыстырсақ,
олардың арасындағы айырмашылық одан көп ... ... Әр ... ... ... ... да әр ... Мысалы, жатыс
септік тұлғалы сөз кімде? неде? деген сұрақтарға ... ... ... ... (ауылда, көлде, қалада).
Көптеген грамматикалық құрылымдар арасында айырмашылықтармен ... ... да бар ... ... Әр ... ... мен ... жалғауларының өзгешеліктеріне қарамай, оқушылар олардың
арсындағы ұқсастық белгілерін табады. Мысалы, ... ... ... беріп, оқушыларға олардың ... ... ... ... ... Олар бұл ... септік тұлғалы
екі сөзді салыстыра отырып, мыналарды анықтайды:
Ұқсастық жақтары: екі сөздің де түбірі зат ... ... ... ... тура ... ... атқарады, екеуі де үш буынды сөз т.б.
Айырмашалығы: баланы – септеудің жай септеу түрі, баламды – ... ... ... – ашық ... ...... буынды сөз; баланы –
алты дыбысты; ал баламды – жеті дыбысты сөз.
Осындай жұмыстар ... ... ұғым мен ... ... бір сөз ... бір сөз ... ... сөз құрамымен, бір сөйлем
мүшесін екіншісі сөйлем мүшелерімен т.б. ... ... ... ... мен ... ... ... Мұның
өзі тіл материалын терең меңгеруге ықпал етеді. ... бір ... ... ... ... ... ... кейде сөз таптары мен сөйлем мүшелерін шатастырады, ( етістік
пен баяндауыш, сын есім мен анықтауыш ). ... ... ... алады. Егер сабақ сайын бұл категориялар бір-бірімен салыстырылып
отырса, бұл ұғымдар дұрыс қалыптасатыны даусыз. Орыстың ұлы ... ... ...... ұғымдардың, барлық ойлаудың негізі, дүниенің
бәрін біз тек ... ... ғана ... - деуі ... ... ... ... кез келген тақырыбын өтерде
пайдалануға болады. Мысалы, сөз ... ... ... ... ... ... ... «баламды көрді» деген сөз
тіркестерін ... ... Олар бұл ... ... ... ... ... бөледі.
Ұқсастық жақтары: бұлардың екеуі де ... сөз ... ... ... сөз тіркесі, басыңқы сыңарлары етістік болғандықтан
етістікті сөз тіркесі, бағыныңқы компоненттері ... ... ... зат
есімдер, бұл сөз тіркестері сөйлемнің құрамында болса, басыңқы сыңарлары
(көреді, көрді) ... ... ... тура ... ... басыңқы сыңарларының түбірлері «көр» етістігі, бағыныңқы
сыңарының түбірлері ... зат ... ... тәсіліне қарай бұлар
жалғаулар арқылы байланысқан, байланысу формасына қарай бұлар ... ... ... сөз ... ... көреді ) басыңқы
компоненті (көреді) етістіктің түбіріне (көр) ... –е ... ... жалғауы (-ді) жалғану арқылы жасалса, екінші сөз тіркесінің
(баламды көрді) ... ... ... етістіктің түбіріне (көр) жедел
өткен шақтың қосымшасы (-ді) жалғану арқылы жасалынған, ... ... ... көрді) бағыныңқы компоненті (баланы ) жай септеу ... , ... сөз ... ... ... (баламды)тәуелді септеу
түрі, бірінші сөз тіркесінің бағыныңқы компоненті бала ... ... –ны ... ... тұрса, екінші сөз ... ... бала ... тәуелді жалғауының бірінші жағының жалғауынан (-м)
соң табыс септігінің –ды жалғауы жалғану ... ... ... ... ... ... (баланы) үш ашық буынды сөз болса, екінші
сыңардың бағыныңқы сыңары (баламды) үш аралас буынды (екі ашық ,бір ... ... сөз ... басыңқы сыңары (көреді) үш ашық буынды сөз
болса, екінші сөз тіркесінің ... ... ... екі аралас буынды (бір
бітеу, бір ашық) сөзден тұрады.
Оқушылар бұл сөз тіркестердің бір-бірімен салыстыра ... ... мен ... ... айқындайды. Нәтижеде,
біріншіден, ... тіл ... ... ... екіншіден, олардың
ақыл-ой әрекетінен дамуына игі ықпал ... Бұл ... ... ... Ф.Н. Гоноболин: «ойлау ой әрекеті процесінде дамиды. Мұғалім
балаларды өз ... бір ... ... оны іс ... тексеруге,
дұрыстығын дәлелдеп, немесе өз пікірінің қате екенін ... ... - деп ... ... ... ... ... әрекетіне бағыт-
бағдар бере отырып, олардың ойлау процесін қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... ұғымдарды нақтылап санада жүйеленуіне игі ... ... және ... материалдардың жүйеленуі
деп бүтіннің бөлшектерін белгілі бір тәртіпке ... ... ... ... ... ... болатындығын көрсетуді айтамыз. Бала
санасында ... ... ... оның ... ... дамуын
қалыптастырады. Профессор Д.Рахымбектің: «Математикадан сабақ беру ... ... ... ... ... ... және тиянақтап қана
қоймай оқушылардан математикалық ойлауын және танымдық ... ... ... Ф.Н. ... А., 1976, ... ... ... деген пікір бұл әдістің тек ... ... ... да ... ... екендігін тәжірибе дәлелдеді.
Абстракциялау. Салыстыру операциясы абстракциялау (абстракциялау латын
сөзінен abstractio - дерексіз) ой ... ... ... ... ... зат пен ... тән ... қасиеті, оның
өзінен бөліп алып, кейін осыларды біріктіріп, ... ұғым құру ... ... заттарды алайық, борға, қағазға, сүтке, мақтаға т.б. тән ... ... сол ... ... алып «ақ» деген ұғым құрамыз. Ақ ... сол жеке ... (бор, ... сүт, мақта т.б.) бөлек кездеспейді.
Осындай жеке затты елемей, олардың тек негізгі белгілеріне ойша ... деп ... ... ... ... оқу ... ... тудырса, бұған сүйенбей оқу материалын меңгеру мүмкін емес. ... оқу ... ... үшін, оның кейбір қасиеттерін есіне алмауы
қажет. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... ал толықтауыш, анықтауыш және пысықтауыштарды тұрлаулы мүшелер
деген ұғыммен білдірсек бұларды абстракциялағанымыз болып табылады. Олай
дейтініміз ... ... және ... ... ... еске ... ол мүшелердің сөйлемдегі тиянақты етпейтін бір
ғана қасиеттеріне ... ... ... ... ... ... абсракциялау операциясы үлкен рөл атқарады.
Абстракциялау операциясына қарама-қарсы операцияны нақтылау дейді.
Абстракциялау операциясы заттар мен ... әр ... ... ... ... ... абстракциялық ұғымды соған сәйкес
келетін жеке ұғымдармен түсіндіру, яғни жеке ... мен ... ... ... жай ... ... ұғымды толымды, толымсыз, жақты, жақсыз т.б. деп
бөлетін болсақ, мұндағы жай ... жеке ... ... мысал бола
алады. Нақтылау абстракциялауға қарағанда ұғымды ... да дәл ... ... етеді. Жеке мысал, көрнекті құрал – нақтылаудың ... ... тілі ... осы ... ... ... ... Бұлардың екеуі де жиі қолданылады. Нақтылау операциясы
негізінде тіл материалын түсіну жеңіл болғанымен, ол кейде ұғым
белгілерінің өзара қатынастарын
толық түсінуге мүмкіндік ... Бұл тек ... ... іске ... ... нақты ойдан абстрактік ойға көшу кейде
қиындыққа ұшырап,
____________________________________________
1Рахымбек Д.Орта ... ... ... ... Шымкент, 2003,67-
бет
2 Мұқанов М.М Жас және педагогикалық психология. А., 1976, 31-бет.
3 ... Қ.Б. ... А., 1993, ... екі ... ... бірден біліне қоймайтын белгілеріне сүйене
отырып меңгереді. Мысалы, «одағай сөздер» деген нақты ... ... ... ... ұғымға жатқызу осы екі арадағы белгілерді бірнеше рет
салыстырып ... ... ... ... ... қорытынды, оқу
мазмұнына жүйелікпен ұғынудың жолы ... ... ... ... ... ... керісінше қайтадан жалпыдан жекеге (нақтыға)
көшіп, ... ... ... ... болмақ.
Ойлау формалары
Ұғым-ойлаудың бастапқы формасы. Ойлау ой операцияларымен қоса
ой формаларынан да тұрады. ... ... ... ұғым ... Ұғым ... тобының
бәріне ортақ жалпы мәнді белгілерін бейнелендіретін ой.1 Мысалы, «сан
есім» ... ... оның ... ... ... есім сөз; 2) ... санын, саналу ретін білдіреді; 3) қанша?
неше?деген сұрақтарға ... ... ... үш ... сан ... және ... ... болып табылады.
Тағы бір мысал келтірейік. «Еркін сөз тіркестері» деген ұғымда
мынадай жалпы ортақ мәнді ... ... 1) сөз ... ... ... мағыналы екі сөз болады; 2) ол ... бірі ... ... және синтаксистік
байланыста айтылады; 3) тіркескен сөздер анықтауыштық, ... ... ... ... ... материалдар мен сөздердің негізінде туып,өмір сүреді. Сөз
ұғымның тілдік
қабағы. Мысалы,жалпы ауыл туралы ұғым ... ... ... беріледі. Ал
біздің ойлағанымыз жалпы ауыл болмай, ... ... ... ... онда ой ... ауыл» немесе «біз тұратын ауыл»деген сөз
тіркесімен айтылады. Бір ұғымды білдіретін сөз ... ... тобы есім ... ... ... ... ... болып тұратын ауыл.
Ой нәрсесін көрсетіп тұрған «ауыл» деген сөзден басқа, онда ... ... ... ... де бар. Бұл ... ... белгілерін көрсетеді. Бірақ
біздің келтірген мысалымызда ауыл ... ... ... ... сөз
жоқ.Сондықтан бұл сөйлем емес, олар бір ұғымды білдіретін ... ... ... ... сөздердің түрлі ұғымдарды білдіретін кездері де
болады. Мысалы: ара–бал жинайтын жәндік мағынасында ... ... ... Ә.Логика. Алматы,2000,22-бет
құрал.Осындай омоним сөздер контексте дұрыс қолданылмаса ұғымдардың беретін
мағынасы ауысып,пікір қателігіне жол береді.
Әрбір ұғымның мазмұны мен көлемі болады.Ұғымның ... ... ... мәнді белгілерінің жиынтығы туралы білім.(1\ 23)
Мысалы, «Сөйлемнің ... ... ... ұғымға мынандай мәнді
белгілер кіреді. Сөйлемде синтаксистік қызметі ... ... ... бір ... ... ... ... мазмұны дегеніміз – сол ұғым қамтитын белгілер,белгілердің
мәні,олардың қасиеттері туралы білім.
Егер ұғымның мазмұны ... ... ... ... ... ондай ұғым ақиқат болады. Ал керісінше ... ... ... ... ... білім болумен қабат, сол
ұғымның қандай ... ... ... да білім болады. Былайша
айтқанда,әрбір ұғымның мазмұнымен қатар,оның көлемі де ... ... ... ... сол ... ... тобы туралы білім. Мысалы, «сөз ... ... ... ... сол ұғым қамтып ... ... ... ... ... ... меңгеру,
жанасу және қабысудан тұрады.
Нәрселердің көлемі түрліше болуы мүмкін.Мысалы, ... ұғым ... көп ... ... «сөз таптары» деген ұғым сөз
табының тоғыз түрін қамтиды. «Тұрлаулы мүшелер» деген ұғым ... ... ... мен ... ... ... бір қатынастар
болады. Мысалы, «құрмалас сөйлем» ... ... ... ... ... ... барлық түрін қамтиды,ал
мұның мазмұны құрмалас сөйлемдерге тән мәнді белгілер болады. ... ... ... ... ... ұғымын алайық. Бұл ұғымның ... ... ... барлық түрлері емес, тек олардың бір бөлігі
ғана, олай болса, бұл ұғымның көлемі кіші болады.
Ал «Шартты ... ... ... ... көлемі «сабақтас
құрмалас» деген ұғымның бір бөлігі болғандықтан көлемі кіші ... ... ... ұғымның мазмұны кеңи түседі. Мысалы,
атаулы сөйлемнің қандайы болсын, ол- жай сөйлем, ... ... ... ... «жай сөйлем» деген ұғымның барлық белгілері бар. ... ... тек ... ғана тән ерекше белгілері кездеседі. Олай болса
«атаулы сөйлем» деген ұғымның
мазмұнындағы белгілер көбірек. Алайда көлемі жағынан «атаулы ... ... ... ... ... ... кең ұғымдардың мазмұны тарлау болады. Ұғымдардың
мазмұны мен көлемінің арасындағы байланыс осы дәрежеде. Мұны ... мен ... кері ... заңы деп ... ... ... ... ұғымның мазмұны неғұрлым кең
болса,оның ... тар ... Оған ... ... ... тар ... көлемі соғұрлым кең болады деген сөз.
Тағы бір ... ... ... ... ... ... ... ұғымның барлық белгілері бар. Бірақ белгісіздік есімдігінің
тек өзіне ғана тән ерекше белгілері бар. Олай болса, «белгісіздік есімдігі»
деген ... ... ... ... ... ... ... көбірек. Дегенмен көлемі ... ... ... ... ... ... анықтама бергенімізде мына белгілерді ғана атаймыз.
Есімдік деп есім сөздердің (зат есім, сан есім,сын ... ... ... атаймыз десек, белгісіздік есімдігі деген ұғымға есімдікке
берілген ... ... ... тән ... де ... анықтама береміз.
Белгісіздік есімдігі деп – есім сөздердің ... ... ... ... мен ... ... атамай жорамалдап айтатын
сөздерді атаймыз деп анықтама береміз. «Белгісіздік ... ... ... көбірек, көлемі жағынан «есімдік» ұғымынан ... ... ... ... ... өзара байланысты, бір-
бірімен белгілі бір қатынаста болады.
Кейбір ұғымдар арасында байланыс өте ... ... ... және « Төл сөз бен ... сөз» ... ... байланыс тек тіл білімінің объектісі ғана болатындығы.
Мұндай сөздердің мазмұны бір-біріне алыс ... ... ... ... деп ... қалған барлық ұғымдар салыстырмалы ұғым болады. ... ... 1) ... ... 2) сыйыспайтын ұғымдар.
Егер екі немесе одан да көп ұғымдардың көлемдері толығымен
немесе ... ... ... ... онда олар ... ... болады,
егер үйлеспейтін болса, сыйыспайтын ұғымдар болады. Бұндай ұғымдардың
арасындағы қатынастар ... ... деп ... қатынастар түсінікті болу үшін шеңберлер түрінде ... ... ... ... ... көрсетеді.
Сыйыспалы ұғымдардың топтарын қарастырайық.
Тепе-теңдік қатынасы. Өздерінің мазмұнында ... ... бір ... ғана ойға ... ... ... Ондай ұғымдар
тепе-теңдік ... ... ... «фразеологизмдер» және
«тұрақты сөз тіркестері». Бұл екі ... ойға ... бір ғана ... ... пен ... және ... мүшелер» деген
екі ұғымдар да тепе-тең қатынаста болады.
Тепе-теңдік ... ... ... бірі салғанда, үйлесіп
түсетін екі шеңбер түрінде көрсетуге болады.
(1-сурет) Бір ... ... ... (А), ... ұғымның
көлемі не (тұрақты сөз тіркестері) (B) ... ... ... «оқшау сөздер» және «қаратпа сөз», «қыстырма сөз», «одағай»,
«Жамбыл Жабаев» және «ХХ ... ... Бұл ... ... ... қатынаста.
Бағыныштылық қатынас. Бағыныштылық қатынаста жалпылығы кемірек
бір ұғым жалпылығы кеңірек екінші ... ... ... ... және «сөз ... ... ... кең ұғым ( «Сөз
табы») көлемі тар ... ... ... ... алып ... ... ... ұғым- бағындырушы ұғым деп,ал жалпылығы
кемірек (түрлік) ұғым-бағынушы ұғым деп аталады.
Егер бағыныштылық қатынастағы екі ... ... де ... ... ... ұғым – тек, ал бағынушы түр деп аталады. Мәселен,
«есімше» ұғымның түрі ... Ал ... ... тегі және ... қатар «етістік» жалпы «сөз ... ... түрі ... Басқаша айтқанда, әрбір жалпы ұғым бір ... әрі ... ... гөрі ... кемірек ұғымға қарағанда), әрі түрлік
ұғым (өзінен гөрі ... ... ... ... әрі ... ұғым
(өзінен гөрі жалпырақ ... ... ... ... Бір-біріне
бағынған үш ұғымның ... ... ... көрсетуге болады.
А- сөз табы
В-етістік
С-есімше
3-сурет
Тағы мысал ... ... ... ұғымның түрі болса,
«толқтауыш» тура толықтауыштың тегі және ... ... ... ... ... ... түрі ... табылады. Бұл ұғымның
қатынасын шеңбермен ... ... ... ... ... ... толықтауыш
4-сурет
Бағыныштылық қатынасқа тіл білімінде көптеп мысалдар келтіруге
болады. Оқушылар мұндай жаттығуларды ... ... ... ... ұғынатын болады.
Көлемдердің ішінара сәйкестік қатынасы. Көлемдері ... ... ... мынандай ұғымдар жатады. Мысалы, «қарағандылықтардың»
бірқатары «дәрігерлер», ал ... ... ... Яғни бір ... ... ... ... ұғымның көлемінің
бөлігімен сәйкес келетін қатынас шеңбер ... ... ... бір ... келтірейік. «Жазушылар» мен «ғалымдар», «ұстаздар» мен
«спортшылар» мұнда да «жазушылардың» бірқатары «ғалым», ал
«ғалымдардың» бірқатары «жазушы» болады.
Осы ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар деп аталады.
Қатар бағыныштылық ... Бір ... ... ... ... ... онда бұл түрлік ұғымдар өзара қатар бағыныштылық
қатынаста ... ... , ... «үнді» ұғымдары қатар ... тұр. ... ... ... ... ... ұғымына
түр болып табылады.
Тағы бір мысал келтірейік. «Дыбыс ... ... ... ... қатынаста, олай ... ... ... заңы» ұғымына түр болып келеді.
Яғни,қатар бағыныштылық қатынас дегеніміз-- ... ... ... ... ... бағынышты- А,В және С ұғымдардың жаопы тегі Д ұғымына
қатынасы ... ... ... ... болады.
Д- оқшау
сөз
А-қаратпа
сөз
В-
қыстырма сөз
С-одағай
сөз
6-сурет
Қатар бағынышты ұғымдардың ( қаратпа сөз,қыстырма сөз, одағай сөз)
көлемдердің бір-біріне үйлеспейді, алайда барлығы ... бір ... сөз) ... ... бір ... келтірейік. «Қосымшалар арқылы ... ... ... ... «ешбір қосымшасыз,шылаусыз орын
тәртібі арқылы байланыс» және «интонация ... ... ... ортақ тегі- «сөйлемнің байланысу тәсілдері» болып
табылады.
Қарама-қарсылық қатынас. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бұлар өздері
үшін тек болатын бір ұғымның ... ... ... және ... бұл ... тегі «антоним
сөздер». Бұларды шеңбер бойынша былай ... ... ... Сөз ... тануда грамматикалық тілдік әрекетті
пайдаланудың ... ... ... ... ең қиын ... бірі – ... анықтама беру.
Ұғымға қалай анықтама беруге болады? Оған анықтама беру –
сөз ... ... тану ... сөз. Яғни ... ... ... ұғымның тегін көрсетіп, оған ұғымның түр ерекшілігін телу. Белгілі
бір
ұғымға анықтама ... оның ... ... ... ... етіледі. Ұғымның анықтау амалының нәтижесі оның анықтамасы ... ... ... ... ... ... ... беріледі.
Адам деп өз ара қарым-қатынаста тілді ... ... ... ... парасаты, еңбекке икемді қолы бар жан иесін айтамыз.
Берілген бұл ... ... тән ең ... ... ... еңбекке икемді қолы) мен тектік жан иесі ұғым алынып
отыр.
Грамматикалық ... ... ... де осы жүйе
қолданылады. Мысалы, жұрнақ дегеніміз ... ... ... жаңа сөз
тудырып, жаңа мағына үстейтін ... ... Бұл ... ұғым қосымша да, түбір сөзге жалғанып, жаңа сөз ... ... ... ... жұрнақ ұғымының негізгі белгілері болып
табылады.[1]
Құрылысына қарай анықтама ... екі ... ... анықтаушы ұғымдардан құралады. Мазмұны ашып көрсетілуге тиіс
ұғым анықталушы ұғым деп ... ал ... ... ... ... ... деп аталады.
Жоғарыда келтірген мысалда «жұрнақ» деген ұғым анықталушы,
ал «түбір ... ... жаңа сөз ... жаңа ... ... ... ... Анықтаушы ұғымдар анықталушы ұғымның ең жақын тегін
және оның түр айырмашылығын көрсетеді. Тағы бір мысал ... ... да ... ... ... Атап ... есімдік деп зат
есім,сан есім, сын есімдердің орнын алмастыратын сөз табын айтамыз. ... ... сын ... сан ... ... ... түр ... сөз табы – оның тегі.
Мұғалім сабақ ... ... бір ... ... негізгі
белгілерін атап, яғни түр ерекшелігін көрсетіп, оның тегі жайында хабардар
ете ... ... ... ... ... оның ... ... терең де кең тануға ықпал ... ... ... ... кезде анықтамасын хабарлай
салмай, негізгі түр ерекшеліктерін мысалдар келтіре отырып оның ... ... ... ... мүшесі бола алмайтынын,
сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстыратын, түрленбейтін сөздер
екенін ... ... соң ... ... беруді тапсырады.
Шылау деп толық лексикалық мағынасы жоқ, сөз бен сөзді, сөйлем
мен сөйлемді байланыстыратын, түрленбейтін сөздерді (сөз ... ... ... ... ... ... ... айтып отырып, олардың
тегіне (сөз ... қосу ... ... ... ... ... кез келген тілдік ұғымдарға бергізуге
болады.
Оқушыларды ұғымдарға дұрыс анықтама беруге қалыптастыру үшін
мынадай ережелер ... ... ... ... ... ... ... басқа
ұғымдардан ажырата алатындай болу үшін қажетті және ... ... болу ... ... тек ... ... таңдалуы тиіс. Мысалы, «сын
есім дегеніміз- заттың сынын, сипатын, түрін, түсін ... сөз ... ... ... сын ... басқа сөз таптарынан
ажырататын елеулі қасиеттері көрсетілген.
3. Берілген анықтама теріс болмауы тиіс. Мысалы, «Үстеу есім ... ... бос ... ... ... Бұл анықталатын ұғымды
өзімен анықтамау деген түсінікті білдіреді.
Мысалы, қосымша ... ... ... ... қосымша.
Жоғары сыныптардағы қазақ тілі курсында жаңа ұғымдарға анықтама беруді ... жүйе ... ... ... ... ... ... көрсетуде:
1. сабақ барысында кездескен жаңа ұғымдар туралы алғашқы
түсініктер ... ... ... берілуі тиіс;
2.ұғымдардың негізгі белгілерін айқындау және ... ... ... ... оның ... дәл ... терминнің мағынасы мен ұғымның анықтамасы арасынадағы
байланысты ашу;
5.ұғымның қолдану функциясын көрсету.
Мектепте жүргізілген зерттеу жұмыстары мен ... ... ... берілетін анықтамаларды тұжырымдау кезінде ... ... ... ... ... ... ... толық та дәл ашылмаған анықтамалар.
Мысалы: Бір сөздің қайталанып айтылуы арқылы ... ... қос ... ... анықтамада қос сөздің мағынасын толық ашпай тұр.Өйткені
екі сөздің қосарлануы арқылы да қос сөздің ... ... ... ... берілген қате анықтамалар.Анықтама
берілетін ұғымның тегі айтылмай, басқа сөзбен ... ... ең ... ... қалады. Мысалы: Әрі етістік, әрі есімдер қызметін
атқаратын сөз ... ... ... ... ... ең ... тегі
(етістік) көрсетілген.
3. Түрлік белгілерге байланысты қате анықтамалар. Анықтама берілгелі
тұрған ұғымды басқа ұғымнан өзгешелеп ... ... ... ... ... ... болған анықтамалар. Мысалы: екі немесе ... ... ... ... ... біріккен сөз дейміз.
Келтірген анықтамада біріккен сөздің жаңа бір ұғымды білдіретін ... ... ... ... берілетін анықтамаға оның негізгі емес қасиеттерін қосуға
байланысты қате анықтамалар. Оқушы ұғымға ... ... оның ... де атауы мүмкін. Мысалы: Үнемі ... ... ... мүшені бастауыш дейміз. Бұл анықтамада бастауыштың елеусіз белгісі
арқылы берілген қате анықтама.
Анықтаудың орнына жүретін ... ... ... ұстап қана түсінік алатын заттармен таныстыруға
тура келген реттерде қолданылады;
2. суреттеу- жеке заттар мен ... ... ... да болса бір
нәрсенің қасиеттерімен таныстыру барысында қолданылады. Мұндайда сол
заттың белгілері мүмкіндігінше дәл де толық ... ... беру – ... да ... бір зат пен ... оқиғаның
аса негізгі белгілерін келтіру;
4. салыстыру – қандай да болса бір ... оның ... ... ... ... ... таныстыруда қолданылады;
5. айыру–бір ұғым мен екінші ұғымдардың арасындағы айырмашылықтарды
көрсетуде пайдаланылады.
Түсіндіру мен ... Тіл ... ... барысында оқушылар әр
түрлі ұғымдармен танысады. Белгілі бір грамматикалық терминді ... ... ... ... мен ... ... түсінуі, оны
қисынды дәлелдей алуы – тіл ... ... ... игі ... ... ... оқушы тіл жаттығуларын талдау барысында тек грамматикалық
терминдерді атаумен ғана шектеліп, белгілі ережеге сай ... ... ... материалды толық қабылдамағанның белгісі.
Оқушылардан бастауыш сыныптарда-ақ жаттығуларды талдау, жинақтау
барысында өзі айтқан пікір-түсініктерін қисынды етіп,дәлелдеп ... ... ... «Сен неге ... ... ... мұның бұлай болу себебі
не?» «Бұл сөзді дәл осылай өзгеретінін,жазылатынын ... ... ... ... тіл ... ... т.б. Міне осы ... сұрақтар
қазақ тілі сабақтарында үнемі қойылып отырғаны орынды. Тек сұрақ қана
қойылмай, оған ... ... ... ... ... талап етіп
отырған мақұл.
Оқушы жаттығу мен жазбаша жұмыстарын орындау барысында қате
түсініктің негізінде грамматикалық ... ... ... ... ажырата алмағандықтан кейбір шалағайлықтарға жол береді.
Тіл заңдылықтарын дұрыс түсінбегендіктен қате пікір қалыптасады. Міне
сондықтан ... өз ... мен ... ой ... дәлелдеу,
түсіндіру қабілетін қалыптастыру ерекше маңызды. Бала өз ой-пікірін жоспар
бойынша , ... бір ... ... ... ... түсіндіруге
дағдыландырылуы тиіс.Бұл талап сыныбы жоғарылаған сайын күшейе түспек.
Мәселен,зат есімнің сөйлемдегі ... ... ... ... атау ... зат есім ... кім? не? ... сұрақтардың
біріне жауап беріп,бастауыш қызметін ... ... ... сөйлем мүшесі бола алады?- деп бүкіл сыныпқа сұрақ қояды. Оқушылар
атау тұлғалы зат есім ... ... ... ... ... мысалдар келтіре отырып дәлелдейді.
Мұғалім:
-- Дұрыс, атау тұлғалы зат есім ... ... ... ... ... ... ... балалар, атау тұлғалы зат
есім тұрлаусыз сөйлем мүшесі қызметін ... ала ма, әлде жоқ ... ... ... ... ... ... көп ізденістің нәтижесінде атау тұлғалы зат есім ... ағаш ... ... ... т.б.) сөйлемде қандай деген сұраққа жауап
беріп, заттың нендей материалдан жасалғанын айқындап, ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеу оқушының ойын
ұштайды, санасын жүйеге түсіріп, дәлділікке, дұрыс пікірлеуге, қисынды ой
қорытындысын ... ... ... ... ... ... ашуға болады? Ұғымның
көлемін ашу ...... ... ... ... бағыныңқы түрлік
ұғымдарды көрсету. Мысалы, «жалғаулар»деген ұғымға енетін бағыныңқы түрлік
ұғымдарға бөлу ... ... Олар ... ... ... және
«жіктік» деп бөлу келіп шығады. «Жалғау» - бөлінуші ұғым, яғни тектік ұғым
болса, бөлу нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Және бір мысал келтірейік. «Сөйлем» деген ұғымды оған енетін
түрлік ұғымдарға бөлгенде «жай сөйлем» және ... ... деп ... ... ... ... көлеміне енетін бағыныңқы түрлік ұғымдарды
көрсетсек, «салалас ... ... ... және «аралас
құрмалас»деп бөлініп шығады. Бөлу мүшесі болған «салалас құрмалас» ... ары ... тағы ... болады. Нәтижесінде «ыңғайлас салалас»,
«қарсылықты салалас», ... ... т.б. деп ... ... ... бөлу ... ... ұғымдарды (яғни бөлу мүшелерін)
бір белгіні негізге ала отырып, одан әрі тағы да бөлуге ... ал ... ... және де бөлуге болады. Осылайша ұғымдардың күрделі жүйесі
келіп шығады.
Ұғымдарды бөлудің екі түрі бар. ... ... ... өзгерісіне қарай бөлу, екіншісі, дихотомиялық бөлу.
Бөлудің негізін құрайтын белгілерінің түр өзгерісіне қарай бөлінуші
ұғымды екі ... ... үш ... ... және көп
мүшеге (политомияға) бөлуге болады. Мысалы, «Сөйлем ... ... ... ... ... бөлінеді десек, бұл екі ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді десек бұл үш мүшелі бөлу ... ... ... ... ... ... пысықтауыш», «қимыл-сын
пысықтауыш», «себеп пысықтауыш», «мақсат пысықтауыш» болып бөлінеді десек,
бұл көп мүшелі бөлу ... ... ... оның негізі болып табылатын белгісін дұрыс
таңдар алу ісі ... рөл ... ... ... ... ... ... қарай бөлуді
негізгі белгі етіп алсақ, онда ол «хабарлы» «сұраулы», «лепті» болып
бөлінеді. Егер бұл ... ... ... ... ... ... ... , онда ол «жай сөйлем» және «құрмалас сөйлем» ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір іс-тәжірибелік немесе
ғылыми мақсатты нысана етіп алу қажеттігі ... ... бөлу ... ... ... басшылыққа
алуы тиіс. Бөлудің төрт ережесі бар.
1.Бөлу шамалас немесе толықболуы ... Мұны ... ... ... ... бөлу ... ... бөлінуші ұғымның көлеміне тең болуы
тиіс. Мысалы, «сын ... ... ... ... ... бөлу ... ... ретінде бір түрлі сынның әр қилы ... ... ... бөлу мына ... ... «Жай ... шырай», «күшейтпелі шырай» және «асырмалы шырай» ... бөлу ... ... ... ... көлеміне тең болып тұр.
Бұл ереже екі жағдайда қате болуы ... Бөлу ... тыс ... тым тар ... Мысалы, «сын есімнің шырайлары» деген ұғымды бөлу
мүшелерінің ішіндегі «салыстырмалы шырай» дегенді көрсетпесек онда ... ... тым тар ... шығар еді. Егер біз тектік ұғымды бөлгенде
жоғарыда келтірген бөлу мүшелеріне қоса «қатыстық сын ... ... ... онда «сын есімнің шырайлары» деген ұғымның бөлінуі
шамадан тыс кең, сондықтан қате болып шығады.
2. Бөлу бір негіз және мәнді белгі ... ... ... ... ... ... Тектік ұғымды бөлу үшін негіз ... ... ... ... ... кез ... бірін негіз етіп
алуға болады. Мысалы, «сын ... ... ... мына ... ... құрамына қарай (бір, екі, үш құрамды).
2) мағынасына қарай (сапалық және қатыстық).
3) Тұлғасына қарай (негізгі, ... ... ... ... ... ... мәселе бөлінуші ұғымның негізі ретінде біз тек ... ғана ... ... Бөлу ... ... ... тысқары тұруы қажет.
Бөлу дұрыс жүргізілсе бөлу мүшелері бір- ... ... ... ... шақтарын»: «осы шақ», «келер шақ» және «өткен шақ»
деп бөлсек, онда бөлу ... ... тең ... ... тұр. ... шақтарын» «осы шақ», «нақ осы шақ», «келер шақ» және «өткен
шақ» деп бөлсек, ... бөлу ... ... ... ... «нақ осы ... ұғым «осы шақ» ... тысқарыланбаған.
4.Бөлу секірмелі болмауы тиіс. ... ... бөлу ... алыс ... ... ең ... ... бастау қажет. Мысалы,
«сөйлем» ұғымын «салалас», «сабақтас» және «аралас» деп бөлу дұрыс болмас
еді. ... ... ... «жай ... және ... ... деп бөлу
қажет . Содан әрі қарай бөле беру дұрыс болған болар еді.
Дихотомиялық ... ... бөлу ... ... бөлінуші ұғымды қайшы екі ұғымға бөлу дегенге саяды. Мысалы, барлық
сөз ... зат есім ... зат есім ... деп ... Бұл ... бөлу ережелерінің барлығына сай келеді. Олай дейтініміз ол
шамалас, ... де ... бөлу ... ... ... ... және бөлу
секірмелі емес. Мұны ары қарай соза беруге ... Зат ... ... ... ... есім ... ... Жалқы есімдер кісі аттары және кісі аттары
еместер т.б.
Дихотомиялық бөлу тіл білімінде ... және ... да ... пайдалануға болады. Мысалы, оқушы тапсырма бойынша
бүкіл етістікті есімшеге және ... ... ... ... ... ... ... қажеті де жоқ болуы мүмкін. Ал есімшені өткен шақ
есімше және ... шақ ... ... ... өзі қажетті материалды терең
игеруге игі ықпал етеді.
Дихотомиялық бөлу ... ... ... де ... ... бұл бөлу әдісі ұғымды бөлудің жүйелі түріне жатады.
Ұғыммен жұмыс.
Мектепте қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарындағы оқу ... да ... бір ... ... ... ... тұрады.
Сондықтан білім алу дегеннің өзін ... ... ... ... деп ... керек. Өйткені ұғымдарда зат пен құбылыстың мәнді,
мәнсіз белгілері көрініс табады. Ұғым арқылы адам ... ұзақ ... ... ... ... ... ұғым ... беріледі.
Сондықтан ұғым мен сөз бір деуге болады. Егер ... ... жағы ... ... ... ұғым сөздің мәнісі. Сонымен бірге ұғым зат пен
құбылыстың аты ғана ... ... ... ... белгілерінің жалпылама
бейнесі.
Біз жоғарыда ұғымның мәнді, мәнсіз белгілері болады дедік.
Міне сондықтан ... оны ... ... ... ... Бұл ... ойлау тәсіліне төсілдіру қажет болады. ... ... ... ... ... белгісі не дегенде, олар ... деп ... ... ... хақ. ... ара, ... де ұшады ғой,
оларды да құс деуге бола ма дегенде, оқушы жауабының қате екенін ... ... ... ... деп ... береді. Тасбақа мен
жылан да жұмыртқалайды, сол себепті ... да құс ... бола ма ... не ... ... ... ... неде? Оның құс ұғымының мәнді, мәнсіз
белгілерін
өз деңгейінде ажырата ... деп ... ... Құс атаулының бәріне
тән, өзге жан-жануарлардан негізгі ... ... ... түсіндіргенде ғана «құс» ұғымын дұрыс қабылдайды.
Сол сияқты қазақ тілі сабағында мұғалім бастауыш пен ... ... ... ... ... ... көрсетумен
қатар, ұқсас белгілеріне де наза аудартады. Мәселен, бастауыштың өзіне
тән грамматикалық-мағыналық ... 1) атау ... ... тұрады; 2)
іс-оқиғаның иесін білдіреді; 3) кім? не? деген сұраққа
жауап береді; 4) баяндауышпен жақ ... ... ... ... ... баяндауыштың негізгі белгілері: 1) бастауыштың ісін, жай-күйін
білдіреді; 2) іс-оқиғаның қай шақта болғанын ... 3) ... ... ... қиыса байланысады; 4) сөйлемді тиянақтап тұрады;
5) кейде бастауышсыз-ақ ... ... ... ... ... баяндауыш) ұқсас белгілеріне сөйлемдегі
сөздердің басын құрастырып, ондағы айтылатын ойға әрбір мүшені ортақ ... бас ...... пен ... ... «Ажар баяндама
жасады» деген сөйлемде Ажар-бастауыш, жасады-баяндауыш. Бұлар ... ... ... ойдың негізгі қаңқасы. Басқа мүшелер олармен
біртұтас құрамда ... ... да, ... шала ... ... жоқ сөздер тізбегі ғана.
Міне осылайша, бұл екі ... ... мен ... ... ... ... бала санасында «бастауыш» пен
«баяндауыш» дейтін бір-бірінен бөлек ұғым ... ... тілі ... ... ... мынадай жаттығу
жұмыстарын жүргізуге болады:
1. Берілген тілдік ұғымдардың мазмұнын анықтату. ... ... ... ... оларға тән белгілерді атап шығулары қажет.
Атап айтқанда: 1) оның ... ... яғни ... мүшелері
(бастауыш пен баяндауыш) болу керек; 2) әр ... ... ... тұйықталады; 3) белгілі бір шақтағы (осы шақ, өткен шақ не
келер шақ) іс-оқиға ... ... ... ... «антоним», «синоним», «қос
сөздер» т.б. ұғымдардың мазмұндарын анықтау арқылы берілген ұғым жөнінде
толық түсінік беруге болатынын байқауға ... ... бір ... ... ... ... Мысалы, «оқшау
сөздер» ұғымның көлемін анықтауда оқушылар осы ... ... ... ... ... ... сөздер» енетінін айтуы ... ... «сөз ... «жай ... ... ... т.б. ... анықтату нәтижесінде материал талап деңгейінде қабылданады.
3. Тағы бір мысал келтірейік. ... ... және ... құрмалас сөйлем» мен «құрмалас сөйлем»,«өзгелік етіс» және ... пен ... ... ... бұл ұғымдардың көлемін салыстыра отырып «пысықтауыштың»
көлемін «мекен ... ... ... ... тиіс.
4. Ұғымдардың мазмұнын анықтату. ... ... ... ... кем ... ... ... «сабақтас құрмалас» және
«қарсылықты бағыныңқы ... ... ... және ... ... және ... т.б. ... ұғымдардың мазмұнын салыстыра
отырып «көсемшеге» қарағанда «етістіктің» мазмұны кем ... ... ... ... ұғымдармен жұмыс және олардың схемасын
сыздыру. Мысалы, «антоним сөздер» және «мағынасы ... ... ... мен ... сөз ... ... ... арқылы өз түсініктерін білдіруі тиіс.
6.Бағыныштылық қатынастағы ұғымдармен жұмыс. ... ... ... және ... айқындауыш» ұғымдарының қатынасын
анықтау арқылы оқушы «Сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ұғымы кіретінін дәлелдеуі тиіс.
7.Тектік ұғымды айқындау. ... ... ... ... ... ... формалары», «жанасу». Берілген ұғымдардан
оқушылар тектік ұғымды табулары тиіс.( Сөздердің ... ... ... ... ... Мұғалім оқушыларға бір-біріне бағынған
бірнеше ұғымдар беріп ... ... ... ұғымды тауып, шеңбер
арқылы схемасын сыздыру. Мысалы, «сөз табы», «есептік сан ... ... ... ... берілді делік. Оқушылар «сөз табы», «сан ... ... «сан ... ұғымы «есептік сан есім» ұғымының тегі екендігін
дәлелдеп, ... ... ... ... ... ... болып
есептеледі. Бұл ұғымдардың қатынасын шеңбер арқылы былайша көрсетуі
тиіс.
А-сөз табы
В-сан ... сан ... ... ... ... «Етістік», «өздік етіс», «етіс»,
«сапалық сын есім», «сөз ... «сын ... ... ... «құрмалас
сөйлем», «ыңғайлас салалас» т.б.
9.Ұғымдардың ішінара ... ... ... Мұғалім зат
есімдерді өткенде ... ... ... ... ... зат есімдерді ұсынып,олардың арасынан көлемдері ішінара үйлесіп
келетін ұғымдарды теріп алып, ... ... ... ... ... ... Мысалы, «қазақ», «саясаткер», «Құлагер», «Ақан
сері», «аңшы», «қасқыр», «мұғалім», ... ... ... ... т.б. ұғымдарды ұсынды делік. Оқушылар берілген зат
есімдердің ... ... ... ... ... ... («қазақ»,
«жүргізуші», «саясаткер», «мұғалім», «Оңтүстік Қазақстандық», ... ... ... арқылы көрсетуі тиіс.
А-
саясаткер,оңтүстік қазақстандық,қазақ
В-
мұғалім, аңшы, жүргізуші
10.Берілген ұғымдардың ішінен ... ... ... ... олардың қатынастарын шеңбер арқылы ... ... ... ... «жай ... «бұйрық рай»,
«салыстырмалы шырай», «ашық рай », «асырмалы шырай», «сын есім», ... ... рай» т.б. ... ... ... ... «жай шырай»,
«күшейтпелі шырай», «асырмалы шырай», «салыстырмалы шырай»
ұғымдарының жалпы ортақ тегі- «сын есім» екенін ... ... ... ... қатынасын шеңбер бойынша былай көрсетуге болады.
А= сын есім
В= жай ... ... ... ... ... = ... ... Берілген сөздердің ішінен бір-біріне қарама-қарсы қатынастағы
ұғымдарды ... ... ... ... көрсету.
Мысалы, жоғары, жақсы, тез, төмен, баяу, ... т.б. ... ... ... ... ... ... олардың қатынастарын
шеңбер арқылы көрсетуін тапсыру. Оқушы антоним сөздерді теріп алып (жоғары,
төмен т.б.). Олардың қатынасын ... ... ... ... ... ... бір ... енбейтін ұғымдарды даралау. Мысалы, «қос сөз»,
«түбір сөз», ... ... ... сөз», «қысқарған сөз» деген ұғымдар
берілген делік. Оқушылар бұл тапсырманы ... ... ... ... «біріккен сөз», «қысқарған сөздердің» тегі – күрделі
сөздер. Ал, ... ... ... сөздер» бұл текке енбегендіктен олар
дараланады.
Тағы бір мысал келтірейік. ... ... ... ... ... ... «белгісіздік есімдігі», «көсемше», «жалпылау
есімдігі». Оқушылар бұл ұғымдарды саралай ... ... бір ... ... ... Белгілі бір ұғымның ең жақын тегін таптыру. Мысалы, «шартты
бағыныңқысы сабақтас», «құрмалас ... ... ... ... ... сабақтас» т.б.
Оқушылар «шартты бағыныңқылы сабақтас» пен «қимыл-сын бағыныңқысы
сабақтас» ұғымдарының ең жақын ... ... ... ... екенін атап шығуы тиіс.
14. Тектік ұғымның көлемін ашу. Оқушыларға белгілі бір тектік ұғым
беріп, оны ... бояу ... ... ... дыбыстыр» деген
ұғым берілді делік.Балалар бұл ұғымға енетін «қатаң», «ұяң» және «үнді»
ұғымдарын атап ... ... ... ... ... беріп, олардың дұрыстығын не
бұрыстығын анықтату.Мысалы, а)табыс жалғаулы сөзді қажет етпей тұратын
етістікті салт ... ... ... іс ... ... білдіретін етістіктің түрі өздік етістік дейміз. б) іс-
әрекеттің әр алуан белгісін ... ... ... ... ... ... в)сөйлеушінің көңіл-күйін,тілек-өтінішін білдіретін сөйлемді
лепті сөйлем дейміз. г) Тілдің біршама жинақты ойды ... ... ... ... ... жауап қайыруды қажет ететін ... ... ... ж) ... қос сөздер мен қайталама қос сөздерді қос сөздер
дейміз.
16. «Зат есім», «есімдік», ... ... ... сөз», «туынды
түбір» деген ұғымдардың ғылыми анықтамаларын ... ... ... ... ... ... ... бір бөлек, қате бөлінген ұғымдарды бір
бөлек ... ... емес ... ... ... ... етісті емес болып бөлінеді. ә) Сөйлемнің айқындауыш мүшелері
оңашаланған айқындауыш, ... ... ... ... б) ... ... анықтауыш, толықтауыш және пысықтауыш болып
бөлінеді. в) сөйлемдер хабарлы, сұраулы ... жай ... және ... ... ... г) ... ортақ етіс, ырықсыз етіс, өздік етіс
болып бөлінеді. д) күрделі сөздерге, ... ... қос ... ... ... ж) Есім сөздер зат есім, сын есім, сан ... ... ... оқушыға тектік ұғымның көлемін аштыру жаттығуын
мысал арқылы көрсетейік. ... ... ... ... ұғым ... ... өздері білетін бақша өсімдіктерін атап қоймай, логикалық
байланысқа түскен тұтас мәтін құруын ... ... ... ... ... көкөністер мәтінін келтірейік.
Көптен күткен көктем де келді. Күн ... қар ... ... ... ... ... ... кірісті.
Біз жер аудардық.. Атам кетпенмен жүйек ... ... ... ... ... ... ... қияр, қауын, қарбыз ектік.
Мен кішкене сіңлім ... ... ... ... су ... ... көң
септі. Көкөністер жаз айларында пісе бастады.
Көріп отырғанымыздай, оқушы «Көкөніс» ұғымының мазмұнын толық аша
алмаған. ... ... ... ащы ... ... ... ... күләбі т.б. сияқты түрлерін атамай ... ... те ... мазмұнын толық ашу мүмкін де емес. Бұл жұмыстағы басты ... ... бөлу ... атап ... ... ... ... мәтін құрғызу болып табылады.
Классификациялау. Ұғымдарды бөлу нәтижесінде түрлік ұғымдар ... ... ... деп ... айтқан болатынбыз. Сол бөлудің
мүшелерін ойша топ-топқа бөлуге болады. Мұны ... ... ... ... ... ... жүйесін көрсетеді.
Бөлу мүшесі мұнда класс деп аталады. Классификация деп аталуы да сондықтан.
Бөлудің ... ... ... ... ... және күнделікті өмірде ұзақ уақыт бойы қолданылатын
ьорнықты жүйені білдіреді.1 Ол неғұрлым жетілген жаңамен алмаспайынша ... ... ... ... пен құбылыстарды ... мен ... ... ... ... айырмашылығын негізге ала
отырып, топ-топқа бөлу жүйесі. Оның негізі ретінде аса ... ... ... ... ... мен ... әр түрлі грамматикалық
ұғымдармен жұмыс жүргізгенде, оларға әр түрлі амалдар қолданғанда, ... ... тән ... ... Р., ... Т. Логика А., 2004, 33-бет.
мәнді белгілеріне сүйене отырып, кез ... ... оның ... таба ... ... олар шын ... тіл материалы ретінде
меңгереді.
Белгілі бір заттарды негізгі ... ... ... де
оқушыларды логикалық ойлау әрекетіне жаттықтыру болып табылады. Мысалы,
мұғалім
арыстан, қой, ешкі, ... ... ... түйе ... ... ... мен қасиеттеріне қарай классификациялау
тапсырады. Оқушылар бұлардың тіршілік етуі мен ... ... ала ... ... екі ... ... Үй жануарлары: қой ,ешкі,сиыр,жылқы, түйе.
2) Түз жануарлары, жыртқыштар: арыстан жолбарыс,қасқыр т.б.
Егер мұғалім ... қоса қаз, ... ... күркетауық сияқты сөздерді
қоса берсе, онда ... ... ... ... белгілеріне
қарай үш топқа бөледі.
3) Құстар: қаз, үйрек,тауық,күркетауық.
Қазақ тілі сабақтарында сөздерді, сөз таптарын, ... ... ... қарй ... материалды терең білуге ықпал ететінін
тәжірибе дәлелдеп жүр. Мысалы, мұғалім бар,көр,баста, ... еді, ... ... ... ... ... беріп, негізгі белгілеріне қарай
класификациялау тапсырады. Оқушылар бұларды негізгі,туынды т.б. түрлеріне
қарай топтастырады. ... ... ... ... болымсыз,
сабақты,салт,негізгі, туынды т.б. түрлеріне қарай топтастырады.
Мұғалім фонетика саласын аяқтаған кезде,оқушылардың білім
деңгейін анықтау ... ... ... ... болады. Әже, қант,аю,
құлыншақ, кітапхана, әсемпаз, жүрек ... ... ... ... ... ... Оқушылар
фонетикадан игерген білімдеріне сүйене отырып, былайша топтайды.
1)Дауысты дыбыстардың ... ... ... дауысты дыбысты сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Екі ... ... ... әсемпаз |Үш ... ... ... ... ... сөздер |
3) Буын ... ... аю ... ... ... ... ... буынды сөздер ... ... ... ... ... пен ... сай ... ... ... ... көп ... |әріптері мен дыбыстары тең |
5) ... мен ... ... байланысты:
|Құлыншақ, жүрек ... мен ... |
| ... бар ... ... ... әсемпаз|Жазылуы мен айтылуында |
| ... жоқ. ... ... ... ... зейінін активтендіреді
грамматикалық ... ... ... түсініктердің бір жүйеге
түсуіне алғы шарттар жасайды. Нәтижеде балалардың логикалық ... ... ... шектеу мен жалпылау. Күнделікті ойлау жүйесінде біз
ұғымдарды жалпылау және ұғымды ... деп ... ... ... ... дегеніміз – жалпылығы кемірек ұғымнан
жалпылығы кеңірек ұғымға көшу. Ал, ұғымдарды шектеу дегеніміз,
оған керісінше, жалпылығы кемірек ұғымға қарай көшу ... ... ... ... жүргізіледі? Шектеу – тектік ұғымнан
түрлік белгілерді қосу жолымен ... ... ... ... Мысалы,
«сөз табы» (А), «атауыш сөздер» (В), «етістік» (С), «етіс»(Д), «ортақ етіс»
(Е) шектелу кезінде біз үлкен көлемді ұғымнан кіші ... ... ... ... ұғым ... етіс),яғни ұғым көлемінің жеке элементі болып
табылады. Мұны шеңбер түрінде былай көрсетуге болады.
Ал жалпылау түрлік белгілерді шығарып ... ... ... ... ... жүзеге асатын түрлік ұғымнан тектік ұғымға көшу ... ... ... (А), ... (В), ... мүше» (С),
«сөйлем мүшелері» (Д). Көріп отырғанымыздай, мұнда біз ... ... ... ... ... ... өтеміз.Сондай-ақ шектеу сияқты
жалпылаудың да шегі ... ... ... ... шегі ... ... ... схема арқылы былай көрсетуге болады.
Қорыта ... ... ... ... ... арқылы
олардың мазмұнын, көлемін, ішкі байланыстарын, елеулі, мәнді белгілерін
ажыратады. Ұғым ... ... ... байланысты.Егер оқушының
грамматикада алған ... ... ... оның ... жөніндегі түсінігі
де бай болады.
Балада ұғымды қабылдау тілдік ... ... ... т.б. ... ... тәсілдерінің нәтижесінде, олардың
мәнді белгілерін анықтау барысында бірте-бірте ... Сөз – ... ... жаттығу әрекеттерінің маңызы ерекше.
Психолог ғалымдар ұсынған (Ә. Алдамуратов, А.А. ... ... ... ... т.б.) ... ... ... жолдарын саралай отырып,бұл жұмыста басшылыққа
алатын қағидалар ... ... ... белгілейтін фактілерді (сөздерді) бақылау мен
іріктеу;
- игерілуге ... ... жаңа ... талдау, ондағы белгілі ... ... ... ... ... да ұғымдардың маңызды
белгілерін анықтау;
- берілген ... ... емес ... ... ... т.б. ... ... пайдалану;
- жаңа ұғымдарды бұрыннан мағынасы таныс сөздермен белгіленген тиісті
тектерге ... ... тілі ... ... ... дамыту
дәрежесін әртүрлі әдіс-тәсілдер арқылы тексеру үшін эксперимент жұмыстары
ұйымдастырылды. ... ... ... оқу ... ... Т. ... атындағы № 47 тарихи-гуманитарлық ... ... ... № 50 орта ... және Қ. ... атындағы № 7
техникалық-лицей мектептерінде өтті.
Эксперименттің мақсаты: қазақ тілі ... ... ... ... әр түрлі әдәс-тәсілдердің тиімділігін анықтау.
Анықтау экспериментті барысында бақылау және эксперимент топтары
белгіленді: ... ...... ... ... ... алынды. Экспериментке 86 оқушы қатысты. Сонымен қатар бақылау
және тәжірибелік сыныптардың бастапқы ... ... ... ... ... болады:
(2-
бет)........................................................................
.....................................................
Эксперименттің бірінші кезеңінде бақылау сыныптарының тәжірибеге
дейінгі көрсеткіші мынадай болады:
«2»-13 %; «3»- 48 %; «4»- 25 %; «5»- 14 %. Ал ... ... ... ... «4»- 24%; ... Екі ... ... салыстырып көргенімізде деңгейлес екенін байқауға болады.
Эксперименттің екінші кезеңінде қазақ тілі ... ... ... ... процесін дамытатын әртүрлі жолдары іске асырылды. Анықтау
экспериментінде анықтарған кемшіліктерді жою ... ... ... ... ... ... эксперименті барысында ойлау
тәсілдері оқушылардың сааққа деген қызығушылығын арттырып, сабақ процесінде
тір ... ... ... логикалық ойлау процесінің дамуына игі
әсер етті. ... ... ... эксперимент жүзінде дәлелденді.
Оған дәлел ретінде қалыптастыру ... ... ... сыныптардың көрсеткішінен көруге болады.
(4
бет)........................................................................
.........................
бақылау сыныптарының қалыптасу экспериментінің көрсеткіші нәтижесі «3» баға
– 18%, «4» - 44 %, «5» баға – 38 % ... ... ... ... ... нәтижесі «3» баға – 6 %, «4» ... 50 %, «5» баға – 44% ... ... ... барысында қазақ тілі сабақтарында
оқушылардың логикалық ойлауын дамыту жүйесі мына ... ... 1) ... ... ұғым, пікір, ой қорытындылары. 2) Ойлау операцияларын
қалыптастыру: талдау, ... ... ... жалпылау,
нақтылау, абстракциялау.
3) Ойлау белсенділігі мен өзектілігін дамыту: әр түрлі болжам, ... ... ... шешудің тәсілдерін ұсыну.
Ойлаудың бастапқы формасы болып табылатын ұғымның көлемі мен мазмұны
анықталды. ... ... – сол ұғым ... ... белгілердің мәні,
олардың қасиеттері туралы білім. Олай ... ... ... ... ... ... белгілерін мәнсіз белгілерінен ажырата білуге
үйреткен мақұл.
Ал ұғымның көлемі дегеніміз – мәнді белгілері сол ... ... тобы ... ... ... шығатын қорытынды, тілдік ұғымдардың
көлемін меңгертуде сол ұғым қамтитын ... ... ... ... дұрыс.
Ұғымдардың мазмұны мен көлемі арасында белгілі бір қатынаста ... кең ... ... ... ал ... тар ұғымдардың мазмұны кең
болатынының оқушы түсінігінде ғана тілдік ұғымдардың қасиеттерін терең
меңгереді. Мазмұны ... алыс ... ... ... ... деп аталады. Ал салыстырмалы ұғымдар екіге бөлінеді: 1) сыйыспалы
ұғымдар; 2) сыйыспайтын ұғымдар.
Егер екі ... одан да көп ... ... ... ... ... ... келсе, онда сыйыспалы ұғымдар ... ... ... ... ... ... ... жеке-теңдік қатынаста, бағыныштылық қатынаста,
ішінара сәйкестік қатынаста, қатар бағыныштылық қатынаста, қарама-қарсылық
қатынаста болатындығын оқушыларды меңгерту ... ... ... ... болады.
Қазақ тілі курсында жаңа ұғымдарға анықтама беруде мына ... ... ... ... ... ... ... жаңа ұғымдар туралы алғашқы
түсініктер;
2. ұғымдардың негізгі белгілерін ... және ... ... ... ... ... оның ... дәл ашатындай
тұжырымдату;
4. ... ... ... мен ... ... ... ұғымның қолдану функциясын көрсету.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. А., 1992, 433-бет
2. Блонский П.П. Психологические произведения. М.,1964, ... ... А.С. ... соч. В ... М.,1982, стр105
4. Гоноболин Ф.Н. Психология А.,1976 187 бет
5. Жарықбаев Қ.Б. Психология. А., 1993, 144 ... ... М. ... А., 1993, 70-71 ... ... М.М. К ... ... внутренной речи в связи с трактовкой
механизмов мышление и обучение. В кн. Интелект и речь А., 1972, ... ... Б. ... ... ... ... мен морфологиясы Ш.2000, 22-
23 беттер
9. Оразахынова Н. Сөз ... ... ... ... ... талдау. «Қазақ тілі мен ... » ... 2001 №4 ... ... Д. Орта мектепте математиканы оқыту әдістемесі. Ш.2003 67бет
11. Степанов А.А. Жалпы психология А., 1980, 219 бет
12. ... Ә. ... А., 2000, 22 ... ... Г.И. Логика А. 1948, 25 бет
14. Ысқақова Р., Ғабитов Т. Логика А., 2004, 33 ... ... Г.И. ... ... 1948, ... қарай
сұрақтары
жасалуы
1. Мезгіл үстеулері
2. Мекен үстеулері
3. Сын-қимыл үстулері
4. Себеп-салдар ... ... ... ... ... Мақсат үстеулері
1. Қайдан?
2. Қалай?
3. Қашан?
4. Қайда?
1. Негізгі үстеулер
2. ... ... ... ... ... ... ... табы
1-сурет
2-сурет
А
А
В
С
А
В
С
Дәрігер-
лер
Қарағанды-
лықтар
С
В
А
А
Д
антоним
жаман
жақсы
сын есім
А
В
С
В
А
А
d
С
е
В
е
С
В
Үстеу
Төмен
жоғарыыы
Сын есім
жаман
жақсы
Е
А
В
С
Д
Д
С
В
А

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адамның рухани дүниесі11 бет
Дағдарыстан шығу кілті14 бет
Ерік туралы жалпы ұғым12 бет
Еріктің дамуы және оны тәрбиелеу18 бет
Психиканың дамуы және сана10 бет
Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов13 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Дүниетану пәні4 бет
«Таныстыру бюросы» мәліметтер қорын өңдеу15 бет
Адам денесінің пропорциясы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь