Поли және моно этностық ортадағы мәдениеттің психологиялық ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

1 БӨЛІМ. ПОЛИ ЖӘНЕ МОНО ЭТНОСТЫҚ ОРТАДАҒЫ МӘДЕНИЕТТІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Этномәдени орта және оның рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 Этнопсихологияда кездесетін категориялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.3 Этнопсихологиядағы өзіндік сананың және мәдениеттің психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

2 БӨЛІМ. ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
2.1 Зерттеудің мақсаты,міндеті,болжамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
2.2 Зерттелетін әдістемелерінің сипаттамасы мен зерттеу барысы сипаты ... ..32
2.3 Зерттеу мәліметтерінің сандық және сапалық өңдеу сандық өңдеу ... ... ...37

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .46

ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ

Қазіргі уақытта Қазақстанда мәденитке, тілге,ұлтқа ұлттық мінез-құлыққа көп көңіл аударылып жатыр.Сонымен қоса, Қазақстанда поли және моно ұлт топтары тұрады.Моноға біз бір ұлт адамдарын жатқызамыз олардың салт-дәстүрі,әдет-ғұрпы,мінез-құлқы,қабілеттері,мәдениттері тағы басқаларды жатқызамыз.Поли топтарға көптеген ұлттардың қосындысын айтамыз олардың да,әдет- ғұрпы, салт-дәстүрі мәдениеті тағы басқаларды жатқызамыз
Полиэтникалық жағдайда этникалық толеранттылық мәселесі де мәнді.Басқа этникалық мәдениеттерді қабылдау,силау үшін ең алдымен өзіңнің мәдениетіңді қабылдау,силау,оның позитивті құнды екенін ұғыну,оған деген сенімділік,басқа мәдениетпен жиі байланысқа түсу міне осы жағдайлар мәдени аралық толеранттылықтың негізін құрайды.Мәдениет адам творчествосының өнімі. Мәдениет жеке әлеуметтік-экономикалық формацияда этникалық,ұлттық,таптық,топтық мәдениет ретінде дамиды.Мінез құлықтағы өзгеріс міндетті түрде мәдениеттегі өзгерісті білдіреді.
Этномәдениеттің сондай-ақ бұл бағыттымен Қазақстанда айналысып жүрген ғалымдарымыз Б.Ә.Әмірованың этностық жансақ нанымдардың оқыту процесіне әсер ететіні туралы зерттеулері С.М.Жақыпов, Қ.Б.Жарықбаев А.Т.Малаева, Л.К.Көмекбаева, ғылыми еңбектерінің маңызы зор.
Біздің зерттеу жұмысымыз поли және моно этностық топтардың мәдени айырмашылықтарын зерттеу. Біздің елімізде ұлттардың мәдени этникасын зерттеу кең өріс алған емес, бұл тақырыптағы еңбектер ізденістер де жеткіліксіз.Зерттеулер өте аз деп айтуға болады.Этникалық мәдениет ең маңызды факторлардың бірі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты:поли және моноэтностық ортадағы мәдениеттің психологиялық ерекшеліктерін эмпирикалық зерттеу.
Зерттеу пәні:поли және моноэтностық топ өкілдерінің психологиялық ерекшеліктерінің көріну жағдайлары.
Зерттеу өзектілігі:Жұмыстың өзектілігі, қазіргі уақытта Қазақстан мәдениетті,әдет-ғұрыпты, мінез-құлықты дамытудан алдыңғы қатарда тұр.Поли және моноэтностық топтардың ерекшеліктерін анықтау,олардың поли топтар мен моно топтардың этностық мәдениетін салыстырып олардың айырмашылықтарын көз жеткізіп,ерекшеліктері табу. Поли және моноэтностық топтардың мәдениетіндегі ерекшеліктердің бар екенін дәлелдеу.
Тәжірибелік маңыздылығы:Зерттеуден алынған мәдениетке тәрбиелеу және дамыту мақсатындаарнайы тренингтер және дамыту жаттығуларын қарастыруда қолдану.
Болжам:Поли және моно этностық ортаның психологиялық ерекшелігі бар болса, онда осы екі ортадағы этностық өзіндік сананың да ерекшелігі бар.

Зерттеу міндеттері:1.Этнопсихология мәселесіне арналған әдебиттерді талдау.
2.Әдістемелер мен талдауларды жасау.
3.Әдістемелерді эксперименталды поли және моно топтарға өткізу.
4.Зерттеу нәтижелері бойынша салыстырмалы талдау.
5.Салыстырмалы талдау негізінде қорытынды жасау.
Кілттік сөздер:ұлт,ұлттық мінез, этоиднтифиация,этноцетризм,бірдейлік,
таптаурыдар,өзідік сана,ұлттық өзідік сана,этномәдениет
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1.Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфере Земли. М.,1995г.-450с.
2.Национальное и интернациональное в воспитании// Сб научных
трудов АГУ им Абая./Под ред.Шабельникова В.К.,Алматы,1994г.-355с
3.Коул М. Культурно- историческая психология:наука будушего.-
М.:Когито-Центр,ИП РАН,1997г.-351с.
4.Джакупов С.М. Этнопсихологические проблемы социализация
личности//Этнопсихология и этнопедагогика.Вып. Х.
Алматы,1998г.-285с.
5.Слободчиков В.И.,Исаев Е.И. Антропологический принцип в
психологии развития//Вопр.психол.1998г. №6. С.3-17.
6.Жарықбаев Қ.Б. Аймағанбетова О.Х. Этнопсихология курсының
типтік бағдарламасы.Қазқстан Республикасының жоғарғы оқу
орындарының студенттеріне арналған.Алматы:Қазақ унивеситеті
2001ж.-220б.
7. Баронин А.С.Этническая психология.Киев:Тандем 2000г.-267с.
8.Крыско В.Г. Этнопсихология.Издателььский центр Академия 2002г.-
264с.
9.Павленко В.Н. Таглин С.А. Введение в этническую психологию-Харьков,
1992г.-235с.
10.Бромлей Ю.В. Этнос и этнография.-М:Наука 1973г.-285с.
11.Саракуев Э.А. Крисько В.Г. Введение в этнопсихологию.
М:Наука 1996г.-334с.
12.Галустова О.В. Этнопсихология конспект лекция.М:2005г.-255 с.
13.Жарықбаев Қ.Б.Нүкежанов Ж.С. Қазақ этнопсихологиясының
әдіснамасын жасаудың кейбір өзекті мәселелері\\Этнопсихология
– этнопедагогика екінші жинақ.Ғылыми-әдістемелік басылым-
Алматы:тәлім-тәрбие қоғамдастығы 1996 ж.-189б.
14.Вяткин Б.А. Этническое самосознание как фактор развития
индивидуальности\\Психологический журнал 1996г. Т 17 №5- C.69-76.
15.Спиркин А.Г. Сознание и самосознание-М: Политиздат 1972г.-
303с.
16.Жарықбаев Қ.Сангилов О. Жантану атауларының түсіндірме
сөздігі.Алматы: «Сөздік-словарь» 2006ж.-410б.
17.Солдатова Г.У. Этническая идентичность и этнополотическая
мобилизация.М:Мысль,1996г.-341с.
18.Левович В.П. Андрущах И.Б. Этноцентризм как социольно-
психологический феномен\\Психологический журнал.1995-№2-С.70-82.
19.Стефаненко Т.Г. Социальные стереотипы и межэтнические
отношения.Под ред Г.М.Андрееевой.Я.Янаушека-М: изд
Московский университета 1987г.-300с.
20.Солдатова Г.У.Психология межэтнической напряженности и смысл 1998 г.-
387с.
21.Елікбаева Н. Ұлттық психология:көмекші оқу құралы-Алматы
«Қазақ университеті»1992ж.-96 б.
22.Кон И.С. К. проблема национального харктера.Социологическая
психология М:1999г.-250с.
23.Казлов В.И. Проблема этнического самасознания и ее место в
теории этноса\\ Советская этнография.-1974 г. №2-С. 250.
24.Левковин В.П. Соционально-психологические аспекты
этнического самосознания\Сов этнография-1983 г. №4 С. 300.
25.Мухамметбердиев О.Б. Национальное самосознание
народов.Средней Азии на современном этапе их развития:Дис
канд психолог наук-М 1992 г.-140с.
26.Гнатенко П.И. Национальный характер-Диспро1992г.-131с.
27. Агеев В.С. Психологическое исследование социольных
стереотип\\Вопросы психологий 1986 №1-С.50-53.
28. Аймауытов Ж Псиқология-Алматы: «Рауан»1995ж.-225 б.
29. Бромлей Ю.В. Очерки теория этноса.М.Наук,1983г.-412с.
30.Вяткин Б.А. Этническое самосознание как фактор развития
индивидуальности\\Психологический журнал 1996 г. Т 17 №5- C 69-76
32.Галустова О.В. Этнопсихология конспект лекция.М:2005г.-250с.
33.Гнатенко П.И. Национальный характер-Диспро1992г.-131с
34.Левковин В.П. Соционально-психологические аспекты
этнического самосознания\Сов этнография-1983 №4 С.298-300.
35.Спиркин А.Г. Сознание и самосознание-М: Политиздат 1972г-
303с.
36.Дробижева А.М.Национальное самосознание и динамика
культуры\\Нация и культура-Таллин 1985г.- 462с.
37.Кушпер П.И.Национальное самосазнание как этнический
определить 1949г. Т 8 С.3-35.
38.Латишев А.К.Этническая идентичность\\Сов этнография 1989г.
№5.С.10-12.
39.Левкович В.П.Панкова Г.Социально психологические аспекты
проблема этнического сознания социольная психология и
общественная практика\Под ред С.В.Шороховой В.П.Левкович
М:Наука 1985г.-425с.
40.Лурье С.В.Историческая этнология.М 1998г.-308с.
41.Мухина В.С. Этнопсихология:настоящая и
будушая\\Психологический журнал-1994 т15-№3.
42.Поуменно Л.И. Этническая идентичность Проблема
трансформации в постсоветский период\\Этническая психологии
общество\под ред К.М.Лебедевой-М: старый сод 1997г.-255с.
43.Сусоколов А.А. «Структурные факторы самоорганизации
этноса»\Расы и народы.М:Наука 1990 Вып 20. С.5-39.
44.Тәжибаев Т.Т. «О национальном характере казакского народа»
Алматы-Ак КазССР ност 1-1958-с 62-74.
45.Хабаршы \ Вестник. Алматы: №2 (11) 2003ж 65 бет.
46.Хотипец В.Ю. Этническое самосазнание и его роль в развитии
индивидуальности человека:Учеб пособижван:Изд-во удм
университета 1996г.-334с.
47.Этническая психология(этнические процессы и образ жизни
людей)сборник научных трудов.М: Мин вышего и средного
образование ссс 1984г.-458с.
48.Этнопсихологический словарь.Под ред В.Г.Крыско
М:Московский психолого социальный институт 1999г.-343с.
49.Этнопсихология Учебное пособие-Алматы: «Қазақ
университеті»,1998г.-180с.
50.Дайнер Х. Фрейда Н. Национальных стереотип-в кн: современная
зарубежная этнопсихология 1979г.-300с.
51.Түңлікбаева Э.М. Психологиялық зерттеулерде қолданатын негізгі
ықтималды-статистикалық әдістер. Алматы, 1999г.-42с.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ.....................................................................
..............................................4
1 БӨЛІМ. ПОЛИ ЖӘНЕ МОНО ЭТНОСТЫҚ ОРТАДАҒЫ МӘДЕНИЕТТІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ
ТАЛДАУ......................................................................
..................6
1.1 ... орта және ... ... ... ... ... ... және мәдениеттің психологиялық
ерекшеліктері...............................................................
............................................27
2 БӨЛІМ. ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ
БӨЛІМІ.....................................31
2.1 Зерттеудің
мақсаты,міндеті,болжамы.....................................................
........31
2.2 Зерттелетін әдістемелерінің сипаттамасы мен ... ... ... ... ... және ... өңдеу сандық
өңдеу...........37
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...................................45
ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ......................................................................
...................46
ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ
Қазіргі уақытта Қазақстанда мәденитке, тілге,ұлтқа ұлттық мінез-
құлыққа көп ... ... ... қоса, Қазақстанда поли және моно
ұлт топтары тұрады.Моноға біз бір ұлт ... ... ... ... тағы ... ... ... ұлттардың қосындысын айтамыз ... ... ... мәдениеті тағы басқаларды жатқызамыз
Полиэтникалық жағдайда этникалық толеранттылық мәселесі де мәнді.Басқа
этникалық мәдениеттерді қабылдау,силау үшін ең ... ... ... ... құнды екенін ұғыну,оған деген
сенімділік,басқа мәдениетпен жиі ... түсу міне осы ... ... ... негізін құрайды.Мәдениет адам творчествосының
өнімі. ... жеке ... ... ... ... ... құлықтағы
өзгеріс міндетті түрде мәдениеттегі өзгерісті білдіреді.
Этномәдениеттің сондай-ақ бұл бағыттымен Қазақстанда ... ... ... ... ... ... оқыту процесіне
әсер ететіні туралы зерттеулері С.М.Жақыпов, ... ... ... ... ... ... ... жұмысымыз поли және моно этностық топтардың ... ... ... ... ұлттардың мәдени этникасын
зерттеу кең өріс алған емес, бұл ... ... ... де
жеткіліксіз.Зерттеулер өте аз деп айтуға ... ... ... ... бірі ... табылады.
Зерттеудің мақсаты:поли және моноэтностық ортадағы ... ... ... зерттеу.
Зерттеу пәні:поли және моноэтностық топ өкілдерінің психологиялық
ерекшеліктерінің көріну жағдайлары.
Зерттеу өзектілігі:Жұмыстың өзектілігі, ... ... ... ... ... алдыңғы қатарда тұр.Поли
және моноэтностық ... ... ... поли ... ... топтардың этностық мәдениетін салыстырып олардың айырмашылықтарын көз
жеткізіп,ерекшеліктері табу. Поли және ... ... ... бар ... ... маңыздылығы:Зерттеуден алынған мәдениетке тәрбиелеу және
дамыту мақсатындаарнайы ... және ... ... қарастыруда
қолдану.
Болжам:Поли және моно этностық ортаның психологиялық ерекшелігі бар
болса, онда осы екі ... ... ... ... да ... ... ... мәселесіне арналған әдебиттерді
талдау.
2.Әдістемелер мен талдауларды ... ... поли және моно ... ... ... ... ... талдау.
5.Салыстырмалы талдау негізінде қорытынды жасау.
Кілттік сөздер:ұлт,ұлттық мінез,
этоиднтифиация,этноцетризм,бірдейлік,
таптаурыдар,өзідік сана,ұлттық өзідік сана,этномәдениет.
1 БӨЛІМ. ПОЛИ ЖӘНЕ МОНО ЭТНОСТЫҚ ... ... ... ... ... ... орта және оның рөлі
Біздің елімізде болып жатқан ... ... ... ... ... ... жоғарғы мәнділікке ие екенін көрсетуде.
Полиэтностық полимәдениет жағдайында өмір ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдегі өзгерістер әсер етеді. Қазіргі уақытта
біздің полиэтностық қоғамда өтіп ... ... ... демографиялық және басқа да процестер елімізде өмір сүріп жатқан
барлық халықтардың ұлттық сана ... ... ... бір ... және ... ... ... санасының деңгейі, көп
ұлтты қоғамның әлеуметтік-психологиялық және атмосферасын белгілі бір мәнді
дәрежеде анықтайды. ... ... ... ... ... өз ... ... кешіруі, әсерленуі, өзіндік қатынасты
белсендіру, ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпына, мәдениетіне деген психологиялық орнықтылық сияқты
белгілермен анықталады. Этнофакторлардың мәнді өсуі этностық өзіндік ... ... ... сана ... ... ... ... байланысын детерминациялайды қасиетердің және
интеграцияланған индивидуалдықтың дамуының ... ... ... әрі ... ... ... ... тасушысы
болып табылатын «ұлттық мәдениеттің » әлсіреуі ... ... ... ... күшеюін «этникалық парадокс» деп айтуға болады. Бұл
парадокстың болу ... ... ... ... компенсациялаушы
функциясымен байланысты, соны ... және ... ... ... ... негізі – халықтың, этностың, ұлттың өзіндік қайталанбас
мәдениеттің әлсіреуінде пайда болатын негативті әсерлерді теңестіреді.
Қазіргі жаңа этнопсихологияда өз бетінше ... ... ... бірі ... когнитивті процестердің, естің ... ... ... ... – мәдени ... ... ... өте ... ... ... индивидтің
қасиеті мен тұтастықты құрайтын ұлттық мәдениет қасиеттері бірдей емес,
мәдениеттің және ... ... ... этнопсихологияға
байланысты ылғида белгілі бір ... ... ... ... ... бір қорытынды жасау үшін, қандай да бір салыстыру ... ой ... ... ... да ... ... қашу ... терең түсіну керек. Халықтардың психологиялық ерекшеліктері жайлы
абстарактілі, негізделмеген қорытындылар ұлттық сезімдерді ... ... ... ... пән ... ... ғылымдар атап айтқанда
этномәдениеті бізге көмектеседі. Мұнда индивидуалды сана ... ... ... ... ... ... ... болады және олардың
құндылықты – нормативті аспектілері талданады [1,410-417 бб]. Г.У.Кцоева
этностық ... ... ... ... этномәдени болмысқа белгілі
бір қатынасы, әлемді қабылдаудың ерекше тәсілі ретінде ... ... ... ... этностық және мәдени
идентификацияның қалыптасуының ... ... ... түсінуге деген алғашқы ықпал социосфера парадигмасында
этностық процестерді зерттеумен байланысты болды.Ол парадигманың ... ... ... ... ... сондықтанда қоғам даму заңдарына
бағыну керек, өзінің меншікті заңдары жоқ деген ... ... ... ... деген идея біртектілік, идентификация ... сана ... ... ... деп ... ... ... функциясына-этносты сигнефикативті жүйе ретінде
анықтайтын белгі-символикалық функциясы ... ... ғана емес ... құрылымында коммуникативті рөл атқаратын басқа да
элеметтер жатады.Ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... фольклор мәнінде карастырды.Оны ұлттық дәстүрлердің рухани ... ... ... ... осы ... ... ... этностық аспектісі жайлы айтып, оны «өндірістен тыс мәдениет»
деп аталады, яғни ... ... ... ... және рухани
қажеттіліктерін қанағаттандыру сферасында қаралады[3, 351 б].
Шындығында тұрмыстық мәдениет этностық қатынаста ... ... ... ... ... ... этномәдени реттеу
жүйелеріндегі дінді аттап кетуге болмайды. Этностық тарих этногинез
факторлар ... діни ... ... ... ... ... интеграциядағы діни құндылықтар, «провославиелік» ... ... ... ... этностық тұтастықтар құру сұрағы, ... ... ... мен ... діннің маңызды ролін
корсетті. ... ... ... ... ... ... ... тұрмыстық, материалды өндірістік, ... ... ... салаларын осы функциялардың біреуін азайту
немесе мойындамау ерте ме кеш пе этностық ... ... ... ... пен ... деген екінші ықпалға Л.Н.Гумилевтің
биосфералық концепциясын айтуға болады.Л.Н.Гумилевтің пікірінше, ... өз ... мен ... өзара әрекетін беретін күрделі
көпдеңгейлі құрылу [1, 410-417 бб].
5Этномәдениет ол тұтастай феномен, оны этностық немесе ... ... бар ... бөлу ... этномәдениеттегі творчествалық
тарнсформацияға деген қабілеттен бас тарту. Ең маңыздысы сол ... ... мен ... бар, ... ... ... ... кеңістікті ғана емес әрі рухани әсерленуге қолайлы уақыт өлшемдерін ... ... ... ... ... ... ... этностық
мәдениет, оны қалыптастыратын элементтер-біріншіден, белгілі ... ... ... ... ішкі ... стереотипі (психикалық құрылыс),
екіншіден, обьективті шарттар мен ... ... ... ... ... ... геокосмостық аномалия), әлеуметтік
(жергілікті өндірістік-экономикалық жағдай және ... ... ... және ... ... ... ... пен
белсенділік деңгейі, яғни этностардың жасы, көршілер, этнос-субстраттар,
алдыңғы мәдениет, олардың элементтері, тіл, ... ... ... ... ... Л.Н.Гумилевтің пікірінше,
мәдениет пен этнос әртүрлі жоспардағы құрлым. Этнос органикалық сфераға
жатса, ... ... ... ... ... этногенетикалық
бағдарламасын жасайды.Сондықтанда,техника,жасанды этностық ... ... ... рөлі ... болып отыр.Неге?
«Неосфералық концепция» бойынша мәдениет тарихында этностық процестердің
жоғарлауы мен ... ... ... олар фаза ... ... ... ... Бұл сәйкессіздік этногенездің ішкі стимулдарымен
байланысты туындайды,этностың ... ... әрі ... ... ... біткен соң енді биосферамен араздық
басталады.Бұл ... ... ... ... ... Л.Н.Гумилев этнос пен мәдениет бір-бірімен кері
пропорционал ... ... ... ... ұйымдасу
прогресстің обьективті қажетті жағы.Біз үшін мәдениеттің этностық,рухани
комплекстерінің ... және ... ... дамыту негізгі
мәселе.
В.К.Шабельниковтың пікірінше өркениет процесі екі ... ... ... ... ... Америка) және қатты (Азия)
әлеуметтік жүйелердің қатты және ... ... ... қазіргі
әлемдік саясаттың негізгі мазмұнын құрайды. Біз сол қатты ... ... Ол ... сипатталады? Қатты қоғамдық жүйеде ... ... ... ... ... ... рулық типі көп
деңгейлі мықты иерархияны жасайды, онда адам өзінің жасына, жағдайна қарай
іс-әрекет пен ... ... ... ие ... Еврогенетикалық мәдениет
қатты этнос жүйелерге қуатты қысым көрсетуде. Мәселен, транспорт байланысы,
баспасөз, ... ... ... ... ... құрылымның
орнықтылығын бұзуға әкелуде. Қазіргі жаңа өркениеттің дамуында ... ... ... ... ... ... ... ортаның өзгеру мәселесі этностың қайта құрылу мәселесінің бір
бөлігі немесе бұрынғы қатты жүйелердің еріп ... ... ... қажетті шартының бірі полиэтникалық және полимәденилік, ... олар сол не ... ... ... ... ... 60-70 ... бастап әлемдік масштабта халықтардың өз
тұрмыс салтын сақтауға ұмтылу, ерекшше ... ... ... ... ... мәселесіне байланысты процестер қатты белең
алды.Бүгінгі күні этностық ... ... жаңа ... ... ... ... ... отыр. Адамдардың өзі түпкі шығу тектеріне көңіл бөлуі
әртүрлі формаларда көрінеді- көне ескі салт ... ... ... фольклоризациялау, өзінің ұлттық мемлекетін құру.
Мәдениет ұғымы психологиялық ұғым ... ... ... ... ... арасындағы байланыс жайлы бірнеше көзқарастар ... ... ... ... ... ... ... басты
фактор деп анықтайды.Бір қатар этнопсихологиялық мектептер мәдениет ... ... ... ең ... жек ... сипаттамалар
негізінде зерттейді. Американдық психолг Г.Триандис этнопсихологияның пәні
ретінде субьективті мәдениет деген ұғымды бөліп көрсетті.Философиялық және
социологиялық концепцияларда ... ... ... деген
термин кіргізілді.Ал американдық психолг Д.Матсумото мәдениетті ұрпақтан
ұрпаққа берілетін адамдар тобының, бірақ әр индивид үшін ... ... ... құндылықтардың, ішкі ыңғайланулардың жиынтығы деп
түсіндірді. Бұл анықтама топтық және индивидуалды ... ішкі ... ... ... ... салт ... ... (мінез құлықтың жалпы, автоматтанған тәсілдері) адамдар тобын
жалпы мәдени құндылықтарға, мінез құлық нормаларына және ... ... бөлу ... ... Мәдениет мінез құлық пен ... ... ... ... ... ... ... когнитивті және
аффективті процестер, әдет-ғұрыптар арқылы жанама әсе принциптер ... Егер сіз ... ... ... ... ... ең алдымен
оның базалық құндылықтарын түсінуге тырысыңыз: бұл өзіңіздің, ... ... ... мотивтері мен мағыналарын түсіндіретін тура жол [5, 3-17
бб].
Мәдениет элементтерінің ерекше ... ... ... біз үшін ... ... ... ... әлеуметтік-
психологиялық себептері жайлы сұрақтар. Мәдениет- ол бір жиынтық емес,
бірлігі бір бейнемен ... ... ... ... ... ... сол этносты құрайтын бірлестік, ... ... ... ... сол ... өзі, сол ... ... жаңа
этнопсихологияда этностық социаллизация және мәдени трансмиссия ұғымдары
қолданылады.Этностық бірлестіктердің психологиясын ... ... ... асатын көптеген әртүрлі процестерді ескеріп отыру
керек. Этопсихологияда үлкен орын алатын жағдай психология мен ... оның ... ... мәні ... ... Бүл ... әртүрлі жоспарлы болса да, оларды бөлудің күрделілігі сонда олар
бәрібір бір ... ... ... ... Міне осы ... ... ... оның мәдениеті арқылы, ал мәдениетті психикалық
құбылыс арқылы анықтауға мүмкіндік береді [6,17б]. Психиканың тұлға аралық
айырмашылық негізіне ... ... ... ... ... ... ... талдай білу керек. Этностық бірдейлікті ... ... ал ... психикалық құрылым негізінде анықтауға
болады. Р. Бенедикт айтқандай, «Халықтар ... – ол оның ... ... ... ... ... де мәнді.Басқа
этностық мәдениеттерді қабылдау,силау үшін ең ... ... ... ... ... екенін ұғыну,оған деген
сенімділік,басқа мәдениетпен жиі байланысқа түсу міне осы жағдайлар мәдени
аралық толеранттылықтың ... ... адам ... ... жеке ... ... ... ұлттық,
таптық, топтық мәдениет ретінде дамиды.Мінез құлықтағы ... ... ... ... ... ... ... кең мәдени өзара молаю процесінің аясында этностық ... ... ... жоспарда ол халықтардың ұлттық
мұраларында,тарихта, ұлттық мәдениетті сақтау көрнісінде көрінсе, негативті
жоспарда ұлтшылдық, ... ... ... және ... әлем ... индивидтің социализациясының негізі ... ... ... адаптацияға байланысты туындаған
қажеттілікті детерминациялайды.Этнопсихологиядағы этника аралық қатынастар
мәселесінде әрбір этностың мәдениеті, тарихы, творчествосы ... ... ... ... келген жеке адам сол ортаның ерекшеліктеріне
бейімделуде белгілі бір ... ... ... Тіл және ... ... ... ... ядросы бола отырып, этностық
ерекшіліктерді құрайды, ол адамның социализация процесін жанамалай отырып,
жеке адамның этнопсихологиялық ерекшеліктеріне ... Яғни жеке ... ... биологиялық (саматикалық және физиологиялық)
факторларымен шарттанған индивидулды ... ... ... ... ... ... де болады. Осы екі қатар
факторлар жеке адамның қалыптасу ... ... ... ... ... ... индивидуалдық» ұғымы құрайтын
психологолиялық феномен аясында жатқан жаңа ... ... ... ... ішкі ыңғайлануды позитивті этника аралық
қатынастар контекстінде қарастырған импирикалық зерттеулердің ... ... ... ... ... ... жатады [7,264-
267 бб].
Полимәдениет пен полиэтностық өзара ... ... ... ... ... ... ... туындайды. Әрбір
мәдениеттердің өзара әрекеті ... ... ... мен ... үшін ... жағдайлар жасайды[5,3-17]. Адамның қоршаған
ортамен қатынасында адамзат бірлестігінің ... ... ... Ол ... ... (Л. С. ... - белгілі, сөз, символ,
салт жоралар, этномәдени белгілер, олар санада ... ... ... ... ... жайлы білім ретінде белгіленіп ... ... ... айналады. (А.Н.Леонтьев). Солар арқылы ... ... ... ... адам қабілетіне айналады. Нәтижесінде
индивид өз ... ... ... ... мәдениеті (қажеттіліктер,
аффектілер, қарым қатынас, әрекет), рухани мәдениет (ойлау ... ... ... ... ... формасы идиалды, мәдени формасы
бола бастайды. Этномәдени парадикмада ... ... ... ... ... жанамалауды көп бейнелі формасы жатады [7, 264-267 бб].
Отногенездегі этномәдени даму мәдениетті меңгерудің континумында
өрістейді.Адам нақты ... ... ... орындау
әрекетінің ретімен,тәсілімен,формасымен қамтылады.Адамның этномәдени
дамуының негізіне өз ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудағы өзара қатынас,өзара әрекет
тәсілдері жатады.Адамның ... ... ... ... ... ... ... формалары,яғни этномәдени әлем контексіндегі адамның
тіршілік әрекет жүйесі ... ... ... ... ... этномәдени даму мәселесін
этномәдени ... ... ... парадигма
субьективтілік пен обьективтіліктің ... ... ... мен ... ... ... жеңу ... жүзеге асады.Дамудың этномәдени парадигмасының
мәселелері этномәдени ... ... ... ... этномәдени обьектігн айналу және азамттық ... ... ... механизмдерін табу және суреттеу.
Болашақтағы зеттеудің мақсаты этномәдени парадигма міндеттерінің бірі-
адамның этномәдени ... ... ... ... ... ... ... оның этномәдени ілемге
қосылу болып ... ... ... ... ... ... өмірінде және олардың басқа
ұлттармен қарым-қатынасында ... ... ... тарихтан,ұлттар мен
халықтардың мәдени даму кезеңдерінен,олардың ... ... ... Шын ... ... қызығуы, құндылықтары, тусініктері,
сезімдері этностық ... ... ... үрдістің
суьбектілері деп қарауға болады.Мәдени дамуға және этномәдени қауыммен
қарым-қатынасқа өз ... ... де осы ... еске ... ... ... мен қызметі гуманитарлық
ғылымдардың ... ... ... ... ... көрінісі мен мазмұнын әлі де, жан-жақты,жүйелі,жеткілікті
зерттелмеген осыған қарамастан,этнопсихологияның да, өзіндік тарихы,даму
бел-белестері бар [6,17-22 ... ... даму ... ... ... ... ... арасынан да орын таппай, өткен ғасырдың ... ... да ... ... ие бола ... ... пән ғана
ретінде,этнография мен тіл білімдеріне ... ... ... ... ... ... рухани психологиялық аймақтағы этностық айырмашылық мәселесі
және оның күнделікті тұрмысқа, халықтар ... ... оның ... ... ... ... қызықтырған.Мәселен Гиппократ өзінің “О
воздухах, водах, местностях” (“Ауа ,су тұрғылықты жер ... ... ... шаиамен 424 жылдары) халықтар арасында этностық
айырмашылықтың себебін елдің ... ... ... мен басқа табиғи
факторларына байланыстылығын атап көрсеткен[ 6, 17-22бб].
Этнопсихологияға түбегеилі қызығудың жаңа ... ХХ ... ... ... ... ... бастамасын
Ш.Монтескье, И.Фихте,И.Кант т.б. еңбектерінен кездестіруге болады.
Ш.Монтескьенің гоеографиялық детерминизм ... ... ... ... әсерінен өзіндік ерекшелікке ие болатындығын
білдік.Белгілі жағдайда қалыптасатын мінез ұлттық қандай болатынына,оның
тарихының ... ... ... ... мән ... ... жасауға белгілі үлес қосқан ағылшын философы Д.Юм “О
национальных характер” (“ ... ... ... атты ... ... ... ықпал етуші негізгі факторларды көрсеткен.Ғалымның
ойынша ,ол ... және ... ... ... ауа, ... ... өмірдегі табиғи ... ... ... әсер ... ... ... қоғамдағы әлеуметтік-саяси
қатынастармен байланысты қасиеттерді алған.
Сондай-ақ философ Д.Юм ... ұлт ... ... ... ... руханияты болатындығы олардың
кәсіби топтардан тұратындығы ... ... ... психологиясы,сол
халықтың тілі мен рухани өмірі,сондай-ақ ... да ... ... ... ... қоғамының тарихы табиғаттың даму нәтижесі болып табылады”,-деген
И.Гергер.Ол географиялық жағдайдың ролін жете ... ... ... өз ойын айқындаған.Сонымен қатар ойшыл бірінші болып
халықтардың өмір сүру бейнесін,олардың ... ... ... тән екенін,халықтардың арнайы жағдайға бейімделуіне және
экологиялық ... ... ... қана ... ... климат оңтайлы әсері ғана емес,сонымен бірге
кері әсер тигізетіндігі ... ... ... [8, 260-264 ... ізгі ... ... зерттеулер т арихында үлкен
орын алады.Ғылым өзінің “Прагматикалық тұрғысынан алғандағы ... атты ... ... , ... , ... ... ... қарастырады.Халық өз мінезіне ие екеніне тоқталған.Ол эмоциялық
қобалжуда(аффектацияда),басқа мәдениетті ... және өзге ... ... ... ұлттық мінездің негізгі бағыты басқа халықтарға деген
қатынасқа, мемлекеті мен ... ... ... ... деп ... географиялық орналасу әсерін мойындаса да, халықтардың мінезін
ашатын кілті деп санайды.
Ұлы философтың ... ... ... ұлттық мінезіне
салыстырмалы талдау жасауға ұмтылса ... ... ... ... ... осы ... ... оңтайлы және теріс мінезге ие екенін
айтып кеткен.Себебі,ол зерттеулерінде француз, ағылшын, неміс ... ... ... талдауын жасап,обьективтілік
принципін сақтап отырған.Бұл өз кезеңінде халықтану жүйесінде тағы бір даму
сатысы ... ... ... ... ... Г.Гегельдің шығармашылық
көзқарасы”Философия духа” (“Рухани философия”) атты еңбегінде орын ... ... ... рухы ... ... бар дүниежүжілік
рухтың даму сатысы ... ... ... рухы ... қызметті
атқарады.Ол өзіне өмірдің мәдениетін,дінін,салт-дәстүрін құрып, мемлекеттік
құрылысты,оның ... ... ... ... ... ... халық іс-әрекетінің негізінде
ұлттық рух жатыр.Барлық ... ... ... ... ... ... тарихы дамуы мүмкін емес.Міне осыдан Гегельдің
көпшілік ... ... ... ... ... де байқалады.Оларды бір-
біріне қарсы қойып алуы мүмкін екендігін ескермегендігі ... ... ... ... ... ... дамудағы
4 кезеңінің ішінен германдық кезеңге ... мән ... ... өз
еңбегінде халық мінезін ұлттық қауымның қасиеттері,ал темпераментті
индивидумның қасиеттері ... ... ... ... ... [9, 230 ... жаңа ... ғылымының негізін салушылар М.Лацарис пен
Х.Штейнталь болды. Олар 1859 жылы “Халықтар психологиясы және тіл ... ... ... ... ... номерінде “Халық психоллогиясы туралы
ойлар” деген мақаласында ... жаңа ... ... ... ... ... және оны ... қажеттігін айтқан.Бұл
ғылымды бір адамның жан-дүниесі деп қаамай, оны жалпы бүтін орта ... ... ... ... 1860 жылы ... психологиясы пән
ретінде дүниеге келді.М.Лацарус пен Х. Штенталь осы жаңа ғылымның негізгі
міндеттерін былай деп анықтаған.
1.Халық рухының ... ... ... өмір ... ... ... да бір халықтың пайда болуы,дамуы жоғалып кету ерекшеліктерін
себептер анықтайды.
Ғалымдардың ойынша ... ... ... ... және басқа да ... ... ... ... ... ... ... психологиясы екі бөліктен тұрады:-бірінші
“Халық рухы деген не?” деген сұраққа жауап беретін абстрактілік бөлек;
-екінші, нақты белгілі халықтардың ... ... ... ... ... халықтар үшін қажетті заңдарды
қояды,екінші іс-әрәкеттегі жалпылама заңдардың көрінісі ретінде ... ... ... ... ... ... Батыстағы ғылыми әдебиттерде жиі ... ... ... еңбектері арқылы енді.Неміс ғалымы сананың
эксперименттік психологиясын құрумен қоса, ... ... ... ... ... халық психологиясының негізін қалаған [9,
230 б].
Атақты ғалымның айтуынша,негізгі халық азығына жататын тілді,аңызарды,
салт-дәстүрлерді зерттеу халық ... ... ... ... ... ... ... –сезімен,салт-дәстүр-ерікпен
сәкес келетінін анықтаған.
1927 жылы Г.Шпеттің айтқан ойы “Жалпы психологиядағы жетістіктер
,этнопсихологияда орын таба ... ... ... күнге дейін өзекті
мәселелердің бірі болып отыр.
Л.Н.Гумилевтың этнос және ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар
топтауырындармен айрықшаланатын,тарихи ... ... ... ... этнос,
әйтеуір ертеме,кеш пе,екі немесе ... ... ... деген пікірін
ұсынды.Осы компонеттер қосылып,бір бүтінді құрайды.Алайда,белгілі ішкі
құрылымы арқылы туындайды деген түсініктемесін ... ... олар ... этностың жеке,ішкі тәжрибесі басқаларда
қайталандайтынын айтқан.Оның құрлымы және ... ... ... негізі идеясы;этноспен географиялық ортаның бір-біріне ... ... ... ... ... өте ... ... әр ұлт тәжрибесі ... ... мән беру ... ... де ... жылы ... этнография” журналында этнопсихологияның нені
зерттейтіні туралы ... ... ... ... бір ... ... ... болашақ ұрпаққа берілетін
салт-дәстүрлер, әдет, ұлттық сезім көңіл-күй және тағы ... ... ... ішінде этностық топтауырындар мен өзіндік
сана, құндылықтары,ерекше ... ... ... ... ... талқылаған
А.Ф.Дашдамировтың (1983) “Этнопсихологияның міндеті-ұлттық өзіндік сана,
ұлттық сезім және көңіл-күй ... ... ... ... мәні зор.
Г.В.Старовойдың пікірі бойынша ,этнопсихология ғылым ретінде жалпы
психологияның бір бөлігіне жатады.Этнопсихологиялық ... ... ... функциялардың ерекшеліктері кіреді,әрі олар онтогенез
бен филогенезде ... бұл ... ... ... ... ... ... тікелей байланысы
бар екенін көрсетеді [10, 280-281].
А.А. Реаның этнстық психологияны жеке ғылым ретінде қарау керек деген
пікіріне қосыла ... оның ... ... ... ... ... әдіснамалық негізі,психикалық құбылыстарды
зерттеудің іс-әрекеттік жолы ... ... .Осы ... ... ,Л.Н. ... ... ... мінез туралы айтатын
болсақ, оған тұлғанның жүйелік іс-әрекеттік тұжырымдамасы тұрғысынан ... ... ... ... этнопсихологиялық ізденіс саласында серпіліс
болған байқаймыз . Мысалы:Б.Ф. Порлиневтің этнопсихологиялық зерттеулерін
зор ... атап ... ... Оған ғылым жасаған этнос пен этногнездің
биологиялық , географиялық ... ... б ... өміріндегі ұлттық мінездің байқалуіын А.Г. Асмоловтың
тұжырымдамасы ашады.Тұлғаның ... ... ... ... ... этнопсихологиясы эмперикалық мәліметтерді талдау мен
интерпритация ... ізін ... ... ... ... және
теориалық білімдер аралығы дұрыс ажыратылмаған .Ұлттық үрдістерді ... ... ... ... ұлтттық психологиясының дамуында 2фактор бар.
-жеке-тұлғалық тұрғыны ... ... ... мәселелерін
біріктіруге ұмтылуы;
-зертеушілердің философиялық әдіснамалық ... ... ... алдындағы мәселелер;
-ұлттық мінездің қалыптасу ерекшеліктері;
-әртүрлі мәдениеттегі норма мен патологияның ара қатынасы;
-тұлғаның қалыптасуына жаскезіндегі тәжрибенің мағанасы.
Осы сарындағы ... ... ... ... бірінші
бағытты айқындайды;
-психоаналитикалық;
-әртүрлі мәдениеттегі тұлғаны зерттеу;
-әлеуметтік психология.
80-ші жылдардың екінші жартысы 90-шы ... ... ... ... ... ... ... біріне айналып,оған деген
қызығушылық артты.Алайда, көпшілік ... осы ... тек қана ... ... ... жүрді.Тұлғаның этностық-мәдениерекшеліктерін
қолайлы және қолайсыз қасиеттердің қандай да бір түрін ... ... ... ... жоқ [123, 324 ... ішкі ... мен ... байланысы туралы түсінікті
американдықтар өз негізіне ... ... ... ... ... ... туған-Ф.Боас.
Қазіргі шетелдік этнопсихологтардың зерттеуі бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... өзара эдіснамалық принципі мен зерттеу эдістерін қамтиды.
Ал,енді Қазақстандағы этнопсихологияның даму кезеңіне мән берсек, 18
ғасырдағы ... Төле ... би, ... би және тағы ... ұлы
мұрагерлері қалдырған этнопсихологиялық ... ... ... ... мағанасын жойған жөн.
Бұлардан бұрын өмір сүрген ғұлама ғалымдарымыз Әбу-Насыр Әл-Фараби
әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... жазған.Қазақтың ақын-
жыраулары Асан қайғы, Шал,Қазтуған,Дулат және тағы ... ... ... жайлы толғау өсиеттерінен ... ... ... табуға болады.Айталық ұстаз қаламгер Ж.Аймаутов 1926
жылы Ташкентте жарық көрген ... атты ... ... ... ... зор сүрең береді.Мәдентеттің ... ... ... ... ... мен ... ... өсіруге қолайлы,жерінде темір кені болуы;адам баласының ілгері
басым дамуына зор себептің бірі қатынас жолы.Адам ... ... ... ... ... ... дәйім қатынасып жатса,оңтүстік
жақта көбнесе бөлек-бөлек бытырап жатады, бірін-бірі білмейді;міне оңтүстік
жақтық халық жетіле ... ... ... ... сол.Осындай себеппен таулы
,орманды жерлердің халқы да ... ... ... сулы ... ... кеме жүретін болса мәдениеттің ұйытқысы ... ... ... ... адам құлығына сүрең",-деп
атағанынан халықтар табиғаттың адам өмір сүретін ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерді зертеушілер өз ізденісінде қолданады [ 13, ... отан ... ... ... ... ... ... тоқталған,әрі оны терең зеррреген қазақ психологы Т.Тәжібаев
болады.Ол “19 ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... дамуы” атты кітабында халықтың мінез ... ... ... әлі ... ... күтуде екенін де жазған.
Біздің Республикамызда этнопсихологиялық мәселелер туралы сұрақтар ... ... ... бірінші тобын көптеген
ұрпақтардың шығармашылық даналығының ... ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда
зерттеудегі маңызды қадам ... ... ... ... ... таңда осы дәстүрді
Қ.Б.Жарықбаев,С.М.Жакыпов,Л.К.Көмекбаева т.б. ... ... ... ... ... ... ... пофессорлар;Қ.Жарықбаев,С.М.Жақыпов,Н.Елікбаева т.б. болып
табылады.
70-жылдардан бастап ... ... ... “Ұлттық психологияның табиғаты”, профессор Н.Елікбаевтың
“Ұлттық психология” еңбегінде бүгінгі ... ... ... және ... ... ... ... көптеген ғылыми конфернцияларда этностық психология тақырыбына
байланысты мақалалармен қалың ... ой ... [13, 180-189 ... ... ... айта ... өткен кезеңдегі психикалық тұрпат,өзгерістерін зерттеп қана
қоймай,болашақ кезеңдегісіне де алдын-ала болжау ... ... ... ... ... ... механизімдері
менгеобиодетерминацияны қосып,бүтін аймақ деңгейіндегі сана ... ... ... ғана ... ... ... ... жағдайына сәкестенетін ұлттық дәстүрлер мен
тектік өмірдің өзін психологиялық жаңа формаларымен ... ... ... [ 13, 180-189 ... этностық жаңсақ танымдарының оқыту процесіне ... ... ... болып
табылатын.А.Т.Малаеваның еңбектерінгің де ерекшеліктері бар. ... ... да ... ... этнопсихологияның жалпы жағдайын алып қарайтын
болсақ,маңызды теориялық ... және ... ... ... Пән ... ... көмегімен этнопсихологиялық
сипаттамасы бар мақалалар енді ғана жарыққа шығуда. Әдістемелік құралдардың
тапшылығыда көп кедергі келтіруде. Келешекте бұл ... ... ... ... аса ... Бұл уақыт талабы.
Этнопсихологияда кездесетін категорияларды төмендегідей 6 түрін
қарастырамыз.
Этнопсихологиядағы негізгі категориялардың бірі ... ... ... ... ... ... санасы
сондайақ әлеуметтік және этностық топтар сана ... ... ... ... ... ... болады.
Тұлганың ішкі әлемі,оның өзіндік ... ... ... болып келді.Сондықтанда сана сазімге байлапнысты әр зерттеуші әр
түрлі анықтама ... сана ... ... ... бірі ... ... ... ұйымындағы өзіндік
санасының орнын талдай келіп,жалпы барлық ... сана ... екі ... ... ... ... А.Н.Леоньтевтің т.б. еңбектерінде тұлғанның даму
мәселесінің ... ... ... ... қалыптасу сұрағы жалпы
теориялық және әдістемелік ... ... бір топ ... алдымен, адамның өзін-өзі бағалау мәселесі мен оның қоршаған ... ... ... мәселелерге көңіл аударады.Өзіндік ... ... бірі ... ... индивидтің өзін іс-
әрекетін субьектісі ретінде ұғынуына ... ... ... ... өзіндік сана деп аталадыда,ал онаң өзі ... ... ... ... қалыптасады.[14, 69-75 бб ]
Өзіндік сананың ... ... ... ... ... ... ... .Оның айтуынша,өзіндік
сананың белгілі бір қырларының ... ... ... олардің
жағдайды эмоцаналды-когнетивті түрде жалпылай алу ... ... ... ... ... сана ... бұл-адамның
өзінің жеке дара және тұлғалық ... ... ... ... ... ұғынымды түрдегі қатынасы.
С.Л.Рубинштейн сана мәселесін зерттей келе ,өзіндік сана дамуының
бірнеше кезеңдерін ... ... ... ... мен ... ... бола бастауымен байланысты, ал екіншісі – ... ... ... еркінің көрінуімен, қоршаған ортадан өзін
бөле алуымен байланысты.Осы кезден тұлғаның ... ... ... рет ... «Мені» туралы көзқарасы туындайды.Сондай-ақ
С.Л. Рубинштейннің ескертуінше, тұлғаның «Мен» ... оның ... ... қатынасының туындауына ... ... ... ... ... жоспарына ене отырып, тұрақты қарым-қатынас
нормасының ... бір ... ие ... ... ... ... өзі туралы елестетулерімен байланысты болады
[ 14, 69-75 бб].
Өзіндік сана өзіне сырт жақтан, яғни басқа адамның көзімен қарай ашу
іскерлігімен, ... ... ... ... ішкі ... ... алу іскерлігімен анықталады.Өзіндік сана сана ... ... ... ... белгілі бір даму кезеңінде пайда болады.
Өзіндік сана көптеген құрылымдық ... ... өте ... ... ... сананың құрылымына кіретін
компоненттерді салыстырғанда ... ... бір ... ... Мерлин өзіндік сананың құрылымын 4 компонентке бөледі:
-өзінің ұқсастығының санасы
-өзінің «Менінің» санасы
-өзінің психикалық қасиеттерін ұғынуы
-өзінің әлеуметті-құлықтылық бағалауының белгілі бір ... ... ... сана ... ... ... 3
компонентке бөледі:
-өзін-өзі тану
-өзіне деген эмоционалды-құндылықты ... ... ... ... ... ... И.С. Конның өзіндік сана құрылымындағы көрсеткен
компоненттеріне ұқсас келеді.Оның ... ... ... ... және ұғымдар формасындағы жай ғана бейне болса, ал ... ... ... ... ... ... компоненттен тұрады:
1 танымдық (когнитивті)
2 эмоцианалды (өзінің қасиеттерін бағалау)
3 мінез ... ... ... ... ... еңбектерінде де дәл осы ... олар ... ... ... ... ... В.М. ... В.А. Ядов және т.б)
Өзіндік сананың басты қызметі-адамға өз әрекеттерінің ... ... қол ... ... ... ... кім екенін
түсінуінемүмкіндік беру. Егер бағалаулары өз көңілінен шықпаса, онда өзін-
өзі ... мен ... ... немесе қорғаныс механизмдері арқылы
жағымсыз ... ... ... ... ... сана - бұл адамға тән бастапқы немесе алғашқы ... ... ... ... ... ... жинауына қарай оны өмір ... ... Осы ... ... үрдісі адамның барлық өмірінде жүре
отырып,адамның өмірде ... ... ішкі ... мен ... ... ішкі ... ... мазмұнын қалыптастырады [15,
303].
Адамның қоғамдағы, еңбектегі, жеке өміріндегі ... ... ... ... ... қана ... ... өзіне деген қатынасын, сол
жағдайдың субъектісі ретінде де өзгертеді.Өзін ұғыну дегеніміз ол тек өзін
психо-физикалық тіршілік иесі ... ғана ... ... ол ең ... өзін
әке ретінде, тәрбиеші,ұжымның мүшесі ретінде сезінуі болып табылады.
Этностық идентификация мәселесі
Этностық идентификация-әр адамның ... ... ... бір ... эмоциялық қатынастың процссі.Мұнда сол этностың тарихына,
мәдениетіне,ұлттық салтына,әдет-ғұрпына,олардың ... ... ... ... мен оның ... ... ... арқылы теңдестіру.Этностық идентификация адамның өзін сол
немесе басқа этносқа жатқызып қоюы ғана ... ... өз ... ... қасиеттріне мәденитіне,тіліне,тарихи өткен өміріне тән
«біз» бейнесінің көрінісі.
Этностық идентификация ... ішкі ... ... өз этномәдениетін жатсыну мен оған жаулық ... ... ... ... ... ... ойды Қ.Б.Жарықбаев пен Ж.С.Нүкежановтар
тұжырымдаған әрине бұл ... ... ... ... ... ... ... ізденіс жасауға ой салды.[13,180-189 бб
].
Этностық идентификация үдерісі мен оның ... жеке және ... ... ... ... этностық топтағы мүшелері мен қауым
туралы пікірдің бөлінуіне байланысты ... ... ... өз ... ... ... және оның ... анықталатын этностық бірігушілік пен этностық ... ... ... жиынтығынан тұрады.
Психологияда иднтификация ... ... ... ... ... нмс ... әрекетке тырысатын
маңызды тұлғалардың адамның ... ... ... ... Э.Эриксон, Э.Горман, Р.Линтон, Т.
Пирсон т.б. зерттеген.
Д.Ранопорт идентификация ... ... ... ... ... қарастырудың орталық механизмі ретінде ұққан.
Идентификация әр ... ... ... ... ... ... өмірдегі жеткілікті түрде маңызы ... ... ... ... (референтті топпен) ал ең соңғы
деңгейде,әлеуметтік ... кең ... ... ... мүмкін.
Бүгінгі психологияда идентификация ұғымы психикалық ақиқаттың ... ... ... біріншіден идентификация-ол эмоциялық байланысты құру негізінде
субъектінің өзін басқа ... ... ... ... жеке ... ... өзінің
ішкі дүниесін қосып қабылдау.
- екіншіден ... адам ... ... ретінде көз алдына елестетуі көруі.
- ... ... ... ... ... ... қою
механизмі.Идентификация тиістілік сезіммен байланысты,оның көмегімен адам
сол топпен өзін теңестіреді,оның ... ... өзі сол ... ... ... бірге идентификация көпшіліктің мәдениетімен ассимиляция ретінде
бағаланса,әрі көп ... ... жеке ... ... ... ... ... ғана-сенаратизм (бөліну, оқшаулануға ұмтылу) ... екен ... ... ... ... ... сананың құрамдас бөлігі
Дифференциация идентификацияның біртұтас процесі ... ... ... ... ... әлеуметтік
ұқсастық- бұл индивидтің белгілі бір ... топ ... ... мүшеге тән құндылықтары мен эмоционалды мәнділіктерін ұғындыратын
«Мен концепциясының» ... ... ... ... ... ұқсастық – бұл өзінің тобын басқа әлеуметтік қауымдармен
салыстыру ... ... ...... әлеуметтік ұқсастығының құрамды бөлігі,
психологиялық категория тұрғысында белгілі бір этностық қауымға жататынын
ұғындыру ... Осы ... ... ... пен ... ... ... жөн.Этностық этносқа тән объективті белгілерін анықтауға
бағытталған әлеуметтік ... ... ... бір этносқа
жатуы, туған жерінің , тілінің, мәдениетінің сол этносқа тән болуы[16, ... бб ... ... аскритивті (қоғамға тән) ... ие ... ...... ... әлеуметтік шындықты құрау
процесіндегі индивидтің қол жеткен жетістігі болып табылады.Шынайы өмірде
субъективті ұқсастық пен ... ... ... ... көп ... ... ... этностық ұқсастық өзін этностық қауым қатарында
санайтын декламацияланған ұқсастықпен де сәйкес келмеуі мүмкін. ... адам ... тән ... ... ... ... ... тиімді пайдалануы мүмкін. Мысалы: ... және ... ... советтік кезеңде еврейлер қайда, қашан және
кіммен еврей ... ... ... ... тура ... ... ... дифференциясының біртұтас когнитивті үрдісінің
нәтижесі ретінде ... ... ол ... ... ... ... ... өзін - өзі анықтауының когнитивті – эмоциялық
үрдісінің нәтижесі. Бұл сондай-ақ тек ... ғана ... ... өзінің
этносқа жататындығын ойлануы әсерленуі ( переживания)[20,355-359 бб ].
Осы түсініктерді дәл бейнелейтін әсерленушілік термині ... ... ... ресейдің әйгілі ойшылдары Г.Г. Шпет пен Выготский ... ... ... ... ... ... осы ... ұқсас түсінікті
Выготский ұсынған. Выготский ол әсерленушілік ұғымын ... ... үшін ... бірлік ретінде қарастырған. Екі ойшылдың да берген
анықтамаларында сәйкестік ... ... ... ... оның ... мәдениетіне деген қатынасы болса,
Выготскийде әсерленушілік ... адам ... ... бір шынайылық
жағдайына деген ішкі қатынасы»тұрғысында қарастырылады.
Этностық ... ... ... ... ... ретінде
қарастыра отырып, зерттеушілер оның өзіне тән ерекшеліктерін көрсетуге
тырысады. Мысалы, ... ... Дж. ... ... ... салт-дәстүрге ұштасқан өткен мұраға бағытталған ұқсастық
формасы ретінде қарастырады. Г.У. ... де ... ... ... ... ... ... көреді, себебі , оның басты
тірегі –жалпы мәдениет, шығу тегі, тарихы ... ... мен ой- ... ... ... ұқсастықтың әлеуметтік ұқсастықтың қандайда ... ... ... ... ... ... оны сол немесе басқа да әлеуметтік контекстегі ... бір ... ... ... іздестірген жөн [17, 296-341 бб].
Этностық ұқсастық құрылымында екі негізгі ... ... (өз ... ерекшеліктерін білу, әрі жекелеген белгілерінің
негізінде өзін сол этностың мүшесі екенін ұғынуы)
-аффективті (өз ... ... ... ... ... ... түрлі зерттешілер ұсынған модельде этностық ұқсастықтың когнитивті
компонентінің құрамдас бөліктерін анықтауда көптеген терминдер ... ... ... ... және т.б. Ең ... ... өз
тобы мен басқалар арасындағы ,тарихы мен дәстүрі арасындағы ... ... ... мен субъективті әлеуметтік ойлардан тұратын
этностық мәліметтілікті және этностық өзіндік ұқсастықты атауға ... ... ... тек ... ... ... ... , сезіну ғана емес, ол сондай-ақ оны бағалауы, оған мүшелікте болудың
мәнділігі, этностық сезімдерді ... ... ... ... ... ... ... салыстырудың маңызды критериі болып
табылады. Бұл сезімдер этностық қауыммен ... ... ... [17, 296-341 бб ].
Өзінің этностық қауымына деген қатынас этностық ... ... ... ... мүшелеріне көңіл толуынан, өз
халқының жетістігіне қуануынан байқалады.
Керісінше, топқа қатынасына байланысты негативті аттитюдтардың ... ... ... ... ... төмен сезіну сезімінің болуы,
референті ретінде басқа топқа бет алуы т. б. ... ... ... өмір ... орыстар өзінің этностық
тобына деген қызығушылығы төмендегідей анықталған.
Соңғы жылдары бұлар өз ... ... ... ... ... ... өз ... деген ұят сезімдерін өркөкіректік сезіміне
алмастырудан орыстардың ішінде өз этностық тобынан ... ... ... ... ... ... этностық ұқсастықтың мінез-құлықтың компонентін де
ерекшелеп, оны белгілі бір топ ... ... ... өзін ... ... ... ... ұқсастықтағы этностық мінез-құлықты бөліп
көрсету бұл ұғым аясын одан да ... ... ... ... мен ... практикасына қызығушылық таныту индивидтің
этностық ұқсауының ... ... ... ... ... ... мен ... өмірдегі әрекеттері , яғни этностық өзін ... ... ... ... ... тұрақты байланыс мәселесі әзірге
дейін ойландыруда[17,296-341].
Көптеген зерттеулердің нәтижесінің көрсетуінше, өзін этностық топ
мүшесі ретінде ... ... тән ... ... қолдану секілді екі
өлшеуіштің арасындағы тәуелсіздігі байқалған. Кейбір жағдайда ұқсастылық
пен (идентичностъ) этностық тәжірбиенің ... ... ... ... ... ... ... адам басқа этностық қауымның тілі мен
дәстүрлерін сақтауға деген ниеті болмаса да, ол ... ... ... ... өмірде пайдалануға, үлгілеуге боларлықтай
өзінің этностық прототипін немесе үлгісі бар ... ... ... ... ... ұлттық мектепте оқитын мәскеулік еврей
жасөспірімдерінен сауалнама алғанда, ... ... ... деген
қызығушылығының төмен екендігі байқалған: 11,7% респондент айына бір ... одан ... ... ... екен, ал 39,5% ол ... ... 60,2% ... ... ... ... 76,7%ұлттық қоғамдарда
жұмыс істемейді екен.Сондай болғанменде респонденттер еврей ... ... ... ... ... құштарлықтарынанда
екі есе жоғары екендіктерін көрсетті [17, 296-341 бб].
Басқа сөзбен айтқанда, этностық ұқсастықтың ... ... ... бөлмеген дұрыс, ал тек индивидтен іс - ... ... ... ... ... ... ... бөлген жөн.Бұл тек әрекет
барысында жүзеге аса бермейтін дайындығы ғана.
Сонымен, қазіргі кезде этностық ұқсастық ... ... ... ... ... дәстүрлі қоғамда этностық ... ... мен ... ... ... ... ұқсастықтың
құрылуы мен қалыптасуының маңызды компонентті екенін ескерген жөн.
Эгоцентризм ұғымына ... ... ... ... ... ... тек өзін ғана ... арнауы.Эгоцентризм (лат ego – мен, centrum-
шеңбер орталығы) өз мүдделерін ғана деттеген индивидтің ... ... ... ... ... тұрғанда да қайсы ... не ... ... ... бастапқы танымдық ұстанымын
өзгерте алмаушылығы ... ... ... субъектінің басқадай
қарама-қарсы көзқарас болуы мүмкін екендігін ... ... ... ... ... дегн ... ... табылады.Эгоцентризмнн арылту дцптрацияға дгн қабілеттілікті
біртіндеп дамыту арқылы ... ... ... кезеңінде нғұрлым
айқын көрініп негізінен 12-14 жасқа қарай ... бр ... ... да, ... зерттеулерде эгоцентризімнің әрқилы
түрлері сараланады[18,70-82].
1.Қабылдау және ... ... ... ... ... ... ... іс-қимылы мен ... ... ... ... ... ... ... адамдарға ақпарат ... ... ... ... жән ... коммуникативтік эгоцентризм.Бұл ... ... ... ... ... тұрғыда жүзеге асыруға болады.
Этноцентризм дегеніміз не? ... ... ... туралы өзінің классикалық кітабында У.Самнер алғашқыладың бірі
болып этноцентризмге анықтама берді.Ол ... ... атау ... ... әркім өзінің тобын бәрінің орталығында деп ... ... ... мен атақ-даңқын қастерлейді де басқа топ мүшелеріне
жек көрушілік пен қарай отырып, өздерін бәрінен жоғары санайды.
У.Самнердің пікірінше ... ... ... және
көзқарастарымен мәдениеттің тарлығы байқалады. Этноцентрлік тұлға өз
мәдениетін ... ... ... ... ... ... құрылымдары мен бөлек
әлеуметтік топтарға жағымсыз құрылымдарын ... Өз ... ... болып, У.Самнер өз топ мүшелеріне ... ... ал ... ... ... тиіп ... ... дайын
тұратындықтарын этнографиялық мәліметтер келтіреді. У.Самнердің пікірінше
этникалық топтар басқаларда өздерінің құндылықтарына ... ... Осы ... ... ... онда барлық халық этноцентрлік
болып табылады. Ол құндылықтар өлшеу бірлігінің рөлін атқарады. Ұзақ уақыт
бойы салыстырмалы ... ... өмір ... этникалық топтарда
этноцетризм күштірек байқалады. Мұндай топтардың өкілдері өздерінің мінез-
құлық шаблондарын - дұрыс және ... деп, ал ... ... –қате деп
әрі табиғи емес деп бағалайды [ 18,70-82 бб].
Этноцентризмде өз тобының мүшелерін нағыз адам деп, ал ... яғни ... ... және т.б. ... ... ... және ... тіршілік иесі деп қарастырады.Этноцентризм ... ... және ... ... ... заты ... ... кейбір
элементтеріне ерекше ықпал етеді. Мұнда ең алдымен діни және ... ... ... және ... құндылықтар жайлы сөз болып тұр.
Мысалы, күйеуі тірі болса тура әйелі ... ... ... бір ... ... рұхсат беретін даниялықтарды қытайлықтар жағымсыз бағалайды.
Әр түрлі ұлттар мен этностардың өкілдері басқа этностың өкілдерін
жеке ... ... ... ... осы этностарды
бағалауда әр этностық топтардың оларға деген көзқарастары әр ... ... ... ... орыстар, француздар, түріктер, ... ... ... ... ... салыстыра отырып
әрқайсысы әр түрлі қабылдап әр түрлі баяндайды.
Этноцентризмнен жеке және сонымен ұқсас расоцентризм кездесетіндіктен
адамдар бір ... әрі ... әрі ... бола ... ... ... ... ішінде көп болған. Олар өздерін ... ... ... санап, осы екі аспект арқылы ... ... ... ... таптаурындар ұғымы
Этностық таптаурындар- Әртүрлі этностық қауымдастықтардың өкілдріне
тән моралдық,ақыл-ой,дене күш қаситтр ... ... ... ... ... ... ... бағымбаушылық пікірлер жинақталған.Бұған ... ... сол ұлт ... қатысты іс-қимыл жөнінде
нұсқамалар да,болуы мүмкін [16, 355-359 бб].
Этностық тапаурынның ... бір шама ... ... осы ... сырт ... ... ... өткені туралы, өмір салтының
рекшліктері мен ... ... ... ... ... және осы
халықтың комуникативтік және моралдық қаситттері туралы бір қатар өзгерме
пайымдауларды саралай білу ... ... ... ... ... және ... қарым-қатыастардағы жағдайлардың
өзгрмелілігмен тығыз байланысты.Этностық таптаурындардың шындық болмысқа
сәйкес болуы неғайбіл одан да гөрі этностық таптаурындар ... ... ... жән ... ... жағымсыз тәжірибесін,әсресе бұл
халықтар неғұрлым белснді қарым-қатынас жасаған салалардың (сауда,ауыл
шаруашылығы жән ... ... есте ... ... ... халықаралық қатынасты құру практикасы үшін осы
қатынастың ... ... ... ... ... ... этностық
таптаурынды зерттеу ерекше маңызды болмақ.
Әлеуметтік және этнопсихологиялық әдебиеттерде этностық таптаурындар,
ең алдымен әр ... ... ... ... тән ... ... ... келетін моралды ақыл-ой және физикалық сапалары ретінде
анықталады. Сондай-ақ белгілі-бір ... ... қана ... ... ... ... да болады. Этностық таптаурындар ... ... бір ... ... ... ... ... де
қамтиды. Олардың барлығында этностық өзіндік сананың құамды элементі
ретінде өзінің бір этностық ... ... мен ... ... ... өзгешілігін сезінуге мүмкіндік беретін ұжымдық көзқарастар
ретінде ... ... ... ... арасында өрістік бейнелер құралады.
Т.Стефаненконың дәлелдеуінше өрістік бейнелер де әр этностық топ ... ... ... ал ... ... ... ... кезіндегі таптаурындарды түсіндіреді. Олай болса, таптаурындар
қарама –қарсылық формасындағы топ аралық ... ... ... Бұл ... сипаттамасын «айналық бейне» феноменінің
көрінісі. Бұлар өздерінің этностық ... ... ... деп, ал ... ... ... төндірушілер ретінде қарастыруға мүмкіндік
береді[19, 242-250 бб].
Осыларға байланысты психологияда этностық таптаурындардың екі ... ... мен ... ... – бұл ... үшін өзінің этностық тобының
бейнесі. Респонденттер бұл орайда өздерінің ... ... ... ... ... топтарға білдіргісі, көрсеткісі келеді, соған ... ... ... ...... ... топ
туралы жағымды және жағымсыз бейнелер. Бұл ... ... ... ... ... Егер ... ... түрде болса,
гетеротаптаурындар әрі жағымды, әрі ... ... ... ... ... ... таптаурындар – бұл бір уақытта әрі проекцияның
әрі ... ... ... ... ... ... ... тән болса, гетеротаптаурындар жағымсыз сапалар
үшін резервуар болып ... ... ... ... ... бірліктер деп анықтауға болмайды. Олар
біртұтас құрылымның, әсіресе және ... ... ... ... адамдардың арақатынастарын және қатыныстарын
біріктіретін ... және ... ... ... ... тұрақты,эмоциялық,психикалық құрлымдықтар әлеумттік
бейенлерді сезім деңгейіне жетізді.Жалпы ... ... ... [20, 387 ... ... ... ... әрбір ұлттың ішкі рухани дүниесінің негізгі ... ол жеке ... ... ... сыдырғы тұрлаулы және
тұрақты сипат ол қоғам дамуының белестерінде ... ... ... қазан төкерісінен кейін қазақ халқының ұлттық мінезін жаңа заман
талабына орай ұлттық ... ... ... ... бірі жеке дара
мінез-құлық ұжымдық мінездің ... ... ... халқымыз нарықтық
қатынасты қатынастын өту кездерінде ... ... осы ... бейімдей
бастады.мәселен,социализм кезінде ұлттық мінез ұжымдық сипат ... ... бұл ... әртүрлі даралық мінез бітістері пайда ... ... шала ... ... бір ... ... мәңгүрт
қазақтарда ұлттық мінезге үйлесе қоймайтын,көрініс беретін ... ... бола ... ... ... жеке ... ... дамуын
нақты жағдайда сондай-ақ жеке адамның ... ... ... жиынтығы ұлттық мінез белгілі ұлтқа ортақ
психологиялық ... ... ... ... қоғамдастықтың
қатынас жүйесі ртінде айналадағы шынайылықтың ... ... ... ... ... ... ... және тұтастай
қылығында бекініп көрініс беретін ұлттық психикалық жиынтығының компоннті
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... қадірлеп,оның абыройын кір
жуытпай қызғыштай қору.Ұлттық діл, ұлттық мінез проблемалары.Жалпы, «ұлт»
терминінің мәніне келсек,бұл – ... ... ... гөрі белгілі бір
мемлекеттегі басым ... ... ... ... сол елдің
өткенімен, қазіргі халі мен болашағына өз тағдырларын тамырлас еткен ... ... ... ... ... б].
Белгілі жазушы, ғалым М.Әуезов этнопсихология, ұлттық ... ... әр ... не ... өзіне тән мінез-құлқы, темпераменті,
талғам-түсінігі, әдет-ғұрып,салт-санасы болатындығын, қоғамдық сананың
осынау ұлттық бояуларға қанық болуы ... ... ... ... ... ... ортақ рухани тіршіліктері (фольклор, тіл, ... ... ... т.б)ұлт психолгиясының ерекшеліктерін танып
білдіретін басты өлшемдер дейді Өлең жырды бірден, табан ... ... ... салма қабілеттілік, қиыннан қиыстырулар, тіл байлығы,
сөз қабілетіне табыну халқымыздың ... ... ... ... «жас ... жерге шырылдап түскен кезден есейіп,есі
кіріп ... ... ... ана тілінің уызына жарытып қана қоймай,
олардың ұлттық рухпен, ... әдет ... ... ... ... аударуымыз қажет.Оқудағы мақсат жалғыз құрғақ білім ... , ... ... жақсы тәрбиені қоса беру», -дейді
[21, 70-80 бб] ,,.
Қазіргі білім мен тәрбие беруде ... ... үш ... бағытта
қарастырылған: 1.Еркін тұлғаны тәрбиелеу. 2.Рухани тұлғаны тәрбиелеу.
3.Ізгі, адамгершілігі мол ... ... ... ... жады ... (Шыңғысқанның
пенделік құпиясы) атты поэмалардан құралған романның авторы М. Шаханов: ... 97 ... ... ықпалында кетеді, өз бетінше ... ... өмір ... ... қалағанын емес өзгелерден көргенін
істейді.Өз басымен ойламайды, біредің айтқанына көніп, айдағанына жүреді»
дейді. Ішкі «Менінен» айрылған адам ... ... ... ... ... ... бастауы. М.Шаханов адамзатты осы рухсыздық
апатынан сақтандырады Рухани жұтаған кезде ұлттық сана ғана ... ... ... Адам ... діни-рухани тазалық, имандылық, ұлттық
нышандарды сақтау мен ұлттық ... ... ... ... ... мен пиғыл тазалығы қажет Жалпы экономикалық мүддемен қатар халықтың
мәдениеті мен тарихы, тілі мен ділі оның ... ... ... [21, 70-
80 бб].
Біздің бойымызда ұлтжандылы сезім, ойымызда өз ... ... ... ... ... жасырмау керек. Рухы төмен елдің – болашағы
күңгірт.
Қазақстан-2030 стратегиясында шет ... ... ... ... жағынан жеңілмейтін, бойында ұлттық ділі сақталған, ... ... жаңа ... ... ... ... Осыған орай Қ.Р. Білім
және ғылым министрі Ш. Беркімбаева өз сөзінде «Біз белгілі бір білімдер ... ... ... ... ғана емес қазақстандық діл мен
дүниетаным негізінде азаматтық көзқарас ... ... ... ... ... ... ... баса назар аударуымыз қажет»-
дейді. ... ... елге ... сүйіспеншіліктен бастау алуы тиіс.
Қазақ елінің ... ... ... ... ... ... орын ... мүмкіндік беретін күш ол отан сүйгіштік
рух.
Білім ... ... ... ... мен ... ... тәрбие беруге көп көңіл бөлінеді. ... ... ... ... ... алып,
осы бағытта жұмыс істеп жатқан мектеп ұжымдары аз емес.
Қазіргі кезеңде ... ... ... және ... ... билей
бастаған жаһандану заманы. Біз үшін осы жаһандану заманында жоғалып кетпеу,
өз төл тумалығымызды қайталанбас төл ... ... ... ... ... ... елдің әрбір азаматы ұлттық шеңберде қалмай ... ... ... ... ойшылдық танытып, өзіңді де, өзгені
де құрметтеп және өзгелерді де өзіңді сыйлауға жеткізу-алда ... ... ғана біз ... биік ... ... аламыз.
Халықтың мінез-құлқы туралы.(И.С.Кон.)
“Халықтың мінез-құлқы”ұғымы ... ... бір ... өмір ... көрсету мақсатында саясат туралы әдебиттерде
қолданылған.Кейінірек,халықтың мінезі немесе ұлттық мінезі туралы
айтқанда кейбір авторлар темпараметке енді ... ... ... ... ... ... мінезге құндылық
бағыттарын,бейлікке еңбекке деген қатынастарын және т.б. жатқызады [22,
25-35 бб].
Мәдени ... ... ... ... ... ... үшін ... жаңа терминдер пайда болда. (мәдениет
конфигулациясы базалық тұлға,моралды тұлға және т.б.) кейінрек
зерттеушілер халық мінезі ұғымын қайта ... ... ... өзінде
халық мінезі дегеніміз не?, ол тіпті де бар ма ма, ол маңызды белгі болып
табылады ма? Деген секілді сұрақтар төңірегінде ... ... ... ... мінез тақырыбы психологиядан қудалап, оның орнына тұлғалық
қасиеттер немесе тұлға ұғымдарымен ауыстыру ... ... ... ... ... ... ұғымын немесе түсінегін
қарастырғанда бірнеше принциптерді ... алу ... ... ... ... жекелеген өкілдері мінезінің
мөлшері немесе шамасы емес,ол индивидтердің ... бір ... ... ... ... кездесетінтиптік қасиеттерін
белгілеу еенін анықтаған. Сондықтан И.С. Кон айтқандай:”Халықтың мінезін
түсіну үшін ең алдымен ол елдің тарихын, қоғамдық құрылысын және ... білу ... тек ... ... бұл ... - ... ... дұрыс.
Екіншіден, қандайда бір қаситтерді жекелеген этностық қауымның жетістігі
ретінде ... жол ... ... ... ... ... ... бірегей
емес, олордың құрлымы,яғни бұнда қандайда бір қаситтер ... ... ... ... осы ... ... ... көріну
ерекшелігі жайында сөз болып тұр.
Үшіншіден мінез қырларын әлеуметтік–экономикалық және ... ... өмір сүру ... және олардың діни ... ... ... ... ... арқылы түсіндіруге
болады.
Халық мінезін интерпритациялаудағы көзқарастардың ішінде ... ... ... ... ... ... ... өзқарас жетекші
болып табылады [22,25-35 бб].
Халықтық мінезін зерттеудің ... ... ... ... арнаулы
касиеттерін ерекшелеу арқылы анықтауға тырысақан кез-келген әрекеттер сәтті
бола бермейді, себебі жекелеген қаситтер мен олардың шамасы бірегей ... ... бір ... ... ... әлем құрлымының тарихы ... мен ... ... ... ... бірегей болып
табылады. Дәл осы ... ... ... кездері “халық мінезі”
түсінігін “халық менталдылығы” түсінігіне ауыстырып қолдануда. Менталдық
түсінігіне анықтама берген ... ... Оның ... ... ... және ... әлемдегі орны туралы көзқарастарының негізінде жатқын
бейнелер жүйесі, сондайақ адамдардың ... және ... ... бұл ... ... ... түсіну” сөзінің
анықтамасына ұқсас келеді. ... ... ... ұжымдық
бейсаналылық пен тығыз байланысты болғандықтан ... ... ... мен ... ... ... да ... жатыр,
бірақол ойлауда, сезімде әрекетте көрінеді [22,25-35 бб].
1.3 Этопсихологиядағы өзіндік сананың және ... ... ... ... ... өзіндік санасы
сондайақ әлеуметтік және ... ... ... сана ... ... ескере отырып түсіндіруге болады.
Тұлганың ішкі әлемі,оның өзіндік санасы ... ... ... ... сана сазімге байлапнысты әр зерттеуші
әр түрлі анықтама ... сана ... ... ... бірі ... адамның психикалық ұйымындағы өзіндік
сана орнын талдай келіп,жалпы ... ... сана ... екі ... ... ... ... т.б. еңбектерінде тұлғанның даму
мәселесінің жалпы контектіндегі өзіндік ... ... ... ... және әдістемелік аспектіде талдаған.Басқа бір топ ... ... ... ... бағалау мәселесі мен оның ... ... ... ... ... ... аударады.Өзіндік сана
феноменін зерттеушілердің бірі И.С.Конның дәлелдеуінше индивидтің өзін іс-
әрекетін субьектісі ретінде ... ... ... ... үрдістердің
жиынтығы өзіндік сана деп аталадыда,ал онаң өзі туралы ... ... ... ... ... сананың табиғаты жайлы,оның қалыптасуы,қызметі мен
механизімдері жайында А.Н.Леонтьев ... ... ... ... бір қырларының немесе (қаситтерінің )мөлшері ... ... ... ... алу ... жүзеге
асады.Г.А.Урунтаеваның айтуы бойынша өзіндік сана дененіміз бұл-адамның
өзінің жеке дара және ... ... ... ... ... ... ұғынымды түрдегі қатынасы.
С.Л.Рубинштейн сана мәселесін зерттей келе ,өзіндік сана дамуының
бірнеше ... ... ... ... ... мен ... пайда бола бастауымен байланысты, ал ...... ... ... ... көрінуімен, қоршаған ортадан өзін
бөле алуымен байланысты.Осы ... ... ... ... ... рет ... ... туралы көзқарасы туындайды.Сондай-ақ
С.Л. Рубинштейннің ескертуінше, тұлғаның «Мен» бейнесі оның ... ... ... ... ... ... табылады.Осы
қатынастар тұлғаның сыртқы жоспарына ене отырып, тұрақты қарым-қатынас
нормасының белгілі бір деңгейіне ие ... ... ... ... өзі ... елестетулерімен байланысты ... сана ... сырт ... яғни ... ... көзімен қарай ашу
іскерлігімен, өзінің әреккеттерін белсенді ... ішкі ... ... алу ... ... сана сана ... бірлігі ретінде балада белгілі бір даму кезеңінде пайда болады
[24,150-155 бб].Өзіндік сана көптеген ... ... ... ... ... құрылым болып табылады.Өзіндік сананың ... ... ... ... пікірі бір ортадан
шықпай жатады.
В.С. Мерлин ... ... ... 4 ... ... ұқсастығының санасы
-өзінің «Менінің» санасы
-өзінің психикалық қасиеттерін ұғынуы
-өзінің әлеуметті-құлықтылық бағалауының белгілі бір жүйесі.
И.И. Чеснокова ... сана ... ... ... 3
компонентке бөледі:
-өзін-өзі тану
-өзіне деген эмоциялық-құндылықты қатынас
-тұлғаның мінез-құлқын өзіндік реттеу
Бұл аталған компоненттер И.С. ... ... сана ... ... ... ... ... «Мен» бейнесі –бұл
көзқарастар және ұғымдар формасындағы жай ғана бейне болса, ал ... ... ... ... ... ... компоненттен тұрады:
1 танымдық (когнитивті)
2 эмоциялық (өзінің қасиеттерін бағалау)
3 мінез құлықтық (өзіне деген практикалық қатынасы)
Басқалардың ... де дәл осы ... олар ... ... ... ... ... В.М. Бехтеров, В.А. Ядов және т.б)
Өзіндік сананың басты қызметі-адамға өз ... ... ... қол жеткізу, өзін-өзі бағалауына, өзінің кім ... ... Егер ... өз көңілінен шықпаса, онда өзін-
өзі ... мен ... ... ... қорғаныс механизмдері арқылы
жағымсыз жайттарды ығыстырып, көзіндегі конфликтіні болдырмауға көмектеседі
[24,150-155 бб]
Өзіндік сана - бұл адамға тән бастапқы ... ... ... ... ... ... өмірлік тәжірибесі жинауына қарай оны өмір ... ... Осы ... ... ... барлық өмірінде жүре
отырып,адамның өмірде шешетін тапсырмаларының ішкі мазмұны мен ... ... ішкі ... ... ... қалыптастырады.
Адамның қоғамдағы, еңбектегі, жеке өміріндегі кез-келген өзгеріс тек
оның іс-әрекетін ... қана ... ... ... ... қатынасын, сол
жағдайдың субъектісі ретінде де өзгертеді.Өзін ұғыну дегеніміз ол тек өзін
психофизикалық тіршілік иесі ретінде ғана ұғыну емес, ол ең ... ... ... ... ... ... сезінуі болып табылады.Ұлттық
және этникалық өзіндік сана.Ұлттық өзіндік сана дегенде адамның ... ... ... ... деп ... болады, яғни , адамның белгілі бір ұлттың
өкілі ретіндегі ... ... ... ... ... ... ұғынымды
жүйе[25,140 б].
Ұлттық өзіндік санаға ұлттық ар-намыс, отанға деген махаббат, Ұлттық
мәдениеттің объектілерін ... ... ... да бір ... ... ... ... әділеттілігіне деген сенімділіктің болуын
жатқызамыз.
Австриялық әлеуметтанушы және ... Отто ... ... тән
табиғи және мәдени белгілерін анықтап көрсеткен.Оның айтуынша,ұлт «табиғи
қауым» ретінде ата-ананың қасиеттерінің балаға берілуі ... ... ... ... ... ол сол халықтың тілі ... ... де ... ... ... ... жағдайда, ол тек белгілі
бір нәсіл ғанаболып қалады әрі ол ешқашан ұлт бола алмайды» деп ... ... - бұл ... шығу ... ... ... ... сондай-ақ қауымдағы олардың этностық санасы мен
өзіндік ... ... ... ... мен ... ... адамдардың ерекше тарихи қауымы.
Ұлттық қатынас көптеген кешенді ... ие. ... ... ... ... ... мен ... санасын, сонымен бірге
өздеріне тән сезімдері мен ... ... ... белгілі бір
шамадағы бай рухани мазмұнға ие ... ... кей ... әр түрлі
иллюзиялар адасулар және аңыздар да ... ... ... ... ... бірі ... өзіндік сана Адамдардың бірлескен ұзақ тіршіліктерінің
үрдісінде әрбір топтың ... бір ... ... ... ... әрі ... ... қалыптасты.Осындай белгілерге тіл, тұрмыс
мәдениетінің ерекшеліктері, сол халыққа ... ... тән ... ... ... ... сана сезімінен көрінеді.Халықтың
этностық өзіндік сана ерте ме, кеш пе , оның шығу ... ... ... өзінің басқа халықтар ішіндегі орнын белгілеп білуінен, ... ... сана ... ... ... сана ... этностық қауым ретіндегі ұғынуынан да көрінеді.Өзін ... да ... ... ... ... сезіне отырып, адам жалпы қоғам алдындағы
қорқынышын ... өзін ... ... ... этностық өзіндік
сана. Жекелеген адамның этностық «Мен концепциясы»-өзіне белгілі, өзінің
этносы бейнесімен тығыз ... өзі ... ... ... ... ... этностық «Мен бейнесі»оның жалпы «Мен концепциясының»
құрлымының біреуі болып табылады. Ол ... ... ... және ... ... ... өз этносының бір өкілі
екендігін елестету; (көзқарасы)
-осы этностың көптеген басқа өкілдерімен өзіне тән қандайда бір физикалық
және ... ... ... ... ... ... ... антропологиялық белгілері: көзінің түсі мен формасы, мұрнының
формасы, бойы, терісінің түсі және ... ... сол ... , оның ... ... ... сезімі мен
туысқандық сезімінің болуы.
Э. Эриксонның ... даму ... ... ... «Менінің» ұқсастық сезімі 18-20 жасында қалыптаса бастайды.Адам
ондай даму деңгейіндеөзінің кім екендігін, қай топқа жататындығын, ... ... ғана ... ... ... ... Эриксон
«Меннің» анықталмағандығы немесе диффуздылығы деп атады. Егер индивидтің
жекелік анықталуы дамыған ... оның ... ... өтуінде еш қиындық
болмайды.
Тұлғаның ... ... ... ... » барлық бөлімінде кездеседі, бірақ когнитивті, бейнелік,
және бағалау элементтері бір-бірімен тығыз ... ... ... ... Поли және ... ... мәдениеттің психологиялық
ерекшеліктерін эмпирикалық зерттеу
2.1 Зерттеудің мақсаты, міндеті, болжамы
Біздің еліміздегі ... ... ... зерттеулерді екі
негізгі бағытта қарастыруға болады. Жұмыстардың бірінші тобын көптеген
ұрпақтардың ... ... ... ... ... тәжірибесін зерттеп құрайды. Осы тәжірибені ғылыми тұрғыда
зерттеудегі маңызды қадам ретінде ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда осы дәстүрді
Қ.Б.Жарықбаев. ... ... т.б. ... табылады.
70 жылдардан бастап еліміздің бірталай ... ... ... ... табиғаты" профессор Н.Елікбаевтың
"Ұлттық психология" еңбегінде бүгінгі этностық психологияның ... ... ... ... Сонымен қатар аталған ғалымдар
көптеген ғылыми конференцияларда этностық психология ... ... ... ... ой салуда.
Бүгінгі этнопсихологиядағы міндеттерді айта отырып В.К. Шабельников
халықтардың өткен кезеңдегі психикалық турпат өзгерістерін ... ... ... болашақ кезеңдегісіне де алдын ала болжау жасау қажет екенін
атағаны мәлім. Бұл әрине сананың детерминация ... мен гео ... ... білгенде ғана мүмкіндігі бар. Ғалым Қазақстанның
айрықша аймақтық-биосфералық жағдайына сәйкестенетін ұлттық дәстүрлер мен
текстік ... өзін ... жаңа ... ... ... ... бұл ... Б.А.Әмірованың этностық жаңсақ танымдарының оқыту
процесіне әсер ... ... ... А.Т.Малаева, Л.К.Көмекбаева
ғылыми еңбектерінің маңызы зор.
Зерттеу мақсаты: Поли және ... ... ... ... ... ... объектісі: Поли және моноэтностық топ мүшелері.Эксперимент №15
Лингвистикалық гимназия мектеп оқушыларына 2007 жылдың ақпан ... ... ... дейін жүргізілді.Зерттелінушілер зерттеуге ... ... ... ... ... ... ... алдында зерттелінушілерге жауап бланктері таратылды,және
әдістемелерге жауап беру жөнінде инструкция ... ... ... ... ... барысы 1сағат 20 минут
уақытты алды.Бірінші Л.Г.Почебуттың Мәдени құндылық ... ... ... ... ... ... өлшеу
әдіснамасы өткіздім,үшіншіВ.В.Столин Тұлғаның өз-өзіне қатынасын зерттеу
әдіснамасын жүргіздім. ... ... ... ... бұл ... оңай жеңдік.Л.Г.Почебут, ... ... тез ... оңай ... Әдістемелер қазақ
тілінде болды.Тілдік бөгеттер болмағандықтан,сұрақтарды түсінуде қиындықтар
туындаған жоқ.Оқушылар зерттеуге белсенді ... және ... ... ... ... Поли және моноэтностық топ өкілдерінің психологиялық
ерекшеліктерінің көріну жағдайлары.
Зерттеу әдістемелері: 1. Мәдени құндылық бағдар ... ... ... нормалық қалауларды
өлшеу
(О.И. Комиссарова)
3. Тұлғаның ... ... ... ... әдістемелерінің сипаттамасы мен зерттеу барысы
1.О.И. Комиссарованың "Топтағы нормалық қалауларды өлшеу"
атты әдістемесіне сипаттама
Берілген тест индивидтің әртүрлі ... ... ... ... ... қалаулардың екі түрін бөліп көрсетуге мүмкіндік береді.
Бөлінген ... ... ... топтағы индивидтер де нормативті
үміттердің екі типі ... және олар ... ... Коммуникативті және функционалды. Нормативті үміттерді ... ... ... ... болатын қателіктерді түсіндіруге
және топтағы мінез-құлықтық әлеуметтік реттеу процесін адекватты ... ... ... ... ... сауалдардан тұратын сұрақнама.
Егер Сіз келіссеңіз ... ... ... егер ... "алу"
белгісін қойыңыз. Кейбір жеке жағдайларда "қосу мен алу" бірге ... Сіз ... ... ... ... топтағы индивидтердің міне-құлығын болжауға мүмкіндік
беретін құрал ретінде қарастыруға болады.
1. Зерттеу ... 1 жыл ... ... жүргізіледі.
2. Топтың біріккен іс-әрекетте тәжірибесі болуы керек.
3.Сұрақнама парақтары әрбір зерттелушімен жеке ... ... ... ... ... (Л.Г. Почебут)
Біз этностық «Менді» зерттеу барысында кез келген тұлға өзінің ... ... ... ... де ... ... ... байқау үшін Л.Г. Почебуттің «Мәдени құндылық бағдар» әдістемесін
қолдандық.
Ұсынылып отырған әдістеменің басты авторы Дж. ... ... ... ... зерттеу кезінде қандай да бір мәдениеттің таза
түрін табу өте қиын, ... ... ... ... миграциясы, әрі
құнды болатын жан дүниелерінің өзара ауысуы жүруде. Мәдени құндылық бағдар
тесті бұл тұлғалық ... ол ... ... ... ... мен
құрылуының негізгі тенденцияларын зерттеуге арналған.
Этнопсихологиялық зерттеулер көп жағдайда халық мәдениетін зерттеу ... Ал, ... көп ... ... ... оның ... астам анықтамасы бар. Мәдениет өзінің құрамына ... өмір ... оның ... ... ... ... нормаларын , сөйлесу
стильдерін және т.б. кіргізеді.
Тест бес ... ... және ... ... үш варианттың жауабынан
тұрады. Тестің негізіне мәдениеттің үш типі ... ... тип ... ... ... ... ... жақын әлеуметтік қоршаған ортаға тәуелді тіршілік иесі
ретінде қарастырылады. Мұнда отбасы ... ... ... дәстүріне, діни бағыттарға үлкен мән беріледі. ... ... ішкі ... тиым салынады. Қауымдастық жағынан оның
іс ... ... ... ... ... ... ... Шешім қабылдау ұжыммен өтіп, ал шешімнің нәтижесі жасы
үлкендерге байланысты. ... ... ... сай өтеді. Жұмыста
нәтижеге жету мен оны ... ... ... уақыт өткеннен соң жүзеге
асады.
Екінші тип - қазіргі заман мәдениеті (ҚЗМ) адамдардың қазіргі, заманға
сай ... ... ... ... табиғатпен келісімде, оны
сақтап, экологиялық сұрақтарға ... ... тәні ... ... деп ... Осы ... ... құқығында, талабында, мүмкіндіктерінің дамуында, өзіндік
жетілдіру мен өзіндік өсуге шоғырланған. Адамдар арасындағы қатынас ... ... ... ... рөлі және ... нақты
анықталған. Достық қарым-қатынастар баяу қалыптасып және ... және ... ... ... ... ... тұрысын
мораль, әдептік нормалар мен ережелер арқылы реттеуге тырысады. Тұлғааралық
қатынастарда адамдар әдетте ұстамды, ... ... және ... ұстауға тырысады. Жекеше шешімді қабылдау өзара қажеттіліктер,
қызығушылықтар және топпен, отбасымен, еңбек ұжымымен келісу кезінде ... ... ... ... ... адам ... ... емес, моральді марапаттауды алғысы келеді.
Үшінші тип динамикалық дамып жатқан ... ... ... ... тез ауқымды нәтижелерге жетуге бағытталған. Адамдар аз
уақыттағы жоспарларды құрып, оларды серпінді түрде жүзеге асырғысы келеді.
Берілген ... ... үшін ... ... ... емес. Өмір
тез әрі жағымды шешетін мәселе болғандықтан, табиғат адамға бағынуы керек
деген ой басым деп ... бар. Оның ... ... ашылып, оның даму
заңдылықтары қойылып және сипатталу керек. Адамның басты міндеті табиғаттты
басқару болса, адам табиғаты ... ... ... дербес болу, тәуелсіздік пен ерекшелік алға қойылған
мақсаты. Шешім қабылдау процесі өз бетімен ... ... ... және ... ... ... ... адамдар ашық, дербес, иерархияға емес, рөлдік қарым- ... ... ... қабылданған құндылық ретінде әрбір
мүшенің дамуына бірдей мүмкіндіктерді ... ... ... ... негізін мораль емес айып салу және қаржылай марапаттаудың
міндеттілігі ... Осы ... ... назары іске, тапсырмаға,
жұмысқа негізделген. Адам үнемі саналы түрде өзін іске, прогреске, қаржылық
жетістікке құрбандыққа шалады. Сынаушылардың жауабын өңдеген ... ... ... ... ... ... «Мен-концепцияның» - «Мен–бейненің» когнитивті компоненті-
адамның өзі жайлы ... ... ... ... адамның
өзінің мүмкіндіктері, қоршағандармен қатынасы, әлеуметтік аудандары,
қызығушылықтары, ... ... т.с.с ... ... Атап ... өте көп, өйткені «Мен–бейне» бір ... ... ... ... ... олармен өзін біріктіруге, ал басқа жағынан
- өзін олардан ажырата алып, өзін ерекше, қайталанбас тұлға ретінде сезіну.
Сондықтан «Мен-концепция» ... ... екі ... ... а) ... ... басқа адамдармен ... ... және б) ... оның ... ... ... және ... қайталанбастық, ерекшелік сезімдеріне
негіз салушы.
Зерттелушілерге төмендегідей нұсқау беріледі: "Әрбір тараудан Сіздің
мәдениетіңіздің бағдарын ... ... ... ... ... ... ... және дініңіз Сізді неге үйреткенін еске
түсіріңіз. Сізге бір өтініш-жауап беру ... егер жаңа ... ... үйреткендерден басқа болатын болса, онда ол ... В.В. ... ... ... қатынасын зерттеу» сұрақнамасы
Моно және полиэтностық топтардағы студенттердің өз ... ... ... біз В.В. ... «Тұлғаның өзіндік қатынасын зерттеу»
сұрақнамасын алдық.
Сұрақнаманы жасау үшін тоғыз өлшем ... Олар ... ... ... ... ретінде сипаттайды.
1)«Меннің» саналығы
2)Өз өзін сыйлау және өзіндік сенімділік
3)Өзіндік басқару және ... ... ... ... қабылдау
6)Өз тұлғасының құндылығын уайымдау
7)Өзіндік «Менмен» байланыс сезімі
8)Өзіндік түсінбеушілік, «Меннің» даулығын ... ... ... ... ... тоғыз шкалаға бөлінген:
Шкала 1-ішкі шынайылық. Шкала 11 пунктен тұрады. ... ... ... терең түсінелітінінің көрсеткіші. Жоғары мағыналар
жабық және өзі жайлы мәліметті ... ... 2- өз- ... сенімділік 14 пунктен тұрады. Шкаланың жоғары
көрсеткіштері өз - ... ... ... ... көрсеткіштер
өзіндік қанағатсыздықты көрсетеді.
Шкала 3-Өзіндік басқару -12 пунктен тұрады. Белсенділіктің көзі адамның
өзі екенін ... ... адам ... ... анық ... ... көрсеткіштер адамның өзіндік «Мені» уақытша жағдайларға тәуелді
екенін көрсетеді.
Шкала 4- өз - өзіне қатынастың ... ... ... Жоғары
көрсеткіштер субьектке оның тұлғасының басқалар алдындағы дәрежесінің
жоғары екендігін ... ... ... кері сезімдерді күту
үмітімен байланысты.
Шкала 5 - өзіндік құндылық-14 ... ... ... ... ... ... Шкала өзіндік «Меннің» бағасын көрсетеді.
Төменгі көрсеткіштер өзінің рухани «Менін» ... ... ... 6- ... ... пунктен тұрады. Жоғары полюс өзіне достық
қатынасты ... ... ... өзіндік қабылдаудың төмен дәрежесін
көрсетеді.
Шкала 7 - өзіндік байланыс-11 пунктен тұрады. ... ... ... ... ... төмен көрсеткіштер кері тенденцияларды
айқындайды: өзіндік өзгеріске ұмтылыс,өзі жайлы ... ... ... ... даулық -15 пунктен тұрады. Жоғары көрсеткіштерішкі
даулардың бар екендігін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... 9- өзін-өзі кінәләу -10 пунктен тұрады. Жоғары ... ... ... жағымды жақтардың жоқтығының себепшісі
болып табылады.
Зерттелінушіге 110 пункттен тұратын тестік буклет және ... ... ... ... екі ... ... ... олар зерттелінушімен бланктің керекті жерінде белгіленеді.
Шкалалық мағыналар арнайы трафареттің ... ... қою ... Осындай шикі балдар арнайы кестемен стандартты бағаларға
-“қабырғаларға” көшіріледі.
Зерттелушінің өзіне, ұлтына, мәдениетіне ... ... ... адамның (этнофордың) өзіне немесе өз тұлғасының, іс-әрекетінің жеке
жақтарына т.с.с қатынасын көрсетеді және өзіндік ... ... ... ... ... және ... ... көрінеді.
Екінші компоненттің негізін өзіндік сыйлау немесе өзіндік намыс,өзіндік
құндылық сезімі құрайды. Өзіндік сыйлау – бұл өз күші мен ... Ол ... да бір ... байланысты емес және тек бағаны емес,
сонымен қатар ... өз - ... ... ... ... ... сыйлау-
бұл өзіндік қабылдау, өзіне маххабат. «Өзіндік баға» ұғымына, ... ... ... ... ... дәл ... ... шығып
отыр. Өзіндік бағалау – адамның өзін жалпы ... ... ... және ... жеке ... ... басқа адамдармен қатынастарын
бағалауы. Өзіндік бағалау тұрақты бола алады, яғни әртүрлі жағдайларда ұзақ
уақыт бойы ... ... және ... үшін ... және тұрақсыз өзіндік бағаның саналы үйлесілімділігі
өте маңызды. ... ... ... өзгеруінде тұрақты өзіндік
бағаның сақталып отыруы, іс-әрекеттің және ... ... ... ... ... кедергі келтіреді. Өзіндік бағаның күшті тұрақсыздығы
«качели» бейнесіцндегі толқуларды ... өзі ... ... ... ең ... ... тарихының қайғылы беттері осы ұғыммен байланысты. Халықтар мен
мемлекеттер арасындағы ресурстар үшін саны жоқ ... ... ... мен және өз ... екінші
деңгейлігінің басымымен жүргізілген. Фашизм идеологиясы осыған ... баға ... ... яғни адам өз ... ... ... ... тығыз байланысты ; ол оның ... ... деп, ал ... ... ретінде қабылдайтынын
анықтайды. Нақты іс-әрекетте өзіндік баға және қажеттіліктер ... ... ... ... ... ... ... өзіндік баға
және қажеттіліктер деңгейі жайлы – жоғары, орташа және төмен деп ... ... ... ... ... ... айтуға болады.
Өзіндік баға, егер ол адамның іс-әрекетінің қандай да бір іс-әрекеттегі
шынайы сәттілігіне сәйкес ... ... ... ... ... Адеватты
емес өзіндік баға, іс-әрекеттің сәттілігіне сәйкес келмеген жағдайларында
болады. Адеватты емес ... баға ... ... ... ... ... ... кезде) және төмендетілген (ол ... ... ... ... адекватты емес көтеріңкі және адекватты
емес ... ... ... ... дамудың және қандай да бір іс-әрекеттің
сәттілігінің күшті тежеткіші болып табылады.
Егер адам(этнофор) көтеріңкі өзіндік бағада ... және өз ... ... мақсаттың шынайы мүмкіндіктеріне сай емес ... ... ... ... ... соқтығады. Мұндай уайымдар өте ауыр және
олардан қашу үшін, ол өзіннің өзіндік ... ... ... ... ... ең ... ... бұл басқа адамдардың әділетсіздігінің
әсерінен кездейсоқ ... ... деп, ... ... ... ... ерекше күрделі жағдайларда ол ... ... ... ... ... бұл өзі үшін ... ... механизмдерінің
әсерінен санадан тыс жүреді. Өз өзін төмен бағалау кезінде, тез ... ... ... ... даму ... жоғалады.
Бірақ мынаны түсіну маңызды, жоғары немесе төмен өзіндік баға жайлы
нәтижелері қандай да бір үлгімен, эталонмен ... тек ... ... бір іс- ... ... ... болады.
Тұлғаның дамуы үшін оптималды болып өзіндік сыйласымның, ... ... ... ... ... Өзіндік сыйласым деңгейі жоғары адам–бұл
өзіндік намысы бар, өз-өзіне сенімді, өзін ... ... ... ... ... мен ... жүзеге асыру арқылы
нақтылайтын адам.
Керісінше, өзіндік сыйласымныі ... ... ... ... ... махаббаттың ауырлығымен, өзін басқалар арғылы нақтылауға
талпыныспен сипатталады. ... ... ... ... бар ... қоршаған ортаның түкке тұрғысыз қалжыңын ауыр қабылдап, ... ... одан да тіке ... Олар ... тұрмайтын өкпеге,
тайталасқа бейім болады. Олар үшін ... ... ... ... ... үнемі қорқыныш туғызады.
Әдістемені жүргізгеннен кейін, алған мәліметтердің нәтижесін ... ... ... ... және ... ... Л.Г. ... "Мәдени құндылық бағдар" атты әдістемесінің негізіне
мәдениеттің үш типі жайлы көрініс енгізілген .
1- тип дәстүрлі ... ... тип ... ... ... (ҚЗМ)
3- тип динамикалық дамып жатқан мәдениет (ДДМ)
Кесте-1 Моноэтностық және ... ... ... оқушыларың мәдени
құндылық бағдарларының салыстырмалы көрсеткіштер
| Р/с |Типтер ... ... |
| | ... ... ... ... |
|1 ... мәдениет (ДМ) |75 % |55 % |
|2 ... ... ... (ҚЗМ) |62 % |60 % |
|3 ... ... ... |55 % |57 % |
| ... (ДДМ) | | ... біз ... нәтижесінде моно және полиэтностық ортадағы
мәдени құндылық бағдардың ерекшелігінің нәтижесін көрсеттік. ... ... ... шығып отыр. Дәстүрлі мәдениетке қазақ
ұлты 75 % балл берсе, ал полиэтностық ортадағы топтар 55 % балл ... ... тез ... өмір салты мен дәстүрлерді де ... Аса ... ... ... ... қазақ қауымының
арасында шетел мәдениетіне еліктеу жүріп жатыр. Шыққан ... ... ... топтарға емес, керісінше қазақ халқына әсер бар
екендігін көріп отырмыз. Келесі ... ... ... ... ... ... ... дәлел табамыз, өйткені пайыздық жағынан ... ... ... ... үлкен орынды алып отыр, ал полиэтностық
топ өкілдеріне керісінше төмен. Мұндай динамиканы басқа жағынан түсіндіруге
болады. Сандық ... аз ... өз ... ... ... көбінесе өзіндік салт-дәстүр мәдениетке жақын жүреді Сондықтан
да ... ... топ ... ... осындай нәтижелер
көрсетіп отыр . Соңғы типтің көрсеткіштерінің айырмасы аса көрнекті емес,
яғни динамикалық дамып жатқан ... ... әлі ... ... ... ене ... жоқ. Оның ... болашақ уақыттарда сезілуі мүмкін. Өйткені
бұл тип шетел халқының өмір салтына жақын келеді.
Біздің мемлекетіміз ... даму ... әлі жете ... жоқ. ... ... де төмен. Осындай ауытқу кезеңдерінде тұлғаның өзіндік
қатынасының деңгейі де ... ... ... ... туралы сұрақ туындайды.
Зерттеу нәтижелерінің көрнекілігін қамтамасыз ету мақсатында алынған
мәліметтерді "Мәдениет типтері" гистограммасына орналастырамыз.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... "Топтағы нормалық қалауларды өлшеу" атты әдістемесін
алдық. Берілген тест индивидтің әртүрлі ... ... ... Тест ... ... екі ... бөліп көрсетуге мүмкіндік
береді. Бөлінген нормативті ... ... ... индивидтерде
нормативті үміттердің екі типі қалыптасады және олар ... ... ... және ... ... білу зерттеушіге басқаны қабылдаудағы пайда болатын қателіктерді
түсіндіруге және топтағы мінез-құлықтың әлеуметтік ... ... ... ... ... Моно және ... ... қазақ оқушыларыың нормативті
қалауларының салыстырмалы көрсеткіштері.
|№ Р/Р ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
|1 |Іскерлік қалаулар сферасы |47,3 % |53 % |
|2 ... ... |45,4 % |42,3 % |
|3 ... ... |19,2 % |18,5 % ... екі топ ... нормативті қалауларының көрсеткіштері
берілген.Ең алдымен іскерлі қалаулар ... алып ... ... ... ... саны көп яғни ол бізді мынадай ... ... ... ... ... заман талаптарын қойған кезде ... ... ... ... ... ... ... бірге қазіргі кезде
мәденетіміз, дініміз маңызды орын алып жатыр. Осы ... ... ... ... де арттырып оларды алдыға ... ... ... ... ... ... келеді бірақ сандық ... ... ... ... жағы ... болып отыр. Ал екінші
нормативті қалауда коммуникативті белсенділік ... ... ... ... ... ... ерекшеліктермен түсіндіріледі.
Кесте-3 Моноэтностық және полиэтностық топтағы қазақ оқушыларының өзіндік
қатынастарының салыстырмалы көрсеткіштері
|№ Р/Р |Шкалалар ... ... ... |
| | ... ... көрсеткіштер |
|1 |Ашық |49 % |48,6 % |
|2 ... ... |45,4 % |46,8 % |
|3 ... ... |51,2 % |57,8 % |
|4 ... ... |52,4 % |53,7 % |
|5 ... баға |53 % |47 % |
|6 ... ... |55,3 % |54,9 % |
|7 ... ... |44,4 % |45,2 % |
|8 ... |35,3 % |39,3 % |
|9 ... ... |30,7 % |33,8 % ... ... ... ... "Меннің" терең түсінілетінінің
көрсеткіші. Жоғары мағыналар жабық және өзі жайлы мәліметті ... ... ... ... ... ... бірақ ерекшелікті көруге
болады. Қазақ ұлты өкілдері полиэтностық топ өкілдеріне қарағанда жоғары
көрсеткіштерді бейнелеп отыр. Осы мәліметтер ... ұлт ... ... қоршаған адамдарға қарайтындығының сипаты. Полиэтностық топта
айырма көп емес. Өзіне ... ... ... атты екі ... пайыздық
нәтижеден полиэтностық топтардың басымшылығы көрініп отыр. Яғни ... ... аз ... ... алға ... ... ... қойылған. Сол себептен осы көрсеткіштер пайыздық жағынан көп болып
отыр.
"Меннің" айнасы берілген шкалада да ... топ ... ... ... ... ... шкалаға келетін болсақ осы жерде айырма қазақ ұлт
өкілдерінің басымшылығымен көрнекті. Оның себебі қазақ ұлты ... ... өмір ... ... да ... ... ... қамтамасыз ету мақсатында мәліметтерді
гистограммалық бейнеде көрсетеміз.
Поли және ... ... ... ... ... ... ... эмпирикалық зерттеу мәліметтерін сандық өңдеудің
барысында зерттеу ... ... үшін ... Q критерийін
пайдаланамыз.
Розенбаумның Q критерийі жалпы психологиялық зерттеулердің мәліметтерін
статистикалық өңдеуде екі таңдау арасындағы ... да бір ... ... ... бойынша айырмашылықты анықтау үшін қолданылады. Бұл екі
таңдау тобы арасындағы ... бір ... ... ... тез ... ... беретін параметрикалық әдістердің ішіндегі ең қарапайым
түрі болып ... үшін ... ... ... ... –Поли және моно этностық ортадағы оқушылардың мәдениет типтерін
таңдау мәліметтерінің арасында айырмашылық жоқ.
Н1 – Поли және моно этностық ортадағы ... ... ... мәліметтерінің арасында мәнді айырмашылық бар.
Зерттеу болжамын дәлелдеу үшін поли және ... ... ... ... ... ... салыстырамыз.
Л.Г. Почебуттың "Мәдени құндылық бағдар" әдістемесі бойынша
топтардың ... ... типі ... көрсеткіштерінің топтық
мәліметтерінің арасындағы айырмашылықтың статистикалық ... /7-6 ... Поли және ... топ ... дәстүрлі мәдениет
шкаласы бойынша айырмашылықтарын анықтау.
|№ ... топ ... |№ ... топ ... |
|1 |10 |1 |10 |
|2 |10 |2 |10 |
|3 | | | |
|4 |10 S1 | | |
| |10 | | |
|5 |9 |3 |9 |
|6 |9 |4 |9 |
|7 |9 |5 |9 |
|8 |9 | | |
|9 |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |8 |6 |8 ... |8 |7 |8 ... |8 |8 |8 ... |8 |9 |8 ... |8 |10 |7 ... |7 |11 |7 ... |7 |12 |7 ... |7 |13 |7 ... |7 |14 |7 ... |7 |15 |6 ... |7 |16 |6 ... |7 |17 |6 ... |6 |18 |6 ... |6 |19 |6 |
| | |20 |5 |
| | |21 |5 |
| | |22 |5 |
| | |23 |5 S2 |
| | |24 |5 |
| | |25 |5 ... Q критерийнің эмперикалық мәнінің формуласын есептейміз.
Q эмп=S1+S2=4+6=10
ә) Q критериннің критикалық мәнін анықтаймыз (кесте бойынша)
Q кр 7/ ... Q эмп = Q ... ... ... ... Н, ... ... топтардың дәстүрлі мәдениет шкаласы мәліметтері
арасында маңызды айырмашылық бар және ол статистикалық ... ... ... (Р. ... Поли және моноэтностық топ зерттелушілерінің "Қазіргі ... ... ... ... ... ... топ көрсеткіштері|№ |Моноэтностық топ көрсеткіштері |
|1 |7 |1 |7 |
|2 |7 |2 |7 |
|3 |7 | | |
|4 |S1 | | |
|5 |7 | | |
|6 |7 | | |
| |7 | | |
|7 |6 |3 |6 |
|8 |6 |4 |6 |
|9 |6 |5 |6 ... |6 |6 |6 ... |6 |7 |6 ... |6 |8 |6 ... |6 | | ... |6 | | ... |6 | | ... |6 |9 |5 ... |6 |10 |5 ... |5 |11 |5 ... |5 |12 |5 ... |5 |13 |5 ... |5 |14 |5 ... |5 |15 |5 ... |5 |16 |5 ... |5 |17 |5 ... |5 |18 |5 |
| | |19 |4 |
| | |20 |4 |
| | |21 |4 |
| | |22 |4 S2 |
| | |23 |4 |
| | |24 |4 |
| | |25 |4 ... Q ... ... мәнiн анықтаймыз
Q эмп = S1+S2 = 6+7=13
ә) Таблица бойынша Q критикалық мәнін ... 7/Р ≤ 0,05 Qэмп ≥ Qкр (Р ≤ ...... Но ... ... Н1 қабылданады.
Жауап: "Қазіргі заман мәдениет" шкаласы бойынша зерттелуші мәліметтері
арасында маңызды айырмашылақ бар және ол статистикалық ... ... (Р ≤ 001 ... Поли және моно ... топ ... ... дамудағы
мәдениет» шкаласы бойынша айырмашылықтарын анықтау
|№ |Полиэтностық топ |№ ... топ ... |
| ... | | |
|1 |10 | | |
|2 |10 | | |
|3 |10 | | |
|4 |10 S1 | | |
|5 |10 | | |
|6 |9 |1 |9 |
|7 |9 |2 |9 |
|8 |9 |3 |9 |
|9 |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |8 |4 |8 ... |8 |5 |8 ... |8 | | ... |8 | | ... |8 |6 |7 ... |7 |7 |7 ... |7 |8 |7 ... |7 |9 |7 ... |7 |10 |7 ... |6 |11 |7 ... |6 |12 |6 |
| | |13 |6 |
| | |14 |6 |
| | |15 |6 |
| | |16 |6 |
| | |17 |6 |
| | |18 |6 |
| | |19 |5 |
| | |20 |5 |
| | |21 |5 |
| | |22 |5 |
| | |23 |5 |
| | |24 |5 S2 |
| | |25 |5 ... Q ... ... ... ... эмп =S1 + S2 =5+7 =12
ә) Таблица бойынша Q критикалық мәнiн анықтаймыз
Q кр 7 ≤ 0,05 Q эмп ≥ Qкр (Р ≤ ... / Р ≤ ... Но ... ... Н1 ... Динамикалық дамудағы мәдениет шкаласы бойынша зерттелушілердің
мәліметтері арасында маңызды айырмашылық бар және ол статистикалық мәнділік
деңгейіне ... (Р ≤ о,о1 ... және ... ... жағдайында өмір сүріп отырған адамның
ұлттық сипатта дамуына қоғамдық ... ... әсер ... әсіресе
біздің полиэтникалық қоғамда өшіп жатқан экономикалық, ... ... және ... да ... ... өмiр ... жатқан
барлық халықтардың ұлттық сана сезiмдерiнiң ... ... бiр ... және ... ... сана сезiмiнiң деңгейi көп ұлтты
қоғамның әлеуметтiк психологиялық және ... ... бiр ... Этникалық сана сезiмдердiң құрылымы, этникалық эдентификация өз
"Менiң" бастан кешiруi, әсерленуi өзiндiк ... ... ... ... ... ... ... дiнiне, әдет-ғұрпына
мәдениетiне деген психологиялық орнықтылық сияқты ... ... ... ... өсуi ... сана сезiмдердi күшейтедi. Этникалық
сезiмдер индивидуалды қасиеттердiң және интеграцияланған индивидуалдықтың
дамуының жүйелi орындайды әрi реттейдi.
Полиэтникалық жағдайда этникалық толеранттылық ... де ... ... мәдениеттердi қабылдау, силау үшiн ең алдымен өзiнiң мәдениетiңдi
қабылдау силау оның позитивтi құндыц екенiн ұғыну оған ... ... ... жиi ... түсу мiне ... жағдайлар мәдени аралық
толерантылықтық негiзiн құрайды. ... адам ... ... жеке ... ... ... ұлттық таптық,
ьоптық мәдениет ретiнде дамиды. ... ... ... ... ... ... Әрбiр мәдениеттiң өзара әрекеттi олардың
өзара рефлексиясымен өзара бейнелеулерi үшiн жағымды жағдайлар ... ... ... ... ... ... мәдени
құндылықтары потенциясы байқалады. Ол медиатор белгiлi сөз символ, саят
жоралар, ... ... олар ... ... ... әрекетiнiң
дамуымен ұйымдастыру тәсiлi жайлы бiлiм ... ... ... ... мәнге айналады. Солар арқылы ғана табиғи психикалық
формалар идеалды адам қабiлетiне ... ... ... ... ... мiнез-құлық мәдениетi, ... ... ... ... реалды (табиғи) формасы идеаклды мәдени формасы
бола бастайды. Бұл ... ... поли және ... ... ... ерекшелiктерiнiң психологиялық ... ... ... ... сандық және сапалық талдау
нәтижесінде жұмыстың мақсат-міндеттеріне сай ... ... ... мен ... ... ... статистикалық
сенімділігін тексеру нәтижесінде ... ... ... ... өз мақсатына жетті деп айтуға толық негіз болады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Гумилев Л.Н. Этногенез и ... ... ... и ... в воспитании// Сб научных
трудов АГУ им Абая./Под ред.Шабельникова В.К.,Алматы,1994г.-355с
3.Коул М. Культурно- историческая психология:наука будушего.-
М.:Когито-Центр,ИП РАН,1997г.-351с.
4.Джакупов С.М. Этнопсихологические проблемы социализация
личности//Этнопсихология и ... ... ... Е.И. ... ... ... развития//Вопр.психол.1998г. №6. С.3-17.
6.Жарықбаев Қ.Б. Аймағанбетова О.Х. Этнопсихология ... ... ... ... ... ... ... унивеситеті
2001ж.-220б.
7. Баронин А.С.Этническая психология.Киев:Тандем 2000г.-267с.
8.Крыско В.Г. Этнопсихология.Издателььский центр Академия 2002г.-
264с.
9.Павленко В.Н. Таглин С.А. ... в ... ... Ю.В. ... и этнография.-М:Наука 1973г.-285с.
11.Саракуев Э.А. Крисько В.Г. Введение в этнопсихологию.
М:Наука ... О.В. ... ... ... ... ... Ж.С. ... этнопсихологиясының
әдіснамасын жасаудың кейбір өзекті мәселелері\\Этнопсихология
– этнопедагогика екінші жинақ.Ғылыми-әдістемелік басылым-
Алматы:тәлім-тәрбие қоғамдастығы 1996 ж.-189б.
14.Вяткин Б.А. Этническое самосознание как фактор развития
индивидуальности\\Психологический ... 1996г. Т 17 №5- ... А.Г. ... и самосознание-М: Политиздат 1972г.-
303с.
16.Жарықбаев Қ.Сангилов О. Жантану атауларының түсіндірме
сөздігі.Алматы: ... ... Г.У. ... ... и ... В.П. Андрущах И.Б. Этноцентризм как социольно-
психологический феномен\\Психологический журнал.1995-№2-С.70-82.
19.Стефаненко Т.Г. Социальные стереотипы и межэтнические
отношения.Под ред Г.М.Андрееевой.Я.Янаушека-М: изд
Московский университета ... ... ... напряженности и смысл 1998 г.-
387с.
21.Елікбаева Н. Ұлттық психология:көмекші оқу құралы-Алматы
«Қазақ университеті»1992ж.-96 б.
22.Кон И.С. К. ... ... ... ... В.И. ... этнического самасознания и ее место в
теории этноса\\ Советская этнография.-1974 г. №2-С. 250.
24.Левковин В.П. Соционально-психологические аспекты
этнического самосознания\Сов этнография-1983 г. №4 С. ... О.Б. ... ... Азии на ... ... их ... психолог наук-М 1992 г.-140с.
26.Гнатенко П.И. Национальный характер-Диспро1992г.-131с.
27. Агеев В.С. ... ... ... психологий 1986 №1-С.50-53.
28. Аймауытов Ж Псиқология-Алматы: «Рауан»1995ж.-225 б.
29. Бромлей Ю.В. ... ... ... Б.А. ... ... как ... ... журнал 1996 г. Т 17 №5- C 69-76
32.Галустова О.В. Этнопсихология конспект лекция.М:2005г.-250с.
33.Гнатенко П.И. ... ... В.П. ... ... самосознания\Сов этнография-1983 №4 С.298-300.
35.Спиркин А.Г. Сознание и самосознание-М: Политиздат 1972г-
303с.
36.Дробижева А.М.Национальное самосознание и динамика
культуры\\Нация и культура-Таллин 1985г.- 462с.
37.Кушпер ... ... как ... 1949г. Т 8 ... ... ... этнография 1989г.
№5.С.10-12.
39.Левкович В.П.Панкова Г.Социально психологические аспекты
проблема этнического сознания социольная психология и
общественная практика\Под ред ... ... ... ... этнология.М 1998г.-308с.
41.Мухина В.С. Этнопсихология:настоящая и
будушая\\Психологический журнал-1994 т15-№3.
42.Поуменно Л.И. Этническая идентичность Проблема
трансформации в постсоветский период\\Этническая психологии
общество\под ред К.М.Лебедевой-М: старый сод 1997г.-255с.
43.Сусоколов А.А. ... ... ... и ... 1990 Вып 20. С.5-39.
44.Тәжибаев Т.Т. «О национальном характере казакского народа»
Алматы-Ак КазССР ност 1-1958-с 62-74.
45.Хабаршы \ ... ... №2 (11) 2003ж 65 ... В.Ю. ... самосазнание и его роль в развитии
индивидуальности человека:Учеб пособижван:Изд-во удм
университета 1996г.-334с.
47.Этническая психология(этнические процессы и образ жизни
людей)сборник научных трудов.М: Мин ... и ... ссс ... ... ред ... психолого социальный институт 1999г.-343с.
49.Этнопсихология Учебное пособие-Алматы: «Қазақ
университеті»,1998г.-180с.
50.Дайнер Х. Фрейда Н. ... ... кн: ... ... 1979г.-300с.
51.Түңлікбаева Э.М. Психологиялық зерттеулерде қолданатын негізгі
ықтималды-статистикалық әдістер. Алматы, ... ... ... "Топтағы нормалық қалауларды өлшеу" атты әдістемесі
1. Ең үлкен қанағатты адамдар өз жұмыстарының жоғары бағасынан алады
2. Өмірде ... ... бар ... ғана ... Барлық спортсмендер атаққа ұмтылады
4. Рационалды адамдар үнемі сөйлесудің кемшілігінен зардап ... Мен ... арам ойы жоқ адам деп ... Ең жақсы мұғалімдер деп мен өз пәнін білетін адамдарды ... ... адам ... ашуын келтірмейтіндей өздерін ұстау керек
8. Студенттің ... оның ... ... ... Адам ... қатынасын ешқандай іс орнын толтыра алмайды
10. Кейде өсек айтқан маған қанағат әкеледі
11. ... ұнау үшін өз ... ... ... ... Жұмыста әріптестер арасында тек іскер қатынас болуы керек
13. Адамға ең қорқыныштысы жалғыздық ... ... ... мен мақтағанды жақсы көретінмін
15. Адамдардың көбісі топтағы ... өз өзін ... ... ... Өзін ... адам ең ... ... деп санайды
17. Мектептің негізгі рөлі оқушыларды дұрыс ... ... ... ... ... ұнайтын адамдармен жұмыс істеген кезде адам ерекше ... ... ... Мен өзім ... ... адамдарға ғана көмектесемін
20. Мен телефон арқылы тек іс жайлы сөз ... ... ... ... үшін ... ... ... кететін мекемелер
ұнайды
22. Қоршағандардың менің жұмысымды сынауы менің нәтижеме жаман әсер етеді.
23. Бос уақытты достармен қарым- қатынасқа ... ... Мен ... күнімді жоспарлап қоюға тырысамын.
25. Жақсы басшы ең алдымен өз саласында жақсы ... Көп ... үшін ... жұмыс жаңа адамдармен танысудың тағы бір
мүмкіндігі.
27. Мен ... ... ... ... ... қалаймын.
28. Жұмыстағы әріптестер достық қарым- қатынаста болулары керек.
29. Өздерінің сезімдерін ұстай алмайтын адамдармен жұмыс істеу маған ... ... ең ... ... ең ... ... ... тәрбиелеу
керек.
31. Менің жақсы достарым көп білулері керек.
32. Мен басқалармен менің ісіме байланысты жоқ заттар жайлы сөйлесемін.
33. ... ... ... , ... ... ... ... Достық қарым- қатынастың нашарлауы жұмысшылардың іс әрекетіне ықпалын
тигізеді.
35. Менің ... іс үшін ... ... ... құрбандыққа шалуға
болады.
36. Таныс емес ортада мені ашық адамдар тартады.
37. ... ... ең ... ... өзара түсінушілік атмосферасын
қалыптастырады.
38. Бос уақытты өзіндік оқыту мен сүйікті іске ... ... ... жетістіктері көбінесе ЖОО да қоршаған адамдармен , қарым-
қатынасқа байланысты.
40. Мен ... тура ... ... деп ... ... ... жетістік жағдайында мен байқауды ұйымдастырғанға
қарағанда , оған қатысуды қалар едім.
42. Ең жақсы қанағат сезімді адам ... ... ... ... Адамдар қарым- қатынастарын анықтау үшін өте көп уақыт жұмсайды.
44. Мен адамдар жайлы бірінші ... ... ... ... ... міндеті оқушылар арасында жақсы түсінушілікті орнату.
46. Өмірде адам тек өз-өзіне ғана сенуі керек.
47. Өз ... ... ... ... түседі.
48. Сүйікті ісіне өмірлерін арнаған адамдар таңдандырады.
49. Компанияның жаны болу адам үшін ... ... ... ... ... ... ... қиын.
ҚОСЫМША Ә
«Мәдени құндылық бағдар тесті» Л.Г. Почебут
1. Біздің мәдениетімізде шешім қабылдау кезінде ... ... ... ... ... ... қазіргіні
в) болашақты
2. Біздің мәдениетімізде адамдар өздері туралы былай ойлайды:
а) табиғат күштерінің құрбандары
б) табиғатпен ықыласта тұратындар
в) көптеген табиғат ... ... Егер ... ... ... ... онда олар ... жаман қылықтарды
Б) жаман мен жақсы қылықтарды
В) жақсы қылықтарды
4. Менің ... ... ... ... ең ... тұқым және шыққан тегі
Б) үлкен жанұя
В) тұлғаның ерекшелігі мен көнелігі
5. Менің мәдениетімнің адамдары былай санайды:
А) тіршілік ету өз ... өмір ... ... ... ... мен өсуі ... ең басты мақсат болып табылады
В) тәжірибелік іс әрекет пен ерекшелікке жету ең жақсы мақсат.
ҚОСЫМША ... ... ... зерттеу» В.В.Столин.
Сұрақнаманы жасау үшін тоғыз өлшем ... Олар ... ... «Менге» сезім ретінде сипаттайды.
1)«Меннің» саналығы
2)Өз өзін сыйлау және өзіндік сенімділік
3)Өзіндік басқару және «Меннің» реттілігі
4)Басқалардың үміттері
5)Шартсыз ... ... ... ... ... ... байланыс сезімі
8)Өзіндік түсінбеушілік, «Меннің» даулығын сезіну
9)Өзіндік айыптау сезімі
Этникалық бірдейлік негізгі компоненттері
Дифференциация идентификацияның ... ... ... ... Тәшфелдің анықтамасы бойынша, әлеуметтік
ұқсастық- бұл индивидтің ... бір ... топ ... екендігін,
сезініп
сол мүшеге тән құндылықтары мен эмоционалды мәнділіктерін ұғындыратын
«Мен ... ... ... ... жалпы мағынасында
әлеуметтік ұқсастық – бұл өзінің тобын басқа әлеуметтік ... ... ... ұқсастық – тұлғаның әлеуметтік ұқсастығының құрамды бөлігі,
психологиялық категория тұрғысында белгілі бір ... ... ... ... Осы ... ... ... пен этникалық ұғымдарын
ажыратып алған жөн.Этникалық этносқа тән объективті белгілерін ... ... ... ата-ананың белгілі бір этносқа
жатуы, туған жерінің , ... ... сол ... тән ... ... ... ... тән) сипатқа ие болса,
этникалық ұқсастық – ... ... ... ... ... ... қол жеткен жетістігі болып табылады.Шынайы өмірде
субъективті ұқсастық пен әлеуметтік белгіленген ... ... ... ... ... ... этникалық ұқсастық өзін этникалық қауым
қатарында санайтын декламацияланған ұқсастықпен де сәйкес келмеуі мүмкін.
Күнделікті өмірде адам өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Мысалы: мемлекеттік және
тұрмыстық антисемитизммен сипатталатын ... ... ... ... және ... ... болуды күнделікті таңдап отыруға тура келген.
Этникалық ұқсастықты идентификация ... ... ... ... ... ... ... ол индивидтің әлеуметтік
кеңістіктегі көптеген этностар ішінен өзін - өзі ... ... ... үрдісінің нәтижесі. Бұл сондай-ақ тек ұғыну ғана емес, бағалау,
өзінің этносқа жататындығын ойлануы әсерленуі ( переживания).
Осы түсініктерді дәл бейнелейтін ... ... ... ... ... ... әйгілі ойшылдары Г.Г. Шпет пен ... ... ... ... ... ... енгізсе, осы ұғымға ұқсас түсінікті
Выготский ұсынған. Выготский ол әсерленушілік ұғымын ... ... үшін ... ... ретінде қарастырған. Екі ойшылдың да ... ... ... ... ... ... оның мүшелерінің мәдениетіне деген ... ... ... ... адам ... ... бір шынайылық
жағдайына деген ішкі қатынасы»тұрғысында ... ... ... ... ... бөлігі ретінде
қарастыра отырып, зерттеушілер оның өзіне тән ... ... ... ... ... Дж. ... ... мәдени салт-дәстүрге ұштасқан өткен мұраға ... ... ... Г.У. ... де ... ... этникалық ұқсастықтың ерекшелігін –мифтен көреді, себебі , оның ... ... ... шығу ... ... ... ... мен ой- пікірлер
болып табылады. Этникалық ұқсастықтың әлеуметтік ұқсастықтың қандайда бір
құрамдас бөлігінен ... ... ... ... оны сол ... басқа да әлеуметтік контекстегі белгілі бір ... ... ... ... жөн.
Этникалық ұқсастық құрылымында екі ... ... ... (өз ... ... ... әрі ... белгілерінің
негізінде өзін сол этностың мүшесі екенін ұғынуы)
-аффективті (өз тобының ... ... ... мүшелерге деген
қатынасы)
Әр түрлі ... ... ... ... ұқсастықтың
когнетивті компонентінің құрамдас бөліктерін анықтауда көптеген терминдер
қолданылады: ... ... ... ... және т.б. ... ... өз тобы мен басқалар ... ... мен ... ... туралы объективті білімдер мен ... ... ... ... ... және ... ... атауға болады.
Бірақ этникалық ұқсастық-бұл тек өзінің этникалық қауыммен ұқсастығын
ұғып , сезіну ғана емес, ол ... оны ... оған ... ... этникалық сезімдерді бөлісу. Жетістік, өркөкіректік, реніш,
қуаныш сезімдері этнос аралық ... ... ... ... Бұл сезімдер этникалық қауыммен терең эмоционалдыбайланысқа
негізделеді.
Өзінің этникалық қауымына деген ... ... ... ... ... қауым мүшелеріне көңіл толуынан, өз
халқының жетістігіне қуануынан байқалады.
Керісінше, топқа қатынасына байланысты ... ... ... ... ... ... мойындамау, төмен сезіну сезімінің
болуы, референті ... ... ... бет алуы т. б. ... ... ... өмір сүретін орыстар өзінің этникалық
тобына деген қызығушылығы төмендегідей анықталған.
Соңғы жылдары ... өз ... ... ... көптеген
нәрселерден көңілдері қалған.
Тұтастай өз халхына деген ұят ... ... ... ... ... өз ... тобынан бөтенсіні, бөлектену
үрдістері көбейе бастағанын бейнелейді.
Кейбір авторлар этникалық ұқсастықтың мінез-құлықтың ... ... оны ... бір топ ... екенін ұғынып, өзін көрсете білуі деп
түсіндіреді.Бірақ этникалық ... ... ... ... бұл ұғым ... одан да ... жібереді.Этникалық топтың
әлеуметтік өмірі мен ... ... ... ... ... ... индикаторы ретінде қарастырылады.Дегенмен, адамның өзі
туралы ойлары мен шынайы өмірдегі әрекеттері , яғни ... өзін ... ... ... таныту арасындағы тұрақты байланыс мәселесі
әзірге дейін ойландыруда.
Көптеген зерттеулердің нәтижесінің көрсетуінше, өзін этникалық ... ... ... ... тән ... ... ... секілді екі
өлшеуіштің арасындағы тәуелсіздігі байқалған. ... ... ... ... этникалық практиканың кейбір түрлерін қалау арасындағы
байланыс мойындалмай жатады. Мысалы, адам басқа этникалық қауымның тілі ... ... ... ... ... да, ол қауымға идентификациялануы
мүмкін.
Сонымен қатар, ... ... ... үлгілеуге боларлықтай
өзінің этникалық прототипін немесе ... бар ... ... ... ... Мысалы, ұлттық мектепте оқитын мәскеулік ... ... ... ... ... ... ... төмен екендігі байқалған: 11,7% респондент айына бір рет
немесе одан ... ... ... ... ал 39,5% ол ... ... 60,2% ұлттық газеттерді мүлде оқымайды, 76,7%ұлттық қоғамдарда
жұмыс істемейді екен.Сондай ... ... ... ... етіп, нұсқауларының деңгейі құштарлықтарынанда
екі есе жоғары екендіктерін көрсетті.
Басқа сөзбен ... ... ... ... ... компонентін бөлмеген дұрыс, ал тек индивидтен іс - әреккетің ұжымдық
формасын топтық мақсатқа жетуге деген талпынысын бөлген ... тек ... ... аса ... ... ... қазіргі кезде этникалық ұқсастық топпен өзара әрекеттесуді
әрқашан ... ... ... ... ... ... ... мен мәдени практикасына қатынасу этникалық ұқсастықтың
құрылуы мен қалыптасуының ... ... ... ... жөн.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Поли және моноэтностық ортадағы мәдениеттің психологиялық ерекшеліктерін эмпирикалық зерттеу23 бет
Америка этнологиясындағы психологиялық бағыттар4 бет
Ауыл-село мұғалімдерінің өсу жолдары, олардың құрамындағы сандық және сапалық өзгерістер13 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Мектеп музейін ұйымдастыру және оның кейбір мәселелері92 бет
Этно-мәдени туризмді Қазақстанда дамыту болашағы34 бет
Қазiргi кезеңде материалдық мәдениет және тұрмыс ескерткiштерiн сақтау және насихаттау33 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Оттегімен емдеу3 бет
Сұйықтың кеуекті изотропты ортадағы фильтрациясын модельдеу және зерттеу16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь