Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия жайлы мәлімет

Кіріспе.
Негізгі бөлім.
1. Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия.
2. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану.
3. Әлемдегі және қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014.2015 ж.)
4. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу.
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Синэкология (грек тілінен аударғанда syn - бірге) - әр түрге жататын өсімдіктер, жануарлар мен микроорганизм популяцияларының ассоциацияларын (биоценоздар), олардың калыптасу жолдары мен қоршаған ортамен өзара әсерін зерттейтін экологияның бөлімі. Жеке ғылыми бағыт ретінде синэкология 1910 жылы Халықаралық ботаникалық конгресте бөлініп шықты. «Синэкология» ұғымын ғылымға енгізген швейцар ботанигі К. Шретер болып есептеледі.
Әр түрдің популяцияларының макрожүйелерге бірігуінен - бірлестіктер немесе биоценоздар түзіледі.
Биоценоз (грек тілінен bios - өмір, koinos - жалпы орган) - қоршаған ортаның бірдей жағдайында бірге тіршілік ететін өсімдіктер, жануарлар мен микроорганизмдер популяцияларының жиынтығы. «Биоценоз» ұғымын 1877 жылы неміс зоологы К. Мебиус (1825-1908) ұсынды. Ешқандай биоценоз қоршаған ортадан тәуелсіз, не одан тыс өздігінен дами алмайды. Нәтижесінде жеке бөліктерінің күрделі өзара әсерлері қалыптасқан, тірі және өлі компоненттерінің жиынтығынан тұратын белгілі бір комплекстер түзіледі. Белгілі бір дәрежеде бір текті жағдайлармен сипатталатын, ағзалардың белгілі бір бірлестігімен (биоценоз) қоныстандырылған кеңістік - биотоп (грек тілінен аударғанда topos - орын) деп аталады. Егер биотопты биоценоз өмір сүретін орын ретінде сипаттасақ онда биоценозды белгілі бір нақты биотопқа тән, тарихи қалыптасқан ағзалар комплексі деп қарастыруга болады.
Кез келген биоценоз биотопнен бірігіп, одан да жоғары деңгейдегі биологиялық жүйе — биогеоценозды түзеді. «Биогеоценоз» ұғымын 1940 жылы Н. Сукачев ұсынған. В.И. Сукачев (1880- 1967) биогеоценозға мынадай анықтама берген. «Жер бетінің белгілі бір бөлігінде табиғи жағдайлары белгілі бір бөлігінде біртекті (атмосфера, тау жыныстары, өсімдіктер, жануарлар әлемі, микроорганизмдер дүниесі, топырақ және гидрологиялық жағдайлар) бірлестік, ол өзін құрайтын компоненттердің өзара әсерлесу ерекшеліктерімен, белгілі бір зат және энергия алмасуымен, басқа да табиғат құбылыстарымен, ішкі қарама-қайшылықты біртұтастықпен сипатталатын, үнемі қозғалыста, дамуда болатын жиынтық». «Биогеоценоз» ұғымы шет елдерде кеңінен таралған, 1935 жылы А. Тенсли ұсынған «экожүйе» ұғымына жақын. Экожүйе дегеніміз - зат, энергия және ақпараттар алмасу нәтижесінде біртұтас ретінде тіршілік ететін кез келген өзара әрекеттесуші тірі ағзалар мен қоршаған орта жағдайларының жиынтығы.
1. А.Т. Қуатбаев «Жалпы экология». Оқулық. – Алматы. 2012 ж. 132-135, 177-187, 235, 294-297 беттер.
2. Г.С. Оспанова, Г.Т. Бозшатаева «Экология». Оқулық. – Алматы. 2011 ж. 73-75, 102-103 бет.
3. А.Нұрғызарынов, Ж.Шілдебаев «Экология және тұрақты даму». Оқулық-Астана 2014ж. 51-54 бет.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министірлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы Мемлекеттік Университеті
Аграрлық Факультеті Кафедрасы
СӨЖ
Тақырыбы: Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. 1. ... ... және ... ... пайдалану. 2. Әлемдегі және қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.) 3. Өнеркәсіп пен ауыл ... аз ... ... ... ... ... А. ... Мурзалимова А. К.
Тобы: ВМ - 401.
Семей, 2015 ... ... ... Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия.
2. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану.
3. Әлемдегі және қазақстандағы ... ... және азық ... ... ... ж.)
4. ... пен ауыл ... аз қалдықты технологиялар енгізу.
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1.Бірлестіктер экологиясы және ... ... ... ... аударғанда syn - бірге) - әр түрге жататын өсімдіктер, жануарлар мен микроорганизм популяцияларының ассоциацияларын (биоценоздар), олардың калыптасу жолдары мен ... ... ... ... зерттейтін экологияның бөлімі. Жеке ғылыми бағыт ретінде синэкология 1910 жылы Халықаралық ботаникалық конгресте бөлініп шықты. ұғымын ... ... ... ... К. Шретер болып есептеледі.
Әр түрдің популяцияларының макрожүйелерге бірігуінен - ... ... ... ... ... тілінен bios - өмір, koinos - жалпы орган) - қоршаған ортаның бірдей жағдайында бірге тіршілік ететін өсімдіктер, ... мен ... ... ... ... 1877 жылы неміс зоологы К. Мебиус (1825-1908) ұсынды. Ешқандай биоценоз қоршаған ортадан тәуелсіз, не одан тыс ... дами ... ... жеке бөліктерінің күрделі өзара әсерлері қалыптасқан, тірі және өлі компоненттерінің жиынтығынан тұратын белгілі бір комплекстер түзіледі. Белгілі бір ... бір ... ... сипатталатын, ағзалардың белгілі бір бірлестігімен (биоценоз) қоныстандырылған кеңістік - биотоп (грек тілінен аударғанда topos - ... деп ... Егер ... ... өмір ... орын ретінде сипаттасақ онда биоценозды белгілі бір ... ... тән, ... ... ... комплексі деп қарастыруга болады.
Кез келген биоценоз биотопнен бірігіп, одан да ... ... ... жүйе -- ... түзеді. ұғымын 1940 жылы Н. Сукачев ұсынған. В.И. Сукачев (1880- 1967) биогеоценозға мынадай ... ... . ... шет ... ... ... 1935 жылы А. ... ұсынған ұғымына жақын. Экожүйе дегеніміз - зат, энергия және ақпараттар алмасу ... ... ... ... ... кез ... өзара әрекеттесуші тірі ағзалар мен қоршаған орта жағдайларының жиынтығы.
Кейбір ғалымдардың көзқарасы бойынша ұғымының мазмұны негізінен зерттеліп ... ... ... ... ... ал ұғымы ең алдымен оның функционалдық мәнін көрсетеді. ... ... ... ... бір ... ... ... космос кораблінің кабинасы, ландшафт және бүкіл биосфераның өзі мысал бола алады. Жалпы алғанда биогеоценоз экожүйеге қатысты жекеден ... ... ... ... ... экожүйелер көлемі бойынша әр түрлі болуы мүмкін: су қоймасы, мұхит, шалғындық орман, тайга, дала.
Экожүйе - ... мен ... ... ... ... ... әсер ететін тірі табиғаттың негізгі функционалдық бірлігі. Экожүйенің тіршілік етуі тірі ағзалар жиынтығы мен ортаның арасында зат, энергия және ақпарат ... ... ... ... ... элементтер мен олардың қосылыстарының таралуының ерекшеліктері туралы ақпарат алады. Бейорганикалық орта тірі ағзалардан олардың метаболизмінің (зат алмасуы) ... ... ... ... Tipi ... да ... азық қорының болуы, жыныстык әріптесіне, агрессия және ақпарат береді. Табиғаттағы ақпараттық байланыстар кеңістік және уақытпен шектеледі. Зат немесе құбылыстың ақпараттың ... ... ... санына емес, кім немесе ненің бұл ақпаратты пайдалануына байланысты. Кейбір зерттеушілер тірі жүйелердің ... ... үшін ... математикалық ілім әрпін шығаруға талпынған. Бірақ академик В.А. Энгельгард атап көрсеткендей, акпараттар ілімнің математикалық аспектілері тіршілік құбылыстарының элементарлық негіздерін анализдеуге әлі де ... ... ... ... ... ... биоценоздың өзіндік түрлік құрамы қалыптасқан. Сондықтан биоценозда бір түрдің популяциялары өте көп болса, екіншілері керісінше аз болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... және сапасымен сипатталады.
Биоценоздың түрлік құрылымы деп ондағы ... ... және ... ... мен сандық мөлшерінің арақатынасын айтады. Түрге бай және кедей биоценоз ... бар. ... аз ... ... шөлдерде және солтүстік туындыраларда, ылғалы жеткіліксіз ыстық шөлді аймақтарда, ... ... ақба ... - бір ... ... факторлардың орташа оптималды мөлшерден ауытқыған орталарда қауымдастықтар түрге жұтаң, кедей болады. Мұндай ортаның қолайсыз жағдайында тек аз ғана түрлер ... ете ... ... - ақ жиі - жиі өзгерістерге ұшырап тұартын, мысалы, жыл сайын өзендердің ... ... су ... ... гербицидтер қолданылып, жер жыртылатын егістіктерде немесе басқа да антропогендік әсерлерге ұшырап отыратын биоценоздарда да ... ... ... ... ... ... абиотикалық факторлары оптималға жақын жерлердің бәрінде биоценоздар түрлік құрамға бай болады. Бұларға мысал ретінде тропикалық ... ... ... шөлді аймақтардағы өзен аңғарларын айтуға болады.
Микроскопиялық организмдер болуына және көптеген топтардың систематикасының толық ... ... ... түрлердің санын білу өте қиын. Биоценоз құрамына кіретін ... ... ... ... ... ... беру үшін олардың сандық мөлшерін де білген дұрыс. Саны жағынан көп түрлер доминантты болып есептеледі. Мысалы, біздің шыршалы ... ... ... сол ... ... ... жамылғысының өз доминант түрі, құстар мен кемірушілер арасында да өз ... ... ... ... ... ... ... түрлер биоценозға әсер ете бермейді. Осы түрлердің ішінде тіршілігі барысында қауымдастық үшін негізінен орта құрайтын, ол болмаса ... ... ... етуі қиын ... ... ... ... түрлерді эдификаторлар деп атайды. Биоценоздан эдификатор - түр ... ... ... ... ... ... биотоптың микроклиматына әсер етіледі.
Биоценоздың түрлік құрамындағы жеке бір ... ... білу үшін ... ... ... ... көрсеткіштерді пайдаланады. Белгілі бір көлемдегі немесе кеңістіктегі бір түрге жататын особьтардың санын - түрдің молдығы деп атайды. Кейде ... ... ... үшін ... ... ... олардың жалпы салмағының мәнін есептейді. Биоценоздағы түрлердің бірқалыпты немесе әрқалай таралуын кез болудың жиілігі деп атайды. Ол алаңқайдағы есептелген ... ... ... ... ... ... кеңістіктегі құрылымы. Биоценоздың кеңістіктегі құрылымы ондағы өсімдіктер жабынымен (фитоценоз) - ... жер асты және жер үсті ... ... ... бойынша анықталады.
Биоценоздарға организмдер алғаш рет қоныстанғаннан бастап ... ... ... ... орналасады. Организмдер жердің рельефіне қарай горизонтальды (көлденең) немесе вертикальды (тігінен) бағытта орналасуы мүмкін. Ол үшін әрбір жеке түр ... ... ... ... ... ... бір ... -- ярустылық (қатарлық). Ярустылық - биоценоздардың биіктік бойынша жиіктелуі. Тіпті ярустылық жер асты ... де ... ... ... тән оның микроклиматы, түрлік құрамы, бейімделу белгілері жіктелген.
Орманды биогеоценоздың ярустылығы. Биіктігі ... ... ... фитоценоздан анық білінетін ярустылық бөлінуді байқауға болады: ассимиляция жүретін өсімдіктердің жер үсті мүшелері және ... жер асты ... ... қабат болып орналасады.
Жалпақ жапырақты ормандарда 5-6 ярусты ажыратуға болады: І немесе жоғарғы ярус ... ... ... ... үйеңкі т.б.) құралған; II ярус - басқа ағаштардан (шетен, алма, алмұрт, тал, т.б.) ... III ... ... (шие, ... т.б.) ... IV ярус - биік шөптесін өсімдіктерден (тобылғы, сасыр); V ярус - олардан аласа өсімдіктерден (қымыздық, шайқурай); ал VI ... өте ... ... ... мүктер) құрайды. Тіпті ярустылықты жер асты бөлімдерінде айқындауға болады. Әрбір ярусқа тән оның ... ... ... ... ... ... судағы организмдерден де өзіне тән ярустылықты байқауға болады. Бірақ, мұңдағы экологиялық факторлар мен талаптар әр ... ... ... Сол ... ... заңына бағынбайтын түрлер де бар. Мәселен, олардың қатарына көптеген паразиттерді, ірі аңдар мен құстарды жатқызуға болады.
Биоценоздың ... ... ... ... ... ... бір экологиялық топтарынан тұрады. Олар көбінесе ылғал, жарық, қореқ т.б. ... ... ... ... және ... ... атқарады. Экологиялық құрылым -- биоценоздағы түрлерді, жиынтығы мен кеңістігі арқылы ситтталады. Биоценоз -- ... пен ... ... және ... ... ... ... отырады. Сондықтан биоценоздардың жәй және күрделі типтерін ажыратуға болады. Мәселен, ... ... мен ... ... -- дала ... ешбір салыстыруға болмайды. Олар бір-бірімен түрдің көптүрлілігімен де, биомассамен де ... Атап ... ... ... ... жәй ... қатарына жатады, ал орман, орманды дала, тропикалық биоценоздары ... ... ... ... Су ... ... салыстырғанда қарапайым болып келеді. Ол көбінесе су жүйесінде құрлықтағыдай атмосфера мен топырақтың болмауы, әрі жетекші факторлардың (жарық, температура, қорек, қысым, ... т.б) ... ... ... роль ... белгілі.
Ұқсас биоценоздарда бірдей қызмет атқаратын түрлерді орнын басатын (викарирующие) түрлері деп атайды. ... ... ... ... ... ... мен ... ал ылғалы мол биотоптарда гигрофиттердің , тіиті гигрофиттердің басым болуы - табиғи заңдылық.
Биотикалык қарым-қатынастардың түрлері. ... әр ... ... ... ... бір қарым-қатынастар қалыптасады. Оның негізі қоректік тізбектерге байланысты екені белгілі. Десе де, организмдер арасындағы кеңістік қарым-қатынастар да ... роль ... ... - бір немесе бірнеше түрге жататын организмдердің өзара ... ... т.б. ... ... ... қарым-қатынастарының көрінісі. Кезінде Ч. Дарвин түр ішіндегі бәсекелестікті тіршілік үшін күрестің маңызды әрі жоғарғы формасы ретінде бағалаған. Бұл ... ... мен ... ... жиі ... ... кәдімгі шыршалардың өздігінен сиреуі немесе құмырсқалардың қырылу ... ... ... ... әр түрге жататын түрлер арасында болады. Ол бірде ... ... ... ... ... Сондықтан эколог Г.Ф. Гаузенің зерттеулері бойынша екі түрге жататын популяциялар еш уақытта бір жерде өмір сүре ... Оның ... ... түр ... ... ... ... ығыстырады немесе жойып жібереді. Бұл, әрине, қоректік ресурсқа ... ... ... іске ... ... жағдайда бәсекелестік қоректік фактор арқылы емес басқа да (мінез-құлық, тұрағы үшін, территория, т.б.) факторлардың жетіспейтінінен де болады.
Жыртқыштық - қорек, ... т.б. ... үшін ... ... қуу, жеу ... көрініс береді. Жыртқыштық түрлер арасында болатын қарым-қатынастардың ең жоғарғы формасы. Қорегін тауып жеуі бойынша олар бірнеше категорияларға бөлінеді: 1) ... ... 2) ... жеу; 3) ... ... Қоректену әдістерінің әртүрлі болуына қарамастан организмдер бір- бірімен көптеген ауыспалы түрлері арқылы да байланыста болады. Жыртқыштық ... үшін ... ... Ол үшін жыртқыш жемтігін алдымен іздеп тауып ұстауы ... Ал, ... өз ... ... деген қорғаныс қабілеті немесе жоғары бейімделушілік қасиетке ие болады. Бұл құбылыстар ғасырлар бойы дамып, организм бойыңда морфологиялық, физиология, ... т.б. ... ... ... Олар ... тікен, қабық, жағымсыз иіс түрінде білінсе, ал жануарлар дүниесінде улы бездер, панцирлер, қорғаныс түстер, мінез-құлқының ... ... ... ... кейбір мүшесін бөліп тастау, қашып кету, жасырыну, т.б. құбылыстар арқылы жүзеге асады. Тіпті құстар, түз тағылары сес ... ... ... ... ... ... ... бейімделген. Эволюция барысында кейбір жыртқыштар жемтігін таңдап жеуге, екіншілері көп қоректілерге айналған. Мәселен, ... көп ... ... ал ... құстар тек балықпен қоректенуге бейімделген. Тіпті кейбір ірі жыртқыштар қорегін таңдаумен қатар өзіне тән ... ... ... пассивті (өлекселермен көректенетіндер) формалары келіп шыққан.
Адам баласы жыртқыш андар мен құстарды байқап олардың мінез-құлқына қарай ат ... ... ... мәдени формаларын шығаруға ұмтылып отырған. Кейбір кезендерде жыртқыш аң мен құстарды , , санап, көпе-көрнеу қырып-жойып отырған. XIX ... ... ... ... ... ... құстар, т.б.) адам баласы жойып тарихта күтпеген экологиялық апаттарға ұшырап отырған. Мәселен, қасқырларды қырып түз тағыларының арасындағы ... ... тез ... ... ... ... жыртқыш құстарды қырып керісінше ауру таратқан кеміргіштердің қаптап кетуі ... ... т.б. ... ... осының айғағы болса керек. Шын мәнінде, жыртқыш жануарлар - өте пайдалы организмдер екені ... ... ... Олар ... ... ... ... тепе-теңдікті сақтап, оның даму ырғағын реттеп отырады. Яғни, жыртқыш табиғи сұрыптаудағы негізгі жетекші фактор. Нәтижесінде, популяциялардың сапалық құрамы ... ... ... ... Ал, өз ... ... те ... тікелей әсер ете отырып, оның прогрессивті дамуына ықпал етеді. Осылайша қарама-қарсылықтың әсері ... ... ... ... ... пен ... ара салмағын дисбаланс жағдайда реттеп отыратыны анық.
Паразитизм - бір ... ... ... бір түр өкілін қорек немесе тіршілік ортасы ретінде пайдалану арқылы тіршілік ету.Паразиттік құбылыс организмдер арасында тікелей жанасу арқылы бірте-бірте ... ... Бұл ... ... бастап, жоғары сатыдағы организмдер арасында болады. Әсіресе, вирус, бактерия, саңырауқұлақ, қарапайымдылар, құрттар арасында жиі кездеседі. Сол сияқты ... ... ... ... және ... жануар арасында да паразиттік құбылыс жақсы дамыған. Паразиттердің қоректі пайдалануына, бейімделуіне қарай монопаразиттер, олигополипаразиттер болып ... ... ... ... және ішкі ... паразиттер болып бейімделген. Олардың ішінде пайдалы да немесе өте қауіпті ауру тарататын түрлері де баршылық. Бірақ, олардың кай түрі болмасын ... орны ... ролі бар. ... ... ... ... ... жәндіктердің паразиттері олардың табиғаттағы санын реттеп ауыл шаруашылығына мол пайда әкеледі. Бір ғана құм тышқанының үстінен немесе ішкі ... ... 19 түрі ... Ал, адамның ішек-қарын, өкпе, бауырларында кездесетін аскарида, эхинококк, т.б. организмдер паразиттер қатарына жатады.
Паразиттердің ... ... ... ... қатерлі аурулар (сүзек, тырысқақ, безгек, энцефалит, оба, т.б.) ... ... ... ... территориясында жиі кездесетін маса, сона, құмыты, бұрге, кенелер жатады. Әсіресе, республикамыздың шөл-шөлейтті ... ... ... ... ... биологиясын білу, олармен күресті, сақтануды жеңілдетері сөзсіз. Көптеген жануарлар (түлкі, қоян, жыртқыш құстар, карсақ, т.б.) паразиттерді ... ... роль ... Ал, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының таулы алқаптарында кең таралып отырған жапон энцифалитінің қауіпті паразит екенін білгеніміз ... ... ... тигізу арқылы карым-катынас жасаудың тағы бір түрін - амменсализм деп атайды.
Комменсализм - бір ... ... ... ... ... ... немесе қорғаныс табуы. Немесе арамтамақтық құбылыс. Бұл симбиоздың бір формасы ретінде ... ... бір ... ... ... екінші организм қоректене отырып оған ешбір зиян келтірмейді. Ал, кейде екінші организм біріншісін қозғау құралы немесе қорғанысы ретінде де ... ... ірі ... ... ұсақ ... ... ... етуге бейімделген. Егерде комменсалдар бір-біріне зиян келтіре бастаса оның біреуі паразиттік немесе бәсекелестік жолға түседі.
Аллеопатия - организмдердің денесінен өзіне тән ... ... ... ... қарым-қатынас жасау жолы. Яғни, өсімдіктерден бөлінген заттар басқа жануарларға теріс немесе жағымды әсерін тигізетін ... ие ... ... ... ... иісі көптеген өсімдіктерге (жүгері, картоп, томат, т.б.) теріс әсерін тигізсе, ал лобия өсімдігі бидайдың өсуін тежейтін ... ... ... ... ... ... немесе жиркендіргіш (репеллентті) түрінде әсер етеді. Бұл қасиеттер, әсіресе, біртекті қоректілер және паразиттер үшін өте маңызды. Жануарлар да ... ... ... ... келетін әр түрлі активті заттар бөліп өзінің ... ... ... ... ... беру ... ие болады. Биологиялық активті заттарды көп организмдер бөледі. Мәселен, көпке белгілі антибиотиктер: пеницилин, стрептомицин, ... ... жиі ... - екі ... ... ... кеңістікте бір-біріне ешбір зиянын тигізбей керісінше селбесіп ... ... ... ... құмырсқа мен өсімдік биті, отшельник шаяны мен актиния арасындағы селбесіп тірішілік ету осы қарым-қатынасқа жатады. Өсімдіктер арасындағы ... -- ... мен ... арасындағы селбесіп тіршілік етудің көрінісі болып табылады.
Мутуализм - әр ... ... ... ... ... ... туғыза отырып, селбесіп тіршілік етуі. Мәселен, отшельник шаяны мен ... ... ... ... кұмырсқа мен өсімдік биті арасындағы байланыс осының жарқын мысалы.
Зоохория - жануарлардың орын ауыстыруы арқылы өсімдіктер тұқымдарын кеңістікке тарату құбылысы. ... -- ... мен ... ... бір ... ұзақ жылдар бойы бірлестікте тіршілік етуінің жемісі нәтижесінде өсмдіктер ... ... ... қылшықтар пайда болып олар құстар, сүт қоректілердің, басқа да ... ... ... бейімделіп осы арқылы алыс кеңістіктерге тарап отырған. Өсімдік тұқымдарының бұл жол мен таралуын-эктозоохория дейді. Ал, кейбір өсімдіктердің ... ... ... ... таралады. Оларды - эндозоохориялық таралу жолы деп атайды.
Нейтрализ - бір ... екі ... ... ... етуі ... ... да, зиян да ... организмдер екіншілер үшін шектен тыс агрессивті болып келеді. Мәселен, кейбір құмырскалар көршілес құмырска илеулерінен жұмыртка мен личинкаларды ... ... ... ... Бұл ... ... ... инстинктің жоғарғы деңгейдегі көрінісі болса керек.
Экожүйедегі энергия.
Энергия - материяның барлық түрлерінің өзара әсері мен қозғалысының жалпы сандық ... Ол ... ... ... ... энергияның өзгеруі жұмыс орындалған кезде жүреді.
Термодинамиканың бірінші заңы - ... ... заңы - ... ... ... ... болмайды, жоғалып кетпейді. Ол тек бір түрден екінші түрге айналады. Ал энергияның мөлшері тұрақты болып қалады. Бұл ... ... ... ... ... бағынады.
Термодинамиканың екінші заңы бойынша энергияның өзгерісімен байланысты процестер тек ... ... ... ... ... ... ғана өздігінен жүре алады (мысалы, ыстық заттың жылуы сулы ортада өздігінен таралады). Энергияның қандай да бір бөлігін пайдалануға болмайтын түрде ... ... ... ... ... ... ... 100%-дан кем болады.
Тірі жүйелердің маңызды термодинамикалық сипаттамасы олардың ішкі реттілігінің жоғары дәрежеде болуы. Ол энтропиямен сипатталады (грек тілінен аударғанда entropia - ... ... және S ... белгіленеді. Ішкі реттілігі мен ұйымдасуы жоғары жүйелердің энтропиясы төмен, ал ... ... ... ... ... ... жоғары болады. Термодинамикалық тұрғыдан экожүйелер қоршаган ортамен ... зат және ... ... ... және осы ... ішкі энтропиясын төмендетіп, сыртқы энергиясын арттыратын ашық, тепе-теңдігі жоқ жүйе ... ... жылы ... ... Э. ... былай деді: . Бұл принципті тірі жүйелердің тұрақты теңсіздік принципі деп атайды. Бұл ... тірі ... ашық ... жүйе ... ... ... өлі жүйелерден ерекшелігі - олар энтропияның төмендеуі бағытында дамиды.
Қоректік тізбектер бірнеше кұрамдас бөліктерден тұруы мүмкін. Ол үш ... ... ... - ... немесе өндірушілер. Мұнда автотрофты жасыл өсімдіктер органикалык заттар түзіп, алғашқы биологиялық өнімділікті түзеді және күн энериясын жұмсайды (сіңіреді).
* Екінші - ... ... ... ... ... - редуценттер немесе ыдыратушылар. Оларға микроорганизмдер жатады. Олардың рөлі ерекше. Яғни, заттарды ыдыратып, оларды құрайтын заттарға ... зат ... ... ... ... ... катарында белгілі бір трофикалық деңгей қалыптасады. Ол өзінен өтетін зат және энергия ағымының белсенділігімен ... ... ... өсімдіктер - бірінші трофикалық деңгейді түзсе, фито- фагтар - екінші, ал жануарлар тектес қоректілер - үшінші, т.б. жалғаса береді. Барлық ... ... ... ... және ... ... отырады. Әрбір деңгейден екінші, үшіншіге өткен сайын зат немесе энергия беру ... ... ... бәрі ... коректік тізбектің күрделілігін және біртұтас жүйе ретінде ... ... ... ... Биоценоздағы қоректік тізбектегі қорек (азық) түгелдей организмнің өсуіне немесе биомассаның жинақталуына жұмсалмайды. Оның біразы организмнің энергия ... ... алу, ... ... дене ... ... ... жұмсалады. Сондықтан бір тізбектің биомассасы екіншісіне дейін толық өтпейді. Егер ондай болған жағдайда табиғатта қор жиынтығы таусылған болар еді. Осыған ... ... ... ... ... өткен сайын азықтың биомассасы азайып отырады. Нәтижесінде, бір трофикалық деңгейден ... ... ... ... ... ... және ... қоры азайып отыратыны анықталған. Бұл заңдылықты кезінде эколог Ч. Элтон зерттеп, өзінің есімімен деп ... ... ... 3 типі ... ... пирамида организмдердің жеке сандық көрсеткішін айқындайды.
2. Биомасса пирамидасы - жалпы кұрғақ салмақты немесе ... ... ... - ... ... ... ... жылу энергиясын анықтайды.
Зат және энергия ағыны. В.И. ... ... ... ... ... ... тірі ... (биогенді) табиғаттағы үздіксіз айналымының нәтижесі екенін айтқан болатын. ... тірі ... ... ... табиғи ортаға түсіп, одан соң тірі организмдер арқылы қайтадан айналымға ауысатыны белгілі. Осылайша, әрбір элемент тірі организмдерді әлденеше рет ... ... ... ... жер ... ... дамуы үнемі даму үстінде жүзеге асып, биоценоздағы биогенді айналымды жүзеге асырады. ... ... ... ... ... ... деп ... керек. Себебі айналымдағы заттар бір трофикалық деңгейден екіншісіне өткен ... ... зат ... ... ... ... отырады. Нәтижесінде жер шарында органикалық заттардың қоры (шымтезек, ... ... газ, ... ... ... Бұл ... да өз кезегінде жұмсалып, қайтадан айналымға түсіп, зат айналымының үздіксіз ... ... ... ... айналымның негізгі көзі жер бетінде жасыл өсімдіктердің пайда болып, ... ... ... ... ... ... ... барлық оттегі тірі организмдердің денесі арқылы (тыныс алу, т.б.) - 2000, көмір кышкыл газы (СО2) - 300, ал су 2000000 ... бір рет өтіп ... ... Десе де, ... әлемдік биологиялық айналым үшін энергия ауадай кажет. Оның негізгі көзі - автотрофты (жасыл өсімдіктер) организмдер сіңіретін күн радиациясы. Күн энергиясы ... ... ... ... Күн ... зат ... ... сол, ол үнемі жұмсалып отырады. Зат айналымы тек бір деңгейден екінші деңгейге ауысып отыратыны белгілі. Мәселен, күн энергиясының 30%-ы атмосферада ... 20% ... ... ... де, ал 50% ... және ... бетіне жылу ретінде сіңіріледі. Тек қана күн энергиясының 0,1-0,2% ғана ... ... ... ... ... тиіп, әлемдік зат айналымын қамтамасыз етіп отырады. Оның жартысы фотосинтез процесі кезінде өсімдіктердің тыныс алуына жұмсалып, ал калған ... ... ... желісіне түседі.
Жер бетінде өсімдіктердің қатысуымен жыл сайын қайталанып отыратын зат айналымды дейді. Жер бетінен судың ағысымен теңіздермен ... ... ... ... тірі ... ... ... қайтадан айналымға қосылуы үшін ұзақ уақыт керек. Мұны үлкен геологиялық зат айналымы дейді.
Биологиялық өнімділік. Биологиялық өнімділік ... - ... ... ... ... өсімдіктер және жануарлар дүниесі өндіретін биомассасы. Бұл процесс табиғатта әр ... ... ... Сондықтан оны уақытпен шектей отырып, маусымдық, жыл немесе бірнеше жылдық өніммен ... Ол ... ... үшін 1 м2, 10 м2, 100 м2, ал ... ... үшін 1 м3, 10 м3, т.б., ... ... кұрғақ органикалық заттың массасымен анықталады.
Биологиялық өнімділікті биомассамен шатастырмау керек. Биоценоз биомассасының биологиялық өнімділігі туралы анық ... бере ... ... ... биомасса өндіру жылдамдығы біркелкі емес. Осыған байланысты биоценоз тек биомассамен бағаланбай, сол ... оның ... де ... ... ұсақ ... ірі ... салыстырғанда көбею жылдамдағы жылдам болғандықтан, бірдей биомасса жағдайында жоғары өнімділік көрсетеді.
Әрбір популяцияның белгілі бір ... ... ... ... особьтарының өсу санының жиынтығын көрсетеді. Популяциялардың биологиялық өнімділігі төмендегідей формуламен есептеледі:
Р = ... ... Р - ... В1 және В2 - ... және ... ... Е - кірістер мен шығындар. Осы көрсеткішті таза өнім деп есептейді. Жалпы өнім таза өнім мен ... ... ... ... ... ... организмдер - алғашқы өнімді түзсе, гетеротрофтылар екінші өнімділікті құрайды. Микроорганизмдер органикалық заттарды ыдыратып, олардың құрамдық бөліктерін ... ... ... ... Алғашқы және екінші өнімділікпен қатар соңғы өнімділік те үлкен рөл атқарады. Биоценоздағы соңғы өнімділік көбінесе оның ... ... ... ... ... ... егістерден алған өнімдерін атауға болады.
Экожүйе тұрақтылығы және динамикасы. Биоценоздардағы организмдер тобының тәуліктік, жылдық, маусымдық белсенділігі ... ... ... ... ... ... келсе, енді біреуі күндіз болады. Сондықтан биоценоз кұрамындағы түрлер сан және сапа ... да ... ... ... Бұл ... ... жер ... климаттық белдеулері мен табиғат аймақтарына да тікелей байланысты.
Экологиялық сукцессия. Биоценоздағы тәулік, маусымдық ауытқуларға төтенше жағдайлар әсер еткенде бірте-бірте бірлестіктердің ... ... ... ... биоценоздардың ауысуын экологиялық сукцессия процесі дейді. Әрине, сукцессия процесі көптеген факторларға байланысты (климаттың өзгеруі, табиғаттағы апаттар, т.б) ұзак ... не ... ... ... жүзеге асуы мүмкін. Нәтижесінде жер бетіндегі биоценоздар жойылып, орнына басқалары пайда болады. Онымен бірге фауна мен флора да өзгереді. Кейбір ... ... ... орын ... ... енді ... ... пайда болады. Мәселен, Қазақстандағы Арал өңірінің биоценоз сапасының өзгеруі. Қазір бұрынғы ылғалды, мезобиоценоздардың орнына ксерофитті өсімдіктерден тұратын биоценоздар пайда болды. ... ... ... ... таза ... мен ... тақырларға, жалпы шөл далаға айналады. Сондықтан сукцессия процесі жүру үшін ... бір ... ... немесе тәуелді болып отырады. Ол заңдылықты көрнекті эколог Ю. Одум ... ... оның 4 ... ... ... ... өсімдіктер мен жануарлардың түрлік кұрамы үздіксіз өзгереді.
* Сукцессия барысында ... ... ... ұлғайып отырады.
* Сукцессия барысында организмдердің әртүрлілігі көбейе түседі, оның себебі биоценоздар ... ... ... ... ... ... ... ортаның қалыптасуы болса керек.
* Сукцессия кезінде таза ... ... күрт азая ...
2.Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану
Қазіргі таңда негізгі ғаламдық экологиялық мәселелердің бірі - табиғат байлықтарын үнемді пайдалану мәселелері ... ... ... біз ... ... ... ... болып, табиғатқа әсер етіп отырмыз. Адамзат қоршаған ортаға антропогендік өзгерістер әкеліп, одан ... ... ... ... ауыл ... және ... дамуда, қалалар салынып, ландшафтар көркейіп жатыр. Алайда антропогендік әсердің ... ... ... ... да ... жатыр. Мұндай келеңсіз экологиялық жағдайлар ғылыми-техникалық прогрестің, қоғам дамуының әрекеттері емес, болып жатқан ... және ... ... ... білімнің төмен болуына, кейбір техникалық және экологиялық ... ... ... ... ... ... ысырапсыз пайдалану, өнеркәсіп және тұрмыстық қалдықтар, автокөліктерден шығатын газдар және т.б. биосфераны мейлінше ... ... ... компоненттері бір-бірімен тығыз байланысты. Экологиялық тізбектің бір жерінде болған өзгерістер тізбектің басқа да жерінде міндетті түрде байқалады. Біртұтас жүйе ретінде ... ... ... заңдылықтарын білмеу, әлеуметтік деңгейде ол қағидаларды ескермеу адамзатты ауыр жағдайларға алып келетінін естен шығармауымыз керек.
Экологияда ... ... орта және ... ... орта ... ... көбінесе шатастырады.
* Қоршаған орта - адамды қоршап тұрған табиғи орта, адам қолымен жасалған кұндылықтар және тарихи ... бар ... ... ... ... орта - ... және оның айналасында болатын табиғи денелер (су, ауа, жануарлар, ... ... ... ... тау ... космос), құбылыстар (радиоактивтілік, гравитация, жылу, энергия, жарық, дыбыс) және табиғи ... ... ... биологиялық) процестер.
Табиғи қорлар және олардың классификациясы.
Табиғи қорлар (табиги ... - ... өз ... ... ету және ... ... жету үшін пайдаланатын қоршаған ортадағы заттардың, құбылыстардың, ... ... ... ... ауа, күн, жел, су, жер, ... табиғи құрылыс материалдары, пайдалы қазбалар және т.б. жатады.
Табиғи қорлардың бірінші белгісі - олардың түрі. Бұл ... ... олар ... құбылыстар (күн энергиясы, жел, мүхиттардағы судың келуі мен қайтымы), өсімдіктер әлемі, жануарлар әлемі, табиғи ... (су, ауа, ... және ... ... ... ... т.б. ... рудалар) болып бөлінеді. Сонымен қатар пайдалы қазбалар пайдалануға дайын ... ... ... тұз) және ... ... ... ... синтетикалық тыңайтқыштар) болуы мүмкін.
Табиғи қорлардың екінші белгісі - олардың қоры. Бұл белгісі бойынша оларды сарқылатын және ... деп ... ... ... - табиғатты ұзақ пайдалану кезінде саны мен сапасы өзгермейтін ... ... қана ... табиғи физикалық құбылыстар және денелер. Мұндай қорларға Күн энергиясы, жел энергиясы, козғалыстағы су энергиясы, жер қойнауы энергиясы жатады. Қоршаған ортаның ... мен суы саны ... ... ... ... адамның тіршілігі барысында сапасы төмендеуі әбден мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... мен ... ... (су, шаң, газ тазалау, сондай-ақ санитарлық-гигиеналық шаралар) сарқылмайтын бола алады.
Сарқылатын табиғи байлықтар - табиғатты пайдалану ... саны мен ... ... ... физикалық құбылыстар және денелер.
Табиғи қорлардың классификациясы
Үшінші классификациялык белгі - сарқылатын табиғи байлықтардың орнына ... ... Бұл ... ... ... байлықтардың мынадай түрлері бар:
* қалпына келетін - ... ... және ... ... ... ... - ... жылдар бойы жер койнауында түзілген пайдалы казбалар (қара, түсті, асыл және сирек кездесетін, радиоактивті металдар ... ... газ және ... ... ... ... - ... қарағанда орнына кайта келуі баяу жүретін қорлар (құнарлы қара топырак, үлкен жастағы ағаштар - секвойя, ... және ... ... бұл кұбылыстардың кандай масштабта: планетада, үлкен аймақта (континент), жеке географиялық ауданда немесе белгілі бір экожүйеде ... ... ... жөн. ... ... масштабта қарастыру кезінде табиғи байлықтың бір түрі сарқылатын да ... ... да ... ... ... ... ... - қоршаған орта байлығын адамның тіршілігі үшін пайдалануы. Адамның табиғатты пайдалануы төрт түрлі: тіршілігін қамтамасыз ету, ... ... ... үшін және ... ... ... Оның ішіндегі ең бастысы тіршілігін қамтамасыз ету болып табылады. Яғни, тыныс алу үшін ауаны пайдалану, шөлін басу үшін су ішу, ... үшін ... мен ... ... пайдалану.
Шаруашылық-экономикалық түрі де адам үшін тек пайдалану болып табылады. Экономика субъектілері (фабрикалар, ... ... ... ... ... ... ... отырып, адам үшін күнделікті қажетті тауарларды өндіреді. Ауруларды емдеу және профилактика шаралары үшін де табиғи ресурстарды (тау ауа, ... ... ... су ... ... ... адам денсаулығын түзейді. Адамның мәдени және танымдық қажеттіліктерін өтеу үшін табиғат сұлулығы мәдени ... да ... ... да ... ... көру үшін Жер ... көптеген жерлеріне туристер ағылып келіп жатады.
Табиғатты тиімді пайдаланудың мынадай ерекшеліктері бар:
* табиғи байлықтарды пайдалану оларды орнына келтірумен қатар жүруі керек ... ... ... ... байлықтар үшін);
* табиғи байлықтарды кешенді пайдалану;
* табиғи байлықтарды кайта пайдалану;
* табиғатты корғау шараларын жүргізу;
* қоршаған табиғи ортага ... ... ... үшін жаңа ... ... ... ... келетін ресурсқа табиғи ресурстардың маңызды түрлерінің бірі - орман ресурстарын да, әсіресе, ағаштарды жатқызуға болады. Біздің планетамызда орман алқаптары азаюда. Оның ... ... - ... ... ... ... және ... жер дайындау. Орман алқаптарының қысқаруы көптеген елдерде, сонымен ... ... ... ... ... ... Казақстан облыстарында сексеуілді кесу мен Солтүстік пен Шығыс облыстардағы өрттер) қарқынды жүруде. 1980 жылдары тропикалық ылғалды ормандар 11,3 млн гектарға ... 1990 ... 16,8 ... 2000 жылы 19,4 млн гектарға жетті. Бұл көрсеткіштер орманның табиғи және жасанды жолмен қалпына келу қарқынынан асып түседі. Орта ... 10 га ... ... 1 га ғана ... ағаштары отырғызылады. Жыл сайын жер бетіндегі ормандардың жалпы ауданы 1,5-2%-ға азаюда. Егін шаруашылығының ... ... ... 6,2 ... гектар орман болса, қазір оның 4,0 млрд, гектары ғана қалған. Сондай-ақ соңғы жылдары ормандар экожүйесіне атмосфералық ... ... да ... әсер тигізуде.
3. Әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және азық ... ... ... ж.) ... экологиялық проблемалар, олардың түрлері туралы сөз қозғаған кезде қазіргі таңдағы Жер ... ... ... ... ... сөз ... мүмкін емес. Өйткені халық санының күрт өсуі тек экономикалық, саяси немесе әлеуметтік салалармен ғана емес, экологиялық мәселелермен де ... ... ... ... ... ... көбеюі адамзаттың қоршаған ортаға қысымын күн санап күшейтіп барады.
Демография (грек, demos - ... grafo - ... - ... ... ... санының өсу заңдылықтары (адам ұрпактарының үнемі жаңарып отыруы) туралы ғылым. ... ... 1855 жылы ... ... А. ... кітабының тақырыбында қолданды. Ал XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас ... бұл ұғым ... ... ... ... демография ғылымының негізін қалаушы ретінде алғаш рет Лондон қаласы тұрғындарының өлуін бейнелейтін кестені құрған ағылшын ғалымы Дж. Граун ... жж.) деп ... ... - ... өлу, некеге тұру, ажырасу және жалпы ұрпактың жаңаруын, олардың заңдылықтары мен әлеуметтік шарттары процестерінің ... ... ... ... өсуін бағалау және деген сұрақтарға жауап іздеу Томас Мальтус ... жж.) ... ... ... Ол өз ... ... ... тез өсуі экологиялық зардаптарға алып келетіні туралы айтады. Т. Мальтустың пікірінше, . ... Жер ... ... ... өсуі тамақ өнеркәсібінің дамуынан басып озуда.
Қазіргі таңда ... ... күрт өсуі ... жеке мемлекеттерге ғана емес, жалпы халықаралық қатынастарға да әсері өсіп жатыр. Әлемде ... түрі көп - ... ... ... ... ... ... қалуын жою, азық-түлік және энергетикалық проблемалар, қатерлі ауруларды жою, қоршаған ортаның ластануы және басқа да көптеген мәселелердің ішінде демографиялық проблемалардың орны ... ... бұл ... ... да ... ... пайда болуына тікелей әсер етеді.
1988 жылы АҚШ Ұлттық географиялық ... ... ... әлем ... ... шығарды. Өйткені XX ғасырдың ортасынан бері планетадағы халық саны ... ... ... болмаған қарқынмен өсуде. Саналы адам (Homo sapiens) - тіршілік иелерінің ішінде түр ретінде Жер бетінде 100 ... жуық жыл ... ... ... 8 мың жыл ... ... халық саны 10 миллионға жуық болтан деген деректер бар. Алғашқы қауымдық кездері, көшпелі замандарда адам саны баяу өсті. ... ... ... ... жаңа формаларының пайда болуымен халық саны да өсе ... ... ... ... ... ғаламдық проблемаға айналып, халық санының өсуі Азия, ... және ... ... ... ... елдердің есебінен болып отыр.
Дүниежүзі бойынша халық санының өсуі ... және ... ... ... ... Бұл айырмашылықтар біздің планетамыздың оңтүстік және солтүстік бөліктерінде қатты байқалады. Оңтүстік аймаққа шартты түрде ... ... ... ... ... қоспағанда), Африка және Латын Америкасы елдері (АҚШ-тан оңтүстікке қарай) жатады. ... ... ... ... ... ... (АҚШ, ... Европа және Солтүстік Азия (КСРО-ның европалық бөлігі, Жапония) елдері жатады.
Оңтүстік аймақ. Мұнда Жер бетіндегі ... ... ... ... 75%-ы ... ... ең халқы көп шоғырланған жері - Қытай (1 300 ... аса), ... (1 ... аса) ... ... көрсеткіші жоғары елдері бар Оңтүстік Азия (3 500 миллионнан аса адам).
Солтүстік ... ... ... саны 1 200 ... адамды құрайды (шамамен, бүкіл халық санының ширек бөлігі). Халық саны көп ірі ... - АҚШ (300 ... аса) және ... (150 ... жуық). Халық санының өсуі соңғы кезде біршама тоқтады деп айтуға да болады: орташа жылдық өсім кейбір мемлекеттер бойынша 0,5%-ға төмендеген. ... ... ... (Англия, Германия, Дания, Венгрия және т.б.) жылдық өсім толықтай жоқ деп айтуға болады.
Оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ... бар. XX ғасырдың екінші жартысында басталды. Бұл ... ... ... ... көптеген колониялық елдердің тәуелсіздік мемлекет болып, өз ... ... ... қимылдар жасауына байланысты. Ол елдердегі жалпы санитарлық жағдай жақсарып (ауыз сумен, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету), бала өлімі азайды.
Демографиялық процестердің ... ... осы ... белгілі бір дәрежеде ретке келтіруді қажет етуде. Мұның бірден-бір жолы - туылу санын жөнге салу. Осы ... ... ... ... ... бұл ... мәні - осы ... ұстаған жанұяларды материалдық және моралдық көтермелеу.
Жер бетіндегі халық санының өсуі мен қоршаған ортаның ластануы, адамзатты табиғи ресурстармен қамтамасыз ету ... ... аса ... ... ... Дамушы елдердегі халық санының күрт өсуі табиғи ресурстарға (топырақ, өсімдіктер жамылғысы, жануарлар әлемі, тұщы су және т.б.) ... ... ... ... ... 1984 жылдан бері әлем бойынша астық өндіру жыл ... 1%-ға ал ... саны 2%-ға ... Азық-түлікті еселеу мүмкін болмай отыр. Күн сайын дүниежүзі бойынша 35 мың ... ... 12 ... адам ... көз ... Қазіргі кезде дамушы елдерде өнеркәсіптік мақсатта әртүрлі табиғи ресурстарды пайдалану дамыған елдермен ... адам ... ... 10-20 есе аз. ... ... уақыт өте келе ол елдердің де экономикасының дамуын ескерер ... ... пен ... көздеріне деген сұраныс қазіргі дамыған елдермен салыстырғанда 10 ... ... ... ... ... ... ... қалдықтарымен ластануы да артатыны да айқын. АҚШ, Батыс Европа және ... ... ... энергияның жартысын, металдардың 70% пайдаланып, жалпы қалдықтардың 75% шығаруда.
Халық санының өсуі қарқынындағы айырмашылықтар, еңбек нарығындағы жаһандану, ... ... және ... ... бірқатар жанжалдар мен қақтығыстар көшіп-қону процестерінің қарқынды жүруіне де әсер етеді. Қазіргі таңда әлемнің 50-ден аса елдеріндегі заңды және ... ... саны ... 15%-ын ... Оның саны ... ... ... және саяси қиыншылыққа, кедейшілік пен аштықтың жаңа көздерінің ... ... ... бала туу ... ... ... және ... елдердің этномәдениетінің өзгеруіне әкеп соғатыны белгілі. Халық санының өсуін шекті деңгейден аспай (пайдаланатын планета ресурстарына қатысты) тоқтату және ... ... ... саналады. Тіпті мысықтар мен иттер санын да реттеу ... ... ... ... ... ... саны көп ... үй жануарларын жоғары белокты өнімдермен - етпен және балықтармен асырайды. Ал бұл кезде дамушы елдерде миллиондаған балалар аштықтан қырылуда. ... ... бұл ... ... деп есептемеуі мүмкін, алайда азық-түлік тапшылығы адамзаттың алдына - деген сұрақ туған кезде, әрине таңдау адамдар жағына шығатын ... ... ой ... күштер дамып, қуатты болған сайын біздің планетаның мөлшері кішірейіп жатқан сияқты болып көрінеді. Адамдар өздерінің күнделікті өндірістік жұмыс барысында, жай ... ... және ... ... ... ... екенін естен шығармауы керек. Саналы, үнемді шаруашылықтың тек экономикалық қана емес, ... та ... ... ... саны мен табиғи ресурстардың көлемін ескере отырып, олардың тұрақты қатынасын сақтаудың кезі келді. Әрине, бұл айтылғанның бәрі ... ... ... ... доғару деген емес, оларды пайдалануды сан жағынан емес, сапа жағынан өсіру деген сөз. ... 50 ... ... ... ... ... саны көп ... дамыған, халық саны біршама аз елдерге қоныс аударуы етек алуда. Адамдардың қоныс аударуы негізінен экономикалық және саяси жағдайларға ... ... ... ... Жер ... ... ... өсуі
(Э. А. Арустамов бойынша, 2005 ж.)
Босқындар проблемасы ... ... ... ... бірі ... ... XX ... соңында БҰҰ-ның мәліметтері бойынша әлем бойынша босқындар саны 15 миллионға жеткен. ... ... өмір сүру ... ... ортаның ластануы мен табиғи апаттары (вулкандардың атқылауы, топан су, шөлдену) да әсер етуде.
Сондықтан демографиялық жағдайдың өсуі тек ... ... ... ... ... ғана емес, бұл экономикалық, саяси, әлеуметтік және экологиялық дағдарыстарға, апаттарға алып келуі әбден мүмкін.
Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі агенттігінің төрағасы ... ... ... соңғы демографиялық ахуалға байланысты брифинг өткізді. Демографиялық саладағы соңғы ... ... деп ... болады. Агенттік төрағасының берген мәліметтері бойынша жыл басынан бері Қазақстанның халық саны 42 мың ... ... 2013 ... 1 ... 16 млн. 953 мың адамға жетті. Осы жылдың алғашқы екі айында 66,4 мың сәби дүниеге ... Бұл ... ... ... 0,8 ... ... Өлім ... 2012 жылдың алғашқы екі айымен салыстырғанда 2,3 пайызға кеміп, 25 мың адам болды. Біздің елге келгендер - 3209 ... ... ... - 2650 ... ... миграциялық сальдо 559 адамды құрады. Алдын ала болжанғандай 2014жыл тұңғыш рет ... ... ... саны 17 миллиондық межеге жетеді. Жалпы, демографиялық мәселе біздің ел үшін қазіргі таңдағы ... ... ... Одағы орнаған тұста қазақ халқының демографиялық потенциалы өте жоғары болатын. Сол кезеңде қазақтар Орталық ... ... ... ... саны жағынан ең көбі болды. Қазіргі күнді алатын болсақ, көршілес Өзбекстанның халық саны 30 миллионға жетіп отыр, ал Қазақстанда 17 ... ... ... (оның ішінде 11 млн. қазақ).
Ғаламдық азық-түлік проблемасы ұғымы XX ... 70-ші ... Рим ... ... (1972 ж.) ... ... болды. Бұл баяндаманы американдык ғалым Д. Л. Медоуз, ұстазы Д. ... ... ... ... ... ... ... ортаның ластануына және дамушы елдердегі байланысты әлемдік апаттардың болуы) сүйеніп дайындаған еді. Бұл ... ... ... елдер тарапынан үлкен қолдау тапты.
Бір-бірімен байланысты ғаламдық проблемалардың ... ... ... ... ... мұхит және т.б.) ішінде азық-түлік мәселесі ерекше орын ... ... ... ... өмір ... және ... ... қоры мен сапасына байланысты. Бұл жөнінен Жер бетіндегі халық санының өсуін ... ... ... деп ... ... ... белгілі, адамзат санының 2 миллиардқа жетуіне 4 ... жыл, тағы 2 ... ... - 47 жыл, ал тағы да 2 миллиардқа көбею үшін 26 жыл уақыт кетті. Алайда осы уакытка дейін Жер ... ... ... адам ... ... тезірек өсіп жатты. Аграрлық экономикадағы технологиялық ілгерілеу (егістікті механикалық ... , ... ... тек ... ... қана ... жоқ, оған кеткен шығынның мөлшерін азайтып, ауыл шаруашылығы өнімдеріне деген ... ... ... ... XXI ... ... карай азық-түлік саласында алаңдатушылық туғызатын жаңа екі тенденция пайда болды. Біріншіден, азық-түлік өндіру және оған кететін өзіндік құн да баяулай ... ... ... ... ... әсер ... де, ... өндірісінің дамуы үшін адамзат алдында сол азық-түліктің экологиялық бағасы арта бастады. Бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы мен оның ... ... ... ... және осыған байланысты коршаған орта мен адам денсаулығына антропогендік әсердің өскенін көрсетті.
Қазіргі таңда өңдеуге ... ... бәрі ... ... Өңдеуге қолайсыз, жаңа жерлерді өңдеу, әрине ауылшаруашылық өнімдерінің қымбаттауына және қоршаған орта үшін зиянды жағдайларға алып келеді (мысалы, Африканың ... ... ... ... және ... ... ... бойынша өңделетін ауылшаруашылық жерлердің көлемі соңғы 30 жылда 33,13%-дан 35,71%-ға өскен.
Азық-түлік тапшылығының басты себебі - 1956 жылдан бері адам ... ... ... жерлерінің көлемінің қысқарып, басқа мақсаттарға пайдаланылуы және топырақтың эрозияға ... ... ... 1970 ... жаңа ... енгізу, суғару, тыңайтқыштар мен гербицидтерді пайдалану арқылы өнімнің ... ... ... ... үшін ... ... ... Австралияда, Африкада бұл әрекеттер іске аспады. Қазіргі таңда суғару жұмыстары үшін судың тапшылығы Азияда, Америкада ... ... ... ет, ... және ... тағам түрлерін адам басына шаққанда өндірілуі 1985 жылдан бері төмендеп келеді. Сондай- ақ балық қоры да күрт ... 1950 ... 1989 ... дейін әлем бойынша балық аулау 19 миллионная 89 миллион тоннаға жетті.
Өзендер мен көлдер, теңіздер ғасырлар бойы тек ... ... ғана ... бағалы азық - балықтар мен теңіз өнімдері көзі ретінде де пайдаланылды. Жердің 71% жуық бөлігін алып ... ... ... ... мәліметтер бойынша 30 миллиард адамды. тамақпен қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... ... жылына адамзат үшін бүкіл белоктық тағамның 20% және мал шаруашылығы үшін ... ... үн ... ... ... етіп отыр. Соңғы кездері дамыған елдерде құрамында микроэлементтері көп, холестерині аз балықтар мен теңіз өнімдерін пайдалану біршама өсті. ... ... ... ... өнімдерін үнемсіз пайдалануының арқасында балық аулау деңгейі жоғарылап, теңіз биоресурстарының азаюына алып келуде.
Табиғи жағдайлардың өзгеруі, жер мен судың ... және ... ... ... минералдық тыңайтқыштар мен улы химикаттарды кеңінен пайдалану тамақ өнімдерінде адам ... ... ... ... алып келеді. Кейбір мәліметтер бойынша бүкіл қатерлі ісік ауруларының 60-80% ауа құрамында, суда, тамақ өнімдерінде химикаттардың болуына байланысты. Басқа да ... ауру ... - тез ... депрессия, қозғалыстың баяу болуы, бас ауруы, аллергия, әртүрлі инфекциялар мен созылмалы аурулар, ашушаңдық, есте сақтау қабілетінің ... және т.б. ауру ... шын ... қоршаған ортаның ластануымен қатар, тамақ сапасына да байланысты. Осының ... ... ... ... саны артуда. Дүниежүзі бойынша, негізінен дамушы елдерде жыл сайын 1,5 миллиард адам диареяға ... 5 ... ... 3 ... бала ... болады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ресми мәліметі бойынша, диареяның 70% сапасыз тамақ өнімдеріне ... Ал ... ... әрине, бұл көрсеткіштің бұдан бірнеше есе жоғары екенін ... ... ... ... ... ауырған адамдардың бәрі дәрігерге барып көріне бермейтіні белгілі.
Индустриалдану және урбанизация процестері атмосфераға көп мөлшерде зиянды химиялық заттар мен ауыр металдарды ... қала және ... ... ... ... ... орын ... айналымдағы өңделетін жерлердің қысқаруына және ауыл шаруашылығына зиянын тигізуде. Бұл өз ... қала ... ... ... ... мал ... кеңінен пайдалануға жол береді.
деп аталатын бұл үрдіс бүкіл аграрлық саланың ... ... ... алып ... ... ... өнімдердің көп бөлігі адамдар азық-түлік ретінде емес, мал азығы үшін пайдаланатын болғандықтан, өнімділікті арттыру қажет ... Бұл өз ... ... азық-түлік проблемаларының өршуіне алып келеді.
Әлемдік ашаршылықпен күрес ... ... ... АҚШ) ... бойынша XX ғасырдың 80-90 жылдарындағы егістіктерден алынған әлемдік өнімді малға азық ретінде ... ... ... ... ... жер ... 6 миллиард халықты вегетариандық азық-түлікпен қамтамасыз етуге болады екен. Тағамның 15% калориясы мал өнімдерінен алынған ... ... ... ... тән) ... 40 миллиард адамды қамтамасыз етуге болады. Ал пайдаланған тағамның 30% калориясы мал өнімдеріне келетін жағдайда (негізінен дамыған елдерде), азық- түлікпен тек 2,6 ... ... ... ... ... Жер беті ... саны 7 ... асқандыктан, тағам құрамындағы жоғары белокты мал өнімдерін көбейту үшін өсімдіктер өнімдерін екі-үш есе арттыру ... ... бір ... - ауыл ... ... ... ... әсерінің артуы. Өйткені егістіктерге Қарағанда мал шаруашылығының әсері ... ... ... ... 2000 жылы 1 ... 331 ... ірі қара, 1 миллиард 60 миллион қой, 905 миллион шошқа, 235 миллион үй қаздары ... ... оның бәрі ... ... үшін ... ... етеді. Осының бәрі тропикалық ормандардың қырқылып, көлемінің азаюына себеп болды. Мысалы, Орталық Америкада соңғы 50 жылда 6 миллион жер жайылымға ... ... ... аңғарындағы жайылымдардың 50% жарамсыз болып қалды. Жайылымдарды көп пайдалану топырақтың нығыздалуына, құнарсыздануына, топырақ эрозиясына алып келеді. Мұндай жайттар Африканың көптеген ... ... ... ... ... және ... құрама жеммен (комбикорм) қоректенетін дамыған елдердегі мал шаруашылығы да қоршаған ортаға зиянды әсер ... Ірі мал ... ... ... ... мен ... бөлетін соңғы өнімдерін ғана шығарып коймай, жергілікті жердің топырағы мен суы да қимен, ... ... ... ... Әлем бойынша жыл сайын үй жануарларынан қоршаған ортаға 23 миллион тонна аммиак бөлінеді. Қоршаған ортаға метанный, көп ... ... ... ... болуына ықпал етеді. Бұл газдың әсері көмір қышқыл газына қарағанда 25 есе жоғары. Кейбір мәліметтерге ... ... ... ... 73% ... ... тек қоршаған орта ластаушысы ретінде ғана қарастырылады.
2009 жылы шілде айында ... ... ... ... ... ... себептерін айқындау және оны болдырмаудың жолдары туралы мынадай мәселелер қарастырды:
* ұлттық жобаларды ... ... ... мәселесі туралы кешенді бағдарламалармен қамтамасыз ету;
* ынтымақтастықты стратегиялық үйлестіру;
* көпжақты мекемелердің рөлдерін нығайту;
* кездесуіндегі (20 миллиард доллар) және Питсбургте ... (2 ... ... ... қаржылық міндеттемелер деңгейін қолдау.
және оның салдары. Жасыл революция - ... ... ... ... ... ... жерді суландыруды (ирригация) молайту, тыңайтқыштар мен пестицидтерді қолдану арқылы және жаңа ... ... ... ... ... өсуіне алып келген 1940-70 жылдары дамушы елдердің ауыл ... ... ... Бұл ... қолданысқа енгізген американдық Вильям Гауд болды.
1943 жылы Мексика үкіметінің ауыл-шаруашылық бағдарламасы арқылы бастау алды. Оның бастамасын ... ... ... ... ... болды. Ол ескі сорттарға қарағанда өнімді 3 есе көп беретін ... жаңа ... ... ... Н. ... кейін басқа селекционерлер де жаңа жүгері, мақта, күріш сорттарын сұрыптап шығара бастады. 1951-56 жылдары Мексика астыққа деген өз мұқтажын ... ... ... экспортқа шығара бастады. 15 жылда астық дақылдарының өнімдігі елде 3 есеге өсті. Н. Борлоуг ашқан жаңалықтар Колумбияда, ... мен ... ... ... кең қолданыла бастады.
Жасыл революцияның арқасында астықты дақылдардың өнімділігі 2-3 есе ... ... ... екі есе ... ... ... жатқан өнімдердің жартысынан көбі 1950 жылдарға дейін шығарылмаған. Кейбір дамушы елдер астыққа деген ... өзі ... ете ... Тек ... ғана ... витаминдермен, антибиотиктермен, сондай-ақ салмағы тез артуы үшін - өсу ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық революцияның бір көрінісі:
* ауыл шаруашылығын техникаландыру (машина мен техникаларды пайдалану);
* химияландыру (улы химикаттар мен тыңайтқыштарды пайдалану);
* ... ... ... ... ұлгайту);
* өсімдіктер мен жануарлардың жаңа сорттарын қолдану сияқты ауыл шаруашылығының ... ... жылы ... ... ... белсенді түрде қолдау мақсатында мексикалық зерттеу мекемелерінің негізінде ... мен ... ... ... ... ... (СІММҮТ) құрылды.
9-кесте. теріс әсерлері және оның салдары
Себептері
Салдары
Техникаландыру, химияландыру, мелиорация
Топырақ деградациясы
Химияландыру
Биосфераның улы химикаттармен ластануы
Жаңа ... ... мен ... ... ... табиғи тепе-теңдігінің бұзылуы
Жасыл революция Жер бетіндегі халықты тек азықпен ғана қамтамасыз етіп қана ... оның ... да ... Дамушы елдердегі азық құрамындағы калорияның тәуліктік мөлшері 25%-ға өсті.
халықтардың азық-түлікке деген сұранысын қанағаттандырғанымен, көптеген ... ... ... ... ұшырауына, ауыл шаруашылығы өнімдерінің төмендеуіне және т.б. алып келді.
80-ші жылдардың ортасынан бастап ғалымдар, егер ауыл ... ... ... дәл ... ... ... екінші болатыны туралы айта бастады. Оның негізінде - ауыл шаруашыльщ дақылдарын, мал шаруашылығы өнімдерін экологиялық технология бойынша өңдеуге ... ... ... ... ... қолайсыз жағдайларда, тыңайтқыштың аз мөлшерінде, арам шөптерге, зиянкестерге және ауруларға шыдамды біршама жоғары өнім беретін сорттарды ... ... ... Бұл үшін ... ... ... популяциясы кеңінен қолданылуда.
Екінші бір бағыты, экожүйелерге антропогендік әсердің салдарларымен күресетін ... ... Ал ... - ... ... әсерді мейлінше азайту, антропогендік энергияны төмендетіп, өсімдіктер зиянкестерімен күресуде биологиялық әдістерді пайдалану болып табылады.
2050 жылы адам саны 9,5 млрд-қа ... ... ... ... бар. ... да ... дағдарысы және оның алдын алу - әлем жұртшылығын алаңдатып отырған басты мәселе. Қазіргі таңда азық-түлік тапшылығы орын алып, ... ... ... ... елдер де аз емес. Дүниежүзінде бүгінгі күні созылмалы аштық дертіне шалдыққандардың саны 925 млн адамға жетеді, бұл Жер шары тұрғындарының 14 ... тең. ... әлем ... 29-ы ... тапшылығын өткір сезінуде. Бұл маңызды мәселе турасында Қазақстан Президенті Н. Назарбаев ШЫҰ мүше мемлекеттері басшыларының отырысы кезінде сөйлеген сөзінде , - деп атап ... ... ... мемлекеттердің арасындағы азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері бойынша ынтымақтастықты арттыру керектігін айтқан болатын.
4. ... пен ... аз ... ... ... ... ... технологиялар өндіру өнеркәсіппен ауыл шаруашылығында үлкен маңызға ие. Жер ... ... ... ... ... ... ... шығады.
Қалдықтар - табиғи шикізатты өңдеу нәтижесінде пайда болатын ... мен ... ... ... Қалдықтардың барлық түрлерін есептегенде өндірілетін табиғи заттар мен энергияның тек 2%-ы ғана ... ... ... 98%-ы әр ... ... ... және ... қалдықтар - түзілген жерлерінде пайдаланылмайтын, ауыл шаруашылығының басқа салаларында өнім ретінде немесе қайта өңдеу арқылы пайдалануға болатын өнеркәсіп, ... ... және т.б. ... (коммуналдық) қалдықтар адам өміріндегі заттарды (монша, кір жуу, асхана, емхана және т.б. ... ... ... қалатын, тұрмыста пайдаға аспайтын қатты (сондай-ақ ақпа сулардың қатты бөлігі - тұнбалары) қалдықтар. Тұрмыстык қалдыктар әлемнің көптеген елдерінің ... ... ... жыл ... 150 млн. ... аса, ... - 72 млн. тоннадан аса қалдықтар бөлінеді. Осыған байланысты қазіргі кезде көптеген елдерде қоқыстарды өңдеу қондырғылары (тәулігіне 900 ... ... ... ... ... ... - тікелей өз мақсаты бойынша ары қарай пайдалануға жарамсыз машиналар, аспаптар және т.б. Олар ауылшаруашылық, ... ... ... ... ... ... тірі ... улануына алып келетін қауіпті (улы) қалдықтардың мөлшері көбеюде. Бұл - ауыл шаруашылығында ... ... улы ... ... ... және ... заттары бар өндіріс орындарының қалдықтары. Бұрынғы КСРО территориясында химиялық , яғни ... ... ... ... ... келе тұрғын үйлер және басқа да обьектілер салынған көптеген қауіпті қалдықтардың орындары бар.
Қалдықтардың негізгі түрлері. Уақыт өте келе сол ... ... ... ... ... ұшырай бастайды. Мұндай қалдықтар көмілген жердің санақ бойынша АҚШ-та 32 мың жерде, Германияда - 50 000, ... - 4000, ... ... ... - 3200 көзі ... ... ... қалдықтар - өнімдерді шығару және әртүрлі жұмыстарды орындау кезінде бастапқы тұтыну қабілетін толық немесе жарым-жартылай жоғалтқан шикізат, ... ... ... ... Олар ... және ... технологиялық шығындар: буға айналу, бықсық түтін, кеуіп кету) ... ... ... ... ... ... елдерінде жыл сайын: қайта өңдеу өнеркәсіп орындарында - 400 млн. тонна, өндіріс орындарында - 160 млн. тонна және т.б. ... ... 90-шы ... бас ... барлық қалдықтардың (2,2 млрд тонна) жартысы ауыл шаруашылығындағы өндіріс ... ... ... ... және ... ... ... және қайта өңдеу, сақтау, мониторинг жүргізу жөнінде қалдықтарды басқарудың мемлекеттік жүйесі жоқ.
Өнеркәсіптік және басқа да улы ... осы ... ... әртүрлі жинақтау орындарында тиісті экологиялық нормалар мен талаптарды орындамай ... ... ... жер үсті және асты ... ... ... ... ұшыраган. Қалдықтардың көбеюінен жаңа техногендік ландшафтар пайда болуда. Қатты тұрмыстық қалдыктардың негізгі бөлігі әртүрлі компоненттерге бөлінбей шығарылып, ашық ... ... Бұл ... ... ... 97% ... ... табиғатты қорғау және санитарлық заңдарының талаптарына сай келмейді. Қатты тұрмыстық қалдықтардың тек 5%-ы ғана пайдаға ... ... ... мәселелерді жекелей бір елде шешуге болмайтынын әртүрлі елдердің ғалымдары мен ... ... ... мен қоғам түсінді. Яғни, басқа бөлмелері ластанған, көп бөлмелі үйдің бір бөлмесін деп айта алмаймыз. Дамыған елдердің ... ... ... - ... ... ... ... тәжірибенің бары және қазіргі заманға сай, озық ... ... ... ... ортаның ластануы, оның ішінде қатты өнеркәсіп және тұрмыстық қалдыктармен ластануы бүкіл әлем бойынша өзекті мәселе. Бұл мәселе Қазақстан Республикасының ... даму үшін ... ... ... Ұлттық жоспарын жасау процесінде де баса көрсетілген.
Қазақстандағы казіргі ... ... орта ... ... тек ... ... ғана ... халықтың тіршілігіне де қауіпті. Республика территориясының төрттен бір бөлігі әскери полигондардағы сынақтарға, заводтар мен ... ... ... ... ... ... улы ... ауыл шаруашылығында пайдаланатын пестицидтерге, шөлейттенуге байланысты жайылымды жерлердің жартысына жуығы, суармалы жердің 75% ... ... ... ... ... да ... қазба орындары сияқты, қоршаған ортаны ластап, күлі көп шығатын ... ... сол кен ... ... ал таза ... ... ... тыс жерлерге беріліп отырды. Өкініштісі, шығынның тек 1,5-2% ғана ... ... ... ал ... ... сол ... қайтарылып отырды. Әрине, бұл қайтқан өнімдердің табиғи күштер арқылы зат айналымына түсуге шамасы келмейтіні анық. Бұған қараусыз ... ... ... ... ... ... жылу электр станцияларынан шығатын қоқыстарды, тұрмыстық қалдықтарды және т.б. ... ... Одан ... ... жер ... да, ... ... кешендер, радиациялык жағар майы бар ракета бөліктері құлайтын жерлердегі , әскери полигондар топырақты радиациялык ластауда. Соңғы кезге дейін бұл ... ... ... жері ... ... келді.
Эколог-мамандардың айтуы бойынша Қазақстан жерінде өнеркәсіп орындарынан бөлінген 20 миллиард тоннадан аса катты қалдықтар бар. Оның 6,7 миллиарды - улы, 5 ... - ... ... ... ... ... ... хром, Павлодарда титан, ферум, т.б. қалдықтарымен сонау кеңес кезінен бері жыл сайын толығып, толысып келе жатыр. Қошқар-Атадағы уран қалдығы 300 ... ... ... облысындағы радиоактивті қалдық 45 миллион тоннаға жетсе, жанындағы күкірт үйіндісі де биіктеп ... Ал ... ... ... ішінен пайдасыз деп шығарылған тау-төбе үйіндінің биіктігі 630 метрді, аумағы 60 шақырымды алып ... ... ... жыл ... 470 мың ... аса ... тұрмыстық қалдықтар бөлінуде. Бұл көрсеткіштер күннен-күнге арта түсуде. Тек түсті металлургия заводтарының өзі 5,2 ... ... аса ... ... Осы ... металлургиядан жинақталған қалдықтар 15 мың гектар жерді алып отыр. Жыл сайын осы 1 ... ... ... ... ... көп ... (89%) жер бетіндегі арнайы қоймаларда жинақталган. Негізгі улы қалдықтар Жезказған - 29,4%, Шығыс Қазақстан - 25,7%, Қостанай - 17%, ... - 14,6% ... ... ... адамдар және қоршаған орта үшін қауіпті. Олардың ауаны, жерді, өзендер мен ... ... жер асты ... да ... белгілі. Статистика мәліметтері бойынша, бүгінгі күнде елімізде жиналып қалған қалдықтардың 10% ғана қайта өңделеді, 90% сол күйінде жатыр.
Қалдықтарды өңдеу ... ... ... ... ғана ... ... ... өнеркәсіп, тұрмыстық және басқа да қалдықтарды есепке алу, оларды залалсыздандыру мен көму ... өте ... ... Оның ... ... қалдықтар ешқандай қоршаусыз ашық аспан астында жатыр. Жалпы көптеген елдерде қалдықтармен жұмыс істеуді ретке келтіріп отыратын заң қабылданған. ... да, ... ... мен ... де ... заң бар. ... ... Қазақстанда ондай заң әзірге қабылданған жоқ. Осыған байланысты өнеркәсіптік және тұрмыстық ... ... шешу үшін осы ... ... жетілдірудің сала бойынша және аймақтық бағдарламаларын жасау қажет.
Адам баласының кез-келген ... ... әр ... ... ... ластайды, бұл халықтың денсаулығы мен өміріне, флора мен фауна түрлерінің қысқаруына, қоршаған ортадағы тепе-теңдікке қауіп-қатер тудырады. Кең үйінділерін, өнеркәсіп тастандыларын, ... қала ... тек ... ... ... ластағыштар деп санауға болмайды, олар құнды шикізат көздеріне жатады. Қазіргі ... ... мен ... даму ... сәйкес әбден жетілдірілген технологияның жоқтығына байланысты, оларды өндеп құнды өнімдер алу әзірше жолға ... ... ... ... жоюға, тасуға, көмуге, зиянсыз түрде айналдыруға көптеген қаражат, энергия, уақыт жұмсалып ... ... ... негізгі көздерге өнеркәсіп, ауыл-шаруашылығы, үй-жай шаруашылығы жатады.
Екінші ... ... ... ... ... ... өте зор. ... реттік энергоресурстар дегеніміз тікелей тап осы өндірістің өнімдерінің, қалдықтарының, жанама және аралык өнімдерінің энергетикалық потенциалдары. Екінші реттік энергоресурстар 3 топқа ... ... (Н2, СН4, СО, пеш ... май, ... ... және ... жылу (бөлінген газдардікі, өнімдердікі, жанама өнімдердікі, суытылатын ... ... ... ... ... шығатын газ бсн сұйықтықтардың қысымы.
Екінші реттік энергоресурстар химиялық өндірістің азот күкірт, фосфор, хлор қосылыстарын, содан шығаратын және ... ... ... ... қазандыктарда отын ретінде қолданылады. Бөлінген жылу калдықтарды өндейтін кондырғыларда, жылу айырбастағыштарда кейбір заттарды кыздыруға қолданылады, осы ... ... ... ... ... ... Қысым утилизациялык турбиналарда компрессорларды, насостарды, желдеткіштерді жүмыс істетуге қолданылады және электроэнергия алуға пайдаланылады. Екінші реттік энергетикалық ресурстарды жүзеге асыру жылу мен ... ... ... атмосфераға бөлінетін жылу мөлшерін азайтып, қоршаған ортаны қорғауға себебін тигізеді.
Қалдықтар проблемасы қолымызда бар заттарды ... ... ... байланысты. Бір көргенде, мысалы, күйіп кеткен лампалардан вольфрам алу түкке тұрмайтын іс ... ... ... бір лампочкада 10 мг-дай вольфрам болады, ал оның миллионында ~ 10 кг. Өнеркәсіпте осы ... ... ... 10 кг алу үшін кұрамында вольфрамы бар минераддар -- вольфрамит, шеелиттің 1 тоннадан кем емес көлемі өңделеді, ... ... ... ... ... ... Вольфрам оксидінің геологиялық қоры не бәрі 1 млн. тоннадай. Жер шары масштабымен есептегенде ашылған қор 50 жылға ғана ... ... ... ... ... мемлекеттерді есепке алмағанда, жылына дүниежүзі бойынша вольфрам рудасының 25 мың тоннасы өндіріледі. Бұл мәлімет вольфрам қосылыстарын тастауды азайту ... ... ... ... ... қажеттілігін көрсетіп отыр.
Румынияның аяқ-киім өнеркәсіп институтында тері қалдықтарынан табиғи терінің қасиетінен айырмашылығы жоқ материал шығаруға бағытталған пластикалық масса алу жолы ... ... ... 1 кг ... 0,9 кг ... ... ... аударуға және кідіртпей өңдеуге жататын қалдықтарға тұрмыстық қалдықтар жатады, себебі осы қалдыктардың мөлшері мен әртүрлі ... ... ... ... байланыс бар. АҚШ-та тұрмыстық қатты қалдықтардың 41%-і болып топтастырылады, ал Венгрияда 33,5%-і, Францияда -- 6%-і, ... -- 10%-і, ... -- 3%-і, ... меи ... -- 0,3%-і. Жылына Москва қаласынан шығатын тұрмыстық қалдықтың мөлшері 16 млн. м3 , Алматыдан -- 3 млн. м3 ... ... ... ... бір адамға шаққанда жалпы 300 кг тұрмыстық қалдық келеді, оның ішінде азық-түлік калдыктарының жылдық мөлшері 80-90 кг. 1 т ... ... ... орта есеппен 250 кг дәнді жем-шөптікіне пара-пар келеді. Ресей ғалымдарының мәліметтеріне сүйенсек, осы мөлшерді жем ... мал ... ... ... 45 ... дейін шошқа етін алуға болады. Тұрмыстық қалдықтарды пайдаланбай тастайтын болсақ, онда ... ... ... ... көзін ашуымен қатар, біраз жер көлемін пайдасыз жерге айналдырамыз.
Қала қалдықтарында әртүрлі компоненттерге келетін мөлшер массалық %-пен алғандай: қағаз (30-40), ... ... (30-40), ... (2-4), ағаш (1,5-3), ... (2-4), шыны (3-6), ... (1-2), тері, резина (1-2), пластмасса (1-1,5). Қала сыпырындысын жинайтын негізгі жер қоқыстар үйіндісі, шамалы мөлшері қайтадан өнделеді ... ... ... ... ... ... бірнеше бағытпен өндеуге мүмкіндік бар, мысалы, тыңайтқыш, жанатын газ және синтетикалық мұнай, құрылыс плиталарын, ... және тағы да ... ... ... ... Ең ... ... жағуға арналған зауыт 1975 жылы Москва қаласында ашылған, оның ... ... 150 мың ... шамасында. Жану процесінің нәтижесінде бөлінетін жылу іске асырылып, бу қазаңдықтарды ... ... ... ... ... металл қалдықтары металлургия өнеркәсібіне, ал шыққан шлактар ... ... ... ... Тұрмыстық қалдықтарды жою, яғни негізгі мақсатын орындаумен бірге, зауыт басқа өндірістерге шикізат ретінде кажетті ... -- ... ... ... да шығарады.
Егерде қоқыстағы азык-түлік қалдықтарының мөлшері 20%-тен төмен болса, олардан тұрмыстық тыңайтқыш алынбайды. ... ... ... ... ... ... жүретін биохимилык процесс. Бұл микробтардан өте көп мөлшерде жылу бөлініп шыққандықтан қоқыс 70 0С-ге дейін қызады. Бұл ... ауру ... ... ... ... ... тұрмыстық тынайтқышқа айналады. Табиғи жағдайда бұл процесс айлап жүрсе, зауыт жағдайыңда ... ... 2-3 ... ... Ал ... ... жағатын компоненттер аз болса процестін жүру жылдамдығы күрт ... ... ... ... ... үшін ... ... әдісі де қолданылып келеді.
Пайдаланған әдебиеттер:
* А.Т. Қуатбаев . Оқулық. - Алматы. 2012 ж. 132-135, 177-187, 235, 294-297 ... Г.С. ... Г.Т. ... . ... - Алматы. 2011 ж. 73-75, 102-103 бет.
* А.Нұрғызарынов, Ж.Шілдебаев . Оқулық-Астана 2014ж. 51-54 бет.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия туралы мәлімет15 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия жайлы10 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия туралы14 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия туралы ақпарат23 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. 1 табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану. 2 әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.) 3 өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу28 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану . Әлемдегі және қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу15 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану. Әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу22 бет
Бірлестіктер экологиясы мен экожүйедегі энергия жайлы ақпарат11 бет
Экожүйелердің біртұтастығы және орнықтылығы11 бет
Әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.)8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь