Поли және моноэтностық топтарға арналған әдебиеттерді талдау

Мазмұны.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1бөлім. Поли және моноэтностық топтарға арналған әдебиеттерді талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.1 Этномәдени орта және оның рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Этнопсихологияда кездесетін категориялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Этнопсихологиядағы өзіндік сананың және мәдениеттің психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2 бөлім. Эксперименттік зерттеу бөлімі ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Зерттеудің мақсаты,міндеті,болжамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Зерттелетін әдістемелердің сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Зерттеудің барысы және міндеттерді сандық өңдеу ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4 Зерттеу болжамын дәлелдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.5 Мәліметтерді сапалы талдау қортындылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе.

Қазіргі уақытта Қазақстанда мәденитке, тілге,ұлтқа ұлттық мінез-құлыққа көп көңіл аударылып жатыр.Сонымен қоса Қазақстанда поли және моно ұлт топтары тұрады.Моноға біз бір ұлт адамдарын жатқызамыз олардың салт-дәстүрі,әдет-ғұрпы,мінез-құлқы,қабілеттері,мәдениттері тағы басқаларды жатқызамыз.Поли топтарға көптеген ұлттардың қосындысын айтамыз олардың да,әдет- ғұрпы ,салт-дәстүрі мәдениеті тағы басқаларды жатқызамыз
Полиэтникалық жағдайда этникалық толеранттылық мәселесі де мәнді.Басқа этникалық мәдениеттерді қабылдау,силау үшін ең алдымен өзіңнің мәдениетіңді қабылдау,силау,оның позитивті құнды екенін ұғыну,оған деген сенімділік,басқа мәдениетпен жиі байланысқа түсу міне осы жағдайлар мәдени аралық толеранттылықтың негізін құрайды.Мәдениет адам творчествосының өнімі. Мәдениет жеке әлеуметтік-экономикалық формацияда этникалық,ұлттық,таптық,топтық мәдениет ретінде дамиды.Мінез құлықтағы өзгеріс міндетті түрде мәдениеттегі өзгерісті білдіреді.
Этномәдениеттің сондай-ақ бұл бағыттымен Қазақстанда айналысып жүрген ғалымдарымыз Б.А.Ашированың этностық жансақ нанымдардың оқыту процесіне әсер ететіні туралы зерттеулері С.М.Жакупов, Қ.Б.Жарықбаев А.Т.Малаева, Л.К.Көмекбаева, ғылыми еңбектерінің маңызы зор.
Біздің зерттеу жұмысымыз поли және моно этностық топтардың мәдени айырмашылықтарын зерттеу.Біздің елімізде ұлттардың мәдени этникасын зерттеу кең өріс алған емес,бұл тақырыптағы еңбектер ізденістер де жеткіліксіз.Зерттеулер өте аз деп айтуға болады.Этникалық мәдениет ең маңызды факторлардың бірі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты:поли және моноэтностық ортадағы мәдениеттің психологиялық ерекшеліктерін эмперикалық зерттеу.
Зерттеу пәні:поли және моноэтностық топ өкілдерінің психологиялық ерекшеліктерінің көріну жағдайлары.
Зерттеу өзектілігі:Жұмыстың өзектілігі, қазіргі уақытта Қазақстан мәдениетті,әдет-ғұрыпты,мінез-құлықты дамытудан алдыңғы қатарда тұр.Поли және моноэтностық топтардың ерекшеліктерін анықтау,олардың поли топтар мен моно топтардың этностық мәдениетін салыстырып олардың айырмашылықтарын көз жеткізіп,ерекшеліктері табу.Поли және моноэтностық топтардың мәдениетіндегі ерекшеліктердің бар екенін дәлелдеу.
Тәжірибелік маңыздылығы:Зерттеуден алынған мәдениетке тәрбиелеу және дамыту мақсатындаарнайы тренингтер және дамыту жаттығуларын қарастыруда қолдану.
Болжам:Поли және моно этностық ортаның психологиялық ерекшелігі бар.

Зерттеу міндеттері:1.Этнопсихология мәселесіне арналған әдебиттерді
талдау.
2.Әдістемелер мен талдауларды жасау.
3.Әдістемелерді эксперименталды поли және моно
топтарға өткізу.
4.Зерттеу нәтижелері бойынша салыстырмалы талдау.
5.Салыстырмалы талдау негізінде қорытынды жасау.
Қолданылған әдебиеттер.

1.Тәжибаев Т.Т. О национальном характере казакского народа. Алматы-Ак КазССР ност 1-1958-с 62-74.
2.Жарықбаев Қ.Б.Нүкежанов Ж.С. Қазақ этнопсихологиясының әдіснамасын жасаудың кейбір өзекті мәселелері\\Этнопсихология –этнопедагогика екінші жинақ.Ғылыми-әдістемелік басылым-Алматы:тәлім-тәрбие қоғамдастығы 1996-189бет.
3.Бромлей Ю.В. Очерки теория этноса.М.Наук,1983 с-412.
4.Мухина В.С. Этнопсихология:настоящая и будушая\\Психологический журнал-1994 т15-№3.
5.Поуменно Л.И. Этническая идентичность Проблема трансформации в постсоветский период\\Этническая психологии общество\под ред К.М.Лебедевой-М: старый сод 1997 с76-88.
6.Стефаненко Г.Т. Этнопсихология М: институт психологии РАН, «Академический проект»,1999 с 220.
7.Павлено В.Н. Таглин С.А. Введение в этническую психологию-Харьков,1992 с 13-14.
8.Аймауытов Ж Псиқология-Алматы: «Рауан»1995 224-225 беттер.
9.Елікбаева Н. Ұлттық психология:көмекші оқу құралы-Алматы «Қазақ университеті»1992 96 бет.
10.Кушпер П.И.Национальное самосазнание как этнический определить 1949 Т 8 с 3-35.
11.Саракуев Э.А. Крисько В.Г. Введение в этнопсихологию. М:Наука 1996 с 334.
12.Бромлей Ю.В. Этнос и этнография.-М:Наука 1973- 280с.
13.Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса.-М:Наука 1983-412с.
14.Спиркин А.Г. Сознание и самосознание-М: Политиздат 1972-303с.
15.Хотипец В.Ю. Этническое самосазнание и его роль в развитии индивидуальности человека:Учеб пособижван:Изд-во удм университета 1996-130с.
16.Левович В.П. Андрущах И.Б. Этноцентризм как социольно-психологический феномен\\Психологический журнал.1995-№2-
с 70-82.
17.Солдатова Г.У. Этническая идентичность и этнополотическая мобилизация.М:Мысль,1996-с 296-341.
18.Губогло И.Н. К изучению идентичности М:1999-с 266.
19.Казлов В.И. Проблема этнического самасознания и ее место в теории этноса\\ Советская этнография.-1974 №2-с79-82.
20.Агеев В.С. Психологическое исследование социольных стереотип\\Вопросы психологий 1986 №1-с 14.
21.Дайнер Х. Фрейда Н. Национальных стереотип-в кн: современная зарубежная этнопсихология 1979-с23-44.
22.Латишев А.К.Этническая идентичность\\Сов этнография 1989 №5-с 10.
23.Мухамметбердиев О.Б. Национальное самосознание народов.Средней Азии на современном этапе их развития:Дис канд психолог наук-М 1992-140с.
24.Стефаненко Т.Г. Социальные стереотипы и межэтнические отношения.Под ред Г.М.Андрееевой.Я.Янаушека-М: изд Московский университета 1987-с 242-250.
25.Кусева Г.У.Этнические стереотипы в системе межэтических отношений-М:1985-24с.
26.Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфере земли.Л.Гидрометео-издат 1990-637с.
27.Дробижева А.М.Национальное самосознание и динамика культуры\\Нация и культура-Таллин 1985- с 48-63.
28.Вяткин Б.А. Этническое самосознание как фактор развития индивидуальности\\Психологический журнал 1996 Т 17 №5-
с-69-75.
29.Гнатенко П.И. Национальный характер-Диспронетровск:ДГУ 1992-131с.
30.Левковин В.П. Соционально-психологические аспекты этнического самосознания\Сов этнография-1983 №4 с 75-78.
31.Этнопсихология Учебное пособие-Алматы:
«Қазақ университеті»,1998-с 3-4.
32.Солдатова Г.У.психология межэтнической напряженности и смысл 1998-387 с.
33.Этническая психология(этнические процессы и образ жизни людей)сборник научных трудов.М: Мин вышего и средного образование ссс 1984-75с.
34.Этнопсихологический словарь.Под ред В.Г.Крыско М:Московский психолого социальный институт 99-343.
35.Жарықбаев Қ.Б. Аймағанбетова О.Х. Этнопсихология курсының типтік бағдарламасы.Қазқстан Республикасының жоғарғы оқу орындарының студенттеріне арналған.Алматы:Қазақ унивеситеті 2001-17бет.
36.Баронин А.С.Этническая психология.Киев:Тандем 2000 264с.
37.Кон И.С. К проблема национального харктера.Социологическая психология М:1999.
38.Лурье С.В.Историческая этнология.М 1998.
39.Левкович В.П.Панкова Г.Социально психологические аспекты проблема этнического сознания социольная психология и общественная практика\Под ред С.В.Шороховой В.П.Левкович М:Наука 1985 138-153с.
40.Сусоколов А.А. Структурные факторы самоорганизации этноса\Расы и народы.М:Наука 1990 Вып 20 5-39 с.
41.Галустова О.В. Этнопсихология конспект лекция.М:2005.
42.Крыско В.Г. Этнопсихология.Издателььский центр Академия 2002г с-300.
43.Жарықбаев Қ.Сангилов О. Жантану атауларының түсіндірме сөздігі.Алматы: «Сөздік-словарь» 2006ж 384бет.
44.Хабаршы \ Вестник. Алматы: №2 (11) 2003ж 65 бет.
        
        Мазмұны.
Кіріспе.....................................................................
..................
1бөлім. Поли және моноэтностық топтарға арналған әдебиеттерді
талдау.................................................................
1.1 Этномәдени орта және ... ... ... ... ... ... және ... психологиялық
ерекшеліктері...............................................................
.........................................
2 бөлім. Эксперименттік зерттеу бөлімі...........................
2.1 Зерттеудің
мақсаты,міндеті,болжамы.....................................................
...
2.2 Зерттелетін әдістемелердің
сипаты...........................................................
2.3 Зерттеудің барысы және ... ... ... болжамын
дәлелдеу....................................................................
.
2.5 Мәліметтерді сапалы талдау
қортындылау.............................................
Қорытынды...................................................................
.................................
Әдебиеттер
тізімі......................................................................
......................
Қосымшалар..................................................................
.....................................
Кіріспе.
Қазіргі уақытта Қазақстанда мәденитке, тілге,ұлтқа ұлттық ... ... ... ... қоса ... поли және моно ... ... біз бір ұлт адамдарын жатқызамыз ... ... тағы ... ... ... ұлттардың қосындысын айтамыз олардың
да,әдет- ғұрпы ,салт-дәстүрі мәдениеті тағы басқаларды жатқызамыз
Полиэтникалық жағдайда этникалық толеранттылық ... де ... ... ... үшін ең ... ... қабылдау,силау,оның позитивті құнды екенін ұғыну,оған деген
сенімділік,басқа мәдениетпен жиі байланысқа түсу міне осы жағдайлар ... ... ... ... адам ... ... жеке ... ... ... ... ... ... міндетті түрде мәдениеттегі өзгерісті білдіреді.
Этномәдениеттің сондай-ақ бұл бағыттымен Қазақстанда айналысып жүрген
ғалымдарымыз Б.А.Ашированың этностық ... ... ... процесіне
әсер ететіні туралы зерттеулері ... ... ... ... ... маңызы зор.
Біздің зерттеу жұмысымыз поли және моно этностық топтардың мәдени
айырмашылықтарын зерттеу.Біздің ... ... ... ... ... өріс алған емес,бұл тақырыптағы еңбектер ... ... өте аз деп ... ... мәдениет ең
маңызды факторлардың бірі болып табылады.
Зерттеудің ... және ... ... ... ... ... ... пәні:поли және моноэтностық топ өкілдерінің психологиялық
ерекшеліктерінің көріну жағдайлары.
Зерттеу өзектілігі:Жұмыстың ... ... ... ... ... алдыңғы қатарда тұр.Поли
және моноэтностық топтардың ерекшеліктерін анықтау,олардың поли топтар мен
моно топтардың этностық мәдениетін салыстырып ... ... ... табу.Поли және моноэтностық топтардың мәдениетіндегі
ерекшеліктердің бар екенін дәлелдеу.
Тәжірибелік маңыздылығы:Зерттеуден алынған мәдениетке ... ... ... ... және ... ... ... және моно этностық ортаның психологиялық ерекшелігі бар.
Зерттеу міндеттері:1.Этнопсихология мәселесіне арналған әдебиттерді
талдау.
2.Әдістемелер мен талдауларды жасау.
3.Әдістемелерді эксперименталды поли
және моно
топтарға ... ... ... талдау.
5.Салыстырмалы талдау негізінде
қорытынды жасау.
Адамның этномәдени даму мәселелері.
Біздің елімізде ... ... ... ... ... қоғам
өміріндегі ұлттық факторлардың жоғарғы мәнділікке ие ... ... ... өмір ... ... ұлттық сипатта дамуынна қоғамдық өмірдегі өзгерістер әсер
етеді. ... ... ... ... қоғамда өтіп жатқан
экономикалық, әлеуметтік-саяси, мәдени, ... және ... ... ... өмір ... жатқан барлық халықтардың ұлттық сана
сезімдерінің көтерілуімен түсіндіріледі. Жеке бір ... және ... сана ... ... көп ... ... ... және атмосферасын белгілі бір мәнді дәрежеде анықтайды.
Этникалық сана сезімдердің ... ... ... өз ... кешіруі, әсерленуі, өзіндік қатынасты белсендіру, этнорухани
мәдениетке, ұлттық ... ... ... ... әдет-ғұрпына,
мәдениетіне деген психологиялық орнықтылық сияқты белгілермен анықталады.
Этно факторлардың мәнді өсуі этникалық сана ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі ерархиялық
байланысын детерминациялайды қасиетердің және ... ... ... ... ... ... реттейді. Этникалық басты объективті тасушысыболып табылатын ... » ... ... ... ... сана сузімдердің күшеюін
«этникалық парадокс» деп айтуға болады. Бұл парадокстың болу себебі ұлттық
сана сезімдердің конпен сациялаушы ... ... соны ... ... этникалық сана сезімнің объективті негізі – халықтың,
этностың, ұлттың өзіндік қайталанбас ... ... ... ... әсерлерді теңестіреді.
Қазіргі жаңа этно психологияда өз бетінше дамып жатқан бақтардың бірі
– психофизиологияның, когнетивті процестердің, ... ... ... ... ... – мәдени ... ... ... өте ... ... ... индивидтің
қасиеті мен тұтастықты құрайтын ұлттық мәдениет қасиеттері бірдей ... және ... ... ... этнопсихологияға
байланысты ылғида белгілі бір ... ... ... ... ... бір қорытынды жасау үшін, қандай да бір салыстыру ... ой ... ... ... да ... ... қашу ... терең түсіну керек. Халықтардың психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... қорлауы мүмкін.
Осы сұрақтарды талдауда пән аралық ... ... атап ... ... ... ... индивидуалды сана сезімдер сол
мәдениетте қабылданған адамның жалпы модулінен тәуелді болады және олардың
құндылықты – нормативті ... ... /2/. ... этникалық
сана сезімдерді әлеуметтік топтардың этно мәдени болмысқабелгілі ... ... ... ... ... ... қарастырады.Этномәдениет
бағыттағы зерттеулер ... ... және ... қалыптасуының психологиялық ... ... ... ... алғашқы ықпал ... ... ... ... байланысты болды.ол
парадигманың бастапқы алғы ... ... ... құбылыс,
сондықтанда қоғам даму заңдарына ... ... ... ... жоқ деген ... ... ... ... ... идея біртектілік, идентификация ретінде түсініліп сана ... ... деп ... жүйедегі мәдениеттің маңызды
функциясына-этносты сигнефикативті жүйе ретінде ... ... ... жатқызылды.Сигнефикативті жүйеге тіл ғанаемес
этнос құрылымында коммуникативті роль ... ... да ... ... бойы ... мәселесін дәстүрлі ... ... ... карастырды.Оны ұлттық дәстүрлердің рухани ... ... ... ... осы ... талдай отырып,
мәдениетті этникалық аспектісі жайлы айтып, оны «өндірістен тыс ... ... яғни ... ... күнделікті материалды және ... ... ... қаралады. Шындығында тұрмыстық
мәдениет этникалық қатынаста дәстүрлі қырларды ... ... ... қарастыруда этномәдени реттеу жүйелеріндегі дінді
аттап кетуге болмайды. ... ... ... факторлар жүйесінде
діннннни комплекстердің маңызды ролін көрсетедіт, ... ... діни ... «провославиелік» және «мұсылман» әлемі
сияқты ... ... ... құру ... ... ... ... мен сақтаудағы діннің маңызды ролін корсетті. Сөйтіп,
«социосфера» ықпалындағы зерттеулер этномәдениеттің көп функцияларын ашады-
рухани, тұрмыстық, ... ... ... ... ... осы ... ... азайту немесе мойындамау ерте ме
кеш пе этникалық мәдениеттің тұтастығын бұзуға әкеледі. Этномәдениет пен
этногенезге ... ... ... ... ... айтуға болады.Л.Н.Гумилевтің пікірінше, этникалық мәдениет өз
элеметтері мен байланыстарының ... ... ... ... ... ол ... феномен, оны этникалық
немесе этникалық емес белгілері бар ... бөлу ... ... ... ... ... ... Ең маңыздысы сол этноиәдениетте архаистік мағыналар мен түсініктер
бар, соның арқасында этномәдениет тек қана кеңістікті ғана емес әрі ... ... ... ... де береді. Этникалық тұтастықтың
негізгі белгісі ерекшк сипаттағы этникалық ... оны ... ... ... ғана тән ... ... ішкі
қайталанбас стереотипі (психикалық құрылыс), екіншіден, обьективті шарттар
мен факторларды қалыптастыруға әсер ... ... ... геокосмостық аномалия), әлеуметтік (жергілікті ... ... және ... ... ... байланыстар және
саяси мұра), этномәдени (күрделілік пен белсенділік деңгейі, ... ... ... ... алдыңғы мәдениет, олардың
элементтері, тіл, ... ... ... ... ерекшеліктері).Л.Н.Гумилевтің пікірінше, мәдениет пен
этнос әртүрлі жоспардағы құрлым. Этнос органикалық сфераға жатса, мәдениет
жасанды ... ... ... ... ... ... ... индикаторы.
Мәднеиеттің этнос тағдырларындағы ролі қайшылықты болып отыр.Неге?
«Неосфералық концепция» ... ... ... ... ... мен ... ... бірақ олар фаза бойынша бір -бірімен
сәйкес келмейді.Бұл сәйкессіздік ... ішкі ... ... өскенін көрсетеді, әрі мәдениеттің
гүлденгенін білдіреді.Негізгі жұмыс ... соң енді ... ... ... ... ... ... жоғалтып,
құлдырайды.Сөйтіп,Л.Н.Гумилев этнос пен ... ... ... ... ... ... өздігінен ұйымдасу
прогресстің обьективті қажетті жағы.Біз үшін мәдениеттің этникалық,рухани
комплекстерінің әртүрлілігі және ... ... ... ... ... ... процесі екі құрылымның өзара
әрекетіне байланысты болады-сұйық (Европа; Америка) және қатты ... ... ... және ... ... ... ... саясаттың негізгі мазмұнын ... Біз сол ... ... ... Ол ... ... ... қоғамдық жүйеде адам
этностың отбасының ажырамас бөлігі. Өндірістің ... ... типі ... ... ... ... онда адам өзінің жасына, жағдайна қарай
іс-әрекет пен мінез құлық мазмұнына ие ... ... ... ... ... ... ... көрсетуде. Мәселен, транспорт байланысы,
баспасөз, телеақпараттар арқылы рефлексиялы мәдениет қатты ... ... ... ... жаңа ... ... ... құрылымдардың әлсіреуі қашып құтыла алмайтыын ... ... ... мәселесі этностың қайта құрылу мәселесінің бір
бөлігі немесе ... ... ... еріп ... Қатты құрылымдардың
еруінііің қажетті шартының бірі ... және ... ... олар сол не басқа мәдени типтерді анықтайды.
ХХ ғасырдың 60-70 жылдарынан бастап әлемдік масштабта халықтардың өз
тұрмыс салтын ... ... ... ... ... мәнін көрсету,
этникалық идентификация мәселесіне байланысты процестер қатты ... күні ... ... ... жаңа замандағы адамзат дамуының
басты факторы болып отыр. Адамдардың өзі ... шығу ... ... ... ... көрінеді- көне ескі салт дәстүрлерді реанимациялау,
кәсіби мәдениетті фольклоризациялау, ... ... ... ... ... психологиялық ұғым ретінде түсінілуде. Этнос пен
мәдениет ұғымының ... ... ... ... ... ... психиканың этника аралық айырмашылығы негізінде жатқан басты
фактор деп анықтайды.Бір қатар этнопсихологиялық мектептер ... ... ... байланысты ең алдымен жек бастық сипаттамалар
негізінде зерттейді.Американдық психолг Г.Триандис ... ... ... ... ... ұғымды бөліп көрсетті.Философиялық және
социологиялық концепцияларда репрезентативті мәдениет ... ... ... ... ... Д.Матсумото мәдениетті ұрпақтан
ұрпаққа берілетін адамдар тобының, бірақ әр индивид үшін ... ... ... ... ішкі ... ... деп
түсіндірді. Бұл анықтама топтық және индивидуалды сананың ішкі ... ... ... ... салт ... ... (мінез құлықтың жалпы, автоматтанған тәсілдері) ... ... ... ... ... ... нормаларына және қарым қатынасқа
қарай бөлу жүзеге ... ... ... ... пен ... қатынасқа әсер
етпейді, құндылықтар, нормалар, ролдер, әлеуметтік когнитивті және
аффективті ... әдет ... ... ... әсе ... ... Егер сіз ... жататын мәдениетті түсінгіңіз келсе ең алдымен
оның базалық құндылықтарын түсінуге тырысыңыз: бұл өзіңіздің, адамның мінез
құлықының ... ... ... ... тура ... ... ерекше болуы ... ... біз үшін ... ... ... болуының әлеуметтік-
психологиялық себептері жайлы сұрақтар. Мәдениет- ол бір ... ... бір ... элементтері өзара байланысқан жүйе. Этнологияда
мәдениет дегеніміз сол этносты ... ... ... ... тұтастай алған сол қоғамның өзі, сол этнос. Қазіргі ... ... ... және ... ... ұғымдары
қолданылады.Этникалық бірлестіктердің псохологиясын зерттегенде олардың
мәдениетінде жүзеге асатын көптеген әртүрлі ... ... ... ... үлкен орын алатын жағдай психология мен мәдениеттің
арақатынасы, оның этникалық аспекттілерінің мәні жайлы мәселе. Бүл ... ... ... ... да, оларды бөлудің күрделілігі сонда олар
бәрібір бір бірімен сәйкес келіп, жақындасады. Міне осы ... ... ... оның ... ... ал ... ... арқылы анықтауға мүмкіндік береді. ... ... ... негізіне мәдениетті жатқызады. Халық психологиясымен оның
мәдениетінің өзара байланысын талдай білу ... ... ... ... ... ал мәдениетті психикалық ... ... ... Р. ... ... ... психологиясы – ол оның мәдениеті».
Полиэтникалық жағдайда этникалық толеранттылық мәселесі де мәнді.Басқа
этникалық ... ... үшін ең ... ... ... позитивті құнды екенін ұғыну,оған деген
сенімділік,басқа мәдениетпен жиі байланысқа түсу міне осы ... ... ... ... ... адам творчествосының
өнімі. Мәдениет жеке ... ... ... ... ... құлықтағы
өзгеріс міндетті ... ... ... ... интеграциямен халықтың кең ... ... ... ... этникалық сана сезімдердің ренессансы өтуде.Позитивті жоспарда ол
халықтардың ұлттық мұраларында,тарихта,ұлттық мәдениетті сақтау көрнісінде
көрінсе, ... ... ... көрінеді.Мәдени және
этникалық детерминацияланған әлем ... ... ... ... табылады.Этникалық мәдениет психологиялық адаптацияға
байланысты туындаған қажеттілікті ... ... ... ... әрбір этностың мәдениеті, тарихы,
творчествосы қаралады. Басқа бір ... ... ... жеке адам ... ... ... белгілі бір қиындықтарды бастан
кешіреді. Тіл және ... ... ... ... ... бола ... ... ерекшіліктерді құрайды, ол адамның
социализация процесін жанамалай ... жеке ... ... айналады. Яғни жеке адамның индивидуалды ерекшіліктері
биологиялық (саматикалық және физиологиялық) ... ... ... ... этникалық факторлармен шарттанған
индивидуалды ерекшіліктері де болады. Осы екі қатар факторлар жеке ... ... өз ара бір ... ... негізгі мазмұнын
«этникалық индивидуалдық» ұғымы құрайтын психологолиялық феномен ... жаңа ... ... ... туғызады. Этникалық ішкі
ыңғайлануды позитивті этника аралық ... ... ... ... ... ... олардың тіректеріне
дәстүрлі этникалық мәдениет жатады.
Полимәдениет пен полиэтникалық өзара әрекет ... ... ... ... ... ... туындайды. Әрбір
мәдениеттердің өзара ... ... ... ... мен ... үшін жағымды жағдайлар жасайды. Адамның қоршаған ... ... ... ... ... ... ... медиатор арқылы (Л. С. Выготский), - белгілі, сөз, ... салт ... ... олар ... халықтың тіршілік әрекетінің дамуымен
ұйымдастыры тәсілі жайлы білім ретінде белгіленіп ... ... ... ... ... ... ... ғана табиғи
психикалық формалар идиалды адам ... ... ... ... ... меңгереді: мінез құлық мәдениеті (қажеттіліктер, аффектілер,
қарым қатынас, әрекет), рухани мәдениет (ойлау мәдениеті, сөз мәдениеті):
психикалықтың ... ... ... ... ... ... бола
бастайды. Этномәдени парадикмада дамудың базалық процесіне мәдени белгі-
символикалық жанамалауды көп ... ... ... ... даму ... ... континумында
өрістейді.Адам нақты мәдени білімдер,ептіліктер дағдыларды ... ... ... ... ... өз халқының мәдени құрлымдарын меңгеруіне негізделген
мәдени тәжрибені игеруді қалыптастырудағы өзара ... ... ... ... ... талдау пәніне мәдени практика,іс-
әрекеттің мәдени формалары,яғни этномәдени әлем ... ... ... жүйесі жатады.
Біздің зерттеуге негіз болған адамның этномәдени даму мәселесін
этномәдени ... ... ... ... пен ... ... табиғаты мен
социумның,индивидуализация мен ... ... ... жеңу ... ... ... ... парадигмасының
мәселелері этномәдени әлемнің индивидуалдылық ... ... ... ... ... және ... ... паттерндерін туғызу механизмдерін табу және суреттеу.
Болашақтағы зеттеудің мақсаты этномәдени парадигма міндеттерінің бірі-
адамның ... ... ... заңдылықтарын табу,басқаша
айтсақ,оның ... ... ... оның этномәдени ілемге
қосылу болып ... ... ... пен ... ... ... ... қауымның
қалыптасуында және оның күделікті іс-әрекетінде үлкен орын ... ... ... –бағдары мен ұлттық даму құндылықтары, қоршаған
ортаны тануы мен қабылдауы ... ... ... ... ... деп деп атау кейбір еңбектерде кездеседі.
Этнопсихология элементтерінің халықтар ... және ... ... ... ... ... ... тарихтан,ұлттар мен
халықтардың мәдени даму кезеңдерінен,олардың өзара қатынасынан байқауға
болады. Шын мәнінде,халық ... ... ... ... ... ... ... тарихи үрдістің
суьбектілері деп қарауға болады.Мәдени дамуға және ... ... өз ... ... де осы ... еске аламыз.
Сондықтан, этнопсихологияның мақсаты мен қызметі ... ... ... ... ... ... көрінісі мен мазмұнын әлі де, жан-жақты,жүйелі,жеткілікті
зерттелмеген осыған қарамастан,этнопсихологияның да, ... ... ... ... даму ... ... қиындықтарға кездесті.Ол
басқа ғылымдардың арасынан да орын ... ... ... ... ... да ... орынға ие бола алмады.Ғылым ... пән ... мен тіл ... ... ... жайлы мәлімет
Е.А.Будилованың еңбегінде жазылған.
Ертеде рухани психологиялық аймақтағы этностық айырмашылық мәселесі
және оның ... ... ... ... ... оның іс-
әрекетіне әсері көптеген ғалымдарды қызықтырған.МәселенГиппократ өзінің “О
воздухах, водах, местностях” ... ,су ... жер ... ... (б.э.д. шаиамен 424 жылдары) халықтар арасында этностық
айырмашылықтың ... ... ... ... кңлиматыны мен басқа табиғи
факторларына байланыстылығын атап көрсеткен.
Этнопсихологияға түбегеилі қызығудың жаңа ... хх № ... ... ... ... ... бастамасын
Ш.Монтескье, И.Фихте,И.Кант т.б. еңбектерінен кездестіруге болады.
Ш.Монтескьенің гоеографиялық ... ... ... ... жағдайлардың әсерінен өзіндік ерекшелікке ие болатындығын
білдік.Белгілі жағдайда қалыптасатын ... ... ... ... ... дамуына ықпал ететініне мән берген.
Мінез теориясын жасауға белгілі үлес қосқан ағылшын философы Д.Юм “О
национальных характер” (“ ... ... ... атты ... ... қалыптасуына ықпал етуші негізгі факторларды көрсеткен.Ғалымның
ойынша ,ол физикалық және моральдық факторлар түсінігіне ауа, климат ... ... ... ... ... ... әсер етуші факторлар ретінде қоғамдағы ... ... ... алған.
Сондай-ақ философ Д.Юм кез-келген ұлт ... ... ... ... болатындығы олардың
кәсіби топтардан тұратындығы турулы айтқан.Оның халық психологиясы,сол
халықтың тілі мен ... ... ... да ... формасы
қалыптасатыны жайлы пікір.
“Адам қоғамының тарихы табиғаттың даму нәтижесі болып табылады”,-
деген ... ... ... ... жете түсініп,оны “мойындамау-
танту немесе сандырақ”,-деп өз ойын айқындаған.Сонымен қатар ойшыл ... ... өмір сүру ... ... ... ... тән ... арнайы
жағдайға бейімделуіне және экологиялық үйлесімділігіне тоқталған.Оның
ойынша,тек қана халық мінезіне,қоғамдық қатынастарға ... ... ... емес,сонымен бірге кері әсер тигізетіндігі туралы ойыда маңызды.
И.Канттың ізгі ойлары этнопсихологиялық ... т ... ... ... ... “Прагматикалық тұрғысынан алғандағы көзқарас
антропологиясы” атты еңбегінде ... , ... , ... ... деген
ұғымдарды қарвстырады.Халық өз мінезіне ие екеніне тоқталған.Ол эмоциялық
қобалжуда(аффектацияда),басқа мәдениетті қабылдауда және өзге ... ... ... ... ... негізгі бағыты басқа халықтарға деген
қатынасқа, мемлекеті мен ... ... ... байланысты деп санайды.Ол
халықты географиялық орналасу әсерін мойындаса да, ... ... ... деп ... философтың кейбір еуропалық халықтардың ұлттық мінезіне
салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... отыр.Ол осы халықтардың әрбірі оңтайлы және теріс мінезге ие екенін
айтып ... ... ... ... неміс ұлттары
өкілдерінің мінез-құлқының салыстырмалы талдауын жасап,обьективтілік
принципін ... ... өз ... ... ... тағы бір даму
сатысы болады.
Ұлттық мінез ... ... ... Г.Гегельдің шығармашылық
көзқарасы”Философия духа” (“Рухани философия”) атты еңбегінде орын алған
.Ғалымның пікірі бойынша,халықтың рухы кейбір ... бар ... даму ... ретінде көрсетілген .Халық рухы ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
құрылысты,оның заңдарын, адамдардың мінез-құлқын ... ... ... ... ... ... рух жатыр.Барлық халықтар рухты тасмалдаушылар,басқаша айтатын
болсақ,ол ... ... ... ... ... ... ... Гегельдің
көпшілік халықтың тарихына елеусіз қарайтын сәттері де байқалады.Оларды бір-
біріне қарсы қойып алуы мүмкін ... ... ... ... ... ... ретінде өркениетті дамудағы
4кезеңінің ішінен германдық ... ... мән ... ... ... ... мінезін ұлттық қауымның қасиеттері,ал темпераментті
индивидумның қасиеттері деп,осы ... ... ... шешуге
тырысқан.
Жалпы жаңа этнопсихология ғылымының негізін салушылар М.Лацарис пен
Х.Штейнталь болды. Олар 1859 жылы “Халықтар психологиясы және тіл білімі”
атты журнал ... ... ... ... ... психоллогиясы туралы
ойлар” деген мақаласында психологияға жаңа ... ... ... ... ... және оны ... ... айтқан.Бұл
ғылымды бір адамның жан-дүниесі деп қаамай, оны жалпы бүтін орта ретінде
зертеу қажет екенін жазды.Сөйтіп 1860 жылы халықтар ... ... ... ... пен Х. ... осы жаңа ... негізгі
міндеттерін былай деп анықтаған.
1.Халық рухының психологиялық мәнін тану:
2.Халықтардың өмір ... ... ... да бір ... пайда болуы,дамуы жоғалып кету ерекшеліктерін
себептер анықтайды.
Ғалымдардың ойынша “Халықтардың психологиясы” ... ... және ... да ... ... ... ... ғылым.
Олардың пікірінше ,халықтар психологиясы екі бөліктен тұрады:-бірінші
“Халық рухы деген не?” деген сұраққа жауап ... ... ... ... ... ... ... бөлік.
Авторлар айтқан:” бірінші барлық халықтар үшін қажетті заңдарды
қояды,екінші іс-әрәкеттегі жалпылама заңдардың көрінісі ретінде бөлек
халықтарды ... ... ... ... этнология”.
“Этнопсихология”ұғымы Батыстағы ғылыми әдебиттерде жиі кездесе
бермейді.Ол психологияға В.Вунд ... ... ... ... сананың
эксперименттік психологиясын құрумен қоса, әлеуметтік психологиялық
білімнің алғашқы түрлері ретінде халық психологиясының негізін қалаған.
Ататы ... ... ... ... ... тілді,аңызарды,
салт-дәстүрлерді зерттеу халық рухын жеткілікті түсінуге кепілдік
береді.Жеке психологияда ... ... ... ... ... жылы ... ... ойы “Жалпы психологиядағы жетістіктер
,этнопсихологияда орын таба алмай ... ... ... ... ... бірі ... ... этнос және этногенез тұжырмдамысы қызықты.Себебі,ол
өзінің теориясында; “Этнос-адамдардың мінез-құлқында өзіндік ерекшелігі бар
топтауырындармен айрықшаланатын,тарихи уақытта заңды
өзгертетін,тұрақталған,қалыптасқан ұжым”,-деген.Кеменгер ғалым этнос,
әйтеуір ертеме,кеш ... ... ... компонеттерден туады деген пікірін
ұсынды.Осы компонеттер қосылып,бір бүтінді құрайды.Алайда,белгілі ішкі
құрылымы арқылы туындайды деген түсініктемесін ортаға салған.
Сондай-ақ олар әрбір ... ... ... ... айтқан.Оның құрлымы және мінез-құлық топтауырындары бәрін
көрсеткен негізі идеясы;этноспен географиялық ортаның бір-біріне әсері
болмайды деген түйін ... ... өте ... ... әр ұлт тәжрибесі басқаша қайталанбайтындығы,топтауырындардың
ерекшеліктеріне мән беру ... ... де ... жылы ... ... ... ... нені
зерттейтіні туралы пікір-талас материалдары жарық көрді.Талқылауға
қатысушылар бір ауыздан этникалық ... ... ... ... ... ұлттық сезім көңіл-күй және тағы басқаларының назар
аударатынын бідірген.Соның ішінде этникалық топтауырындар мен ... ... ... ... ... ... (1983) ... міәдеті-ұлттық зіндік сана,
ұлттық сезім және көңіл-күй қалай қалыптасады,әрі қалай көрінеді?-деген
сұағының мәнә зор.
Г.В.Старовойдың пікірі ... ... ... ретінде жалпы
психологияның бір бөлігіне жатады.Этнопсихологиялық зерттеудің аясын
барлық психикалыфқ функциялардың ерекшеліктері кіреді,әрі олар
онтогенез бен ... ... бұл ... ... ... ... ... мәселелердің
тікелей байланысы бар екенін көрсетеді.
А.А. Реаның этникалық психологияны жеке ... ... ... ... пікіріне қосыла отырып, оның маңызды этнопсихологиялық
зерттеулердің кеңінене ... ... ... ... ... ... жолы ... табылады .Осы бағытты дамытқан
–Л.С.Выготскийдің ,Л.Н. Леонтьевтың ... ... ... туралы
айтатын болсақ, оған тұлғанның жүйелік іс-әрекеттік ... ... ... .
70-80 жылдарда КСРО-дағы этнопсихологиялық ... ... ... ... . ... ... этнопсихологиялық
зерттеулерін зор маңызын атап кетуге болады. Оған ғылым жасаған этнос
пен этногнездің ... , ... ... ... ... ... ұлттық мінездің байқалуіын А.Г. ... ... ... бірілігінде ұлттық мінез
айқындалады.
Бүгінгі шетел этнопсихологиясы эмперикалық ... ... ... ... ізін ... ... ... және
теориалық білімдер аралығы дұрыс ажыратылмаған ... ... ... ... ... ... ... психологиясының дамуында 2фактор бар.
-жеке-тұлғалық тұрғыны көздеп,этикалық ортаның барлық мәселелерін
біріктіруге ұмтылуы;
-зертеушілердің философиялық ... ... ... ... ... ... мінездің қалыптасу ерекшеліктері;
-әртүрлі мәдениеттегі норма мен патологияның ара қатынасы;
-тұлғаның қалыптасуына жаскезіндегі тәжрибенің ... ... ... ... ... ... бірінші
бағытты айқындайды;
-психоаналитикалық;
-әртүрлі мәдениеттегі тұлғаны зерттеу;
-әлеуметтік психология.
80-ші жылдардың екінші жартысы 90-шы жылдардың басында шектеледі
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... артты.Алайда, көпшілік жағдайда осы мәселе тек қана ғылыми
публистикалық ... ... ... ... және қолайсыз қасиеттердің қандай да бір ... ... ... ... ... ... ішкі дүниесі мен мәдениетінің байланысы туралы ... өз ... ... ... ... ... ... ,Германияда туған-Ф.Боас.
Қазіргі шетелдік этнопсихологтардың зерттеуі бүгінгі біздегі
этнопсихологияның негізгі салаларымен ... ... ... ... ... ... ... мен зерттеу эдістерін қамтиды.
Ал,енді Қазақстандағы этнопсихологияның даму кезеңіне мән берсек, 18
ғасырдағы қазақтың Төле ... би, ... би және тағы ... ... ... ... көзқарастары қазіргі уақыттың
өзінде маңызын мағанасын ... ... ... өмір сүрген ғұлама ғалымдарымыз Әбу-Насыр Әл-Фараби
әртүрлі халықтардың ... ... ... ... ... ... ... ақын-
жыраулары Асан қайғы, Шал,Қазтуған,Дулат және тағы басқалардың көшпелі
халықтың ... ... ... ... ... этнопсихологилық
сұрақтардың жауабын табуға болады.Айталық ұстаз қаламгер Ж.Аймаутов 1926
жылы Ташкентте ... ... ... атты ... “төңіректегі
табиғат шарттары оған(адамға) зор ... ... ... ... ... ... ауасы мен топырағы(құйқасы) егін
салуға,мал өсіруге қолайлы,жерінде темір кені ... ... ... дамуына зор себептің бірі қатынас жолы.Адам атаулыны тұтас ... ... ... ... ... қатынасып жатса,оңтүстік
жақта көбнесе бөлек-бөлек бытырап жатады, бірін-бірі білмейді;міне оңтүстік
жақтық халық жетіле алмай кенже ... ... ... себеппен таулы
,орманды жерлердің халқы да мәдениеттен мешеу қалды.Ал,енді сулы ... ... кеме ... ... ... ... болғанын
кресіз",-деп жазған.Оның "жағырапия жағдайының адам құлығына сүрең",-деп
атағанынан халықтар табиғаттың адам өмір ... ... ... ... ... ... мақсатында кейбір
ұлттық ерекшеліктерді зертеушілер өз іздеенісінде қолданады.
Ұлы отан соғыс ... ... ... ... ... ... оны терең зеррреген қазақ психологы Т.Тәжібаев
болады.Ол “19 ... ... ... ... ... ... ойлардың дамуы” атты кітабында халықтың мінез ... ... ... әлі толық зерттелмегендігін
жазады.Философтардың,психологтар,тарихшылар,әдебиетші,этнограф
ізденушілерді күтуде екенін де ... ... ... ... туралы сұрақтар екі
негізгі бағытта қарастырылуда.Жұмыстардың бірінші ... ... ... даналығының негізі болатын халықтық
психологиялық ... ... ... тәжрибені ғылыми тұрғыда
зерттеудегі ... ... ... ... ... ... осы ... Қ.БЖарықбаев,С.М.Жакыпов,Л.К.Көмекбаева
т.б. қарастырады.Сонмен қатар ,этнопсихологияның ... ... ... ... ... т.б. болып табылады.
70-жылдардан бастап еліміздің бірталай ... ... ... ... ... Н.Елікбаевтың
“Ұлттық психология” еңбегінде бүгінгі ... ... ... және әдіснамалық мәселелері қамтылған.Сонымен қатар,аталған
ғалымдар көптеген ғылыми ... ... ... ... ... ... ... ой салуда.
Бүгінгі этнопсихологиядағы міндеттерді айта отырып,В.К.Шабельников
халықтардың өткен кезеңдегі ... ... ... ... ... де ... ... жасау қажет екенін
атағаны мәлім.Бұл ... ... ... ... ... деңгейіндегі сана танымының
детерминациясын зерттеп білгенде ғана мүмкіндігі бар.Ғалым Қазақстанның
айрықша ... ... ... ... ... ... өмірдің өзін психологиялық жаңа формаларымен салыстыруда ... ... ... ... ... оқыту процесіне әсер
етеді,этнопсихологиялық ... ... ... еңбектерінгің де ерекшеліктері бар. Ізденгіс ... ... ... ... ... жалпы жағдайын ... ... , ... ... ... және ... ... жеткіліксіз. Пән ... ... ... ... бар мақалалар енді ғана
жарыққа шығуда. ... ... ... көп ... ... бұл ... ... ізденіс, кешенді зерттеулер
аса қажетті. Бұл ... ... ... ... ... 6 ... САНА.
Этнопсихологияның көптеген мәселелерін тұлганың өзіндік санасы
сондайақ әлеуметтік және ... ... сана ... ... ... ... отырып түсіндіруге болады.
Тұлганың ішкі әлемі,оның өзіндік санасы әрқашанда зерттеушілердің
назарында болып ... сана ... ... әр ... ... ... ... мәселесіне зерттеген ... бірі ... ... психикалық ұйымындағы өзіндік
сана-сезімінің орнын талдай ... ... ... ... екі ... ... ... т.б. еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... сұрағы жалпы
теориялық және әдістемелік аспектіде талдаған.Басқа бір топ зерттеушілері
ең алдымен, адамның өзін-өзі ... ... мен оның ... ортаның
бағалауымен байланысына қатысты мәселелерге көңіл аударады.Өзіндік сана
феноменін зерттеушілердің бірі И.С.Конның дәлелдеуінше индивидтің өзін ... ... ... ... ... ... психикалық үрдістердің
жиынтығы өзіндік сана деп ... онаң өзі ... ... белгілі “Мен”бейнесінде қалыптасады.
Өзіндік сананың табиғаты жайлы,оның қалыптасуы,қызметі ... ... ... қарастырған .Оның айтуынша,өзіндік
сананың белгілі бір қырларының немесе (қаситтерінің ... ... ... ... ... алу жолында жүзеге
асады.Г.А.Урунтаеваның айтуы бойынша өзіндік сана ... ... жеке дара және ... ... ... ... ... саналы, ұғынымды түрдегі қатынасы.
С.Л.Рубинштейн сана мәселесін ... келе ... сана ... кезеңдерін бөледі.Бастапқысы өзінің денесін меңгеруі мен ырықты
қозғалыстардың пайда бола бастауымен байланысты, ал ...... ... өзіндік еркінің көрінуімен, қоршаған ортадан өзін
бөле алуымен ... ... ... ... санасы қалыптаса
бастайды,алғашқы рет өзінің «Мені» туралы ... ... ... ... ... «Мен» бейнесі оның басқа
тұлғаларға деген қатынасының туындауына ... ... ... ... ... ... ене ... тұрақты қарым-қатынас
нормасының белгілі бір деңгейіне ие болады.Қарым-қатынас ... ... ... өзі ... ... ... ... сана өзіне сырт
жақтан, яғни басқа адамның ... ... ашу ... ... ... іс-әректтің ішкі логикасы ... ... ... ... сана сана мен ... ... ретінде
балада белгілі бір даму кезеңінде пайда болады. ... ... ... бірліктерден тұратын өте күрделі ... ... ... ... ... компоненттерді
салыстырғанда зерттеушілердің пікірі бір ортадан ... ... ... ... ... 4 компонентке бөледі:
-өзінің ұқсастығының санасы
-өзінің «Менінің» санасы
-өзінің психикалық қасиеттерін ұғынуы
-өзінің әлеуметті-құлықтылық бағалауының белгілі бір ... ... ... сана ... өзара байланысты 3
компонентке бөледі:
-өзін-өзі тану
-өзіне деген ... ... ... ... ... ... компоненттер И.С. Конның өзіндік сана құрылымындағы көрсеткен
компоненттеріне ұқсас ... ... ... ... ... және ... ... жай ғана бейне болса, ал әлеуметтік
нұсқаулар тұлғаның ... ... ... ... компоненттен тұрады:
1 танымдық (когнетивті)
2 эмоцианалды (өзінің қасиеттерін бағалау)
3 мінез құлықтық ... ... ... ... ... де дәл осы ... олар ... ретінде, немесе тәсіл ретінде
қарастырылған.(В.Джеймс, В.М. ... В.А. Ядов және ... ... ... ... өз ... мотиві мен
нәтижелеріне қол жеткізу, өзін-өзі бағалауына, ... кім ... ... Егер ... өз ... ... онда ... жетілдіру мен айналысуға болады, немесе қорғаныс механизмдері ... ... ... ... ... көмектеседі.
Өзіндік сана - бұл адамға тән бастапқы немесе алғашқы мәлімет ... ... ... ... тәжірибесі жинауына қарай оны өмір жайлы қайта
ойландырады. Осы қайта ... ... ... ... ... өмірде шешетін тапсырмаларының ішкі мазмұны мен іс-әрекет
мотивін ... ішкі ... ... ... ... ... еңбектегі, жеке өміріндегі кез-келген өзгеріс тек
оның іс-әрекетін өзгертіп қана қоймай, сондай-ақ өзіне деген қатынасын, ... ... ... де ... ұғыну дегеніміз ол тек өзін
психо-физикалық тіршілік иесі ретінде ғана ұғыну емес, ол ең ... ... ... ... ... ... сезінуі болып табылады.
2. Этноидентификация.
Этностық идентификация-әр адамның этностық топтағы басқа бір адаммен
бірігудге эмоциялық қатынастың процссі.Мұнда сол ... ... ... ... ... мекендейтін аймағы мен оның менталитетіне деген жағымды
көзқарастары арқылы ... ... ... өзін ... ... ... жатқызып қоюы ғана емес, сондай-ақ өз халқы
туралы,оның өзгеше қасиеттріне мәденитіне,тіліне,тарихи өткен өміріне ... ... ... ... ... ішкі ... қайшылықтарға қарым-
қатынаста өз этномәдениетін жатсыну мен оған жаулық сезімін туғызатын
конфликтілерге,әртүрлі әлеуметтік фрустрацияға әкеледі (ұлттық
нигилизм,мәңгүрттену)-деген ойды ... пен ... әрин бұл ... ... этникалық иднтификацияны жан-жақты
зерттеп,оның ерекшеліктерін ашуға ізденіс жасауға ой салды.
Этностық идентификация үдерісі мен оның ... жеке және ... ... ... ... ... ... мүшелері мен
қауым туралы пікірдің бөлінуіне байланысты ... ... ... өз ... қауымымен байланысын және оның басқалармен
салыстырғанда анықталатын этникалық бірігушілік пен этностық шектің
белгілері туралы ойдың ... ... ... ұғымын З.Фрейд енгізді.Ол
идентификацияны,үлгі бойынша саналы нмс парықсыз әрекетке тырысатын
маңызды тұлғалардың адамның өзіндік теңестіру ретінде
қараған.Идентификация ... ... ... ... ... т.б. ... идентификация ұғымын «мен» субъектінің өзіндік ... ... ... ... ... ... әр ... деңгейде:ең алдымен,адам идентификациясы туралы
айтатын болсақ, өмірдегі жеткілікті түрде маңызы бар.Мысалы: Біріншіден
ата-анасымен.
Екіншден, топпен идентификациясы ... ... ал ең ... құбылыстың кең шеңберінде,басқаша айтсақ,этникалық
қауыммн болуы мүмкін.
Бүгінгі психологияда идентификация ұғымы психикалық ақиқаттың
қиылысатын үш ... ... ... ... ... ... құру ... өзін басқа индивиттрмен немесе топпен біріктіру
үдерісі,сондай-ақ жеке нормалар,құндылықтар,үлгілер ретінде ... ... ... ... ... идентификация-басқа адам субъектісін өзін-өзі
жалғастырушы ретінде көз алдына елестетуі көруі.
- ... ... ... ... ... орнына қою
механизмі.Идентификация тиістілік сезіммен байланысты,оның көмегімен адам
сол топпен өзін теңестіреді,оның ... ... өзі сол ... тиісті
болып есептеледі.
Сонымен бірге идентификация көпшіліктің мәдениетімен ассимиляция ретінде
бағаланса,әрі көп ұлттық қоғамдағы жеке топпен күшті идентификация ... ... ... ... ... ... ... екен деп
О.Л.Романова санаған.
3. Этникалық бірдейлік.
Дифференциация идентификацияның ... ... ... ... Тәшфелдің анықтамасы бойынша, әлеуметтік
ұқсастық- бұл ... ... бір ... топ ... екендігін,
сезініп
сол мүшеге тән құндылықтары мен эмоционалды мәнділіктерін ұғындыратын
«Мен концепциясының» бөлігі болып табылады.Сондай-ақ ... ... ... – бұл ... тобын басқа әлеуметтік қауымдармен
салыстыру процесінің нәтижесі.
Этникалық ұқсастық – тұлғаның әлеуметтік ұқсастығының құрамды ... ... ... ... бір ... қауымға жататынын
ұғындыру болады. Осы орайда этникалық ұқсастық пен этникалық ... ... ... ... тән ... ... анықтауға
бағытталған әлеуметтік категория.Мысалы: ата-ананың белгілі бір этносқа
жатуы, туған жерінің , тілінің, ... сол ... тән ... (этничностъ) аскритивті (қоғамға тән) сипатқа ие ... ...... ... ... шындықты құрау
процесіндегі индивидтің қол жеткен жетістігі болып табылады.Шынайы өмірде
субъективті ұқсастық пен ... ... ... ... ... сәйкес келмейді. Сондай-ақ этникалық ұқсастық өзін этникалық қауым
қатарында санайтын декламацияланған ұқсастықпен де сәйкес келмеуі мүмкін.
Күнделікті ... адам ... тән ... ... басқа этникалық
кодтарға қосылуды тиімді пайдалануы мүмкін. Мысалы: мемлекеттік ... ... ... советтік кезеңде еврейлер қайда,
қашан және кіммен еврей болуды күнделікті таңдап ... тура ... ... ... ... ... когнетивті
үрдісінің нәтижесі ретінде қарауға болмайды, ол индивидтің ... ... ... ... өзін - өзі ... ...
эмоционалды үрдісінің нәтижесі. Бұл сондай-ақ тек ұғыну ғана емес, бағалау,
өзінің этносқа ... ... ... ( ... ... дәл ... ... термині десек болады,
бұл терминді ресейдің әйгілі ойшылдары Г.Г. Шпет пен ... ... ... ... ... ... ... осы ұғымға ұқсас түсінікті
Выготский ұсынған. Выготский ол әсерленушілік ... ... ... үшін қажет бірлік ретінде қарастырған. Екі ойшылдың да ... ... ... ... ... әсерленушілік
(переживание) оның мүшелерінің мәдениетіне деген қатынасы ... ... ... адам ... ... бір шынайылық
жағдайына деген ішкі қатынасы»тұрғысында қарастырылады.
Этникалық ұқсастықты әлеуметтік ұқсастықтың құрамды бөлігі ... ... ... оның ... тән ... көрсетуге
тырысады. Мысалы, американдық мәдениантраполог Дж. Девос этникалық
ұқсастықты ... ... ... ... мұраға бағытталған
ұқсастықформасы ретінде қарастырады. Г.У. Солдатовамен де келісуге болады,
ол этникалық ұқсастықтың ерекшелігін ... ... ... , оның ... ... ... шығу тегі, тарихы туралы мифтер мен ой- пікірлер
болып табылады. Этникалық ұқсастықтың әлеуметтік ұқсастықтың ... ... ... ... ... ерекшеліктерінен іздемеу
керек, оны сол немесе басқа да әлеуметтік ... ... бір ... ... ... іздестірген жөн.
Этникалық ұқсастық құрылымында екі негізгі компонентті бөліп
көрсетеді:
-когнитивті (өз ... ... ... әрі ... ... өзін сол ... ... екенін ұғынуы)
-аффективті (өз тобының ... ... ... мүшелерге деген
қатынасы)
Әр түрлі ... ... ... ... ұқсастықтың
когнетивті компонентінің құрамдас бөліктерін ... ... ... ... ... ... ... және т.б. Ең
маңыздысы ... өз тобы мен ... ... ... мен дәстүрі
арасындағы айырмашылық туралы объективті білімдер мен ... ... ... ... ... және ... ... атауға болады.
Бірақ этникалық ұқсастық-бұл тек өзінің этникалық қауыммен ұқсастығын
ұғып , ... ғана ... ол ... оны ... оған мүшелікте болудың
мәнділігі, этникалық сезімдерді ... ... ... ... ... этнос аралық салыстырудың маңызды критериі болып
табылады. Бұл сезімдер ... ... ... ... этникалық қауымына деген қатынас этникалық аттитюдерде
көрінеді.Позитивті аттиюдтер этникалық қауым мүшелеріне ... ... ... ... ... ... топқа қатынасына байланысты негативті аттитюдтардың көп
болуы өзінің этникалық ұқсастығын ... ... ... ... ... ретінде басқа топқа бет алуы т. б. ... ... ... өмір ... ... ... этникалық
тобына деген қызығушылығы төмендегідей анықталған.
Соңғы жылдары бұлар өз ... ... ... ... ... қалған.
Тұтастай өз халхына деген ұят сезімдерін өркөкіректік сезіміне
алмастырудан орыстардың ішінде өз ... ... ... бөлектену
үрдістері көбейе бастағанын бейнелейді.
Кейбір авторлар этникалық ұқсастықтың мінез-құлықтың компонентін де
ерекшелеп, оны белгілі бір топ мүшесі екенін ... өзін ... ... ... ... ұқсастықтағы этникалық мінез-құлықты бөліп
көрсету бұл ұғым аясын одан да ... ... ... ... мен ... ... қызығушылық таныту индивидтің
этникалық ұқсауының индикаторы ретінде қарастырылады.Дегенмен, адамның өзі
туралы ойлары мен шынайы өмірдегі ... , яғни ... өзін ... ... қызығушылық таныту арасындағы тұрақты байланыс мәселесі
әзірге дейін ойландыруда.
Көптеген зерттеулердің нәтижесінің көрсетуінше, өзін ... ... ... ... өзіне тән типтік мінез-құлықты қолдану секілді екі
өлшеуіштің арасындағы тәуелсіздігі байқалған. Кейбір жағдайда ... ... ... ... ... түрлерін қалау арасындағы
байланыс мойындалмай жатады. Мысалы, адам басқа этникалық қауымның тілі мен
дәстүрлерін сақтауға деген ... ... да, ол ... ... ... ... ... пайдалануға, үлгілеуге боларлықтай
өзінің этникалық прототипін немесе үлгісі бар ... ... ... ... Мысалы, ұлттық мектепте оқитын ... ... ... ... ... еврей мәдениетіне деген
қызығушылығының төмен ... ... 11,7% ... айына бір рет
немесе одан жиірек синагогада болады екен, ал 39,5% ол ... ... 60,2% ... ... ... ... ... қоғамдарда
жұмыс істемейді екен.Сондай болғанменде респонденттер еврей мәдениетіне
бағытталатындықтарынжария ... ... ... ... есе ... ... көрсетті.
Басқа сөзбен айтқанда, этникалық ұқсастықтың (идентичности) мінез-
құлық компонентін бөлмеген дұрыс, ал тек ... іс - ... ... ... ... ... деген талпынысын бөлген жөн.Бұл тек әрекет
барысында жүзеге аса бермейтін дайындығы ғана.
Сонымен, қазіргі ... ... ... ... өзара әрекеттесуді
әрқашан болжай бермейді.Дегенмен, дәстүрлі ... ... ... ... мен ... практикасына қатынасу этникалық ... мен ... ... ... ... ескерген жөн.
4. Эгоцентризм.
Эгоцентризм-айналадағы болып жатқанды ескермей,адамның зейіні мн ... өзін ғана ... ... (лат ego – мен, ... өз ... ғана ... индивидтің тіпті ақпарат өз
тәжірибесіне қарама-қарсы келіп ... да ... бір ... ... ... ... ... танымдық ұстанымын өзгерте алмаушылығы
эгоцентризмнің түпкі негізі субъектінің басқадай қарама-қарсы көзқарас
болуы мүмкін ... ... ... ... ... барабар дегн имплицитті снмілік ... ... ... дгн ... біртіндеп
дамыту арқылы жүзге асырады.Эгоцентризм ... ... ... айқын
көрініп негізінен 12-14 жасқа қарай қалады.Эгоцентризімнң бр шама күшеюі
қартайғанда да, ... ... ... ... ... және ... процестерімен сипатталатын танымдық эгоцентризм.
2.Өзінен басқалардың моральдық іс-қимылы мен қылықтарының ... ... ... ... ... басқа ... ... ... кезіндее
тезаурустардың,ұғымдардың мағаналық ... жән ... ... ... ... әрқайсысында
эгоцнтризмнн арылтуды бір-бірінн тәуелсіз тұрғыда жүзеге асыруға болады.
Этноцентризм дегеніміз не? У.Самнердің көзқаратары.
Халыөтардың салт-дәстүрлері туралы ... ... ... ... бірі болып этноцентризмге анықтама берді.Ол этноцетризмді
техникалық атау деп ... ... ... өзінің тобын бәрінің
орталығында деп санап топ ... ... мен ... де басқа топ мүшелеріне жек көрушілік пен қарай отырып, өздерін
бәрінен жоғары санайды.
У.Самнердің пікірінше этноцентризмнен ... ... ... ... ... ... Этноцентрлік тұлға өз
мәдениетін қабылдауда ...
Этноцентримге ... ... ... ... ... мен ... ... жағымсыз құрылымдарын қамтиды. Өз анықтамасының
дұрыстығын дәлелдемек болып, У.Самнер өз топ ... ... ... ал ... ... намысына тиіп беделін түсіруге дайын
тұратындықтарын этнографиялық мәліметтер келтіреді. У.Самнердің пікірінше
этникалық топтар ... ... ... ... ... Осы бағалаудың негізіне сүйенсек онда барлық халық этноцентрлік
болып табылады. Ол ... ... ... рөлін атқарады. Ұзақ уақыт
бойы салыстырмалы ... ... өмір ... ... ... ... байқалады. Мұндай топтардың өкілдері өздерінің мінез-
құлық шаблондарын - дұрыс және табиғи деп, ал ... ... ... ... ... емес деп ... өз ... мүшелерін нағыз адам деп, ал бөтендерді
жағымсыз яғни ... ... және т.б. ... ... ... және ... тіршілік иесі деп қарастырады.Этноцентризм бөтен
мәдениеттің киелі және культ немесе табудың заты ... ... ... ... ықпал етеді. Мұнда ең алдымен діни және ... ... ... және ... ... жайлы сөз болып тұр.
Мысалы, күйеуі тірі болса тура әйелі ... ... ... бір адамға
тұрмыс құруға рұхсат беретін даниялықтарды қытайлықтар жағымсыз бағалайды.
Әр түрлі ұлттар мен этностардың ... ... ... ... ... ... позициясында қабылдайтындықтан осы этностарды
бағалауда әр этникалық топтардың оларға деген көзқарастары әр ... ... ... армяндықтарды орыстар, француздар, түріктер, арабтар
өздерінің түрлі құндылықтарымен ... ... ... ... әр ... ... әр түрлі баяндайды.
Этноцентризмнен жеке және сонымен ұқсас ... ... бір ... әрі ... әрі ... бола алады. Мұндай
адамдар неміс фашисттері ... көп ... Олар ... ... ... ... ... осы екі аспект арқылы басқалардан асып
түсетіндіктеріне сенімді болды.
Топтың нарцизм ... және ... ... ... ... ... адамдар деп ойлай отырып, басқа
топтар ... ... ... ... , дәл ... ... деп
түсінеді. Ал шын мәнісінде басқа этникалық топтардың ... ... ... таң қалып жатады. Бұлда этноцентризм басқа ... ... ... ... жаңа идея ... ... этникалық топ белгілі бір
нарцизм деңгейіне ие. Әсіресе доминантты халықтарда ... ... ... (Ақш, Ресей).
Саяси психологияның дәлелдеуі бойынша тұлғаның нарцизмі оның жоғары
агресивтілігінің бір ... ... ... ... ... ... ұлттың этноцентризмі қаншалықтаы күшті болса әсіресе топтық
нарцизм онда осы ұлт соншалықты ... ... ... ... ... ... ... оның салыстыру көрсеткіштері жекелеп және ... ... ... ... мен оның өкілдері түрлі этникалық және мәдени-
тарихи қауымдастарда әртүрлі болып келетін қандай да бір ... ... ... жеке дара және ... ... де ... белгілі. Сондықтан да белгілі бір ұлттың мәдени жетістіктерін қандай
да бір ұлт өкілдері жоғары бағалап, әлемдік мәдениетке ... ... ... ... , үшінші ұлт өкілдері оларды мүлде төмен бағалауы мүмкін. Ол әр
түрлі көрсеткіштер ... ... ... ... да
зерттеушілердің этноцентризм негізін этникалық құндылықтар тұрғысындағы
қарастырулары дұрыс ... ... ... ... сферадан, салт-дәстүрден , және
әдеттерден көрінеді.(тамақтану, әжетхана және т.б.). Қарым – ... да ... ... ... ... ... ар-ұят,
адамгершілік және намыс туралы көзқарастары әр түрлі болғандықтан, олардың
өкілдері ... ... тіл ... ... мүмкін.
Этноцентризмді зерттеудегі психологияның міндеттері.
Этноцентризм бұл кешенді құбылыс. Ол ... ... ... ... ... ... және ... ғылымдардың
әдістері арқылы алынады. Этноцентризм жайлы құнды дәлелдер ... ... ... және т.б. ... ... құжаттар
көздерінде көруге болады. Мамандардың ... ... ... ... мотивн зерттеу. Бұл мотивтер – универсалды және қарапайым
болып келеді, ал ... ... ... кездеседі.Әйгілі әлеуметтік
психолог Р.Браунның пікірінше, этноцентризмнің психологиялық ... ...... бұл ... ... ... ...
құлыққа, ал көп жағдай да топтық белсенділікке әкеледі. Деген сұраққа жауап
іздеу ... ... ... мен ... психологтар Р.Броунның қойған сұрағы
өз алдына маңызды. Дегенмен, бұл этноцентризм ... бір ... ... ... Этнопсихология аймағында бұданда басқа психологиялық
мәселелер жеткілікті.
Д.М.Евансонның идеясы бойынша этноцентризм табиғатын білу – ... және топ ... ... ... үшін ... ... зерттеу
- әлеуметтік психологияның дамуы үшін маңызды. Бұл орайда ... ... ... – бірі ... ... ... себептерге байланысты тұрақты солардың ішіндегі ең маңыздысы ... ... өз ... ... ... ... мен өзін сыйлауға талпынады. Бұл талпыныс тереңде жатқандықтан оның
жоқ болуын елестету ... ... ... ... де болмай
қалмайды. Осыған ұқсас көзқарасты Г ... мен Дж. ... де ... ... ... 1 ... ... басқа
топ өкілдерін өзі және өзінің тобы үшін қауіпті деп санайды.
2.этноцентрикалық тұлға өзінің топ мүшелерінен конформизмді және ... және оның ... ... ... ... ... тұлға үшін кез-келген өзара қатынас иерархиялық емес және
авторитарлы болып келеді.
Этноцентризм теориясының негізін ... ... ... ... тұлғаның ерекшеліктері бұл ішкі психикалық
процесстер және басқа топ және оның мүшелерінің қасиеттері мен ... ... ... ... ... ... ... жасау барысында
этноцентризмді түсінуге тырыспайды. Осындай адамдар үшін пікір мен тәжірибе
емес, олар үшін ... және сол ... ... ... басты орын алады.Этнопсихологиялық ... ... ... ... ... тенденциясы- бұл әр түрлі халықтардың
мәдениеті арасындағы өзгешеліктерді, яғни қабылдаудағы ... ... ... ... ... ... табылады. Барлық мәденит
маңыздылығы, ... ... ... ал ... ... әр ... Әр түлі ... психологиялық ерекшеліктерін мәдени
өзгерістерге биологиялық факторлардың аз ... қосу ... ... ... ... абсолютизациялық, Мысалы психологиялық
феноменнің бірі – интеллект барлық мәдениетте бірдей қарастырылып, бір пост
арқылы ... – бұл ... ... ... бойынша барлық халықтарда базалық
психологияның роцестері бірдей немесе ... ... ал ... көрінуі
мәдениетеріне байланысты. Басқа халықтарды зерттеуде зерттейтін әрбір
мәдениетке міндетті ... ... ... ... ... ... себебін әртүлі ... ... ... ... ... ... тума берілген агрсивтілікке
бейімділігі секілді ... ... ... өнімі болып
табылады.
Зигмунд Фрейд пен К.Лоренцтің ... ... ... мінез
құлқы көршілеріне қастанып өз ... ... ... ... агресивтіліктің салдары екен.
2. Миллер мен Д.Доллардың фрустация – ... ... ... ... адамдардың немесе топтардың фрустацияға ұшырауы
кезінде пайда болды.
3.Басқа топтарға қатынасы ... ерте ... ... ... ... эмоционалдық қатынасы амбиваленттілігіне байланысты . Отбасында
қатал, қатынаста тәрбиеленген адам агрессиясын өзіне ұқсамайтындарға, ... ... ... шиеленіс теориясының (М. Шериф) дәлелдеуінше топ аралық шиеленіс
топтың қызығушылықтық сәйкессіздігінен, өзара ... ... ... ... жоқ ... ... зиян ... отырып жеңіске
жетуінің нәтижесінен болады.
5.Әлеуметтік ұқсастық теориясының ( ... ... топ ... ... ... мен ... сәйкессіздігінде болуы
міндетті емес, көп жағдайда өзінің топқа жататындығын сезіну, ... яғни ... және ... ... шамасының болуы да
жеткілікті.
5. Этностық стереотиптер.
Этностық стереотиптер- Әртүрлі этностық қауымдастықтардың ... ... күш ... ... ... орнықты
түсніктер.Этностықм стереотиптердің мазмұнында,әдетте көрсетілген қасиеттер
туралы ... ... ... ... ... сол ұлт ... ... іс-қимыл жөнінде
нұсқамалар да,болуы мүмкін.Этностық ... ... бір ... ... осы ... өкілдерінің сырт келбеті туралы,оның тарихи
өткені туралы, өмір салтының рекшліктері мен ... ... ... ... және осы ... комуникативтік және моральдық
қаситттері туралы бір қатар өзгерме пайымдауларды саралай білу ... ... ... ... ... және ... жағдайлардың өзгрмелілігмен тығыз байланысты.Этностық
стереотиптрдң шындық ... ... ... ... одан да гөрі ... ... ... бұрығы жән қазргі жағымды н
жағымсыз ... бұл ... ... ... ... ... (сауда,ауыл шаруашылығы жән т.б.)тәжірибесін бйнлейтін
ест ұстаған жөн.
Қазіргі таңда ... ... құру ... үшін ... ... тұрмыстық санада бейнелену формасы ретіндегі этникалық
стереотипті ... ... ... ... және ... әдебиеттерде этникалық стереотиптер
, ең алдымен әр ... ... ... ... тән ... түрде
тұрақты болып келетін моральды ақыл-ой және физикалық ... ... ... ... бір ... жинақталып қана қоймай, оларға
деген құндылықты қатынастары да болады. Этникалық стереотиптер сондай-ақ
адамның ... бір ... ... ... ... ... де
қамтиды. Олардың барлығында ... ... ... құамды элементі
ретінде өзінің бір этникалық қауымға жататындығы мен өзінің басқа этникалық
қауымдастардан өзгешілігін сезінуге мүмкіндік ... ... ... ... ... жағдайында топтар арасында өрістік бейнелер ... ... ... ... де әр этникалық топ өздерінен
позитивті салаларды көріп, ал дұшпандарына негативті салаларды жүктейтін
шиеленіс кезіндегі ... ... Олай ... ... ... ... топ ... бөлектенудің индекаторы болып
табылады. Бұл психологияда сипаттамасын «айналық бейне» ... ... ... ... тобын жоғары моральды деп, ал бөтен
топтарды агресивті қауіп төндірушілер ... ... ... ... ... психологияда этностереотиптердің екі түрін
бөледі: Автостереотиптер мен гетеростереотиптер.
Автостереотиптер дегеніміз – бұл ... үшін ... ... ... Респонденттер бұл орайда өздерінің этникалық топтарын
бағалай отырып онысын басқа топтарға білдіргісі, көрсеткісі ... ... ... ... ... ... – басқа этникалық
топ туралы жағымды және ... ... Бұл ... өзінің қатынасын
жариялау болып ... Егер ... ... ... ... әрі ... әрі ... немесе нейтралды болып келеді.
Г.У.Солдатованың айтуынша, стереотиптер – бұл бір уақытта әрі ... ... ... ... ... ... «құпталған» бегілер тән болса, гетеростереотиптер жағымсыз ... ... ... ... Дегенмен, автостереотиптер мен
гетеростереотиптерді автономды бірліктер деп анықтауға ... ... ... әсіресе және ... ... ... ... адамдардың арақатынастарын және қатыныстарын
біріктіретін әлеумттік және ... ... ... ... ... құрлымдықтар әлеумттік
бйнлрді сезім деңгейіне жетізді.Жалпы этностық стеротип осылай бейнлнді.
6.Ұлттық ... ... ... ... ішкі ... ... нгізгі бір
компоненті, ол жеке адамның мнезі ... ... ... және ... ол ... ... белстерінде өзгрістерге түсіп отырады. Мәселен,
қазан төкерісінен кейін қазақ халқының ұлттық мінзін жаңа ... ... ... ... ... ... ... бірі жеке дара мнез-құлық
ұжымдық мінздің пайда болуы.Сол секілд ... ... ... өту кездерінде ... ... осы ... беймдей
бастады.мәслн,социализм кзінд ұлттық мінез ұжымдық ... ... ... бұл этностың әртүрлі даралық мінз бітістрі пайда бола ... шала ... ... бр ... алса, мәңгүрт қазақтарда ұлттық мінезге
үйлсе қоймайтын,көрініс бретін мінз ... ... бола ... мінзг жеке адамның да,қоғамның дамуын нақты жағдайда сондай-ақ жеке
адамның тыныш-тіршілігінд, олардың психологиялық қасиеттерінің ... ... ... ... ... ... ерекшеліктердің жиынтығы:
нақты этникалық қоғамдастықтың қатынас ... ... ... ... ... яғни ... ... стеротиптерінд
эмоционалдық реакциясында жәнетұтастай қылығында ... ... ... ... ... ... ұлттық мінездің құрамдас бірлігі
–ұлттық намыс,ұлттық намыс-ұлт өкілдрнің ... ... ... ... кір ... қызғыштай қору.
Ұлттық діл, ұлттық мінез проблемалары.
Жалпы, «ұлт» терминінің мәніне келсек,бұл – ... ... ... ... бір ... ... ... топтың төңірегіне біріккен, ... ... ... халі мен ... ... ... еткен
түрлі этникалық топтарға қатысты халықтық атау.
Белгілі жазушы, ғалым М.Әуезов этнопсихология, ұлттық мінез ... әр ... не ... ... тән мінез-құлқы, темпераменті,
талғам-түсінігі, әдет-ғұрып,салт-санасы болатындығын, ... ... ... ... ... ... ... айтылған. Халықтың ғасырлар
бойы дамып, қалыптасқан ортақ рухани ... ... тіл, ... ... әдет-ғұрып т.б)ұлт психолгиясының ерекшеліктерін танып
білдіретін басты өлшемдер дейді Өлең жырды бірден, ... ... ... ... ... ... қиыннан қиыстырулар, тіл байлығы,
сөз қабілетіне табыну халқымыздың ұлттық ... ... ... «... жас ... жерге шырылдап түскен кезден
есейіп,есі ... ... ... ... ана ... уызына жарытып қана
қоймай, олардың ... ... ... әдет ... ... ерекше көңіл аударуымыз қажет.Оқудағы мақсат жалғыз құрғақ
білім ... емес , ... ... жақсы тәрбиені қоса беру», -дейді.
Қазіргі білім мен ... ... ... ... үш ... ... 1.Еркін тұлғаны тәрбиелеу. 2.Рухани тұлғаны тәрбиелеу.
3.Ізгі, адамгершілігі мол тұлғаны тәрбиелеу.
М.Жұмабаев: «... адам ... ... қылу ... ... ... ... ... тәрбие қылу керек деп ұғу керек. ... Дүниеде
теңіз терең емес, адамның жаны ... Адам тілі ... ғана ... ... ... ... жан сырын ұға алады... Ұлттық тілі кеми
бастағаны құри бастағанын көрсетеді... ұлттық тілінде сол ... ... ... ... ... ... ... «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғысқанның
пенделік құпиясы) атты поэмалардан құралған романның авторы М. ... ... 97 ... ... ... кетеді, өз бетінше ойлауға да
құалықсыз.Еліктеумен өмір сүреді. Көңілі қалағанын емес ... ... ... ... ... ... көніп, айдағанына жүреді»
дейді. Ішкі «Менінен» айрылған адам рухсыздық дертіне шалдығады. ... ... ... ... ... адамзатты осы рухсыздық
апатынан сақтандырады Рухани ... ... ... сана ғана ... ауылдық
сана қалмайды Адам бойындағы діни-рухани ... ... ... мен ... ... болып табылатын мінез-құлықтан
арылу, діл мен пиғыл тазалығы ... ... ... ... қатар
халықтың мәдениеті мен тарихы, тілі мен ділі оның байлығы болып есептеледі.
Біздің бойымызда ұлтжандылыұ ... ... өз ... ... сезімі төмен екенін жасырмау керек. Рухы төмен елдің – болашағы
күңгірт.
Қазақстан-2030 стратегиясында шет елдегі замандастарынан ... ... ... ... бойында ұлттық ділі сақталған, отаншылдық рухы
жоғары жаңа ұрпақты тәрбиелеу қажеттігі көрсетілген ... орай Қ.Р. ... ... ... Ш. ... өз ... «Біз белгілі бір білімдер мен
дағдылар жиынтығын меңгерген адамдар ғана емес ... діл ... ... азаматтық көзқарас қалыптасқан, әлуметтік белсенділігі
жоғары отаншыл тұлғалар тәрбиелеп ... баса ... ... ... ... қасиет елге деген сүйіспеншіліктен бастау алуы тиіс.
Қазақ елінің әлемдік ... ... ... дүниежүзілік
қауымдастықтан лайықты орын алуына мүмкіндік беретін күш ол отан сүйгіштік
рух.
Білім ордаларында қазақ халқының салт-дәстүрі мен ... ... ... беруге көп көңіл бөлінеді. Қазақ
этнопедогогикасын республикалық «Атамекен» ... ... ... ... ... ... жатқан мектеп ұжымдары аз емес.
Қазіргі кезеңде ақпараттар ағыны заманы және Интернет империясы билей
бастаған жаһандану ... Біз үшін осы ... ... ... ... төл ... қайталанбас төл туындыларымызбен кейпімізді сақтап
қалуымыз маңызды болып ... ... ... ... ... шеңберде қалмай бүкіл әлемдік,
адамзаттық категориялардың деңгейінде ойшылдық ... ... де, ... құрметтеп және өзгелерді де өзіңді сыйлауға жеткізу-алда тұрған абзал
мұрат.Сонда ғана біз ... биік ... ... ... ... ... мінез-құлқы”ұғымы бастыпқыда белгілі бір халықтың өмір сүру
стилін көрсету мақсатында саясат туралы әдебиттерде
қолданылған.Кейінірек,халықтың мінезі ... ... ... ... ... ... темпараметке енді біреулері тұлғалық
қаиеттеріне көңіл бөлсе,үшінші ... ... ... ... ... ... ... және т.б. жатқызады.
Мәдениантропологияда мәдениеттегі индивидтің ерекшеліктерінің ттастық
паттерін анықтау үшін көптеген жаңа ... ... ... ... ... ... ... және т.б.) кейінрек
зерттеушілер халық мінезі ұғымын қайта көңіл бөлді.Бірақ қазірдің өзінде
халық мінезі дегеніміз не?, ол ... де бар ма ма, ол ... ... ... ма? ... ... ... төңірегінде әртүрлі көзқарастар бар.
Бүгінгі күнде мінез тақырыбые психологиядан қудалап, оның орнына тұлғалық
қасиеттер немесе тұлға ... ... ... ... ... жағдайда халықтық мінезі ұғымын немесе түсінегін
қарастырғанда бірнеше принциптерді басшылыққа алу қажет.
Біріншіден этностық мінезі дегеніміз-оның ... ... ... ... шамасы емес,ол индивидтердің белгілі бір шамасында
әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан И.С. Кон айтқандай:”Халықтың мінезін
түсіну үшін ең алдымен ол елдің тарихын, қоғамдық құрылысын және мәениетін
зерттеп білу ... тек ... ... бұл ... - ... әбден дұрыс.
Екіншіден, қандайда бір қаситтерді жекелеген этникалық қауымның жетістігі
ретінде қарауға жол бермеу керек. Қасиеттер немесе ... ... ... олордың құрлымы,яғни бұнда қандайда бір қаситтер жиынтығы жөнінде
ғана емес,ол қаситтердің осы ... ... ... ... жайында сөз болып тұр.
Үшіншіден мінез қырларын әлеуметтік–экономикалық және ... ... өмір сүру ... және ... діни ... ... ... жүйесінде қарастыру арқылы ... ... ... көзқарастардың ішінде әлеуметтік немесе
мәдени детерминизм принципін ... ... ... ... жетекші
болып табылады.
Халықтық мінезін зерттеудің тарихы көрсеткендей, олордың мәдени ... ... ... ... тырысақан кез-келген әрекеттер сәтті
бола бермейді, ... ... ... мен ... ... ... емес,
ал белгілі бір халық өкілдерінің менталды әлем құрлымының ... ... мен ... ... ... ... бірегей болып
табылады. Дәл осы ... ... ... ... ... ... “халық менталдылығы” түсінігіне ауыстырып қолдануда. ... ... ... ... берді. Оның айтуынша:”бұл адамның әлем
туралы жәнеөзінің ... орны ... ... ... жатқын
бейнелер жүйесі, сондайақ адамдардың іс-әрекеттерін және ... ... бұл ... ... ... түсіну” сөзінің
анықтамасына ... ... ... ... ... ұжымдық
бейсаналылық пен тығыз байланысты болғандықтан У.Раульфтің ... ... мен ... әртүрлі формасынан да тереңде жатыр,
бірақол ойлауда, сезімде әрекетте көрінеді.
1.ӨЗІНДІК САНА.
Этнопсихологияның ... ... ... ... ... ... және этникалық топтар сана сезімі жайлы ... ... ... ... болады.
Тұлганың ішкі әлемі,оның өзіндік санасы әрқашанда зерттеушілердің
назарында болып келді.Сондықтанда сана сазімге байлапнысты әр ... ... ... берген.Сана-сезім мәселесіне зерттеген ... бірі ... ... ... ... өзіндік
сана-сезімінің орнын талдай келіп,жалпы ... ... ... екі ... ... топтастырды.Б.Г.Ананевтің
Л.С.Рубенштейннің,А.Н.Леоньтевтің т.б. еңбектерінде тұлғанның ... ... ... ... сананың қалыптасу сұрағы жалпы
теориялық және ... ... ... бір топ ... алдымен, адамның өзін-өзі бағалау мәселесі мен оның қоршаған ортаның
бағалауымен ... ... ... ... ... сана
феноменін зерттеушілердің бірі И.С.Конның дәлелдеуінше индивидтің өзін іс-
әрекетін субьектісі ретінде ... ... ... ... ... өзіндік сана деп аталадыда,ал онаң өзі ... ... ... “Мен”бейнесінде қалыптасады.
Өзіндік сананың табиғаты ... ... ... ... ... ... ... айтуынша,өзіндік
сананың белгілі бір қырларының немесе (қаситтерінің )мөлшері олардің
жағдайды ... ... ... алу ... ... ... ... өзіндік сана дененіміз бұл-адамның
өзінің жеке дара және тұлғалық қасиеттеріне, ... ... ... ... ... ... ... сана мәселесін зерттей келе ,өзіндік сана дамуының
бірнеше кезеңдерін бөледі.Бастапқысы ... ... ... мен ... ... бола ... ... ал екіншісі – басқа
адамдармен қатынасындағы өзіндік еркінің көрінуімен, қоршаған ортадан өзін
бөле ... ... ... ... өзіндік санасы қалыптаса
бастайды,алғашқы рет өзінің ... ... ... ... ... ... тұлғаның «Мен» бейнесі оның басқа
тұлғаларға деген қатынасының ... ... ... ... ... сыртқы жоспарына ене отырып, тұрақты ... ... бір ... ие ... үрдісінде басқа
адамды қабылдауы өзі ... ... ... ... сана ... сырт
жақтан, яғни басқа адамның көзімен қарай ашу іскерлігімен, ... ... ... ішкі логикасы тұрғысында бақылай алу
іскерлігімен анықталады.Өзіндік сана сана мен ... ... ... белгілі бір даму кезеңінде пайда болады. ... ... ... ... ... өте ... ... табылады.Өзіндік сананың құрылымына кіретін компоненттерді
салыстырғанда зерттеушілердің пікірі бір ... ... ... ... ... құрылымын 4 компонентке бөледі:
-өзінің ұқсастығының санасы
-өзінің «Менінің» санасы
-өзінің психикалық қасиеттерін ұғынуы
-өзінің әлеуметті-құлықтылық ... ... бір ... ... ... сана ... ... байланысты 3
компонентке бөледі:
-өзін-өзі тану
-өзіне деген эмоционалды-құндылықты қатынас
-тұлғаның мінез-құлқын өзіндік реттеу
Бұл аталған компоненттер И.С. Конның ... сана ... ... ... ... пікірінше, «Мен» бейнесі ... және ... ... жай ғана ... болса, ал әлеуметтік
нұсқаулар тұлғаның өзіне деген қатынасы болғандықтан,3 ... ... ... ... ... ... ... бағалау)
3 мінез құлықтық (өзіне деген практикалық қатынасы)
Басқалардың еңбектерінде де дәл осы ... олар ... ... ... тәсіл ретінде
қарастырылған.(В.Джеймс, В.М. Бехтеров, В.А. Ядов және т.б)
Өзіндік сананың ... ... өз ... ... ... қол жеткізу, өзін-өзі бағалауына, өзінің кім ... ... Егер ... өз ... ... онда ... жетілдіру мен айналысуға болады, немесе ... ... ... ... ығыстырып, көзіндегі конфликтініболдырмауға көмектеседі.
Өзіндік сана - бұл адамға тән бастапқы немесе ... ... ... ... өнімі.
Адамның өмірлік тәжірибесі жинауына ... оны өмір ... ... Осы ... ... ... ... өмірінде жүре
отырып,адамның өмірде шешетін тапсырмаларының ішкі ... мен ... ... ішкі дүниесінің негізгі мазмұнын қалыптастырады.
Адамның қоғамдағы, еңбектегі, жеке өміріндегі кез-келген өзгеріс тек
оның іс-әрекетін өзгертіп қана қоймай, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... де өзгертеді.Өзін ұғыну дегеніміз ол тек өзін
психо-физикалық тіршілік иесі ретінде ғана ұғыну емес, ол ең алдымен ... ... ... ... ... сезінуі болып табылады.
1.3.Ұлттық және этникалық өзіндік сана (сана сезім)
Ұлттық сана ... сана ... ... ... ... бір ... қатысты санасы деп
түсінуге болады, яғни , адамның белгілі бір ұлттың өкілі ... ... ... ... табылатын тұрақты, ұғынымды жүйе.
Ұлттық сана сезімге ұлттық ар-намыс, отанға деген махаббат, Ұлттық
мәдениеттің объектілерін қабылдаудағы қуаныш, қандай да бір ... ... ... ... ... деген сенімділіктің болуын
жатқызамыз.
Австриялық әлеуметтанушы және саясаттанушы Отто Бауэр ұлтқа ... және ... ... ... көрсеткен.Оның айтуынша,ұлт «табиғи
қауым» ретінде ата-ананың қасиеттерінің балаға ... ... ... ұлтты ерекшелейтін белгісі ол сол халықтың тілі мен
мәдениеті ... де ... ... ... ... ... ол тек ... нәсіл ғанаболып қалады әрі ол ешқашан ұлт бола алмайды» деп жазған екен
Бауэр.
Ұлт - бұл ... шығу ... ... ... ... ... ... олардың этникалық санасы мен
өзіндік санасынан көрінетін ... ... мен ... ... адамдардың ерекше тарихи қауымы.
Ұлттық қатынас көптеген ... ... ие. ... ... ... ... ... мен өзіндік санасын, сонымен бірге
өздеріне тән сезімдері мен ақыл-ойларын ... ... ... ... бай ... ... ие ... кездерде кей жағдайда әр түрлі
иллюзиялар адасулар және мифтер де көрінеді.Бұл-халықтар арасындағыұлттық-
этникалық қатынастарының көріну ерекшеліктерінің ... сана ... ... ... бірлескен ұзақ тіршіліктерінің үрдісінде ... ... бір ... ... ... ... ортақ әрі тұрақты
белгілері қалыптасты.Осындай ... тіл, ... ... сол ... ... этносқа тән салт-дәстүрлері жатады.Бұл
белгілер ... ... сана ... ... ... ерте ме, кеш пе , оның шығу ... ... салт дәстүрлерінен,
өзінің басқа халықтар ішіндегі орнын белгілеп білуінен, яғни өзінің ... ... ... ... субъектінің өзінің этникалық
қауым ретіндегі ұғынуынан да көрінеді.Өзін қандай да бір ... ... ... ... ... адам жалпы қоғам алдындағы қорқынышын ... ... ... деңгейіндегі этникалық өзіндік сана
Жекелеген адамның этникалық «Мен концепциясы»-өзіне белгілі, ... ... ... ... өзі ... ... ... болып табылады.
Адамның этникалық «Мен бейнесі»оның жалпы «Мен концепциясының»
құрлымының біреуі болып ... Ол ... ... ... және ... ... ... өз этносының бір өкілі
екендігін елестету;(көзқарасы)
-осы этностың көптеген басқа өкілдерімен өзіне тән қандайда бір ... ... ... ... ... ... ... бір
физикалық, антропологиялық белгілері: көзінің түсі мен формасы, мұрнының
формасы, бойы, терісінің түсі және т.б.
-ең ... сол ... , оның ... ... ... ... мен
туысқандық сезімінің болуы.
Э. Эриксонның тұлғаның даму теориясынан белгілі ... ... ... ... 18-20 ... қалыптаса бастайды.Адам
ондай даму деңгейіндеөзінің кім екендігін,қай топқа жататындығын, ... ... ғана ... қарама- қайшы жағдайды Эриксон
«Меннің» анықталмағандығы немесе диффуздылығы деп атады. Егер индивидтің
жекелік анықталуы ... ... оның ... ... ... еш қиындық
болмайды.
Тұлғаның этникалық «Мен -концепциясының» элементтері ... » ... ... ... ... когнитивті, бейнелік,
және бағалау элементтері бір-бірімен тығыз байланысты.
ІІ ТАРАУ Поли және моноэтностық ортадағы мәдениеттің психологиялық
ерекшеліктерін эмпирикалық зерттеу.
Біздің ... ... ... ... ... екі
негізгі бағытта қарастыруға болады. Жұмыстардың бірінші тобын ... ... ... ... ... халықтың
психологиялық тәжірибесін зерттеп құрайды. Осы тәжірибені ... ... ... ... ... ... ... еңбектерін атауға болады. Бүгінгі ... осы ... ... Н.Елікбаева. т.б. болып табылады.
70 жылдардан ... ... ... ... ... "Ұлттық психологияның табиғаты" профессор Н.Елікбаевтың
"Ұлттық психология" ... ... ... ... ... әдіснамалық мәселелері қамтылған. Сонымен қатар аталған ғалымдар
көптеген ғылыми конференцияларда этникалық психология тақырыбына байланысты
мақалалармен халық көпшілікке ой салуда.
Бүгінгі ... ... айта ... В.К. ... ... ... психикалық турпат өзгерістерін өзгертіп зерттеп
қана қоймай болашақ кезеңдегісіне де ... ала ... ... ... екенін
атағаны мәлім. Бұл әрине сананың детерминация механизмдері мен гео ... ... ... ғана ... бар. ... ... ... жағдайына сәйкестенетін ұлттық дәстүрлер мен
текстік өмірдің өзін психологиялық жаңа формаларымен салыстыруда ... ... бұл ... ... ... ... танымдарының оқыту
процесіне әсер ететіні туралы зерттеулері ... ... ... ... ... ... Поли және ... ортадағы мәдениеттің
психологиялық ерекшеліктерін эмперикалық зерттеу.
Зерттеу объектісі: Поли және моноэтностық топ ... ... ... ... ... 2007 ... ақпан айынан бастап
наурыз айына дейін жүргізілді.Зерттелінушілер ... ... ... ... көрсеткен жоқ,көмектесемін деген ниетпен
қатысты.Зерттеу алдында зерттелінушілерге жауап ... ... ... беру ... инструкция айтылды.Оқушылар инструкцияны
тез қабылдап,орындауға кірісті.Әдіснамаларды толтыру барысы 1сағат 20 минут
уақытты ... ... ... құндылық бағдар тестті
өткізілді,екіншіО.И.Комиссарованың Топтағы нормалық қалауларды ... ... ... ... ... ... жүргіздім.О.И.Комиссарованың әдіснамысында шамалы қиындықтар
болды,бірақ бұл ... оңай ... ... тез ... оңай ... ... ... бөгеттер болмағандықтан,сұрақтарды түсінуде қиындықтар
туындаған жоқ.Оқушылар зерттеуге белсенді қатысты және ... ... ... ... Поли және ... топ ... психологиялық
ерекшеліктерінің көріну жағдайлары.
Зерттеу әдістемелері: 1. Мәдени құндылық бағдар тесті (Л.Г.Почебут)
2. ... ... ... ... Тұлғаның өз-өзіне қатынасын
зерттеу
(В.В. Столин)
2.2. Зерттеу әдістемелерінің сипаттамасы мен ... ... О.И. ... ... ... ... ... атты
әдістемесіне сипаттама:
Берілген тест индивидтің әртүрлі нормаларды қалауын зерттеуге арналған.
Тест нормативті қалаулардың екі түрін ... ... ... ... нормативті қалаулардың негізінде топтағы индивидтер де нормативті
үміттердің екі типі ... және олар ... ... ... және ... ... үміттерді білу
зерттеушіге басқаны қабылдаудағы ... ... ... ... ... мінез-құлықтық әлеуметтік реттеу процесін адекватты сипаттауға
мүмкіндік береді.
Нұсқау: "Сіздердің ... ... ... ... ... Сіз келіссеңіз "қосу" белгісін қойыңыз; егер келіспесеңіз "алу"
белгісін қойыңыз. Кейбір жеке жағдайларда ... мен алу" ... ... Сіз ... ... ... тесті топтағы индивидтердің міне-құлығын болжауға ... ... ... ... ... ... ... 1 жыл болған топта жүргізіледі.
2. Топтың біріккен іс-әрекетте тәжірибесі болуы керек.
Сұрақнама парақтары әрбір зерттелушімен жеке түрде толтырылады.
2. ... ... ... ... (Л.Г. ... ... «Менді» зерттеу барысында кез келген тұлға өзінің дамуы
қоршаған ортадағы мәдениеттің ... де ... ... не
жоқтығын байқау үшін Л.Г. Почебуттің «Мәдени құндылық бағдар» әдістемесін
қолдандық.
Ұсынылып отырған әдістеменің басты авторы Дж. ... ... ... ... ... ... ... да бір мәдениеттің таза
түрін табу өте қиын, өйткені қазіргі уақытта ... ... ... ... жан ... өзара ауысуы жүруде. Мәдени құндылық бағдар
тесті бұл тұлғалық тест, ол зерттеліп отырған мәдениеттің ... ... ... ... ... ... зерттеулер көп жағдайда халық мәдениетін зерттеу деп
түсіндіріледі. Ал, «мәдениет» көп мағыналы. Ғылыми әдебиеттерде оның ... ... ... бар. ... ... ... этностық өмір сүру
бейнесін, оның құндылықтарын сенімін ,мінез- құлқының нормаларын , сөйлесу
стильдерін және т.б. ... бес ... ... және ... ... үш варианттың жауабынан
тұрады. Тестің негізіне ... үш типі ... ... тип ... ... адамдардың өткенге бағдарымен
мінездемеленіп, жақын әлеуметтік қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... ... туысқандық қарым
қатынастардың ... діни ... ... мән ... ... ... ішкі ... тиым салынады. Қауымдастық жағынан оның
іс қимылына, әрекеттеріне сонымен ... ... ... бақылау
жүргізіледі. Шешім қабылдау ұжыммен өтіп, ал шешімнің нәтижесі ... ... ... ... ... сай ... ... жету мен оны марапаттау әдетте бірнеше уақыт өткеннен соң ... тип - ... ... ... (ҚЗМ) ... ... заманға
сай оқиғаларға бағытымен сипатталады. Адамдар табиғатпен келісімде, оны
сақтап, экологиялық сұрақтарға қызығушылық танытады.
Адам тәні қарама-қайшылықты ... деп ... Осы ... ... ... ... мүмкіндіктерінің дамуында, өзіндік
жетілдіру мен өзіндік өсуге шоғырланған. Адамдар арасындағы қатынас әдетте
формальді, ... ... ... рөлі және дәрежесімен нақты
анықталған. Достық ... баяу ... және ... және ... ерекшелінеді. Қоғам адамның жүріс тұрысын
мораль, әдептік нормалар мен ... ... ... ... Тұлғааралық
қатынастарда адамдар әдетте ұстамды, әлеуметтік дистанция және рөлдік
талаптарды ұстауға ... ... ... ... ... ... және ... отбасымен, еңбек ұжымымен келісу кезінде жүзеге
асады. Өзінің іс-әрекет жетістіктерінің ... адам ... ... ... ... ... ... келеді.
Үшінші тип динамикалық дамып ... ... ... ... ... тез ... нәтижелерге жетуге бағытталған. Адамдар аз
уақыттағы жоспарларды құрып, оларды серпінді түрде жүзеге асырғысы келеді.
Берілген мәдениет адамдары үшін ... ... ... ... ... әрі ... ... мәселе болғандықтан, табиғат адамға бағынуы керек
деген ой басым деп ойлау бар. Оның ... ... ... оның ... ... және ... керек. Адамның басты міндеті табиғаттты
басқару болса, адам табиғаты бостандықты ... ... ... болу, тәуелсіздік пен ерекшелік алға қойылған
мақсаты. Шешім қабылдау ... өз ... ... ... ... және ... маңыздылығы мойындалады. Сөйлесу
кезінде адамдар ашық, дербес, иерархияға ... ... ... қатынастың
теңдігіне бағытталған. Әлеуметтік қабылданған құндылық ... ... ... ... мүмкіндіктерді ұсыну болып табылады. Қоғамдық
бақылаудың негізін мораль емес айып салу және ... ... ... Осы ... адамдардың назары іске, тапсырмаға,
жұмысқа негізделген. Адам үнемі саналы түрде өзін ... ... ... ... ... ... ... өңдеген кезде берілген
үш типтің динамикасын көруге болады.
Әсіресе ... - ... ... ... өзі ... көрінісінің мазмұнын сипаттайды. «Мен–бейнеге» адамның
өзінің мүмкіндіктері, қоршағандармен ... ... ... ... қасиеттері т.с.с кіруі мүмкін. Атап өтетін
жағдайлар өте көп, өйткені ... бір ... ... маңызды
басқалармен байланысты сезінуге, олармен өзін біріктіруге, ал басқа жағынан
- өзін олардан ажырата алып, өзін ... ... ... ... ... ... бейнесінің мазмұнын екі ... ... а) ... ... ... ... ... етеді және б) дифференциалды, оның басқалармен салыстырғандағы
ерекшелігін көрсетіп және ... ... ... ... салушы.
Зерттелушілерге төмендегідей нұсқау беріледі: "Әрбір тараудан Сіздің
мәдениетіңіздің бағдарын сипаттайтын дәлелдемені белгілеңіз. Сонымен қатар,
Сіздің отбасыңыз, ... және ... ... неге ... еске
түсіріңіз. Сізге бір өтініш-жауап беру кезінде егер жаңа замандық ... ... ... ... ... онда ол көзқарасыңызды
қолданбаңыз".
1. Біздің мәдениетімізде шешім ... ... ... ... ретінде
адамдар мынаны санайды:
а) өткенді
б) қазіргіні
в) болашақты
2. Біздің мәдениетімізде адамдар өздері туралы былай ... ... ... құрбандары
б) табиғатпен ықыласта тұратындар
в) көптеген табиғат күштерін басқаратындар
3. Егер менің мәдениетімдегі адамдарды басқармаса, онда олар ... ... ... ... мен жақсы қылықтарды
В) жақсы қылықтарды
4. Менің мәдениетімдегі адамдар өздерінің қарым-қатынастарында ең негізгі
ретінде:
А) тұқым және шыққан тегі
Б) үлкен жанұя
В) ... ... мен ... ... ... ... ... санайды:
А) тіршілік ету өз өзімен өмір сүруге жеткілікті
Б) ... ... мен өсуі ... ең ... ... ... табылады
В) тәжірибелік іс әрекет пен ерекшелікке жету ең жақсы мақсат.
3. В.В. Столиннің «Тұлғаның өзіндік қатынасын ... ... және ... ... ... өз өзіне қатынасын
анықтау мақсатында біз В.В. Столинннің ... ... ... ... ... ... үшін тоғыз өлшем алынған. Олар өзіндік ... ... ... ... ... саналығы
2)Өз өзін сыйлау және өзіндік сенімділік
3)Өзіндік басқару және «Меннің» реттілігі
4)Басқалардың үміттері
5)Шартсыз ... ... ... құндылығын уайымдау
7)Өзіндік «Менмен» байланыс сезімі
8)Өзіндік түсінбеушілік, «Меннің» даулығын сезіну
9)Өзіндік ... ... ... ... тоғыз шкалаға бөлінген:
Шкала 1-ішкі шынайылық. Шкала 11 пунктен тұрады. Шкаланың ... ... ... ... ... Жоғары мағыналар
жабық және өзі жайлы мәліметті құпияда сақтау.
Шкала 2- өз- өзіне сенімділік 14 ... ... ... ... өз - ... сенімділікті көрсетеді. Төменгі көрсеткіштер
өзіндік қанағатсыздықты көрсетеді.
Шкала 3-Өзіндік басқару -12 пунктен тұрады. Белсенділіктің көзі адамның
өзі екенін ... ... адам ... ... анық сезінетінін көрсетеді.
Төменгі көрсеткіштер адамның өзіндік «Мені» уақытша жағдайларға тәуелді
екенін көрсетеді.
Шкала 4- өз - ... ... ... ... ... ... ... оның тұлғасының басқалар алдындағы дәрежесінің
жоғары екендігін көрсетеді. ... ... кері ... ... ... 5 - өзіндік құндылық-14 пунктен тұрады.Жоғары көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... бағасын көрсетеді.
Төменгі көрсеткіштер өзінің рухани «Менін» ... ... ... 6- ... ... ... ... Жоғары полюс өзіне достық
қатынасты көрсетсе, төменгі ... ... ... төмен дәрежесін
көрсетеді.
Шкала 7 - өзіндік байланыс-11 пунктен тұрады. ... ... ... ... ... төмен көрсеткіштер кері тенденцияларды
айқындайды: өзіндік өзгеріске ұмтылыс,өзі ... ... ... ... ... ... -15 ... тұрады. Жоғары ... бар ... ... Төмен көрсеткіштер мәселелерді жоққа
шығаруға тырысу, жабық ... 9- ... ... -10 пунктен тұрады. Жоғары ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттелінушіге 110 пункттен тұратын тестік буклет және жауаптардың
стандартты бланкі ... ... екі ... ... “келісемін”,
“келіспеймін”, олар зерттелінушімен бланктің керекті жерінде белгіленеді.
Шкалалық мағыналар арнайы трафареттің ... ... қою ... ... шикі ... ... ... стандартты бағаларға
-“қабырғаларға” көшіріледі.
Зерттелушінің өзіне, ұлтына, мәдениетіне эмоциялық-бағалық қатынасы ... ... ... ... ... өз тұлғасының, іс-әрекетінің жеке
жақтарына т.с.с қатынасын көрсетеді және ... ... ... ... ... ... және қызығушылықтар деңгейінде көрінеді.
Екінші компоненттің негізін өзіндік сыйлау немесе өзіндік ... ... ... Өзіндік сыйлау – бұл өз күші мен мүмкіндіктеріне
сенім. Ол ... да бір ... ... емес және тек ... ... ... адамның өз - өзіне жалпы қатынасын көрсетеді. Өзіндік сыйлау-
бұл өзіндік қабылдау, өзіне маххабат. «Өзіндік баға» ... ... ... отырғандай, бірінші планға дәл ... ... ... ... ...... өзін жалпы (жалпы өзіндік баға) және өз
тұлғасының жеке ... ... ... ... ... ... ... тұрақты бола алады, яғни әртүрлі жағдайларда ұзақ
уақыт бойы сақталып отыратын және тұрақсыз.
Даму үшін ... және ... ... бағаның саналы үйлесілімділігі
өте маңызды. Сонымен, жағдайдың шарттарының өзгеруінде тұрақты өзіндік
бағаның ... ... ... және ... ... жетістіктің
жарамды жүзеге асуына кедергі келтіреді. Өзіндік бағаның күшті тұрақсыздығы
«качели» бейнесіцндегі толқуларды тудырады- өзі ... ... ... ең ... ... тарихының қайғылы беттері осы ұғыммен байланысты. Халықтар мен
мемлекеттер арасындағы ... үшін саны жоқ ... ... ... мен және өз қарсыластарының екінші
деңгейлігінің басымымен жүргізілген. Фашизм ... ... ... баға ... деңгейімен, яғни адам өз ... ... ... ... ... ... ; ол оның ... сәтсіз деп, ал қайсысын сәтті ... ... ... іс-әрекетте өзіндік баға және ... ... ... ... ... ... ... қатысты өзіндік баға
және қажеттіліктер деңгейі жайлы – ... ... және ... деп айтуға
болады.
Осы жағдайларда өзіндік бағаның адекваттылығы жайлы айтуға болады.
Өзіндік баға, егер ол ... ... ... да бір ... сәттілігіне сәйкес келетін болса, адекватты болып табылады. Адеватты
емес өзіндік баға, іс-әрекеттің ... ... ... ... ... емес ... баға ... субьект өзінің актуалды
мүмкіндіктерін көрнекті ... ... және ... (ол оларды
төмендеткен кезде). Сонымен қатар адекватты емес көтеріңкі және адекватты
емес төмен өзіндік баға– жалпы ... және ... да бір ... күшті тежеткіші болып табылады.
Егер адам(этнофор) көтеріңкі өзіндік бағада болса және өз алдына аса
жоғары, мақсаттың ... ... сай емес ... қойса, ол
еріксіз сәттілікпен сәтсіздікке соқтығады. Мұндай уайымдар өте ауыр және
олардан қашу ... ол ... ... бағасын төмендете отырып ... ... ең ... ... бұл ... ... әділетсіздігінің
әсерінен кездейсоқ пайда болды деп, ... ... ... ... ... күрделі жағдайларда ол өзіндік сәтсіздікті шеттетіп,
байқамауға тырысады. Көбінесе бұл өзі үшін ... ... ... ... тыс жүреді. Өз өзін төмен ... ... тез ... ... ... перспективті даму зонасы жоғалады.
Бірақ мынаны түсіну маңызды, жоғары немесе төмен өзіндік баға ... ... да бір ... ... ... тек ... қандай
да бір іс- әрекетке қатысты айтуға болады.
Тұлғаның дамуы үшін оптималды болып өзіндік ... ... ... ... ... табылады. Өзіндік сыйласым деңгейі жоғары адам–бұл
өзіндік ... бар, ... ... өзін ... ... жүзеге
асырмайтын, өзіндік мүмкіндіктері мен талпыныстарын жүзеге асыру арқылы
нақтылайтын адам.
Керісінше, ... ... ... ... өзіндік кемшіліктің
сезімімен, өзіндік махаббаттың ауырлығымен, өзін басқалар арғылы нақтылауға
талпыныспен сипатталады. ... ... ... ... бар ... ... ... түкке тұрғысыз қалжыңын ауыр қабылдап, ... ... одан да тіке ... Олар ... ... өкпеге,
тайталасқа бейім болады. Олар үшін ... ... ... өз
тұрақсыздықтарын көрсету үнемі қорқыныш туғызады.
Әдістемені жүргізгеннен кейін, алған ... ... ... ... ... ... және сапалық өңделуі
1. Л.Г. Почебуттың "Мәдени құндылық бағдар" атты әдістемесінің негізіне
мәдениеттің үш типі жайлы ... ... .
1- тип ... ... ... тип ... заман мәдениеті (ҚЗМ)
3- тип динамикалық дамып жатқан мәдениет (ДДМ)
1-кесте Моноэтностық және полиэтностық топтағы қазақ студенттерінің мәдени
құндылық ... ... ... Р/с ... ... |Полиэтностық |
| | ... ... ... ... |
|1 ... мәдениет (ДМ) |75 % |55 % |
|2 ... ... ... (ҚЗМ) |62 % |60 % |
|3 ... ... ... |55 % |57 % |
| ... (ДДМ) | | ... біз ... нәтижесінде моно және полиэтностық ортадағы
мәдени құндылық бағдардың ерекшелігінің нәтижесін ... ... ... ... шығып отыр. Дәстүрлі мәдениетке қазақ
ұлты 75 % балл ... ал ... ... ... 55 % балл ... заманның тез ағымы өмір салты мен дәстүрлерді де өзгеріске
ұшыратуда. Аса ... ... ... ... қазақ қауымының
арасында шетел мәдениетіне еліктеу жүріп жатыр. ... ... ... полиэтностық топтарға емес, керісінше қазақ халқына әсер бар
екендігін ... ... ... типтің нәтижесіне тоқталып болсақ жоғарыда
айтылып кеткен ойымызға дәлел табамыз, өйткені пайыздық жағынан ... ... ... ... ... орынды алып отыр, ал полиэтностық
топ өкілдеріне керісінше төмен. Мұндай динамиканы басқа жағынан түсіндіруге
болады. ... ... аз ... өз этносының ерекшелігін сақтау
мақсатымен көбінесе ... ... ... ... жүреді Сондықтан
да Қазақстандағы полиэтностық топ өкілдерінің көрсеткіші осындай нәтижелер
көрсетіп отыр . Соңғы типтің көрсеткіштерінің ... аса ... ... ... дамып жатқан мәдениет әсері әлі толық ... ... ене ... жоқ. Оның ... ... ... сезілуі мүмкін. Өйткені
бұл тип шетел халқының өмір салтына жақын келеді.
Біздің мемлекетіміз ондай даму қарқынына әлі жете ... жоқ. ... ... де ... Осындай ауытқу кезеңдерінде тұлғаның өзіндік
қатынасының деңгейі де жалпы этностық "Менге" әсері туралы сұрақ туындайды.
Зерттеу нәтижелерінің ... ... ету ... алынған
мәліметтерді "Мәдениет типтері" гистограммасына орналастырамыз.
Зерттеудің келесі кезеңінде топтағы нормалық қалауларды анықтау үшін
О.И.Комиссарованың "Топтағы ... ... ... атты әдістемесін
алдық. Берілген тест индивидтің әртүрлі нормалардың қалауын зерттеуге
арналған. Тест нормативті ... екі ... ... ... ... ... нормативті қалаулардың негізінде топтағы индивидтерде
нормативті ... екі типі ... және олар ... ... ... және функционалды. Нормативті
үміттерді білу ... ... ... ... болатын қателіктерді
түсіндіруге және топтағы ... ... ... процесін
адекватты сипаттауға мүмкіндік береді.
Кесте 2 Моно және полиэтностық топтағы ... ... ... салыстырмалы көрсеткіштері.
|№ Р/Р |Нормативті қалаулар ... ... |
| | ... |топтағы қазақтар |
|1 ... ... ... |47,3 % |53 % |
|2 ... ... |45,4 % |42,3 % |
|3 ... ... |19,2 % |18,5 % ... екі топ ... ... қалауларының көрсеткіштері
берілген.Ең алдымен іскерлі қалаулар сферасын алып қарайтын болсақ ... ... саны көп яғни ол ... ... ... әкеліп отыр.
Жаңа мемлекет ерекше заман талаптарын қойған кезде адамдардың қалаулары
өзгеріске ұшырайды. Өзіміз байқап ... ... ... ... ... ... ... орын алып жатыр. Осы процестер қазақ ұлтының
жалпы іскерлігін де ... ... ... ... Полиэтностың
ортаның мүшелері қарқынды топтан қалмай келеді бірақ сандық көлемінің
аздығына ... ... ... жағы ... болып отыр. Ал екінші
нормативті қалауда коммуникативті белсенділік ... ... ... ... ... метелды ерекшеліктермен түсіндіріледі.
3 кесте Моноэтностық және полиэтностық топтағы қазақ студенттерінің өзіндік
қатынастарының салыстырмалы көрсеткіштері
|№ Р/Р |Шкалалар ... ... ... |
| | ... ... ... |
|1 |Ашық |49 % |48,6 % |
|2 ... ... |45,4 % |46,8 % |
|3 ... ... |51,2 % |57,8 % |
|4 ... ... |52,4 % |53,7 % |
|5 ... баға |53 % |47 % |
|6 ... ... |55,3 % |54,9 % |
|7 ... ... |44,4 % |45,2 % |
|8 ... |35,3 % |39,3 % |
|9 ... ... |30,7 % |33,8 % ... шкаланың төмен көрсеткіштері "Меннің" терең ... ... ... жабық және өзі жайлы мәліметті құпияда сақтау.
Алынған мәліметтерде көрнекті айырма болмағанымен, бірақ ерекшелікті көруге
болады. Қазақ ұлты өкілдері полиэтностық топ ... ... ... ... отыр. Осы мәліметтер қазақ ұлт өкілдерінің шынайы
көңілмен қоршаған адамдарға қарайтындығының ... ... ... көп ... Өзіне сенімді өзіндік басқару атты екі шкалада пайыздық
нәтижеден полиэтностық топтардың басымшылығы көрініп отыр. Яғни ... ... аз ... халықтарда алға ұмтылу позициясы жоғары
деңгейге қойылған. Сол ... осы ... ... ... көп болып
отыр.
"Меннің" айнасы берілген шкалада да полиэтностық топ артық болып отыр.
Өзіндік ... ... ... ... ... осы ... айырма қазақ ұлт
өкілдерінің басымшылығымен көрнекті. Оның себебі қазақ ұлты ... ... өмір ... жатқандықтан да болуы мүмкін.
Көрсеткіштердің айқындылығын қамтамасыз ету ... ... ... ... және ... ортадағы мәдениет типтерінің ерекшеліктерін айқындау
мақсатында жүргізілген эмпирикалық зерттеу мәліметтерін сандық өңдеудің
барысында зерттеу ... ... үшін ... Q критерийін
пайдаланамыз.
Розенбаумның Q критерийі жалпы психологиялық зерттеулердің мәліметтерін
статистикалық өңдеуде екі таңдау ... ... да бір ... ... ... бойынша айырмашылықты анықтау үшін қолданылады. Бұл екі
таңдау тобы арасындағы қандайда бір ... ... ... тез ... мүмкүндік беретін параметрикалық әдістердің ішіндегі ең қарапайым
түрі болып саналады.
Бұл үшін алдымен зерттеу болжамын қалыптастырамыз:
Н0 –Поли және моно ... ... ... ... ... ... арасында айырмашылық жоқ.
Н1 – Поли және моно этностық ортадағы студенттердің мәдениет
типтерін таңдау мәліметтерінің арасында ... ... ... ... ... үшін поли және ... ортадағы
студенттердің мәдениет типтерінің ерекшеліктерін өзара ... ... ... ... бағдар" әдістемесі бойынша
топтардың 3-түрлі мәдениет типі ... ... ... ... ... статистикалық сенімділігін
тексереміз /7-6 кестелер/.
4 кесте- Поли және моноэтностық топ ... ... ... ... ... ... |Полиэтностық топ ... |№ ... топ ... |
|1 |10 |1 |10 |
|2 |10 |2 |10 |
|3 | | | |
|4 |10 S1 | | |
| |10 | | |
|5 |9 |3 |9 |
|6 |9 |4 |9 |
|7 |9 |5 |9 |
|8 |9 | | |
|9 |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |8 |6 |8 ... |8 |7 |8 ... |8 |8 |8 ... |8 |9 |8 ... |8 |10 |7 ... |7 |11 |7 ... |7 |12 |7 ... |7 |13 |7 ... |7 |14 |7 ... |7 |15 |6 ... |7 |16 |6 ... |7 |17 |6 ... |6 |18 |6 ... |6 |19 |6 |
| | |20 |5 |
| | |21 |5 |
| | |22 |5 |
| | |23 |5 S2 |
| | |24 |5 |
| | |25 |5 ... Q ... ... мәнінің формуласын есептейміз.
Q эмп=S1+S2=4+6=10
ә) Q критериннің критикалық мәнін анықтаймыз (кесте бойынша)
Q кр 7/ ... Q эмп = Q ... ... ... шығарылып Н, қабылданады
Жауап: Зерттелуші топтардың дәстүрлі ... ... ... ... айырмашылық бар және ол статистикалық мәнділік деңгейіне
еркін жетеді. (Р. 001)
5 кесте Поли және ... топ ... ... ... ... бойынша айырмашылықтарын анықтау.
|№ |Полиэтностық топ көрсеткіштері|№ ... топ ... |
|1 |7 |1 |7 |
|2 |7 |2 |7 |
|3 |7 | | |
|4 |S1 | | |
|5 |7 | | |
|6 |7 | | |
| |7 | | |
|7 |6 |3 |6 |
|8 |6 |4 |6 |
|9 |6 |5 |6 ... |6 |6 |6 ... |6 |7 |6 ... |6 |8 |6 ... |6 | | ... |6 | | ... |6 | | ... |6 |9 |5 ... |6 |10 |5 ... |5 |11 |5 ... |5 |12 |5 ... |5 |13 |5 ... |5 |14 |5 ... |5 |15 |5 ... |5 |16 |5 ... |5 |17 |5 ... |5 |18 |5 |
| | |19 |4 |
| | |20 |4 |
| | |21 |4 |
| | |22 |4 S2 |
| | |23 |4 |
| | |24 |4 |
| | |25 |4 ... Q критерийiнiң эмперикалық мәнiн анықтаймыз
Q эмп = S1+S2 = 6+7=13
ә) Таблица бойынша Q критикалық мәнін анықтаймыз.
Qкр 7/Р ≤ 0,05 Qэмп ≥ Qкр (Р ≤ ...... Но ... ... Н1 ... ... заман мәдениет" шкаласы бойынша зерттелуші мәліметтері
арасында маңызды айырмашылақ бар және ол статистикалық ... ... (Р ≤ 001 )
6 ... Поли және ... топ ... ... дамудағы
мәдениет" шкаласы бойынша айырмашылықтарын анықтау
|№ |Полиэтностық топ |№ ... топ ... |
| ... | | |
|1 |10 | | |
|2 |10 | | |
|3 |10 | | |
|4 |10 S1 | | |
|5 |10 | | |
|6 |9 |1 |9 |
|7 |9 |2 |9 |
|8 |9 |3 |9 |
|9 |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |9 | | ... |8 |4 |8 ... |8 |5 |8 ... |8 | | ... |8 | | ... |8 |6 |7 ... |7 |7 |7 ... |7 |8 |7 ... |7 |9 |7 ... |7 |10 |7 ... |6 |11 |7 ... |6 |12 |6 |
| | |13 |6 |
| | |14 |6 |
| | |15 |6 |
| | |16 |6 |
| | |17 |6 |
| | |18 |6 |
| | |19 |5 |
| | |20 |5 |
| | |21 |5 |
| | |22 |5 |
| | |23 |5 |
| | |24 |5 S2 |
| | |25 |5 ... Q ... эмперикалық мәнiн есептейміз
Q эмп =S1 + S2 =5+7 =12
ә) Таблица ... Q ... ... ... кр 7 ≤ 0,05 Q эмп ≥ Qкр (Р ≤ ... / Р ≤ ... Но терiске шығарылып Н1 қабылданады.
Жауап: Динамикалық дамудағы мәдениет шкаласы бойынша ... ... ... ... бар және ол статистикалық мәнділік
деңгейіне жетеді (Р ≤ о,о1 )
Эксперименттік бойынша тұжырым
Моно және Полиэтникалық мәдениет ... өмір ... ... адамның
ұлттық сипатта дамуына қоғамдық өмірдегі өзгерістер әсер етеді әсіресе
біздің полиэтникалық қоғамда өшіп ... ... ... ... және ... да ... ... өмiр сүрiп жатқан
барлық халықтардың ұлттық сана ... ... ... бiр ... және этностың этникалық сана сезiмiнiң деңгейi көп ... ... ... және атмосферасын белгiлi бiр дәрежеде
анықтайды. Этникалық сана сезiмдердiң құрылымы, этникалық эдентификация ... ... ... ... ... ... белсендiру, этнорухани
мәдениетке ұлттық тiлге, халық творчествасына, дiнiне, ... ... ... ... сияқты белгiлермен анықталады.
Этно факторлардың мәндi өсуi этникалық сана сезiмдердi күшейтедi. Этникалық
сезiмдер индивидуалды қасиеттердiң және ... ... ... ... әрi ... ... этникалық толеранттылық мәселесi де мәндi. Басқа
этникалық мәдениеттердi қабылдау, силау үшiн ең алдымен өзiнiң ... ... оның ... ... екенiн ұғыну оған идеген ... ... жиi ... түсу мiне ... ... ... ... негiзiн құрайды. Мәдениет адам творчествасының өнiмi.
Мәдениет жеке ... ... ... ... ... мәдениет ретiнде дамиды. Мiнез-құлықтағы өзгерiс мiндеттi түрдегi
мәдениеттегi өзгерiстi бiлдiредi. Әрбiр мәдениеттiң өзара әрекеттi ... ... ... бейнелеулерi үшiн жағымды жағдайлар жасайды.
Адамның қоршаған ортамен қатынасында ... ... ... ... ... Ол ... белгiлi сөз символ, саят
жоралар, этномәдени белгiлер, олар сонада халықтың тiршiлiк ... ... ... жайлы бiлiм ретiнде белгiленiп ... ... ... ... ... арқылы ғана табиғи психикалық
формалар идеалды адам қабiлетiне ... ... ... ... ... ... мәдениетi, ойлау мәдениетi, ... ... ... ... формасы идеаклды мәдени ... ... Бұл ... ... поли және моноэтностық топтағы
қарым-қатынас мәдениетiнiң ерекшелiктерiнiң ... ... ... ... ... ... және ... талдау
нәтижесінде жұмыстың мақсат-міндеттеріне сай іріктелініп алынған
әдістемелерді ... мен ... ... ... ... ... ... болжам толығымен дәлелденіп, тамамдау
жұмысы өз мақсатына жетті деп айтуға толық ... ... ... Т.Т. О ... ... казакского народа. Алматы-Ак
КазССР ност 1-1958-с 62-74.
2.Жарықбаев Қ.Б.Нүкежанов Ж.С. Қазақ этнопсихологиясының әдіснамасын
жасаудың кейбір өзекті мәселелері\\Этнопсихология –этнопедагогика екінші
жинақ.Ғылыми-әдістемелік ... ... ... Ю.В. ... ... ... с-412.
4.Мухина В.С. Этнопсихология:настоящая и будушая\\Психологический журнал-
1994 т15-№3.
5.Поуменно Л.И. Этническая идентичность Проблема трансформации ... ... ... ... ред ... ... сод 1997 с76-88.
6.Стефаненко Г.Т. Этнопсихология М: институт психологии РАН,
«Академический ... с ... В.Н. ... С.А. ... в ... ... с
13-14.
8.Аймауытов Ж Псиқология-Алматы: «Рауан»1995 224-225 беттер.
9.Елікбаева Н. Ұлттық психология:көмекші оқу құралы-Алматы «Қазақ
университеті»1992 96 бет.
10.Кушпер П.И.Национальное самосазнание как этнический определить 1949 Т 8
с ... Э.А. ... В.Г. ... в ... ... 1996 с
334.
12.Бромлей Ю.В. Этнос и этнография.-М:Наука 1973- 280с.
13.Бромлей Ю.В. Очерки ... ... ... А.Г. ... и ... ... ... В.Ю. Этническое самосазнание и его роль в развитии
индивидуальности человека:Учеб пособижван:Изд-во удм университета 1996-
130с.
16.Левович В.П. Андрущах И.Б. Этноцентризм как ... ... ... Г.У. ... ... и ... 296-341.
18.Губогло И.Н. К изучению идентичности М:1999-с 266.
19.Казлов В.И. Проблема этнического самасознания и ее ... в ... ... ... ... В.С. ... ... социольных стереотип\\Вопросы
психологий 1986 №1-с 14.
21.Дайнер Х. Фрейда Н. Национальных стереотип-в кн: современная зарубежная
этнопсихология 1979-с23-44.
22.Латишев А.К.Этническая идентичность\\Сов этнография 1989 №5-с ... О.Б. ... ... ... Азии ... ... их развития:Дис канд психолог наук-М 1992-140с.
24.Стефаненко Т.Г. Социальные стереотипы и межэтнические отношения.Под ред
Г.М.Андрееевой.Я.Янаушека-М: изд Московский университета 1987-с 242-250.
25.Кусева Г.У.Этнические стереотипы в ... ... ... Л.Н. Этногенез и биосфере земли.Л.Гидрометео-издат 1990-637с.
27.Дробижева А.М.Национальное самосознание и ... ... ... 1985- с ... Б.А. ... ... как фактор развития
индивидуальности\\Психологический журнал 1996 Т 17 №5-
с-69-75.
29.Гнатенко П.И. Национальный характер-Диспронетровск:ДГУ ... В.П. ... ... ... ... №4 с ... ... пособие-Алматы:
«Қазақ университеті»,1998-с 3-4.
32.Солдатова Г.У.психология межэтнической напряженности и смысл 1998-387 с.
33.Этническая психология(этнические процессы и ... ... ... ... Мин ... и ... ... ссс 1984-75с.
34.Этнопсихологический словарь.Под ред В.Г.Крыско М:Московский психолого
социальный институт 99-343.
35.Жарықбаев Қ.Б. Аймағанбетова О.Х. Этнопсихология ... ... ... жоғарғы оқу орындарының студенттеріне
арналған.Алматы:Қазақ унивеситеті 2001-17бет.
36.Баронин А.С.Этническая психология.Киев:Тандем 2000 ... И.С. К ... ... ... психология
М:1999.
38.Лурье С.В.Историческая этнология.М 1998.
39.Левкович В.П.Панкова Г.Социально психологические аспекты проблема
этнического сознания социольная психология и общественная практика\Под ... ... ... 1985 138-153с.
40.Сусоколов А.А. Структурные факторы самоорганизации этноса\Расы и
народы.М:Наука 1990 Вып 20 5-39 с.
41.Галустова О.В. Этнопсихология ... ... В.Г. ... центр Академия 2002г с-300.
43.Жарықбаев Қ.Сангилов О. Жантану атауларының ... ... 2006ж ... \ ... ... №2 (11) 2003ж 65 ... ... "Топтағы нормалық қалауларды өлшеу" атты әдістемесі
1. Ең үлкен қанағатты адамдар өз жұмыстарының жоғары бағасынан алады
2. Өмірде шынайы достары бар адамдар ғана ... ... ... ... ... ... адамдар үнемі сөйлесудің кемшілігінен зардап шегеді
5. Мен өзімді арам ойы жоқ адам деп ... Ең ... ... деп мен өз ... ... ... есептеймін
7. Әрбір адам қоршағандардың ашуын келтірмейтіндей өздерін ... ... ... ... оның ... ... ... Адам қарым қатынасын ешқандай іс орнын толтыра алмайды
10. Кейде өсек ... ... ... ... ... ұнау үшін өз ісіңді жақсы жасау керек
12. ... ... ... тек ... ... болуы керек
13. Адамға ең қорқыныштысы жалғыздық сезімі
14. Балалық шағымда мен мақтағанды жақсы көретінмін
15. Адамдардың көбісі топтағы ... өз өзін ... ... ... Өзін түсінетіндерді адам ең жақсы достары деп санайды
17. ... ... рөлі ... ... ... ... ... керек
18. Өзіне ұнайтын адамдармен жұмыс істеген кезде адам ерекше күштің пайда
болғанын ... Мен өзім ... ... ... ғана ... Мен ... арқылы тек іс жайлы сөз жүргізгім келеді
21. Істің қызығушылығы үшін қызметкерлер жайлы ұмытып кететін ... ... ... ... ... менің нәтижеме жаман әсер етеді.
23. Бос уақытты достармен қарым- қатынасқа жұмсау керек.
24. Мен ... ... ... ... ... ... басшы ең алдымен өз саласында жақсы маман.
26. Көп адамдар үшін топтық жұмыс жаңа ... ... тағы ... Мен атақты адамдардың өмірі жайлы кітаптарды қалаймын.
28. Жұмыстағы ... ... ... ... ... керек.
29. Өздерінің сезімдерін ұстай алмайтын адамдармен жұмыс істеу маған қиын.
30. Мектеп ең алдымен оқушыларда ең жақсы адамдық қасиеттерді ... ... ... ... көп ... ... Мен басқалармен менің ісіме байланысты жоқ заттар жайлы сөйлесемін.
33. Талпыныстары марапатталған кезде , көптеген істер жасай алады.
34. ... ... ... ... ... іс әрекетіне ықпалын
тигізеді.
35. Менің ойымша іс үшін жұмысшылар қарым- ... ... ... ... емес ... мені ашық ... тартады.
37. Жақсы басшы ең алдымен жұмыста өзара түсінушілік атмосферасын
қалыптастырады.
38. Бос ... ... ... мен ... іске ... ... ... жетістіктері көбінесе ЖОО да қоршаған адамдармен , ... ... Мен ... тура ... дөрекі деп есептеймін.
41. Бірдей қаржылай жетістік жағдайында мен байқауды ұйымдастырғанға
қарағанда , оған қатысуды ... ... Ең ... ... ... адам ... достарының арасында алады.
43. Адамдар қарым- қатынастарын анықтау үшін өте көп уақыт жұмсайды.
44. Мен адамдар жайлы бірінші әсерім арқылы ... ... ... ... ... арасында жақсы түсінушілікті орнату.
46. Өмірде адам тек өз-өзіне ғана ... ... Өз ... мойындау маған қиынға түседі.
48. Сүйікті ісіне өмірлерін арнаған адамдар таңдандырады.
49. Компанияның жаны болу адам үшін ... ... ... ... ... қалдыру үнемі қиын.
51.
Этникалық бірдейлік негізгі компоненттері
Дифференциация идентификацияның біртұтас процесі ... ... ... анықтамасы бойынша, әлеуметтік
ұқсастық- бұл индивидтің белгілі бір ... топ ... ... ... тән ... мен ... мәнділіктерін ұғындыратын
«Мен концепциясының» бөлігі болып табылады.Сондай-ақ жалпы мағынасында
әлеуметтік ұқсастық – бұл ... ... ... ... ... ... ... ұқсастық – тұлғаның әлеуметтік ұқсастығының құрамды бөлігі,
психологиялық категория тұрғысында белгілі бір этникалық қауымға жататынын
ұғындыру болады. Осы ... ... ... пен ... ұғымдарын
ажыратып алған жөн.Этникалық этносқа тән объективті белгілерін анықтауға
бағытталған әлеуметтік категория.Мысалы: ... ... бір ... ... ... , тілінің, мәдениетінің сол этносқа тән болуы.
Этникалық (этничностъ) аскритивті (қоғамға тән) ... ие ... ...... негізінде әлеуметтік шындықты құрау
процесіндегі индивидтің қол жеткен жетістігі ... ... ... ... пен ... ... этникалық екеуі көп
жағдайда сәйкес келмейді. Сондай-ақ этникалық ұқсастық өзін этникалық қауым
қатарында санайтын декламацияланған ... де ... ... ... ... адам ... тән ... қозғалмастан басқа этникалық
кодтарға қосылуды тиімді пайдалануы мүмкін. ... ... ... ... сипатталатын советтік кезеңде еврейлер қайда,
қашан және кіммен еврей болуды күнделікті ... ... тура ... ... ... ... біртұтас когнетивті
үрдісінің нәтижесі ретінде қарауға болмайды, ол индивидтің әлеуметтік
кеңістіктегі көптеген ... ... өзін - өзі ... ... ... ... нәтижесі. Бұл сондай-ақ тек ұғыну ғана емес, бағалау,
өзінің этносқа жататындығын ойлануы әсерленуі ( ... ... дәл ... әсерленушілік термині десек болады,
бұл терминді ресейдің әйгілі ойшылдары Г.Г. Шпет пен ... ... ... ... ... ... енгізсе, осы ұғымға ұқсас түсінікті
Выготский ұсынған. Выготский ол әсерленушілік ұғымын қоғамдағы ... үшін ... ... ... ... Екі ... да ... сәйкестік бар.Шпеттің ойынша ұжымдық ... оның ... ... ... қатынасы болса,
Выготскийде әсерленушілік «баланың адам ретіндегі белгілі бір шынайылық
жағдайына деген ішкі ... ... ... ... ... ... бөлігі ретінде
қарастыра отырып, зерттеушілер оның ... тән ... ... ... американдық мәдениантраполог Дж. ... ... ... ... ... өткен мұраға бағытталған
ұқсастықформасы ретінде қарастырады. Г.У. Солдатовамен де ... ... ... ... ... ... ... себебі , оның басты
тірегі –жалпы мәдениет, шығу тегі, ... ... ... мен ой- ... ... ... ... әлеуметтік ұқсастықтың қандайда бір
құрамдас бөлігінен айырмашылығын ... ... ... оны сол ... ... да ... контекстегі белгілі бір халық
өкілдерінің құрылымдық ... ... ... ... ... екі негізгі компонентті бөліп
көрсетеді:
-когнитивті (өз тобының ерекшеліктерін білу, әрі жекелеген ... өзін сол ... ... ... ... (өз ... ... бағалауы, ондағы мүшелерге деген
қатынасы)
Әр түрлі зерттешілер ... ... ... ... ... ... ... анықтауда көптеген терминдер
қолданылады: этникалық бағдарлану, тотық концепциялар және т.б. ... ... өз тобы мен ... ... ,тарихы мен дәстүрі
арасындағы айырмашылық ... ... ... мен ... ... ... ... мәліметтілікті және этникалық
өзіндік ұқсастықты ... ... ... ... тек ... ... ... ұқсастығын
ұғып , сезіну ғана емес, ол сондай-ақ оны бағалауы, оған мүшелікте болудың
мәнділігі, этникалық ... ... ... ... ... сезімдері этнос аралық салыстырудың маңызды ... ... Бұл ... ... ... ... ... этникалық қауымына деген қатынас этникалық аттитюдерде
көрінеді.Позитивті аттиюдтер этникалық қауым мүшелеріне көңіл ... ... ... қуануынан байқалады.
Керісінше, топқа қатынасына байланысты негативті аттитюдтардың ... ... ... ... ... ... ... сезімінің
болуы, референті ретінде басқа топқа бет алуы т. б. ... ... ... өмір ... ... өзінің этникалық
тобына деген қызығушылығы төмендегідей ... ... ... өз ... ... ... ... көңілдері қалған.
Тұтастай өз халхына деген ұят сезімдерін өркөкіректік ... ... ... өз ... ... ... бөлектену
үрдістері көбейе бастағанын бейнелейді.
Кейбір авторлар этникалық ұқсастықтың мінез-құлықтың компонентін де
ерекшелеп, оны ... бір топ ... ... ... өзін ... ... деп
түсіндіреді.Бірақ этникалық ұқсастықтағы этникалық мінез-құлықты ... бұл ұғым ... одан да ... ... ... ... мен ... практикасына қызығушылық таныту индивидтің
этникалық ұқсауының индикаторы ретінде қарастырылады.Дегенмен, адамның ... ... мен ... ... әрекеттері , яғни этникалық өзін ұқсату
мен этникалық ... ... ... ... байланыс мәселесі
әзірге дейін ойландыруда.
Көптеген зерттеулердің нәтижесінің көрсетуінше, өзін этникалық топ
мүшесі ретінде санауымен өзіне тән ... ... ... ... екі
өлшеуіштің арасындағы тәуелсіздігі байқалған. Кейбір жағдайда ұқсастылық
пен (идентичностъ) этникалық ... ... ... қалау арасындағы
байланыс мойындалмай жатады. Мысалы, адам басқа этникалық қауымның тілі мен
дәстүрлерін сақтауға ... ... ... да, ол ... ... қатар, шынайы өмірде пайдалануға, үлгілеуге боларлықтай
өзінің этникалық прототипін немесе үлгісі бар ... ... ... ... ... ұлттық мектепте оқитын мәскеулік еврей
жасөспірімдерінен сауалнама алғанда, ... ... ... деген
қызығушылығының төмен екендігі байқалған: 11,7% респондент айына бір рет
немесе одан жиірек ... ... ... ал 39,5% ол ... мүлде
болмайды, 60,2% ұлттық газеттерді мүлде оқымайды, 76,7%ұлттық қоғамдарда
жұмыс ... ... ... респонденттер еврей мәдениетіне
бағытталатындықтарынжария етіп, нұсқауларының деңгейі құштарлықтарынанда
екі есе жоғары ... ... ... ... ... ұқсастықтың (идентичности) мінез-
құлық компонентін бөлмеген дұрыс, ал тек индивидтен іс - ... ... ... ... ... деген талпынысын бөлген жөн.Бұл тек әрекет
барысында жүзеге аса бермейтін дайындығы ғана.
Сонымен, ... ... ... ұқсастық топпен өзара әрекеттесуді
әрқашан болжай ... ... ... ... ... ... мен ... практикасына қатынасу этникалық ... мен ... ... ... ... ... жөн.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударма түсінігі8 бет
М. Әуеэов және қазақ әдеби тілі9 бет
С.Мұқановтың ғылыми зерттеулері, еңбектері9 бет
Қазақ гуманитаристикасы және ұлт тарихын зерттеу11 бет
Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүр және М. Әуезовтiң жаңашылдығы26 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
Қазақ–ұйғыр мақал-мәтелдерінің паремиологиялық жүйесі26 бет
Поли және моноэтностық ортадағы мәдениеттің психологиялық ерекшеліктерін эмпирикалық зерттеу23 бет
Ажырасу мәселесіне арналған әдебиеттерді талдау19 бет
Жас ерекшелік топтарға бөлу, тәрбиешінің балалармен ұйымдастырылған режимдік сәттерін қарастыру18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь