Психотерапиядағы арт-терапия

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 БӨЛІМ. ПСИХОТЕРАПИЯДАҒЫ АРТ.ТЕРАПИЯҒА ТЕОРИЯЛЫҚ ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Арт.терапияның шығу тарихы, негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Арт.терапияны әр түрлі бағыттар бойынша қарастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.3 Арт.терапиядағы диагностика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.4 Тұлғааралық конфликт және оның шешу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

2 БӨЛІМ. ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
2.1 Зерттеудің мақсаты, болжамы мен міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
2.2 Зерттелінетін әдістемелердің сипаттамасы мен қолдану аясы ... ... ... ... ... ...33
2.3 Арт.терапиялық тренинг сабақтары және оларды жүргізу жолдары ... ... ... .35
2.4 Эксперименттік зерттеу барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.5 Зертеу мәліметтерінің математикалық.статистикалық өңделуі ... ... ... ... ... .39

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49

ҚОСЫМША
КІРІСПЕ

Казіргі уақытта психотерапияның маңызды салаларының бірі ол арт-терапия болып саналады. Арт-терапия даму үстіндегі психотерапияның әдістердің жаңа түрі болып есептеледі. Қазір Қазақстанда арт-терапия өзінің қалыптасу кезеңінде. Бұл сала Қазақстанда әлі де болса толығымен зерттелмеген деп айтуға толық негіз бар, себебі осы салада елімізде ғылыми жұмысты айтпағанның өзінде бітіру жұмысыда жоқ екендігі дәлел. Сонымен қатар арт-терапия түсінігі біздің елімізде әлі толығымен қалыптаспаған.
Арт-терапиямен айналысу үлкен профессионалды дайындықты, психотерапия аймағында іргелі білімді талап ететін қиын іс-әрекет болып есептеледі. Қазіргі кезде мұндай мамандар жоқтың қасы. Осыған қарамастан арт-терапияны қолдануға деген қызығушылық өте жоғары.
Арт-терапия жөніндегі білімді елімізде дәл қазіргі күнде тек қана психологтарға ғана емес, сонымен қатар педагогтарға, әлеуметтік жұмыскерлерге, қарт адамдар, жасөспірімдер психикалық ауру адамдарға тағы басқа көптеген жерлерде қолдану маңызды және қажет екендігі дәлелденуде.
Алғашқыда арт-терапия түсінігі енгізілген кезде оны тек сырқат ауру немесе демалыс үйіндегі емделушілерге ғана қолданған болса, кейін келе оның қолданыс шеңбері кеңейді. Бұл дегеніміз арт-терапия адамның шығармашылық жағдайын дамытып қана қоймай, адамның бойындағы ресурстарының мүмкіндігін түсініп ашуғада жағдай жасайды деген сөз. Мұнда адамның шығармашылық әрекетіндегі әсемдігі емес,сол кезеңдегі басынан өткен сезімдерді, қобалжуларды бейне арқылы жеткізу болып табылады. Түс көрген адамның сөзі: мен мұны сезініп тұрмын бірақ қалай айтарымды және бейнелерімді білмеймін. Психоаналитикалық бағыттың негізін салушы З.Фрейд айтқандай бұл барлық уақытта оңай емес.Яғни бұдан шығатын қорытынды толығымен сезімдерді жеткізе білгенде ғана, сол кезде арт-терапия өз мақсатына жетіп, эффективті болары сөзсіз. Осы еңбекте арт-терапия жаттығуларының қазақ және орыс студент топтарындағы агрессия, мазасыздану көрсеткіштерін төмендету тәсілі ретінде қолдандым.
Жұмыстың мақсаты: Арт-терапия жаттығуларының студенттер топтарындағы (қазақ, орыс) агрессия және мазасыздану көрсеткіштерін төмендету тәсілі ретіндегі маңызын зерттеу.
Зерттеу пәні: Студент топтарында арт-терапиялық тренинг жаттығуларын өткізу жағдайлары.
Жұмыстың өзектілігі:Қазіргі таңда психотерапияның маңызды салаларының бірі ол арт-терапия. Алғашқыда арт-терапияны тек ауру немесе сырқат адамдарға жүргізген болса казіргі кезде оның қолданыс аясы кеңеюде, яғни бұл терапия адамның щығармашылық жағдайын дамытып қана қоймай, адамның бойындағы ресурстарының мүмкіндігін түсініп ашуғада жағдай жасайды.
Оған қоса арт-терапияны қолдану арқылы белгілі-бір ұлтқа тән ерекшеліктердің айырмашылығын анықтауға болады. Енді ғана дамып келе жатқан сала екендігіне қарамастан осы саланы дамытудың маңызы зор болмақ. Келешекте осы салада кызмет етіп Қазақстандағы арт-терапияны дамытуға өз үлесімді қосқым келеді.
Тәжірбиелік маңыздылығы:Зерттеуден алынған мәліметтер арт-терапияны қолданғанда болатын конфликтілі жағдайды болдырмау мақсатында, арнайы тренингтер және дамыту жаттығуларын құрастыруда қолдану.
Болжамы:Студент топтарында арт-терапиялық тренинг жаттығуларын ұйымдастыру арқылы тұлға аралық конфликтілік көрсеткіштерін төмендетуге болады.
Зерттеу міндеттері:
1. Психотерапиядағы арт-терапия туралы теориялық мәліметтерді талдау
2. Әдістемелермен таңдауларды жүргізу.
3. Әдістемелерді эксперименттік топтарға және бақылау тобына өткізу.
4. Зерттеу нәтижелері бойынша салыстырмалы талдау жасау.
5. Салыстырмалы талдау негізінде қорытынды жасау.
6. Қорытынды негізінде зерттеу болжамын дәлелдеу.
Кілттік сөздер: арт-терапия, психотерапия, психотерапевт, З.Фрейд, К.Юнг, психоанализ бағыты, гуманистік бағыт, Роджерс, конфликт, инцидент
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Рудестам К. Групповая психотерапия. СПб, 1998г.-372с.
2. Психотерапевтическая энциклопедия. Под ред. Б.Д.Карвасарского .СПб, 2000г.-708с.
3. Ирвин Я. Теория и практика групповой психатрии. СПб, 2000г.-515с.
4. Старшенбаум Г.В. Тренинг навыков практического психолога. М, 2006г.-355с.
5. Проективная психология. М, 2000г.-320с.
6. Психокоррекционные группы: теория и практика. Общ. 2001г.-408с.
7. Берн Э. Групповая психотерапия М, 2000г.-423с.
8. Копытин В.И. Руководство по групповой арт-терапии. СПб, 2003г.-438с.
9. Бердібаева С.Қ. «Көркем творчество психологиясындағы этностық мәселелер»//Вестник НАПК, №3. 2005ж.-Б.9-10.
10. Зигмунд Ф. Толкование сновидений. Киев,1991г.-338с.
11. Зигмунд Ф. Введение в психоанализ. 1999г.-450с.
12. Копытин А.И. Практикум по арт-терапии. СПб, 2000г.-410с.
13. Копытин А.И. Теория и практика арт-терапии, СПб, 2002г.330-с.
14. Копытин А.И. Арт-терапия. Хрестоматия. СПб, 2001г.-514с.
15. Бердібаева С.Қ. «Интеллект-адамның творчестволық іс-әрекетінің шарты ретінде»//Хабаршы №2. Алматы, 2006ж.Б.9-10.
16. Мухин Ю.М. Восприятие и воспрозведение пространственных свойств на рисунке. Автореферат. Л, 2005г.-120с.
17. Хоментаускас Г.Т. Отражение межличностных отношений в диагностическом рисунке семьй. М, 1985г.-105с.
18. Янышин П.В. Психосемантические механизмы рисуночный проекций. Москва, 1990г.-310с.
19. Ахмедов Т.И. Введение в общую психотерапию. М, Харков, 2005г.-230с.
20. Дрохов М.Б. «Коррекция детских психоневротических расстройств с помощью игровой интерактивной изотерапии»//Вопросы психологии №1. 2007г.-С.108-110.
21. Никитин В.Н. Энциклопедия тела: психология, психотерапия, педагогика, театр, танец, спорт. М, 2000г.-312с.
22. Зигмунд Ф.Психология бессознательного М, 1996г.-440с.
23. Оглоблина О.Г. «Гравические выражения эмоций студентами, обучающимся разным специальностям»//Вопросы психологии №4. 2006г.-С.132-133.
24. Юнг К. Аналитическая психология. МГУ, 1990г.-122с.
25. Рамицына Е.Е. «Здоровье глазами детей: опыт психологического анализа детских рисунков»//Вопросы психологии №1, 2006г.-С.38-39с.
26. Анцупов А.Я. Шипилов А.И. Конфликтология. М, Юнити, 2004г.-577с.
27. Димитриев А.В. Конфликтология. Москва, 2001г.-315с.
28. Вишнякова Н.Ф. Конфликтология. Минск, 2002г.-279с.
29. Ахметова Л.С. Конфликтология. Алматы, 2003г.-168с.
30. Бородкин Ф.М, Коряк П.М. Внимание конфликт. Издателство, Наук. Сибирское отделение. Новосибирск, 1983г.-548с.
31. Шейнов В.Г. Конфликты в нашей жизни и их разрешение. 1988г.-359с.
32. Скотт Г. Джини Способы разрешение конфликтов. 1991г.-258.
33. Хасан Б.И. «Психотехнические стратегии и прикладной конфликтологии» Бюллетень клуба конфликтов №1, Красноярск, 1991г.-27-28с.
34. Коновалов В.В. Конфликт. Л, 1998г.-347с.
35. Рояк А.А. Психологический конфликт и особенности индивидуального разбития ребенка. М, 1986г.-457с.
36. Түңлікбаева Э.М. Психологиялық зерттеулерде қолданатын негізгі ықтималды-статистикалық әдістер. Алматы, 1999г.-42с.
37. Ежова Н.Н. Рабочая книга практического психолога. Ростов-на-Дону, Феникс, 2005г.-345с.
38. Бурно М.Е. терапия творческим самовыражением. М, 1989г.-245с.
39. Кратохвил С. Биографическая, темантическая и интеракционная ориентация в групповой психотерапии. Л,1976г.-542с.
40. Беляускайте Р.Ф. Рисуночные проба как средство диагностики развития личности ребенка. М,1988г.-248с.
41. Бурковский Г.В и др. Исследование изобразительного творчество в психотерапии. Л, 1982г.-318с.
42. Практическая психология. Под. ред. Тутушкиной М.К. М, 1998г.-248с.
43. Большаков В.Ю. Психотренинг. Социодинамика, игры, упражнения. СПб, 1994г.-380с.
44. Гройсман А.Л. Коллективная психотерапия. М. 1997г.-312с.
45. Исуриена Г.Л. идр. Методы и техники групповой психотерапии. М, 1990г.-348с.
46. Захаров В.П, Хрящев Н.Ю. Социально-психологический тренинг. Учебное пособие. Л, 1989г.-189с.
47. Изен Н.В, Пахомов Ю.В. Психотренинг. Игры и упражнения. М, 1988г.-314с.
48. Столяренко Л.Д. Основы психологии практикум. Ростов-на-Дону, Феникс, 2005г.-721с.
49. Психологические тесты-1. М, 1996г.-204с.
50. Подросток и конфликт. Пособие для волонтеров. Алматы, 2002г.-387с.
51. Тренинг развития жизненных целей. Под ред. Трошихиной. СПб, 2001г.-403с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
................................................4
1 БӨЛІМ. ПСИХОТЕРАПИЯДАҒЫ АРТ-ТЕРАПИЯҒА ТЕОРИЯЛЫҚ
ТАЛДАУ......................................................................
...............................................6
1.1 Арт-терапияның шығу тарихы,
негіздері...........................................................6
1.2 Арт-терапияны әр түрлі бағыттар бойынша қарастыру
...................................7
1.3 Арт-терапиядағы
диагностика.................................................................
...........12
1.4 Тұлғааралық ... және оның шешу ... ... ... ЗЕРТТЕУ
БӨЛІМІ.......................................33
2.1 Зерттеудің мақсаты, болжамы мен
міндеттері.................................................33
2.2 Зерттелінетін әдістемелердің сипаттамасы мен қолдану
аясы.......................33
2.3 Арт-терапиялық тренинг сабақтары және оларды жүргізу
жолдары.............35
2.4 Эксперименттік зерттеу
барысы......................................................................
..36
2.5 ... ... ... ... ... ... ... бірі ол арт-
терапия болып саналады. Арт-терапия даму ... ... жаңа түрі ... ... Қазір Қазақстанда арт-терапия өзінің
қалыптасу кезеңінде. Бұл сала Қазақстанда әлі де ... ... деп ... ... ... бар, ... осы ... елімізде ғылыми
жұмысты айтпағанның өзінде бітіру ... жоқ ... ... Сонымен
қатар арт-терапия түсінігі біздің елімізде әлі толығымен ... ... ... ... ... психотерапия
аймағында іргелі білімді талап ететін қиын іс-әрекет болып есептеледі.
Қазіргі кезде ... ... ... ... Осыған қарамастан арт-терапияны
қолдануға деген қызығушылық өте жоғары.
Арт-терапия жөніндегі білімді елімізде дәл ... ... тек ... ғана ... ... қатар педагогтарға, ... қарт ... ... ... ауру ... ... көптеген жерлерде қолдану маңызды және қажет екендігі дәлелденуде.
Алғашқыда арт-терапия түсінігі енгізілген кезде оны тек ... ... ... ... ... ғана ... болса, кейін келе оның
қолданыс шеңбері кеңейді. Бұл дегеніміз ... ... ... ... қана қоймай, адамның бойындағы ресурстарының мүмкіндігін
түсініп ашуғада жағдай жасайды деген сөз. ... ... ... ... ... кезеңдегі басынан өткен сезімдерді,
қобалжуларды бейне арқылы жеткізу ... ... Түс ... ... сөзі:
мен мұны сезініп тұрмын бірақ қалай айтарымды және ... ... ... ... салушы З.Фрейд айтқандай бұл барлық
уақытта оңай емес.Яғни ... ... ... ... сезімдерді жеткізе
білгенде ғана, сол кезде арт-терапия өз мақсатына жетіп, эффективті болары
сөзсіз. Осы ... ... ... ... және орыс ... ... ... көрсеткіштерін төмендету тәсілі ретінде
қолдандым.
Жұмыстың мақсаты: Арт-терапия жаттығуларының ... ... ... ... және ... көрсеткіштерін төмендету тәсілі
ретіндегі маңызын зерттеу.
Зерттеу пәні: Студент топтарында арт-терапиялық тренинг жаттығуларын
өткізу жағдайлары.
Жұмыстың өзектілігі:Қазіргі таңда ... ... ... ол ... ... ... тек ауру немесе сырқат
адамдарға жүргізген болса казіргі кезде оның ... аясы ... ... ... ... ... жағдайын дамытып қана қоймай, ... ... ... түсініп ашуғада жағдай жасайды.
Оған қоса ... ... ... ... ... ... айырмашылығын анықтауға болады. Енді ғана дамып келе жатқан
сала екендігіне қарамастан осы ... ... ... зор ... осы ... ... етіп ... арт-терапияны дамытуға өз
үлесімді қосқым келеді.
Тәжірбиелік маңыздылығы:Зерттеуден алынған мәліметтер арт-терапияны
қолданғанда ... ... ... болдырмау мақсатында, арнайы
тренингтер және дамыту жаттығуларын құрастыруда қолдану.
Болжамы:Студент ... ... ... ... ... тұлға аралық конфликтілік көрсеткіштерін төмендетуге
болады.
Зерттеу міндеттері:
1. Психотерапиядағы арт-терапия туралы теориялық мәліметтерді ... ... ... ... ... ... ... және бақылау тобына өткізу.
4. Зерттеу нәтижелері бойынша салыстырмалы талдау жасау.
5. Салыстырмалы талдау негізінде қорытынды жасау.
6. Қорытынды негізінде зерттеу болжамын ... ... ... ... ... З.Фрейд,
К.Юнг, психоанализ бағыты, гуманистік бағыт, Роджерс, конфликт, инцидент
1 БӨЛІМ. ПСИХОТЕРАПИЯДАҒЫ ... ... ... ... шығу ... ... сөзін қазақшаға тікелей аударғанда «өнермен емдеу» деген
мағананы білдіреді. Оны ғылымға, жалпы қолданысқа ең алғаш ... ... ... ... ... ... саны 15-20 адамнан аспау
керек. Одан көп болған ... ... да, ... ... сол
жұмысты жүргізушіге яғни психотерапевке де оңайға соқпайды. ... көп ... ... аяқталғасын жасалған жұмыстарға ... ... да ... ... ... ... ... жұмыс жасау үшін бөлме кең және
ешқандай ... жоқ, әрі ... ... ... Топ ... өтіп жатқан
арт-терапия жайлы білуіне құқы бар. Жұмыс жасау үшін әр түрлі ... атап ... ... ... ... түсті қарандаштар, әр түрлі
мөлшердегі щеткалар, губка, суы бар құты, политра, ... ... ... скотч, қайшы, жіп болмаса арқан және т.б. Кейбір ... ... ... ... ағаш, үлкен композиция жасау үшін табиғи
жане басқада химиялық заттарды да пайдалануға болады.
Ал ... ... үшін ... свеча, костюмдер, музыкалық аспаптар
қажет болуы мүмкін. Ереже бойынша сабақтың ... ... ... таңдайды. Дегенмен де оны топпен ақылдаса, кеңесе ... ... ... ... ... [2, ... ... таңдауға және топтастыруға болады. Осы
жағдайды ескере отырып, осы салада педагогикалық практикада ... ... ... ... және ... ... көркемсурет материалдарын игеруге болады;
— топ мүшелерін толқытып, күйзелтіп жүрген мәселе ... ... ... ... ... қарым-қатынас жүйесін зерттеуге байланысты;
— жанұя мүшелерімен топ мүшелері жұптасып жұмыс жасай алуы;
— топ мүшелеріне арналған көркемсуреттік ... ... ... арт-терапиялық жаттығулар (күн мен түн) топ
арасындағы ... ... ... ... реттейді және
жеке адамның топпен қарым-қатынасын реттейді. Басқа да көптеген көмек
береді. Топ ... ... ... ... ... маңызды сәттердің
бірі болып табылады. Таңдап алынған тақырып егер топ ... ... ... қайта талдауды қажет ... ... ... ... оған қоса топ мүшелері келіссе,ол тақырып сол күйінше,ұнамаса қайта
басқа тақырып алу ... [3, ... ... ... ауруханалармен жүйке жүйесіндегі
бұзылулары бар ауру емдеушілерді ... ... ... ... ... ғана ... ... кезде арт-терапияның қолданыс аясы
едәуір кеңейді және ол өзінің ... ... ... ... арт-терапияны қолданғанда ең бастысы жұмыс барысында
талантын көрсету емес, спонтанды пайда болған қобалжуларын, қиындықтарын,
бұрынғыдан қалғанелестерін ... ... ... қоса, психотерапевтің шығармашылық ... ... ... ... ... және қажет жағдайда қолдау да көрсетуі керек.
Мұндай топтармен жұмыс жасаушы ... ... ... ... ие ... ... Атап ... болсақ, олар, адамгершілік,
басқаларға қандай жағдай болмасын көмек ... соза ... ... ... ... қарау, сабырлық, кішіпейілділік, төзімдік, адалдық
және тағы осы тұлғалық қасиеттер сияқты көптеген жақсы қасиеттерге ие болуы
тиіс. [4, ... ... әр ... бағыттар бойынша қарастыру
Жүздеген жылдар бойы өнер адамдар үшін ләззат алу көзі болып келді, ал
өнердің ... ... ... ... жаңа феномен. Арт-терапия
термині (art-terapy тікелей ... ... ... ... ... ... ... 1938 жылы жоғарыда айтылған Адриан Хилл туберкулезбен
ауырған санаториядағылар мен жұмысында алғаш айтқан. Көп кешікпей бұл ... ... ... ... орталықтарында жүргізілген
өнерге қатысты қызметтің барлық түріне қолдана бастады. Бірақ көбнесе ... өте кең ... әрі ... емес деп ... ... ... мақсаттарда қолданудағы құндылығы, символикалық деңгейде әр
түрлі сезімдермен тәжірибе жүргізу ... ... ... беру және зерттеу
болып табылады. Сиволдарды іске асыруын ... ... ... ... ... және ... байқауымызға болады.
Біздің ертедегі ата-бабаларымыз сиволикалық бейнелерді өздерінің әлемдегі
орны мен адамның күнелтуін ... үшін ... Өнер ... ... ... ... ... болып табылады. Біздің дәуірімізде бұл
өнердің жаңа стилдерінің пайда болуы моральдік, ... ... ... ... ... ... ... арт-терапияда өздерінің ... ... ... пен ... ... ... бейсаналы
түрде көрінеді дейді. Сонымен қатар, Маргарет Наубургтың ойы бойынша
психокоррекциялық ... ... ... оңай ... қиялдарын,
қорқыныштарын сөз арқылы емес, сурет арқылы көрсетуге болады. Өзінің ішкі
қайғыруының емделуші ... салу ... ... ... айту ... Көптеген психокорекциялық топтың жетекшілері қатысушылардың
шығармашылық көркем суретінің нәтежелерін ... тек ... ... ... ... көмектеседі. Осы мақсатпен жетекшілері топта
жылы шырайлы ортаны құрайды, осындай ортада қатысушылардың ... ... ... ... ... ... ассоцияциясын
бағалауы керек. Ең маңыздысы-қатысушылар ассоцияцияны өз бетімен құрастыруы
керек. Ол өзіндік сананың дамуына ... ... ... ... ... ... ... интерпретациялайды, содан
шыққан қорытындылармен клиентті таныстырады. Мысалы, Бернард Леви ... ... ... өнімді интерпретациялайтын терапевт
олардың өздерін терең ... ... ... ... ... ... ... көру бейнесі арқылы тани алaды. 24 ... әйел ... ... қара ... салған өзінің 4 жасында және бірнеше
балетгік аяқ-киімін қолына ұстап алған. Ол әйелдің ... ... оның ... 2 ... ... жоғалып кеткенде, осылай тұрғаны және
ол сол күні ... қаза ... [10, ... ... ... ... ... мен оқиғаларды айта
бастағанда оның дипрессиясы төменгі деңгейде болған. Басқа жағдайларда
кенет ... ... ... эскиздерді салған кезде оны ... түсі ... ... ... ... Еркін ассоцияция қобалжуды
көрсетеді. Саналы деңгейде адам өзінің суреті қандай мағынада берілетініне
қарамастан эмоциялық ... ... ... ... ... ... терапевт көмектеседі. Символикалықтан нақтыға, бейсаналыдан
саналыға өткен ... ... ... ... кедергі жасайды.
Топтық арт-терапияда үнемі қолданатын бірігіп сурет салу ... ... ... ... ... ... әлбетте сол мезетте ойына келгенін,
қатысушылар салынған суретті талқылайды. Арт-терапияда психодинамикалык
бағыттардың бір түрі ... ... ... ... Бұл ... бір ... ... үйлерінен әрқайсысы бір
сурет салып алып келеді. Барлығы ... ... ... бір ... ... соң сол ... авторы өзінде қандай ассоцияцилар бірлескенін
айтады, сол ... ... ... ... ... ... топ мүшелері сол
суретке қарағанда өздерінде пайда болған сезімдері туралы пікірлерін,
ойларын ортаға ... ... ... ... ауруханада жатқан
аурулармен болған, олар әйел адамдар. Олар біраз уақыт өз ... ... ... ... ... ... Соның ішіндегі біреуі аю мен
оның қонжығын салған. Бұл суреттің мағынасы «біз терапевтерге ... олар ... жөн ... бірақ кей кезде өзіміз аналық
рөлді ойнаймыз. Бұл біз үшін өте ... Бұл ... ... бала
тәрбиелеуде ішкі шиеленіс бар. З.Фрейдтің айтуы бойынша, символикалық
суреттер немесе адам ... түс ... соны ... онда ол бейсаналы
үрдісті көрсетеді. «(Синалактикалық» әдіс ... ... ... табу ... болады, ол тақырып та болады. Сол сеонстың топтағы
қарым-қатынасты, жағымсыз ... ... ... болу себебін
анықтайды. [11, с.302].
Терапевтердің көбісі З.Фрейдпен К.Юнгтің принциптеріне сүйенбейді,
көпшілігі ... ... ... Оның ... ... көрсетеді. Арт-терапия мидың оң жақ бөлігі жақсы ... ... ... ... бағытталған Джейни Райн ... ... ... ... ... Оның шарты бойынша
гештальт теорияға сүйенеді, бұл теорияның концепциясы бойынша фигура ... ... ... ... ... көріп қабылдауымыз біз не ойлаймыз және
сеземіз соған байланысты. Осындай кезде адам кім ... кім бола ... ... ... клиенттеріне өз қабылдауына сенулеріне кеңес
береді. Райн өз ... әр ... ... ... құм, ... бор.
Гештальт-терапияның үрдісі кезінде ең алдымен, жетекші қатысушыларға
суретті ... ... ... идентиорикациямен басталады. Тапсырманы
қарапайым түрде береді, қорқыныш ... ... ... ... ... сәтте, өзінің ішкі сезімін білдірулері үшін. Бастапқы ... ... ... өз ... жұмыс істейді. Олардың жұмысы жеке
мінезді көрсетеді, жетекші топқа бағыт бере алады. ... ... ... ... бір ... жабыстыру және қандай да ... ... ... махаббат, сұлулық, еркіндік жайында бейнелеп
бпстайды. Осыны орындағаннан кейін ішкі сезімдерін айтады. ... ... ... ... ... ғана ... кейінірек басқа стадияда топ
мүшелері жұпқа бөлінеді де сурет салады, біреулері келісіп ... ... ... ... ... де ... ... стратегия
пластилмен фигураны біріктіру болады. Қарым-қатынасты анықтау үшін ... ... ... және бір адам эмоциялық байланысты елестету
керек, ал оны мүлдем агрессияны шығару үшін жойып тастауы да ... ... ... ... топ ... осы жұмысқа қаншалықты күш
жұысағанын ... ... да ... бар ... ... және ... шиеленісті байқау үшін Райнның ұсынатын жұмысына
жұпка бөлініл, бір-бірінің суретін салу, сол ... ... ... ... ... ... ... алады. Мысалы, әйел өзін әдемі деп
ойласа, басқа біреу оның суретінде ернінің формасын үлкен етіп салады, оның
көп артық ... ... ... ... Осындай құбылыс Джейм
Денидің жұмыс істеп ... ... ... ... ... ... салған
кезде, басқалар оны керісінше бейнеленген. Арт-терапияның гуманистік ... ... ... ... жеке ... өту керек. Оның мақсаты саналы
денгейге жетуді ... өзі ... ... ... тану ушін ... де көру ... Топтың ұйымдасуын ортада қатысушының өзін жаңадан
бағалауы, ішкі қобалжуларын, бұрын байқалмаған сәттерде визуалды бейнеде
көрінген ... ... ... ... ... ... өзінің
бастауын негізін психоаналитикалық көзқарастардан алады.Осы көзқарастар
бойынша соңғы өнім,көркемдік емделушінің ... ол ... ... ... психикалық процестердің көрінуі болып саналады.
ХХ ғасырдың 20-ы жылдары осы салада көп ... ... ... 1922) өзінің ауруларды емдеудегі шығармашылығын және психикалық,
классикалық зеттеулеріне мынадай қортындыға ... өнер ауру ... ... ... ішкі ... әсер етеді.
АҚШ-та өнерді терапиялық ... ... ... ... ... болды. Бұл саладағы еңбек етуін ол Нью-Иорк штатындағы
психотерапиялық институтында мінез-құлқында мәселесі бар ... ... ... ... ... Маргарет Наумбург Нью-Иорк штатында арт-
терапия саласында мамандар дайындау үшін психоаналитикалық ... ... ... ... ... бағытының психологиядағы
негізін салушы З.Фрейдің көзқарастарына негізделген: ондағы ... ... ... тыс ... емес ... ... болады,бейне мен
символдар формасында көрініс ... ... ... ... ... деңгейдегі қарым-қатынастың тәсілі ... ... ... ... ... түрі ... ... шиеленістер,балалық шақтағы елестер, естеліктер,
түс көру және т.б. көріністер, ... ... ... ... өзі болса өз емдеу жұмыстарында арт-терапияны
қолданбайды, оған болса да, ол ... ... баға ... ... ... бейнелері көп бөлікте біз түс көру арқылы қобалжыймыз. Түс көруде
сезіммен немесе ... ... одан ... ... ... көру-ең
басты орында көру бейнелері. Бақытымызға орай түс көруді суреттегенде
қиындықтармен мынадай ... ... және олар ... ... қолданады. Мысалы: «түс көрген адамның сөзі: мен ... ... мен оны ... сөзбен жеткізе сипаттай алуды білмеймін». [23,
с.133].
Арт-терапия әдістемесін негізе ала ... ... ... ішкі ... көру ... әр ... сол сурет салғанда және мүсін соққанда өз
еңбектерінде ойланбастан, яғни ол спонтанды пайда ... ... ... ... ... ... бейнелерде көрінеді, ол өзі
практикада көркемдік шығармада өзінің емдеушілерін оған қызығушылығын
тудырмаған. ... ... ... ... ... ... болса өзінің емдеушілеріне өзінің түстерін, армандарын және қиялдарын
сурет арқылы бейнелеулерін талап ... ... ... ... ... ... бар ... және қиялдың күшін терапиялық мақсаттарға
қолдану мүмкіндігі бар, ... ... ... ... әсер ... [24, ... ... мамандар тек қана психологтармен және
психиатрларға қойылған диагнозды нақтылауға ... ... ... таңдап
алуға балалармен немесе стационарлардағы ... ... ... ... ... сүйене отырып,көмектескен.Кейінгі
мазмұнынан көрінетіндей шығармадағы ... ... ... ... ... айырмашылығы, мысалы, Роршах тесті болмаса, тақырыптық
апперцепциялық тесті жүргізгенде тест тапсырушы адам ерікті ... ... ... ... қайтаруы керек. Казіргі кезде арт-терапия мамандары
тәжірибе жүзінде мойындалған,тәуелсіз атаққа ие,сонымен бірге жеке ... және оны ... ... өз ... қоса ... ... бәрі бірдей келісе бермейді. Тағы айта кететін жайт, бұл ... ... ... ... екі ... бар. Мына ... жақтаушы
мамандарға әлеуметтік реабилитация және еңбек тарапиясы саласындағы
мамандар. Мысалыға ... ... ... көп ... ... Эдит ... бағытты жақтаушылар өнер өзінен-өзі мақсатты іс-әрекетке ие және ... ... ... ... ... Бұл ... ... өздерінің терапиялық процедураларынан жоғары қояды
және олардың кейбіреулерінен өзінің ... ... ... ... ... ... ... жақтаушыларына
жоғарыда айтылған мысалы, Маргарет Наумбург жатады. Оның жеке ... ... ... ... бола ... ... ... Мұндай
психотерапевтер дәрігерлік дайындыққа ие болуы керек. Олар бірақ арт-
терапияны өзіндік ... да ... Ол көп ... ... ... жай ғана ... деп санайды. Бірнеше бар
айырмашылыққа қарамастан, екі ... ... ... тұлғаның
интеграцияцы және реинтеграциясының құралы ретінде ... ... ... тек қана ... ... ғана ... қоса ... топтан, онда ол таза түрінде сонымен қоса,
көмекші әдістеме ... ... ... арт-терапиямен айналысатын
мамандардың көп бөліктері Солтүстік Америкада фредистік болмаса ... ... ... ... гуманистік психологияның әсерін сезінген
және оны дұрыс деп табады, тұлғаның гуманистік ... ... ... ... ... ... қарағанда көп келісілген
түбірін тудырады делінген. Жоғарыда айтылғандай арт-терапияның ... ... көп әсер ... Ал ... үлес ... ең біріншіден арт-терапия терминін ғылымға ... ... ... жөн болар. Сонымен бірге М.Наумбург, З.Фрейд, К.Юнг,
Э.Крамер болып табылады. [25, ... ... ... жаңа кезең ХХ ғасырдың 60-шы жылдарының
аяғы мен 70-шы жылдардың басынан басталады. Әсіресе осы ... ... ... топтардың жұмысының мынадай формасы, топтық
интереактивті арт-терапияның ... ... ... Мұндай топтық арт-
терапияның жұмысының формасы пайда ... ... ... ... ... ... ... және мәдениеттік контекістердің
өзгеруі;
- клиенттердің психотерапиялық тілектерінің және ... ... ... ... психотерапияның практикада және теориялық тез дамуы және
арттерапиялық іс-әрекетке ... ... ... ... топ ... ... ... және арттерапиялық
білім беру жүйесінің дамуымен;
ХХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... тым қиын. Айта кететін жайт, арт-терапия
психотерапияның ... ... енді ғана ... ... ... ... ... барлық қызмет түрлерінде психотерапиялық мақсаттарға
қолданылып келеді. Барлық уақытта ... ... ... мақсатқа
ұмтылады, ал сыртқы жағдайлар оған кедергі жасайды. Арт-терапия ... ... ... ... онда ... өз мақсатына жетеді.
[26, с.108-110].
Арт-терапияны қолдану арқылы қол жеткізуге ... ... ... ... негативті сезімдерге әлеуметтік шығар жолды
табуға мүмкіндік береді. Суреттермен, мүсіндермен жұмыс жасау күштеуді
бәсеңдетудің қауіпсіз түрі ... ... ... ... Түсініксіз ішкі шиеленістер және қобалжулар
көбінесе көру бейнелерінің көмегімен ... ... ... ... ... ... ... Вербалды емес қарым-қатынас санадан тез
шығады.
Интерпритацияға және диагностикалық қорытындыларға материалдар алуға
болады. Көркем шығарманың өнімі ұзақ ... ... оның бар ... шығаруы. Терапевтке емделушінің көркем жұмыстың стилі және мазмұны
емделуші туралы ақпарат береді, сол ... ... ... ... ... болады және жақсы көмектеседі .
Емделушінің басым болуына дағдыланып ... ... мен ... жасау. Кей кездері вербалды емес амал, бірден-бір күшті қобалжулармен
сендірулерді анықтауға,көрсетуге мүмкіндік береді.
Терапевт пен ... ... ... ... ... ... ... ол қабілетті қарым-қатынас, эмпатия және
өзара түсінушілік туындауына әкеледі.
Ішкі қадағалау сезімін жоғарылату. Суреттермен картиналардан ... ... соғу ... ... және ... ... салу
қарастырылмайды.
Зейінді қабылдауға және сезімдерді шоғырландыру. Таңдамалы ... бай ... ... ... ... және ... ... қабілеттіліктерінің дамуына жағдай жасайды.
Көркемдік қабілеттерді дамыту және өзін-өзі бағалауын жоғарылату. Арт-
терапияның соңғы өнімі қанағаттану рахат алу сезімі, ол ... ... және ... ... ... аталған әсерлерден басқа көркем өнерді ... ... ... ... ... қиялға түрткі және дау-дамайға
топ мүшелерінің ... ... ... Өнер ... бұл ... жағдайға тәуелсіз (өзінен-өзі маңызды), бұл қуаныш
біздің санамыздан тыс пайда болады ма, болмаса ол саналы ... ... ол әлі ... ... бізге белгісіз. [38,с.105].
1.3 Арт-терапиядағы диагностика
1.Дайындық кезеңі яғни, шығармашылық жұмысқа дайындық. Бұл ... - топ ... ... көркемсурет іс-әрекетіне дайын
болулары және топ мүшелерінін өзара тіл табысып, ... түсе ... ... психологиялық ойындар, қимыл-қозғалыс, билейтін жаттығулар,
бейнелеу өнері ... Осы ... ... ... ... ... ... да реалаксация жүреді.Визуалды, аудиалды, кинестетикaлық
сезімдерді дамыту. Бұл жерде әуен және би ... ... ... пайдалануға болады. Көптеген ... ... ... ... ... және т.б) ... ... терапия
ретінде пайдаланады. Әуен адамның көңіл-күйіне әсер етеді және ... көп ... ... ... толық жазылуына мүмкіндік беріп, озінің
ішкі жан-дүниесін білуге, түсінуге мүмкіндік береді. Терапия ... ... ... ... ... және даусы топ мүшелерінің біреуіне ... ... ... әуен қосу ... ... ... және ... терапиясымен
ұштастыруға бола
2.Жеке дара бейнелеу жұмысымен шұғылдану. Бұл ... ... ... мен жан ... ... ... жеке дара бейнелеу жұмысы.
Спонтандық шығармада, яғни ... ... ... ... тыс
процестері (қорқыныш, түс көру, ішкі қарама-қайшылықтар, балалық шақтағы
елестер) көрінеді. Сонымен қатар, ... ... ішкі ... ... ... ... адам ... айта отырып өзінің мәселесі
жайында түсінеді және өзінің бойындағы ... тани ... ... ... Топ мүшелерінің ... ... ... білуге болады. Топ мүшелері экспрессияға дайындалу деңгейі
арқылы, ... ... және ... ... ашық ... ерекшеленеді. Кейбір адамдар суретін идеалды, әдемі салуға
тырысады. Бұл кезде оларға суреттің ... ... деп ... ... ең қажеттісі спонтанды шығармашылық үрдіс, сурет салушының
эмоциялық жай-күйі, оның ішкі дүниесі және ... ... ... Бұл ... ... ... болады. Жобалау әдістемелерінің
талдауы бойынша талдауға болады. Сурет салып отырган ... жеке ... және ... ... ... ... ... бақылап
отыруын қадағалап қарау керек. Түрлі-түсті ... ... ... ... ... күйдің нюанстарын көрсетеді. Өте қатты күйзелісте жүрген
адамға, қорқыныш сезімі бар, ... ... ... материалмен
жұмыс жасаған өте жақсы көмектеседі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жояға болады.
3.Вербалды және вербалды емес қарым-қатынасты жақсарту. Бұл кезеңнің
міндеті топ ішіндегі қарым--қатынасты жақсартуға ... ... ... ... өз ... ... ... жұмысы кезінде
пайда болған байланыстар, ойлар, ... ... ... керек. Топ
мүшелерінің ашық болуы, ашылуы, сол адамның жеке ... ... топ ... ... сенімінен айқын көруге болады. Егерде,
белгілі-бір себептермен суреті жайлы айтқысы келмесе, оны ... ... ... салған суреттеріне ат қойып, ... ... ... ... ... ішкі жан ... ашуға көмектеседі. Топ
мүшелерінің суретері арқылы барлық маглұмат алуға болады.
4.Кішкентай топтар арасындағы топтық ... Топ ... ... ... ... талдау. Бұл қортынды кезең болып саналады. Яғни,
өздерін және басқа да топ ... ... ... бастайды. Арт-терапия
шығармашылық процесс. Арт-терапияда белгілі бір нұсқаулар, талаптар болмауы
керек. Және топ мүшелері берілген тапсырманы қалай ... ... ... оны өзі ... ... қатар, арт-терапияда басқалармен
салыстырушылық болмауы керек. Суреттің әдмілігі талданбайды, ... ... топ ... тапсырма бергеннен кейін, олардың
бейнелеу, көркемдік іс-әрекетіне неғұрлым көп араласпаса, ... ... ... ... ... әуенді, әнді, қимыл-қозғалысты, биді,
драманы, поэзияны, шығарманы пайдалануға болады. [39, с.210-215].
Жеке сурет салу
Жеке ... салу ... ... ... ... тапсырма сабақты бастауға жақсы сәйкес келеді.
Топ мүшелерінің шығармашылығының бастауы сонымен қатар оларға өздерінің
эмоцияларын түсінуге және ... ... ... ... ... ... Қағаз,түрлі-түсті қаламдар және борлар, ... ... ... соғуға қажетті саз балшықтар.
Дайындық. Қажет етпейді.
Процедура. Топ мүшелері қағаз, түрлі-түсті ... ... ... Әр адам ... жеке қала алатын орынға жайғасады.
2 минуттай уақыт ойларын жинақтауға, ... ... ... ... ... жұмыстың шығармашылық жағын ойлаудың қажеті жоқ.Топ мүшелері
жәй қалам алып сурет ... ... ... білдіру үшін сызықтарды, фигураларды түрлі-түстермен
салуғада болады. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... ол сол кезде өзін қалай сезінсе, жоғарыда болмаса
төменде екендігін айқын бейнелеу. Топ мүшелеріне ... ... ... ... жоқ, сол уақытта басына не келсе, ... ... ... Топ ... ... ... соң, басқалардың
жұмыстарынан алған әсерлер туралы пікір алысады, бірақ оларға баға беруге
тырыспауы керек. ... ... ... ... ... ... ... жөнінде айтуларына болады. [40, с.75].
Әр түрлілік үшін, бұл ... тек ғана ... ... ғана ... ... ... ... және саз балшықты да пайдалануға болады. Бұл
жерде қай ... ... ең ... ... ... ерік беріп, өз
еңбектерінен өздері туралы азда болса, жаңа ақпарат алуға ұмтылу. Әр ... ... ... ... ... ішкі ... ... көру
үшін қолданады.
Жұптасып сурет салу
Жеке сурет салудан жұптасып сурет салудың өз ерекшелігі де бар. Осыған
мән ... Бұл ... жеке ... ... шиеленісті зерттеуге
жақсы көмектеседі.
Қажетті уақыт. 0,5-1 сағат.
Қажетті құралдар. Қағаздар, ... ... және ... ... ... дайындықты қажет етпейді.
Процедура. Әрбір топ мүшесі өзіне жұп таңдайды. Ескертетін жайт, ол
өзіне жұп ... ... ... ... өзі ... ... адамды алады. Екеуінің арасына үлкен қағаз жазады,
әрқайсысы өзіне қажетті көптеген ... ... ... Олар ... ... кеңістігі ретінде қабылдап, жұмысты серіктер бір-
бірінің көзіне тіке ... ... ... ... соң, ... қағазға
өздерінің үнсіз спонтандық сурет салуда сезімдерін бейнелеуге ... ... тек ... және ... ... ... ... ғана
түседі. Сурет салуды аяқтаған соң, жұптар өздерінде ... ... ... алмасады. Олар жұптарының суретіне қарағанда, өздерінде болған
эмоцияналды ... ... ... ... ... ... ... авто демонстрация етіп отырған ... әр ... ... ... жаңа ... ... ... қажет.[41, с.122].
Топтық сурет салу
Топтық сурет салудың өзіне тән ерекшеліктерін ескерсек, онда жұмыстың
сапалы өңдеуіне өз ықпалын ... ... топ ... ... ... ... өз
үлесін енгізуге болады. Бұл ... ... ... және
қатысушылардың индивидуалді тәжірбиесіне басқалардың әсерін айқындау үшін
күшті тәсіл ... ... ... ... ... ... ... қаламдар және борлар.
Дайындық. Басқарушы топтық арт-терапия динамикасы туралы кішкене
болсада елесі ... ... ... ... ... әр адам не ... ... соны бейнелеуді бастайды. ... ... ... ... ... суреттерін сол жақтағы көршісіне береді де, оң жақтағы
көршісінің бастаған ... ... ... кейін, әркім алған суреттерін өз
суреттері сияқты ары ... ... оған ... ... толықтырулар енгізе алады. Келесі сигнал берілгенде, тағы
сол секілді, сол жаққа суретті ... де, оң ... ... ... Әр топ ... өзі ... ... алмайынша осылай жалғаса
береді. Қатысушыларға өздері бастаған ... ... ... өздерінде пайда болған сезімдерді ұғынуға ұмтылулары керек. Әр
топ мүшесі суретті сол күйінше қалдырады ма жоқ, әлде ... ... оны өзі ... Топ мүшелері өздері жасаған жұмыстарынан алған
әсерлерді талқылайды. ... ... ... ... ... ... ортақ бір композицияға өздерінің үлестерін қосады. Сонымен
қатар, әрбір қатысушы өздерінің көңіл күйлері туралы ... ... ... ... ... ... тәжірбиеден алынған жұмысқа өзінің жеке
қатынасын білдіру арқылы жұмысты аяқтаймыз. [44, ... ... ... ... бетіндегі "серуендеу" қатысушыларға өздерін жалғыз әріппен
белгілеп, парақтың аумағы мен шекарасынан ... ... ... ... ... Арт-терапевттің белгісімен барлық
қатысушылар тоқтап ... ... ... кім ... қай жерінде
орналасқаны талқыланады. Кейбіреулер кеңістікті жақсы сезбейді және олардың
"әрпі" қай ... - ... ... ма, әлде ... ... шетінде
орналасып тұр деген сұраққа жауап берген кезде қателеседі. Мұндай құбылыс
дисграфиямен ауыратын ... тән. ... ... ... яғни ... ... есімге бірігуді ұсынуға болады.
Сонымен қатар, оларға сапқа тұруды, дөңгелек, төртбұрыш, т.б. ... ... ... Осы ... ... кеңістік дұрыс игеріліп,
кеңістікте қиялдау жетіледі. ... ерік ... ... ... - ... ... ... түрлі қимылдар (бірқалыпты және
кенет, ақырын және тез) кезінде өзіне көңіл аударып, өз денесін ... ... ... береді. Мысалы, серуендеп жүріп қатысушылар
вербалды емес тәсілдерді (жест, мимика, күлімдеу) ... ... ... ... ... әр кездесу ден кейін қозғалыстың бағытын
шұғыл өзгерту ... ... ... нұсқауымен 90 немесе ... ... ... ... ... т.б. Осылайша дайындаушы
жаттығулардың барлығы сезімдерге, эмоциялық ... ... ... ... ... ... сөзі бойынша бұл әрбір қатысушыға өзін
айқындаудың бағытын өзі ... ... ... ... ... ... салу немесе басқа да ... ... ... ... өзін ... ... қол жеткізуге көмектесуі керек.
Автордың көрсетуі бойынша тапсырмалар ... ... ... әлсіретуге және қатысушыларға өздерінің ішкі ... ... ... ... өз ... бір нәрсені немесе махаббат, ... ... ... туралы өздерінің түсініктерін бейнелеуді сұрауға
болады. Тапсырманы орындап болған соң қатысушыларға ... ... беру ... ... ойларды бейнелеу кезінде басып отырылған
эмоциялар көрініс табуы мүмкін. Осындай ... топ ... ... ... ... мен ... және түсті қамырмен жасалатын жұмыс.Қамыр кішкентай
балалар үшін ... әрі ... ... болып табылады. Осы жаттығуды
агрессивті эмоциялар, деструктивті мінез-құлық, қорқыныш ... ... ... кезде белгілі бір түсі бар қамыр немесе
пластилиннен ... ... ... ... ... көңіл-күй түсіне сәйкес
қатысушылар топқа бірігеді. Әркім өз оқиғасын айтып ... ... ... бір ... ... ... жасалады (Тақырыптар:
«Менің әлемім», «Менің жан ... ... ... ... ... т.б.). қатысушылар өнімінің тақырыбы мен сюжетін, атын
өздері ойлап тапса дұрыс болады. Материалдардың ... ... ... ... ... эмоциялық көңіл-күйді түзетіп
жақсартуға жағдай жасайды. Жағымсыз эмоциялар топтың ... ... ... жоғалып кетуі мүмкін. Осындай мақсатта терапия ұжымдық
форма жасаумен аяқталады, яғни жеке ... ... бір ... ... ... Осы ... басқа түріндегі нұсқay нақтырақ
болуы мүмкін: ... бір ... ... (немесе өзіңіздің
қиялдарыңызды; бақыт, сұлулық, махаббат, ... ... т.б. ... ... ... ... ... (субтұлғаны).
метафора қолдану арқылы пластилиннен өзіңіздің ұнайтын және ... ... ... кез ... ... ... пластикалық бейнеде көрініс табатын ... ... ... ... ... саз ... форма жасау
көркемдік бейненің символдық мәні мен ... ... ... сондықтан да
ол өзге координат жүйесінде жаңа «Мен» ... ... ... ... ... ... ... арт-терапиялық
тәсіл болып табылады.
«Сезімдерді бояу»
Осы жаттығуды екі ... ... ... ... ... А4 ... ... түрде сызықтар мен формалар арқылы өз
тәжірибесінен белгілі ең жақын ... жай ... ... ... және ... балалармен жұмыс жасаған кезде АЗ форматын, көркемдік
көмірді немесе сангинаны қолданған дұрыс. ... ... ... ... ... жазылады. Кейін әр бейнеге сәйкес түсті таңдай
отырып суреттерді бояу қажет. Бұл ... ... ... ... жатқан
сезімдерді бейнелеуге, яғни іштей серпіліске жетуге ... ... ... ... ... және агрессия немесе деструкті мінез-
құлыққа бейім субъектілер мен жұмыс ... ... ... ... ... шынайы білдіруге және басқаларға қатысты сыйластықпен
қарауға түрткі болу. Балаларға сезімдер мен моральді ... ... ... Біртіндеп өзінің басым сезімдерін зерттеуге және анализдеуге
қажет құнды тәжірибе мен батылдық жиналады. Осындай ... ... ... ... мен жаттығулардың психотерапиялық қорын
құрайды. ... ... және ... эмоциялардың арасындағы конфликт
невроздардың негізі болып табылады.
«Балалық шаққа саяхат»
Ерте кездегі еске түсірулердің суреттері автордың оны қоршаған ортамен
өзара байланысының өзінше бір ... ... ... ... ... тұлға аралық қатынастардың символикалық моделі ретінде өзара
әрекеттесудің индивидуалды ерекшеліктерін, коммуникативті ... ... ... ... ... және ... ... жауап қайтарудың
сипатын бейнелейді деп есептелінеді. Аталған ... ... ... ... байланысты және арт-терапиялық диагностика ... ... ие. ... еске түсірулердің сөздері мен ... ішкі ... ... ... ... ... ... түрткі болып табылады. Сондықтан бірнеше ... ... ... ... ... «Өзіме бала сияқты ойнауды
рұқсат ете аламын». ... ... ... ... ... ... ең
сүйікті ойынды салып, суретке атау беру керек. ... ... ... еске ... ... ... ... еркіндік қалдырады.
Дәлірек айтқанда: -жазбайтын қолмен балалық шақтың белгілі оқиғасын салу;
-жазбайтын қолмен балалық шақтьщ ең ... еске ... ... жұмсақ бейнелеу құралдарын (балауыздан жасалған борлар,
пастель) және ... ... ... (АЗ және одан ... қолданған
дұрыс. Оң қолмен жазатын адамдар сол қолымен сурет салу ... ... ... ... сана ... ... ... яғни спонтанды бола бастайды. Ол өз суретінің ... ... жай ... сала ... ... ... күшті қайғырулардың,
балалық қорқыныштың көрініс табуы және жарқын шығармашылық ... ... ... ... осы балалық ойда пайда ... ... Адам ... ... ... ... өзін ... сезінді және өзін
қазір қалай сезініп жатыр? Еске ... ... ... ... мінезқұлықтың басым жақтарымен қандай байланысы бар? Оның
қазіргі өмірінде қалай көрініс тауып жатыр?. Келесі терапиялардағы ... ... ... ... ... мүмкін: «Менің бірінші өтірігім»,
«Есте қалған оқиға», «Мен - кішкентай бала», «Мен кішкентай болған ... », ... ... т.б. тез өтіп ... (Сөздер мен символдар өзіндік
реттеудің табиғи механизмдерін қосуға қабілетті жарқын әсерлер мен шынайы
сезімдерді оятатыны ... ... ... ... ... ... ... (моторлық компонент), адамның ойының өзгеруін
тудыратыны жалпыға белгілі. Демек жағымды бей нені суреттеп қиялдаған ... ... ... және ... ... ... ... рахаттану сезімін бастан өткізуге болады. ... ... ... тақырыптар пайдалы: "Мен жақсымын", "Балалық шағымның ең
жарқын әсерлері", "Қуаныш". Арт-терапиялық техникалардың нәтижелілігін
қатысушылардың ... ... ... ... ... ... ... құлшыныстары, сонымен қатар өзара қapым-қaтынас тaғы жағымды
өзгерістер және басқа да белгілер дәлелдейді. Арт-терапияның ... ... ... ... ... әлеуметтік және
психологиялық динамикасының көрсеткіші есептеледі. [46, с.42].
«Кемпірқосақтың түстері. (Радуга)»
Бұл негізіен ... ... ... ... cәтri болу ... ... бірін-бірі жан тәнімен түсінісуі керек, нәтежиесінде ойынның баяу
жүруіне қарамастан олар бір ритмге және бірдей ... ... ... ... ... шағын 5-6 адамнан тұратын топқа бөлінеді. Әр ... ... ... бір ... сайлайды және ол жоғары дауыспен үшке
дейін санау керек. Топ басшы «3» деп айтқан cәтre қалғандары ... ... ... айту керек. Мысалы: қызыл, қара, көк. Ойынның мақсаты - ... ... ... ала ... ақ бәрі ... ... ... Осымен
қоса мына шартгарды орындау керек: ойыншылар бір түсті екінші ... ... ... барлық ойыншы бірдей түсті айтқанда бітеді.
Жалпы алғанда, ұсынылған жаттығулар ... ... ... Олар ... ... өмірдегі адамның мінез-құлық моделін бейнелейді. [47,
с.177].
Қазіргі кезде қолданылатын топтық арт-терапияаның ... ... ашық ... ... ... ... топтың атауы, яғни “ашық” сөзі, белгілі –бір құрамы жоқ деген
мағананы білдіреді. Топтың жұмысына қай ... ... ... ... Онымен қоса, мұндай топтың қатысушылар кез-келген уақытта оған
келуін ... ... Бұл ... “студиялық”деп аталуының себебі, оған
қатысушылардың көркем жұмысы, шығармашылық студияның жұмысын еске ... ... ... те ... ашық ... сабақ әдейі жабдықталған, белгілі-бір орын
саны бар, ... ... ... ... жиыны бар, кабинет-
студияларда жүргізіледі. Кабинет-студияларда демалу ... ... ... ... ... ... мына ... студияға
келушілер, жұмыс кезінде болатын үзілісте, бір-біріне кедергі келтірмей,
қарым-қатынас жасауы үшін ... ... ... ... ... ... (немесе осындай
топпен жұмыс жасайтын ... ... ... ... ... ... ... психотерапиялық жұмыс студиялық амалды
қолданғанда келсім-шарттың қортындысы ... ... ... ... бұл ... ... шығармашылық студиялардан
айырмашылығы бөліп қарағанда ... ... ... ... ... топ мүшелерінің сезімдерімен ойларын және фантазияларын таңдамалы
іс-әрекеті арқылы көрсету. Кей ... ... ... топтың
өкілдерімен индивидуалды раппорт құруды көздегенде және ... мен ... кері ... оның ішінде топтық талқылауды,
ол топтың іс-әрекетінің “психотерапиялық бағытын” көрсетуі мүмкін, ... ... ... ... ... ... сезімдерін,
ойларын және қиялдарын сурет салу формасында өрнектеуі топ өкілдерінің
психикалық мәселелерінде және ... ... ... ... ... ... болуына әсер етуі мүмкін. Психотерапевт топ
мүшелерінің жүріс-тұрысы туралы жалпы ... және ... ... ... ... айтады. Бұл олар художестволық шығарма
процесіне кедергі жасамауы керек және ... ... баға ... ... ... ... ... ұйымдастырылмаған жағдайда дегенді
білдіреді. ... ... ... топ мүшелеріне мен сендердің
жандарыңдамын, сендерге қажет ... ... ... ... ... ... айта ... [37, с.218].
Осыдан кейін ол студияға келушілерді ... ... ... ... олар әртүрлі темпте жұмыс жасағандықтан дайындалу деңгейлерімен
ерекшеленеді “еркін шығармашылықта өзін ... ... ... ... ... ... топ ... жеке көмек олардың іс-
әрекет құрылымынан көрініс табатын, эмоцияналды ... ... ... және ... ... барлығы топ мүшелеріне өздерін
қауіпсіз сезінуге, өздерінде болатын ... ... ... ... жұмысқа өтуге көмектеседі. Әртүрлі ерекше көрсеткіштерді топқа
клиент ... ... ... ... ... шарттары
ерекшеліктері, мінез-құлық ережелері, жұмыстың дайындық ... ... ... ... өте аз ... топ
мүшелерінің өз сезімдерін залалсыз ... ... ... ... ... өте аз ... ... Психотерапевт топ
мүшелерінің мінез-құлықтарын бақылай отырып, ... өте ... ... ... ... кедергі жасайтындай болса, ол
адамға ескерту айтылады, кей жағдайда топтан қуылады [39, с.35].
Басқаларының бәрінде, студиялық жұмыс ... ... ... және ... ... емес ... қолдану. Ол жеке
көркем жұмысқа топ мүшелерінің өте ... ... ... кей ... ... ... ... кішкене болсада,
көркем іс-әрекетке араласуы өздерін тиімді болады. Осыған қарамастан ... ... ... ... ... өте аз, ал топ ... сәл ... соң, белгілі-бір мәдениет қалыптасады. Бұл ең
бастысы, символдық деңгейде топ мүшелерінің қарым-қатынасына ... ... ... ... ... емес ... ... кезеңінде
болатын қарым-қатынастан айқын көрінеді.
Жүргізілу тазалығы, сессияның ұзақтылығы бұл ... ... ... ... ... олардың ұзақтылығы да ... ... ... ... арт-терапияның формасы, ұзақ мерзімді
жұмыспен оны қысқа ... ... ... ... ... етеді.
Көбнесе, бірақ мұндай топқа қатысу мерзімі алдын-ала ... ... ... ... ... ... психотерапиялық жасырын
әлеуметтік орталық базасы және т.с.с.) топ мүшелерінің көркем шығармашылық
сабақтарының ... ... ... ... ... қатар, гетерогендік құрамды есепке алғанда, көптеген ашық топтарда
мүшелерінің өзіндік шығармашылық іс-әрекетке, ... ... ... ... байланысты олар біртіндеп топтан шығып кете алады.
Ашық студиялық ... ... ... ... ... ... ... және бұл іс-әрекет арт-терапиялық ... ... ... ... және И.Чампернон. Осыдан кейін,
бірақ топтық ... бұл ... ... ... басқаларымен
ығыстырылған, гуманистің және отбасылық психотерапия принциптері, өзгермелі
амалды ... ... ... және ... ... арт-терапия
жұмысының іске асуына, психотерапевтік әсер ету ... ... ... ... ... қарамастан, топтық арт-терапия формасын
дәрежелі клиенттерге қолданғанда, олармен жеңіске ең ... ... ... ... ... ... өте тар қарым-қатынасқа түсуді
шамалағанда, өте көп қиындықтарға байланысты (мысалы, ... ... бар ... ) және басқа клиенттермен, жұмыс кезінде ... ... ... ... ... шығармашылық нышандары әртүрлі
құралдар қолдану, индивидуалды шығармашылық ... және ... ... ... ... ... ... сөзі, бұл барлық жұмыс
процесінде қатысушылар құрамы тұрақты болып қалады. Динамикалық ... деп ... ... бұл ... ... дамуындағы бұл
формасына психодинамикалық бағыт көп әсерін тигізген. ... ... ұзақ ... ... ... жоғары болмайды. Топ мүшелерінің
әрекеттері маңызды болжауды қажетті спонтандықты және минимум психотерапевт
жағынан ... ... ... топ ол ... ... ... ... өзі индвидуалды
топ мүшелерінің таңдама бірлігін, оған ... ... ... қажет етеді. Вербалды коммуникация топтық ... ... ... таңдамалы жұмыс топ мүшелерінің іс-әрекетінен
ойындарынан, драмалық қойылымдарынан, рөлдік диологтарынан, дене бағыттық
мінездеме тапсырмасынан және ... ... ... Сессия барысында топ
мүшелерінің тереңге батырудан бірнеше рет өту ... және ... ... ... ... басшымен де және бір-бірімен
де әрекеттестікте болады.
Сессия барысында жалпы белгілі-бір жоспарға ... ... ... ... және ... ескеріледі, сонымен қоса,
осындай атмосфереда, белгілі-бір нақты уақытта, оны болжауға келмейтін ... Бұл ... ... ... емес сол топ ... ... “ашық”,
“тірі” құрылымдық-фуникцияналды организациялық қозғалмалы даму жүйенің
мінездемелік ерекшеліктеріне, топ мүшелерінің детерминантық ... ... ... ... ... ... ... тиісті шарты жағдай
күшіне, жүйелік мінездемелер және тапсырылған жұмыс мұндай топтарда, сессия
барысында ерекше әртүрлі оның ... ... ... ... ... ... ... психикалық процестер
бейнелеулерінде көрінуі. Олардың кейбіреулері ішкі жеке ... ... ... ... ... ... осындай топ мүшелерінің жоғарғы деңгейдеге ... және ... ... ... ... Олар өздерінің
іс-әрекетін және топтық жұмыстың жүргізілуіне бақылау жасауға мүмкіндіктері
бар. Олар қандай деңгейде, қандай сәтте топтық ... ... ... оларға белгілі –бір мінез-құлық еркіндігі берілетінін өздері шешеді.
Топтық арт-терапияның бұл формасы қатысушының ... ... ... ... ... ... ... өтуге, іс-әрекетінде
сезілуі, басқалардың көркемдік өнімін айтуының және мінез-құлқының ... мен ... ... ... бірге, жеке тұлғаның латентті
немесе ... ... ... ... топтық
процестерге ең көп әсер ететін осы түрдегі жұмыстардан көркемдік мәнерлі
фактор ... ... Ол ... деңгейде өзіндік жанама түрде
әрекеттестік топ мүшелерінің бір-бірімен немесе ... ... және ... ... ... ... табылады. Осыны
есептегенде, таңмалы өнім өзіне көптеген ... ... ... ... ... ... мағыналарға (әлеуметтік) топқа қатысушылардың
тәжірибелерін қосып алуды. Сонымен ... ... ... топ ... ... көркемдік және басқа шығармашылық жұмыстың солардың
арқасында ... ... ... ... [21, ... топта белгілі-бір мәдениет тез ... ... ... және ... ғана емес, сонымен бірге олар жасаған көркем
бейнелерінде көрінеді. Әр қайсысы ол ... ... ... отырып және өздерінің жұмыстарының басқаларға әсерін көре отырып
сезінеді. Арт-терапиялық процесте ... ... және аса ... куәлік
өздерінің және топтық тәжірбиеден материалдыққа айналады. Көркем ... ... осы ... ... ... ... мінезі айқын,
жақсы байқалады. Көптеген онымен байланысты феномендер ... ... ... басқалардың көркем іс-әрекетінің, ол ненің арқасында, орын
күшті әсер “жинақ” аффекіттік ... ... ал кей ... ... ... келтіру өзіндік әртүрлі сезім шығарма түрімен ... ... ... ... ... Мұның барлығы “ұстап тұру” сезімдері
топ мүшелерінің психотерапевтік кеңістіктегі шекарасы және белгілі-бір
“қауіпсіздік ... ... ... ... ... байланысты белгілі факторлары мыналар:
Терең жеке психологиялық дайындық және басқарудың жоғарғы деңгейдегі
мамандануы, оған ... ... ... ... ... ... ... өзіне-өзі бақылау жасау және объективті бағаны сақтау.
жеткілікті жоғарғы деңгейдегі коммуникативтік, эмоцианалды-еріктік
және когнитивті топ ... ... ... ... бар ... ... ... және жеке айқындылықты сақтау
қабілеттілігі.
-топтың жабық мінезі.
-сессияның нақты кеңістікті-уақытты шекарасы.
-жоғарғы ... жеке ... ... ... топ мүшелерінің,
не болып жатқандардың барлығына және топтық жұмыстың шығу ережесі жақсы
түсінікпен қарауы.
-психотерапевтік келсім-шарттың ... ... ... ... ... ... мүмкіндік тууы
мүмкін қолдауда жүргізілген белгілі-бір ... ... ... мінез-құлқы топ мүшелерінің және олардың ұстап қалуы
шекаралары “психологиялық ... ... ... ... ... болар:
1.психотерапевтік қолдануларда залалсыз көркем жұмыс ... және ... кері ... оған қоса ... ... ... онда да ретсіз талқылаулар.
2.оның эмоцияналды қосылулары, керек топ мүшелеріне мақсаты немесе
эмоцияналды экспрессия фасилитациясында қолдау.
3.психотерапевтің ... ... ... және мінез-құлығы сол
немесе басқада топтағы қатысушылары мына ... олар ... ... ... ... хаотивті немесе деструктивті мінезі.
4.психотерапевпен белгілі-бір мінез-құлық моделінің белсенді құрылымы.
Топтық арт-терапияның бұл формасын қолдану жоғарғы профессияналдықты,
нәзіктік және ... алу, кең ... ... ... ... Осы ... динамикалық арт-терапиялық топ мүшелерінің қанша
интервенцияға жүргізушіге қалай әсер ... ... ... ... ол ... ... ... қатысушының әртүрлі жеке реакциясы және көп
түрлі шығатын динамикалық топтық ... ... ... ... ... өте ... және ... араластырмай “олармен бірге
жүру” жасай ... ... ... Рутан және Стоун атап көрсеткендей,
“динамикалық психотерапевт топтық процесті инцироват етуге ... ... ... ... өздерінің беделдерін психотерапевтік кеңістік және
белгілі-бір ереже жүйесін қолданған.Осы уақытта топ ... ... ... ... келетін дерективті емес лидерлік ... ... ... осы ... ... қолдауына және
құрамға негізделеді Бұл шекаралар жеткілікті ... және ... ... өтіп ... ... ... процестері және қауіпсіздік
сезімдері болуы керек. Осы ... ... ... ... және ... ... топ мүшелерінің шекараға деген қарым-қатынасы өте нәзік болады.
Бұл бірақ, қажетті “ұстап тұру” және ... ... ... процестермен және болатын іс-әрекетпен топ мүшелерінің сезімдеріне
байланысты. Әрине олар нақты ... ... ... және ... ... тағы бір топқа әсер ететін негативті факторы болуы
мүмкін. Динамикалық арт-терапиялық топтың практикалық ... ... ... ... еліктіргіш топтық процестерге, оның ... ... ... ... формасында жасауда жеке
немесе жұмыс, ойындарда драмалық ... және т.б. ... ... ... ... ... бұл тек ... жәнеде т.б.
рөлдік моделдері сонымен бірге, топта не болып жатқанын сезіну және ... ... ... вербалды кері байланысты пайдалана отырып
сенсомоторлық амалды, проективті-символдық және рөлдік коммуникация ... ... ... динамикалық арт-терапиялық топтарда психотерапиялық
өзара әрекет көркем мәнерлі факторы, психотерапиялық қарым-қатынас ... ... ... және вербалды кері байланыс бірақ бұлардың
динамикалық арт-терапиялық топтарда ... ... ... ... ... ... ... жақсы.
Динамикалық топтан жұмыс белгілі-бір жағдайларды қажет етеді: мысалы,
студиялық жұмыс жағдайынан айырмашылығы, ... ... ... ... ... немесе мольберт және жеткілікті орын, вербалды талқылау
болмауы және динамикалық топта жұмыс істейтін орын мүмкіндігіне ... ... ... ... ... ... ... таңдамалы жұмысқа арналған,
және таза іс-әрекеттің басқа түрлерін талқылауға ... ... ... ... ... онда ол ... ... құруға
жіберілуі тиіс және ... ... ... ... үшін
қолданады. Сонымен қатар, студиялықтан ... ... ... үлкен әртүрлі орынның таңдамалығы мүмкіндігі болуы ... ... ... ... ... ... барлық уақытта іс-әрекеттің
бірлескен екі және одан көп адамнан және ... кең ... ... ... ... ... ... және көркемдік формасы
және басқа шығармашылық ... ... және ... ... ... және қабырғалар олардың үстіңгі беті тез
тазаланатын және тез ... ... ... ... ... жағдайда
кабинеттің бір қабырғасы болсада бос болуы тиіс, оған жасалынып ... ... ... ... ... қағазға бірлескен сурет салу
техникасын қолданады. Динамикалық топтар басты түрде шекаралық психикалық
бұзылулары бар ... ... ... келеді.Осы уақытта жоғарыда
көрсетілгендей студиялық ... ... ... тәсілдің
элементтеріде қолданылуы мүмкін жәнеде басқада категориялы клиенттермен,
олардың қатарында психотриялық ... ... ... ... және ... ... жүргізушінің басты қызметін ... ... және ... шекараларды белгілеуде (іріктеу жолымен және топтың
мүшелерін даярлауда, бөлмені жабдықтауда және т.б.)
-мұндай топтық мәдениетті қалыптастыруда, мынадай ... ... ... өзара толеранттық және топтағы қатысушылардың бірін-бірі
қабылдауы;
-олардағы топ ... ... ... жаңалықтарды және болатын
процестерді түсіну;
-топ мүшелері жеткен өзгертулер туралы ескертулер;
-стимулияция кезінде өзі ... ... ... ... алу:
-жүргізу кезінде (бастысы бойыншаалдын алу) қажетсіз көріністер, мыналар
сияқты ... ... ... ... ... ... ... бөлек қатысушылар, корректтік емес кері байланыс және басқалар;
пассивті қызығушылық және ... ... ... ... ... ... топтасқан көңіл аудару жолымен топ ... ... ... ... ... үмітті жағымды өзгертулері;
Д.Уоллер ескертеді, кейбір жағдайларда, топтың мүшелері ... ... ... сонымен бірге талқылауға өздерінің ойларын
айтқысы келмейді “қайта жұмыс” ... ... ... ... ... ... еске ... “интерактивті арт-терапиялық
топтық драмалық сипатының көрінуі және жүргізуші әсіресе топтық шекараның
сақталуын ... ... және ... мүшелерінің басқа белсенді
деңгейге өту немесе өзіндік ашылу процесін тездету ... ... топ ... ... деңгейде құрылымды сессия барысында
студиялық және динамикалық топтармен салыстырған ... Бұл ... ... есебінен топ мүшелерінің белгілі-бір оларға маңызды
тақырыптар немесе ... ... ... ... ... топтар жартылай ашық болып есептеледі. Бөлек топқа қатысушылар
жұмысқа белгілі-бір кезеңде қатысуын ... осы ... ... ... ... ... Бұл мүмкін тек күштегенде, тақырыптық топтың жұмысы
динамикасы болмайды тек динамикалық топтарға ғана тән. Оның көп ... ... ... ... динамикаға тежегіштіқ әсер етеді.
Ережеге сай, тақырыптық топтар үздіксіз ... бойы ... ... ... ... ... мәселені шешуге бағытталады. Тақырыптық топтың іс-
әрекетінің негізделуі кең әртүрлі жинағы психикалық және ... ... ... ... ... ... болуына гуманистік бағыт
көп әсер етті. Бұл қаралады, мысалы, ... ... ... ... тән ... ... ... үш жақты құрылымды, ал қатысушылардың көп
көңіл аударады, ең бастысы мына контекстке бағытталады “осында және ... ... ... практикасында тақырыптық арт-терапиялық топтарға
отбасылық, ойындық, кризистік психотерапия және т.б. бағыттар көп ... Сол ... бұл ... реттейді спецификалық контексте топтық арт-
терапиялық жұмыстар, бұл оларды өздерін нәзік санауға, индивидуалды ... ... топ ... орентациясы олардың белсенді
вербалды және ойынды әрекеттестікке рұқсат етеді. ... ... ... кең ... ... ... ... бұл мынамен
байланысты: топтық ... ... және ... ... ... ... бір ... және іс-әрекет түрлері, сенсомоторлық
дағдыларды дамытуға бағытталған вербалды емес ойлау, ес және ... ... және ... ... ... ... тәжірбиесін және олардың
қарым-қатынас жүйесін зерттейді. Осыған қарамастан мұндай топтың клиенттері
өте аз шамада, ... және ... ... ... ... және ... қабілетті болу және белгілі-бір ... ... ... ... ... ... арт-терапия, динамикалық немесе студиялық оған
қоса әртүрлі вербалды топтық және отбасылық психотерапияның түрі депте
санауға ... ... ... ... ... ... келесі жағдайларды
бөліп көрсетеді:
-топ мүшелерінің шешім таба алмауы әсіресе жұмыс басында;
-топ мүшелері арт-терапиялық ... ... ... емес және ... ... өз мектептегі бейнелеу сабағынан алған әсерлеріне бағытталады;
-топ мүшелері топта өздерін өте жаман сезінеді;
-уақытша арт-терапиялық жұмыстардан шеттетілуі ... ... ... ... ... ... ... байланысты.) зейінді белгілі-
бір тақырыпқа немесе мәселеге шоғырландыруға мәжбүр ету;
-топты шоғырландыру қажет;
-топтың мүшелеріне ... және ... ... ... сұрақтарды айыруға
мүмкіндік беру;
-топ мүшелерінің өзара активті әрекеттестігін талап етеді;
-топ мүшелерінің ауыр қалыптан шығару өзінің ішкі ... және ... ... ... ояту керек;[41, с.120-122].
Тақырыптық топтарда жұмыс барысында тек таңдамалы іс-әрекет және
суреттерді ... ... ... ... ... денелік бағыт жаттығулары,
ойындар және басқа шығармашылықтың мәнерлі ... ... ... ... Бұл арт-терапияның бұл формасын мұны ... ... қолы ... етіп тек ғана ... ... бар ... қатар барлық уақытта вербалды және ... ... ... ... және ... ... өте ... жұмыс істейді. Кей күндері олар бір күндік кездесулер құрады, ... ... ... ... ұзақтылығы жәй 1,5-2,5 сағат ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Жұмыс жасау үшін
жабдықталған бөлмеде ... ... ... ... ... ... мазмұны тақырыптық топтарда олардың қатысушыларының
құрамымен анықталады: ... ... ... ... ... ... маңызды мәселелермен, психикалық бұзылулар
типтерін, физикалық деңгейімен интеллектуалды және ... ... ... факторлар.[43, с.245].
Тақырыптық сессия амалын қолданғанда үш бөлікті құрылымнан тұрады және
қосады: кіріспе ... топ ... ... ... дайындықпен
байланысты немесе көркемдік белсенді өзара әрекеттің әсері, ойындар немесе
денелік жаттығулар; ... ... ол ... ... ... топ ... ... болған сезімдер және ойлар, бейнелер визуалді формадағы;
қортынды бөлім, болжанатын суретті талдаулар немесе дискуссия сол ... ... және ... ... жүргізгенге қортынды жасау.
Тақырыптық топтың шартымен мақсатын есепке ... ... ... кезіндегі психотерапевтік мәнерлі және қатысушылардың әрекеттестік
формалары ол психотерапевтік әрекеттестіктің әртүрлі факторлардың ... ... ... ... ... үлкен құрылымдық күшіне
динамикалық ... ... ... салыстырғанда, жеке ... топ ... ... спонтанды мінезі төмендеу, ... ... ... және ... ... ... түрде,
зерттеуге әбден толық белгілі-бір аспектілерді, жеке тәжірбиесіндегі және
қарым-қатынас жүйесі. Сондықтан көркемдік мәнерлі ... ... ... ... ... мен ... ... сонымен қатар, топтық
арт-терапия формасында төменгі деңгейде байқалады, динамикалық ... ... ... ... ... ... мәнді және
психотерапиялық қарым-қатынас факторына әсер ... Топ ... ... ... және психотерапевтпен тым қатты берілгенде, ... топ ... ... ... ... латенті
қажеттіліктеріне мүмкіндік береді. Мұның барлығы топтық арт-терапияның
динамикалық ... ... ... ... сынауға негіз береді, оны
өте инвозивті және топ мүшелерінің ішкі әлеміне дерективті түрде енуі ... ... ... амалды қолданғанда, шын мәнінде
көп дерективтілікпен динамикалық және ... ... ... ... ... ... ұйымдастырып, көбнесе ұсынылған
тақырыптардың немесе дискуссияларды ашудың бастаушысы болып, ... ... ... ... мүшелерінің жалған ой-
қортындыларын ... ... ... ... ... ... ... болса сендіруді, иландыруды және басқада психотерапиялық әсер
етулерді пайдаланып, тікелей эмоцияналды ... ... ... ... ... [44, с.125].
1.4 Тұлғааралық конфликт және оның шешу жолдары
Конфликт латын тілінен аударылғанда кезде ... ... ... Бұл ... ... ... ара ... бағытталған мақсаттардың қызығушылықтардың, позициялардың
ойлардың немесе көзқарастарының қақтығысуы. ... ... ... да бірсылтаудағы қарама-қарсы бағыты бар жағдай жатыр
немесе мақсаттарымен тілектерінің және ... ... ... қиын шешілетін шиеленістер, қарама-қарсы қызығушылықтар түйіскен
кезде пайда болады. Конфликт-жеке адам, ... топ, ... ... ... ... ... ... лидерлік
қатынастардың нормасы деп айту дұрыс.
Жалпы конфликт дегеніміз-адамдар ... ... ... ... ... ... құндылықтарының және тағы басқа
ерекшеліктерінің сәйкес келу, ... ... ... ... ... ... мектебінен келген "эксперименталды невроз", "қиын күй"
деген терминдермен функционалды туыстықта жатыр [26, с.109-110].
Ресей ғалымдары ... және ... ... деп ... ... ... ал ... конфликт".
"Конфликт" термині көптеген құбылыстарға таралған. Әлеуметтік конфликт
барлық жағынан ... ... ... ... аз дегенде екі
қарама-қарсы жақ болу керек. Олардың әрекеттері өз ... ... екі ... қақтығыс пайда болады. Сондықтан да барлық
конфликтке ... ... ... тән.
Әрбір конфликтте оның қатысушылары-конфликттантар болады. Оларда ерік,
жігер, сана бар және өз әрекеттерінің мағынасын ... ... ... ... Әрбір қатысушы-субъект болып табылады, субъект бір немесе бірнеше
адам болуы мүмкін. Қарсы ... ... ... ... ... да ... ... мүмкін. Бұлар бақылаушылар. Бақылаушылар екі жақ
арасында бейбіт ... ... ... олар тез ... ... болып
кетуі мүмкін. Конфликт даму үшін инцидент ... ... пәні ... ... ұзаққа созылған конфликт кезінде оны бөліп қарастыру қиынға
соғады, өйткені ... ... ... ... ... Сонымен
қатар мәні жоқ конфликттер де болады. Егер жағдай ... ... ерте әлде кеш ... зиян келтіреді [27, с.53].
Біздің өмірімізде көп адамдар конфликтке түскен шығар. Кейде адам ... ... ... ... да болып кетуі мүмкін, әлде аяқ астынан
конфликтке түсіп қалуы мүмкін. Кейде ... екі ... ... ... бір жақты қорғаушы ретінде де боласын.
Конфликттің басталуы үш шартпен байланысты:
1. Бірінші қатысушы саналы және ... ... ... ... ... ... Екінші қатысушы бұл әрекеттердің оған қарсы бағытталғанын ұғынады;
3. Үшінші қатысушы конфликт инициаторына қарсы ... ... ... ... Бұл ... ... ... деуге болады.
Конфликт элементтері:
Екі қатысушы немесе конфликттің екі жағы
Жақтардың қызығушылығы мен құндылықтардың өзара сәйкессіздігі
Қарама-қарсы жақтың қызығушылығын, жоспарын бұзуға ... ... ... әсер ету үшін күш ... жақтардың мінез-құлығы, әрекеттерінің қарама-қайшылығы
Сыртқы орта сипаты, үшінші қатысушының ... ... ... ... авторитеттілік
Конфликттік қатынастың стратегиясы мен тактикасы [28, с.16].
Конфликт критерийлері:
1. Жақтардың өзара тәуелділігі, яғни бір адамның белсенділігі ... ... ... ал бұл ... ... субъектінің жауап реакциясын
тудырады.
2. Жағдайды конфликілік деп ... яғни екі жақ ... ... ... ... жасалынған қастық деп бағалайды.
Мінез-құлық стратегияларын таңдау: компромисске келу ... ... ... ... даму ... ... ... өтеді. Бұл кезеңдер
міндетті және тиісті емес. Кезеңдердің ... әр ... ... да, ... ... алдындағы жағдай, осы кезде конфликт кенеттен пайда болады,
бірақ көбіне осы ... ... да бір ... ... Бұл ... деп те ... Ол мына этаптардан тұрады.
Объективті проблеманы жағдайдың пайда болуы.
Жағдайды ... емес ... ... ... алдындағы жағдайдың пайда болуы.
2.Конфликт туындау үшін, бір жақ екінші жақтың қызығушылығына ... ... ... ... болуы керек осы кезеңнен бастап конфликт
пайда болады, бұл екі жақтың алғашқы қақтығысуы. Егер ... ... ... ... ... бұл кезеңде ол жарыққа шығады. ... ... ... ... тез ... ... ... Ол мысалы,
конфликтанттар инцидент кезінде өз конфликттерін шешеді. Ерекше жағдай-бұл
"өткір конфликт", бұл ... бір адам ... ... физикалық жазаға
дейін қорқытады.
3.Эскалация-бұл кезеңде конфликт табалдырықпен ... ... ... ... кезеңінде конфликтіге түсетін екі жақтың біреуі конфликтті ... ... ... берудің қажеті жоқ екенін түсініп, конфликтілі ... ... ... яғни ... ... ... типологиясы
Конфликт типологиясы түрлі сипаттамаларға байланысты ... ... ... ... сай, оған
адекватты, яғни сәйкес шешім табу.
А.В.Мощенко өз классификациясын былай жасады:
Қарама-қарсылықтың шиеленісуі деңгейіне байланысты соғыс, ... ... ... ... мынадай конфликттерді бөлуге болады:
басқарушылық, педагогикалық, өндірістік, экономикалық, саяси.
Адамдардың конфликтке түсу деңгейіне байланысты: тұлғаіштік , ... және топ ... ... ... ... ... аралық. Егер конфликттер нақты дұрыс шешім қабылдауға және
өзара қатынастарды дамытуға мүмкіндік берсе, ... ... ... ... Ал, эффективті қатынасқа және шешім қабылдауға кедергі жасайтын
конфликттерді деструктивті конфликт дейміз [35, ... ... 5 типі бар, ... мен топ ... ... конфликт ең көп тараған конфликт типі және ол ... ... ... Бұл ... ... көзқарастар мен
құндылықтарға немесе жеке ... ... ... мүмкін. Оған отбасы
конфликтерін де жатқызуға болады: ерлі зайыпты, ата-ана, ... ерлі ... ... ... йымдарда тұлғааралық конфликт ... ... ... ... бұл( ... ... ... сәйкес келмеуінен көреді. ... да, ... ... себебін, бір-бірімен қатынас орната алмайтын
адамдар бар. ... бұл ... ... ... ... ресурстар үшін күрес: материалды тәсілдер, өндірістік ... ... ... ... ... олардың жеке мотивтердің соқтығысуынан болады.
Белгілі барлық себептер спектрі көрінеді: жалпы және жеке, объективті ... ... ... ... ... және де басқа да
индивидуалды-психологиялық ерекшеліктерін тексеретін өзіндік полигон болып
табылады.
Конфликтке түскен ... ... ... және жоғары
эмоционалдылығымен ... ... ... ... және топтық қызығушылықтар негізінде туады. Оның туу
себебі, топтың ойына қарсы шыққан жеке ... ... ... ... нәтижесіне қарағанда өндірістік жағдайлардың конфликтісі-
әлеуметтік факторлардан туындайтыны белгілі болды.
Конфликтінің түрлері.
1. Ашық және ... ... ... конфликт
3. Коммуникация (қарым-қатынас) конфликті
4. Мақсатқа жету жолындағы конфликт
5. Статустық конфликт
6. Жеке және топтық конфликтілер
7. Таңдау конфликтісі
8. Аз мөлшердегі ... ... ... ... қабылдау конфликті
10. Қажеттілік конфликтісі
11. Әлеуметтік норманың және қажеттілік конфликтісі.
Конфликті шешудегі формалар мен критерилер, қорытындылар:
Конфликтологияда конфликті аяқтаудағы деңгейді ... шешу ... атау ... ... ... ... авторлар басқада түсініктерді
енгізген. Мысалы: "өшу" ... ... ... ... ... (А.Каменев), "өшіру" (А.Рапопорт), "өзіндік шешім"
(А.Анцупов), ... ... ... "ретке салу" "(А.Гозман)
"және ... ... ең кең ... түрі ... ... ... ... шешу. Конфликті шешудің негізгі формалары: шешу, өшу,
шектеу, басқа конфликтіге ауытқу.
Конфликттің ... ... ... ... ... ... аяқталуын тездету. Конфликттің ... екі ... ... талап етеді, олар кнфликтің себебін жоюға тырысу керек.
Конфликтіні шешу үшін, ... ... ... ... біреуі өз ойын
өзгертіп, өз позициясынан түсуі керек. Конфликт, жиі екі ... ... суық ... ... ... ... ол конфликтті шешуден ерекшеленеді, ол екі жақтан
басқа үшінші жақта өз қызметін көрсетеді. Оның ... екі ... ... бір ... ғана ... ... ... Басшы мен ... ... ... 62% ... Ал 38% бұл ... ... өршіп кетеді. 6% конфликт өшеді, 15% басқа мәселеге ауысып,
өршей түседі, 17% ұйымдастырушылық жолмен түседі
Конфликттің өшуі-бұл ... ... ... ... ... формадан "жабық" формаға ауысады. Конфликттің өшуі ... ... ... ... ... ... өз актуалдығын
жоғалтады)
мотивтің басқа ... ... ... ... ... ... ... қалмауы.
Конфликтті шектеудегі негізгі түсінік конфликттің негізгі
элементтері ... ... тыс ... ... ... көптеген жағдайлар бар. Олар конфликтке ... ... ... ... ... ... ... тудырған адамның біреуін басқа жұмысқа ауыстыру.
бір оппонентті ұзақ уақыттың демалысқа ... ... ... екі ... ... тудырған объектіні алып алу (балалар ұрысып қалған ойыншықты
анасы алып алады).
Басқа конфликтіге өршу даму екі жақ ... жаңа ... ... шығуы шығыны күрестің қорытындысы болып қарастырылады. Бұл
конфликттің шығыны:
бір немесе жақтыда шеттету.
конфликтті оның өршуін білу барысында ... ... ... ... ... ... алу (симметриялық немесе ассиметриялық)
бір объектті екеуінің де қолдану мүмкіндігі, тіл табысу.
объектті қолдану ережесін құрып, тіл ... ... ... ... компенсация төлеуі.
объектке деген екі жақтың немқұрайлығы.
объектілердің альтернативті ... ал екі ... да ... [31, с.180].
Конфликтті шешу критериінің сұрағы өте ... ... ... ... ... ... қорытындысы мен
қанағаттануы. Ал В.М.Афонькова ... ... ... байланыстың,
әрекеттің тоқтатылуы, травмалық факторларды шектеу, бір конфликтіге түскен
жақтың беделі, индивидтің ... ... ... ... ... ... құрылымдық шешілуінің критериі: қарама-қайшылықтардың
шешілу деңгейі болып ... ... ... ... ... жақсы болуына мүмкіндік береді. Айта кететінтағы бір жайт
әрқашанда оң жақ ... ... ... Ақиқатты жақтау, әділдік жеңісі
ұйымдастырудың әлеуметтік психологиялық климатына жақсы әсер ... ... ... да ... ... ... ... керек. Егерде оларды
басып, ашу келтірсек жаңа конфликттің тууына алып келеді [32, с.52].
Конфликтінің алдын-алу:
Адамдармен қарым-қатынас ... ... ... ... бар. Олардың ішіндегілер: 1. Егер адамды өзіңнің ... ... оның ... ... мен ... ... күмән
келтірме. 2. Адамда өзіне-өзі деген сенімін нығайту керек. 3. ... ... ... ... ... жағдайда, сөзді бұдан
бастамаңыз. Адам қорғанысқа дайын болу мүмкін де, ... ... ... ... әкелуі мүмкін. Немесе адамның жақсы көңіл-күйін ... ... ... ... ... ... 4. Адамды сендіруге
ұмтыла отырып, оған өз ... ... ... беру ... ... бұл
үлкен шыдамдылықты талап етеді, бірақ өте эффективті. Бұл ережелер сәтті
болу үшін, ол ... ... ... ... ... ... саналы түрде манипуляцияны өз пайдасы үшін қолданды.
Келесі сөз, бұрын ... ... ... ... ... екендігі туралы болады, әсіресе типтік. Бұндай жағдайларда өткен
эпизоттарды ... жөн. Оны ... ... ... себебін анықтау, және әрине, оны жоюға немесе жұмсартуға тырысу
керек. Егер ... әсер ете ... ... ... онда ... ... ... қатар конфликтінің алдын-алуды "іскерлік ойын" ... ... Бұл ... жүзеге асырылады; Ойын қатысушылары
топтарға бөлініп, өздерін мүдделі тұлғалар рөлінде қабылдайды және олардың
мүмкіндік ... ... ... ... Президент де Толльдің
қауыпсіздік қызметі арқылы сәтті қолданылды [33, ... ... ... БӨЛІМІ
2.1 Зерттеудің мақсаты, болжамы мен міндеттері
Мақсаты: Арт терапия жаттығуларының ... ... ... агрессия және мазасыздану көрсеткіштерін төмендету тәсілі ... ... ... ... арт ... ... жаттығуларын
ұйымдастыру арқылы тұлға аралық конфликттілік көрсеткіштерін төмендетуге
болады.
Қолданылған әдістемелер:
1. ... ... ... ... атты ... ... ... деңгейін анықтау” тесті (Л.С.Вессерман)
3. Арт терапиялық тренинг сабақтары (9) және жаттығулар
4. ... ... ... әдістері
Зерттеу пәні: Студент топтарында арт терапиялық тренинг жаттығуларын
өткізу жағдайлары
Зерттелушілер сипаты: Қазақ және орыс бөлімінің ... ... 10 ... 25 ... ... ... 2007 ... міндеттері:
1. Әдістемелер арқылы зерттеу жұмысын жүргізу
2. Әр зерттеушінің индивидуалды мәліметін ... ... ... ... ... ... топтастыру
3. Тренинг сабақтары мен жаттығуларды өткізу
4. Математика-статистикалық әдістер арқылы зерттеу болжамын ... ... ... ... ... және ... ... талдауы.
2.2 Әдістемелердің сипаттамасы мен қолдану аясы
1. К.Томастың қайшылықты мінез-құлық ... ... ... ... ... ... үйреншікті формаларының әр вариантын
сипаттаған. Бұл жерде адамның қайшылықты жағдайындағы ... ... Әр ... бойынша таңдалған ұпайлардың саны есептеліп,
сол адамның қайшылықты жағдайдағы жүріс-тұрыс тенденциясы көрінеді.
К.Томас қайшылықты мінез-құлық стилдерін 5 түрге бөлген: ... ... ... ... және ... ... басшының іс-әрекетіндегі жетістікке жетуіндегі
белсенділікке талпынумен сипатталады. ... ... ... ... өзінің қызығуына қайшылықты пікірлерден қашып, көбіне бағынушылардың
пікірін ескереді. Ынтымақтастық ... мына ... ... ... мәселені шешу екі жақ үшін де маңызды болса;
- тығыз өзара байланысты қатынас бар болса;
- тең билік бар болған жағдайда.
Келісімге келу ... - ... ... ... ... нормализацияға жетуге ұмтылады, ... ... ... өз ... ... тырысады. Келісімге келу стилі келесі жағдайларда
нәтижелі болып келеді:
- екі жақ та ... ... ... шешімді тез қабылдағыңыз келсе;
- уақытша шешімге келіссеңіз;
- жақсы қарым-қатынасты сақтағыңыз келсе;
- алдын-ала қойған мақсатыңызды өзгерте алсаңыз.
Қашу стилі- ... ... ... ... ... ... яғни ... пен жазадан қорқады, өз бетінше шешім
қабылдағысы ... ... ... жету ... жоқ. Қашу стилі
келесі жағдайларда нәтижелі болып келеді:
- ... өте ... және оны ... ... ... ... өте маңызды емес және өз күшіңізді жоғалтқыңыз келмесе;
- уақыт ұтқыңыз келсе;
- жағдай пайда әкелмейтінін білсеңіз;
- ... аз, ... ... ... көп екенін білсеңіз.
Бейімделу стилі- басқару мақсатында оң нәтижеге жетуге қызықпайды,
белсенділік танытпайды. Бұл ... ... ... ... және
жауапкершіліктен қашуға тырысады. Ал бейімделу стилі келесі жағдайларда:
- болған жағдай ... ... ... ... ... ... билік сіз жағыңызда болмаса;
- билік аз және жеңіске жету ықтималдығы аз ... ... ... ол ... өте ... болады, қойылған мақсатқа
жету үшін тез ... ... ... ... ... ... ... келеді:
- белгілі бір билікті иеленсеңіз;
- шығын сіз үшін өте маңызды болса;
- шешімді тез қабылдау қажет ... сіз үшін ... еш ... жоқ, ... ... жолы жоқ ... сіз ... шешім қабылдауды талап ететін дағдарыс жағдайында
тұрсаңыз;
- сіз ... емес ... ... керек және сізде билік бар болған
жағдайда.
“Тұлғаның конфликтілік деңгейін анықтайтын” тесті (Л.С.Вессерман)
Тұлғаның конфликтілік деңгейін анықтайтын тест ... біз ... ... ... ... аламыз. Тест 14 сұрақтан
тұрады, әр сұрақта 3 вариант берілген. Және тестте конфликттілік ... ... ... өте ... төмен
3- орташадан төмен
4- орташадан сәл төмен
5- орташа
6- ... сәл ... ... ... ... өте жоғары (Қосымша 1)
2.3 Арт терапиялық тренинг ... және ... ... жолдары.
САБАҚ №1.
Тақырып: Арт-терапия туралы ақпарат беру, шығу тарихы негізі туралы
мәліметтер беру;
Мақсаты:Қатысушыларға конфликт кезінде арт-терапияның жаттығулары арқылы
агрессия мен мазасыздану деңгейін төмендету;
САБАҚ ... ... ... Қатысушыларға:
— конфликт себептерін анықтауға үйрету;
— өзіне және ... ... ... бағалай білуге үйрету;
— өздерінің жағымды жақтарын көре және бағалай білуге үйрету.
Негізгі ... ... ... ... және оның ... Тест
4. Жаттығу
5. Қорытынды
Құрал-жабдықтар: тақта, бор, қалам, дәптер, түрлі-түсті қаламдар, түрлі-
түсті қағаздар, А4, А3 форматындағы қағаздар және т.б.
Алғысөз
Жүргізуші: ... ... біз, ... ... көруге және түсінуге үйренеміз. Бұл қиыншылықтар мінез
ерекшеліктеріне байланысты ма, әлде конфликт ... ... ... ... ... ... үйренеміз.
Конфликттердің негізгі себебі- бұл қарым-қатынаста болатын ... ... ... ... ... ... ... әрдайым конфликтке ұласа бермейді. Көбінесе, екі жақ белгілі
бір шешімге ... ... ... ... ... ... ... мен сіздерге, сценка ретінде екі конфликтті жағдай беремін.
Бірінші сценкада- 3 адам ... (2ұл ... қыз), ал ... ... 2 ... қатысу керек. Екі сценкада біткеннен ... біз ... ... ... және ... ... ... деп
жүргізуші алғысөзін аяқтайды.
Конфликтті жағдайлар және оның ... ... ... ... екінші жағдайларды оқи бастайды (Қосымша
№1). ... ... ... ... ... жүргізуші
көрермендерден “Сіздердің ойыңызша, осындай жүріс-тұрысқа не себеп болды?”
деп сұрайды. ... ... ... жазу ... ... жағдайда мынадай пікірлер болды: ұялшақтық, қабылданбай
қалуынан ... ... Ал ... ... ... ... бір-
бірін түсінбеушілік.
Барлық пікірлерді тыңдап алғаннан кейін жүргізуші қорытынды сөз айту
қажет. “Сонымен, қарым-қатынаста конфликтті туғыздыратын мынадай ... ... ... ... ... ... ... жоқтығы
• Мінездің ерекше сипаттары (шыдамсыздық, конфликттілік және т.б.)”
2.4 Эксперименттік зерттеу барысы
Біз өз зерттеу жұмысымызда ЖОО қазақ және орыс ... ... ... ... ... 40 зерттелуші болды, (20 ... ... жасы 18-20 жас ... біз екі топ ... “Тұлғаның конфликтілік деңгейін
анықтайтын” тесті және ... ... ... ... тесті арқылы зерттеу жүргізіп, олардың нақты жағдайдағы мәліметтерін,
яғни тренингке дейінгі көрсеткіштеріне қол жеткіздік. ... ... біз ... ... сұрақтар қойдық:
1. Конфликт дегеніміз не?
2. Сіздің өміріңізде конфликт болды ма?
3. Конфликт кезінде өзіңізді қалай ұстайсыз?
4. Конфликт сізге қалай әсер ... ... ... көбінесе кіммен болады?
6. Егерде сіз конфликтке түссеңіз, сіз ... ... ... ... бәрі ... сұрақтарға жауап беріп, белсенді қатысты.
Бұл сұрақтамада біздің байқағанымыз зерттелушілердің конфликтке жиі
түсетін аймақтары ретінде ; ... (50%) б) ... ... ... (20%) ... бөліп шығаруға болады. Сондай-
ақ, зерттелушілердің ... ... (85%) ... ... ... ... ... Конфликт олардың мазасыздану деңгейінің
жоғарлауына әкеліп, ... ... ... ... әсер ... екен.
Осы әдістемелер мен сұрақтаманы біз екі топқа да екі рет ... ... және ... ... ... ... ... кейін тренингтік сабақтар жүргізілді. Тренингтердің уақыты әр түрлі
болды. Жалпы 9 тренингтік ... ... ... кең және ... ... ... тақырыбы «Кеңістікте сурет салу» деп аталады. Бұл
сабақта бірнеше конфликттік ... ... ... осы ... ... оны анализдеу керек. Осы сабақтың ... ... ... ... анықтауға үйренеді, өздерінің жағымды
жақтарын көре алады және бағалай ... ... ... де ... ... ... ... кезінде қимыл мен оның қарқынының сипатын
арт-терапевтің өзі ұсынады, ал кейін қалау бойынша топ мүшелеріне ... ... ... . ... және ... Қатысушылар екі жақты
келісім ... ... ... ... ... ... Жұптарды
кездейсоқ құру үшін қатысушыларға көздерін жұмып, ... ... ... ... «Соқыр» кіммен бірінші соқтығысса, сол адамды
«жетекші» етіп алады. Бұл ... ең ... ... емес әрекеттесу.
Рөлдермен ауысып жаттығуды түрлі нұсқада қайталаған соң, ... ... ... ... ... ... ... өзара сенім тәжірбиесі талданып
талқыланады, қатысушылар ... ... ... ... ... Бұл сабақтың негізгі идеясы- әр конфликттік жағдайда позитивті
шешім бар.
Бесінші сабақтың тақырыбы-«Балалық шаққа саяхат» деп ... ... ... ... ... ... психологиялық
ерекшеліктерін игереді, бұнда ерте кездегі еске түсірулердің суреттері
автордың оны ... ... ... ... ... бір метафорасы
ретінде қарастырылады. Балалық еске түсірулердің сөздерімен ... ішкі ... ... ... ... ... үлкен түрткі болып табылады.
Мақсатқа байланысты нұсқау балалық еске ... ... ... ... қалдырады. Дәлірек айтқанда:
-жазбайтын қолмен балалық шақтың ең жарқын еске ... ... ... балалық шақтың ең белгілі ... ... ... ... ... (балауыздан жасалған борлар, пастель) және
форматы үлкен қағаздарды (А3 және одан ... ... ... ... жазатын адамдар сол қолмен сурет салу кезінде өздерінің
қабілеттерінің ... ... сана ... азайтып, сезімдерге
қарайды, яғни спонтанды бола бастайды. Осындай кезде ... ... ... ... ... және ... шығармашылық бейнелердің
пайда болуы мүмкін.
Неліктен осы балалық ойда пайда болғанын талқылаған дұрыс, ... ... ... ... өзін ... ... және өзін ... қалай
сезініп жүр? Еске түскен оқиғаның автордың өмірімен,оны қоршаған адамдармен
қарым-қатынасына әсері қандай ... ... ... ... ... терапиялардағы балалық еске түсірулердің тақырыбы мынадай болуы
мүмкін: «Ең есте қалған оқиға», ... ... ... ... ... ... кезімде...» т.б. Осы сабақтың негізгі идеясы- өзін-өзі
бақылау және басқаларды түсіну конструктивті мінез-құлқынның алғышарттары.
Алтыншы ... ... ... деп аталады. Бұл сабақта қатысушылар
туралы қосымша ... ... ... көмектеседі. Мүнда алдын-
ала түрлі-түсті қағаздан жасалған үшбұрыштың, төртбұрыштың,дөңгелектің
үлгілерін алын жасап қойған ... ... ... ... ... көңіл-
күйінің түсін ғана емес, сәйкес форманы да таңдай алады. ... ... ... ... үшін ... ... атқарады. Сол мезетте
эмоцияның тренинг арқылы өзгергенін форманың өзгергенінен көруге ... идея ... ... ... ... ... өз
қолында.Оның қалай шыққаның біз осы жоғарыдағы форма таңдаудан көреміз.
Жетінші сабақ “Оған қарсы ... ... ... ... ... ... ... жағдайға түскенде оған қарсы достық қол ұшын ... ... ... ... ... қарым-қатынас орнатуға
үйренеді. Топта жағымды эмоция орнатуға ... ... ... көңіл-күйімнің түсі» деп аталады. Бұл жаттығуды
диагностикалық ... ... ... ... ... ... кіші
топтарды қатысушылардың эмоциялық күйінің ұқсастық сипаты бойынша құрғанда
қолдануға ... ... ... ... сегіз түсті зонаға бөлінеді (Люшерлік
түстер) әр зонаның ортасында бір түсті матамен жабылған текше немесе
орындық ... Әр бір ... ... ... ... түсі оның
көңіл-күйіне сәйкес келетін зонада тоқталу керек.
Нәтижесінде қатысушылар сандық мөлшер мен эмоциялық күйі әртүрлі
топтарды құрап шығады. Кейінірек ... ... ... ... ... шығармашылық жұмысты өзгертуге
болады, соның негізінде топтың эмблемасы жасалады.
Топтың ішінде ... ... ... соң, ... ... өздерінің көңіл-күйлерінің түсін өзгертуі де мүмкін. Осындай
өзгерістің себебін анықтап, осы қатысушылардан өздерінің жаңа эмоциялық
күйін бейнелейтін тағы бір белгіні жасауды сұраған ... ... ... ... ... таңдау адамның тұрақты (негізгі)
қасиеттерінің жиынтығына және белгілі-бір жағдаймен себептелген күйге
байланысты болып келеді. ... ... ... ... ... бар
ма, әлде жоқ ба сол талқыланады.
Тоғызыншы сабақ «Айна» деп аталады. Бұл жаттығуда бір ... ... оған ... ... ... ... көшті көшбасшы бастайды, ал бағынушы оның істегенін қайталауға
тырысады. Екеуінің сезімдері мен ... және ... ... ... ... ... болады. Жаттығудың аяғында қатысушылар өздерін қай
рөлде жағымды сезінгендері мен ... Ол осы екі рөл ... ... ма жоқ ба, сол жөнінде ойларын бөліседі.
Осы жаттығудың қолдың тактильді контакты қолданылатын басқа түрі ... ... ... ... ... ... тұрады да,
жұптың қимылдары қаншалықты үйлесімді ... ... Осы ... ... қалай және қаншалықты дәрежеде көрініс тапқандығы
талданады.
Тренингтен кейін, эксперименттік топта ... рет ... ... ... ... ... Ал сұрақтамадан байқайтынымыз, зерттелушілер
конфликтке басқаша қарайтын болды. Олар конфликт кезінде өз-өздерін ұстап,
конфликттен тез шыға алатынын және ... ... ... ... да ... айтты.
2.5 Зерттеу мәліметтерінің математикалық-статистикалық өңделуі
Кесте 1 - Орыс тобының К.Томас әдістемесі бойынша топтық мәліметтері
| | | | | | ... ... ... ... |Қашу |Бейімделу |
| ... ... ... | | |
|1 |8 |4 |5 |7 |6 |
|2 |6 |5 |4 |6 |8 |
|3 |9 |6 |3 |7 |5 |
|4 |10 |4 |3 |8 |4 |
|5 |10 |6 |5 |5 |4 |
|6 |6 |9 |6 |4 |5 |
|7 |5 |9 |7 |3 |6 |
|8 |4 |6 |5 |7 |8 |
|9 |8 |5 |6 |5 |4 ... |8 |6 |5 |7 |4 ... |8 |4 |9 |7 |6 ... |4 |5 |9 |7 |5 ... |7 |10 |7 |4 |4 ... |9 |5 |4 |6 |7 ... |4 |9 |7 |6 |4 ... |10 |4 |5 |6 |5 ... |8 |6 |9 |7 |5 ... |10 |8 |5 |10 |5 ... |7 |5 |6 |6 |5 ... |7 |7 |9 |4 |7 ... |10 |7 |5 |3 |5 ... 2- ... тобының К.Томас әдістемесінің шкалалары бойынша мәліметтері
| ... ... ... ... ... ... ... |тастық ... | | |
|1 |6 |10 |5 |8 |7 |
|2 |5 |8 |6 |7 |5 |
|3 |5 |6 |7 |6 |6 |
|4 |4 |11 |8 |6 |9 |
|5 |4 |10 |5 |5 |6 |
|6 |5 |6 |4 |6 |9 |
|7 |6 |5 |3 |7 |9 |
|8 |5 |9 |7 |5 |9 |
|9 |4 |8 |5 |6 |6 ... |4 |8 |5 |5 |5 ... |6 |7 |5 |6 |6 ... |5 |9 |5 |9 |7 ... |4 |7 |4 |9 |5 ... |7 |9 |6 |7 |9 ... |4 |8 |6 |4 |5 ... |5 |10 |6 |7 |9 ... |5 |7 |9 |5 |7 ... |5 |9 |5 |5 |6 ... |5 |7 |6 |7 |8 ... |7 |7 |4 |5 |5 ... |7 |8 |10 |5 |5 ... ... ... ... келесі кезеңінде Розенбаумның Q
критерийін пайдалану арқылы зерттеу болжамын дәлелдейміз.
Q- критерийі екі таңдау арасындағы қандай да бір ... ... ... ... ... ... үшін ... Бұл екі
таңдау тобы арасындағы қандайда бір белгі бойынша ... тез ... ... ... ... ... ішіндегі ең қарапайым
түрі болып саналады.
Зерттеу болжамын қалыптастырамыз:
Н0 –Студенттер тобындағы тұлға аралық конфликттілік көрсеткіштерінің
арт терапиялық тренингке дейінгі және ... ... ... ... –Студенттер тобындағы тұлға аралық конфликттілік көрсеткіштерінің
арт терапиялық тренингке дейінгі және ... ... ... айырмашылық бар.
Бұл үшін ең алдымен ... ... ... ... Q ... ережелеріне сәйкес мәліметтердің топтық
ретін, кейіннен кему реті бойынша орналастырамыз.
Кесте ... ... ... ... және ... ... мәліметтері
|№ |Тренингке дейінгі мәліметтер |Тренингтен кейінгі мәліметтер |
|1 |36 |27 |
|2 |38 |26 |
|3 |20 |17 |
|4 |24 |15 |
|5 |33 |24 |
|6 |34 |22 |
|7 |26 |18 |
|8 |37 |18 |
|9 |35 |26 ... |33 |24 ... |24 |22 ... |27 |23 ... |38 |29 ... |36 |28 ... |34 |27 ... |35 |29 ... |22 |19 ... |24 |16 ... |23 |19 ... |38 |26 ... бұл ... мәліметтерді критерий ережелеріне сәйкес кему ... ... ... олардың тренинге дейінгі және кейінгі
көрсеткіштерінің арасында қаншалықты ... ... яғни ... ... ... арқылы студенттер тобындағы тұлға
аралық конфликт деңгейлерін ... ... ... ... ... ... ... / 4-6 кестелер/.
Кесте 4-Орыс тобы мәліметтерінің тренингке “дейінгі” және “кейінгі”
көрсеткіштерінің айырмашылығын ... ... ... мәліметтер |№ |Тренингтен кейінгі мәліметтер |
|1 |39 | | |
|2 |38 | | |
|3 |38 | | |
|4 |38 | | |
|5 |37 | | |
|6 |36 S1 | | |
|7 |36 | | |
|8 |35 | | |
|9 |35 | | ... |34 | | ... |32 |1 |32 ... |32 |2 |32 ... |31 |3 |31 |
| | |4 |30 ... |27 |5 |27 |
| | |6 |27 |
| | |7 |27 |
| | |8 |26 ... |26 |9 |26 ... |26 |10 |26 ... |24 |11 |24 ... |24 |12 |24 ... |24 |13 |24 ... |23 |14 |23 |
| | |15 |22 |
| | |16 |22 |
| | |17 |20 |
| | |18 |19 S2 |
| | |19 |19 |
| | |20 |19 ... Q ... ... ... формуласын есептейміз:
Q= S+S= 10+6= 16
Б) Q критерийінің критикалық мәнін анықтаймыз:
Q Q≥ Q ... Н- ... ... Н ... Студенттер тобының тұлғалық конфликті ... ... және ... ... көрсеткіштері арасында
айырмашылық бар және ол статистикалық мәнділіктің жоғары деңгейіне
сәйкес келеді.
Кесте 5-Қазақ тобының зерттелушілерінің топтық мәліметтері
|№ ... ... ... |Тренингтен кейінгі мәліметтер |
|1 |38 |35 |
|2 |38 |36 |
|3 |20 |18 |
|4 |24 |19 |
|5 |33 |24 |
|6 |34 |27 |
|7 |26 |23 |
|8 |37 |35 |
|9 |35 |23 ... |23 |18 ... |24 |19 ... |27 |24 ... |38 |26 ... |36 |18 ... |34 |17 ... |35 |14 ... |22 |23 ... |24 |26 ... |23 |19 ... |38 |20 ... 6- ... тобы мәліметтерінің тренингке “дейінгі” және “кейінгі”
көрсеткіштерінің айырмашылығын анықтау
|№ |Тренингке ... ... |№ ... кейінгі мәліметтер |
|1 |38 | | |
|2 |38 | | |
|3 |38 S1 | | |
|4 |38 | | |
|5 |37 | | |
|6 |37 | | |
|7 |36 |1 |36 |
|8 |35 |2 |35 |
|9 |35 |3 |35 ... |34 |4 |34 ... |34 |5 |34 ... |34 |6 |34 ... |33 |7 |33 ... |27 |8 |27 ... |26 |9 |26 ... |26 |10 |26 ... |24 |11 |24 ... |24 |12 |24 ... |24 |13 |24 ... |23 |14 |23 |
| | |15 | 20 |
| | |16 |19 |
| | |17 |19 |
| | |18 |18 S2 |
| | |19 |18 |
| | |20 |17 ... Q критерийінің эмпирикалық мәнінің формуласын есептейміз:
Q = S+S=6+6=12
Б) Q критерийінің критикалық мәнін анықтаймыз:
Q Q≥Q ... H- ... ... Н ... ... ... тұлғалық конфликті деңгейінің "тренингке дейінгі"
және "тренингтен кейінгі" ... ... ... ... ол ... ... ... деңгейіне сәйкес келеді.
Кесте 7- ... ... ... бойынша салыстырмалы мәліметтері
|№ |Орыс тобы |№ ... тобы |
|1 |10 | | |
|2 |10 S1 | | |
|3 |10 | | |
|4 |10 | | |
|5 |9 |1 |9 |
|6 |9 |2 |9 |
|7 |9 |3 |9 |
|8 |9 |4 |8 |
|9 |9 |5 |8 ... |9 |6 |8 ... |9 |7 |8 ... |8 |8 |8 ... |8 |9 |8 ... |8 |10 |8 ... |8 |11 |8 ... |8 | | ... |7 | | ... |7 |12 |7 ... |7 |13 |7 ... |7 |14 |7 |
| | |15 |6 |
| | |16 |6 |
| | |17 |6 |
| | |18 |6 S2 |
| | |19 |6 |
| | |20 |6 ... ... бойынша бірінші қатардағы жоғарғы және екінші
қатардағы төменгі мәндерді анықтаймыз. Алынған мәндерді SS деп
белгілейміз.
S=4 ... Q ... ... ... ... = ... Таблица бойынша критикалық мәнін табамыз:
(n=20, n= 20)
Q Q = ... Н ... ... Н ... ... және орыс топ ... конфликттік ситуациялардағы мінез-
құлық стилдері бойынша көрсеткіштерінің арасында айырмашылық бар.
Бұл айырмашылықтарды топтық ... ... орыс ... ... келу ал ... тобында ынтымақтастық, бейімделу
көрсеткіштерінен анық байқауға болады /1-2 кестелер/.
Төменде ... ... ... зерттелушілердің тренинге дейінгі
және тренингтен ... ... екі ... да ортақ жиынтық
көрсеткіштері бейнеленген.
Кесте 8-Студенттер тобының К.Томас әдістемесі бойынша тренингке дейінгі
және кейінгі мәліметтері
|№ | ... ... ... ... ... |70% |48,5% |
|2 ... |42% |51% |
|3 ... келу |37% |54% |
|4 ... |33% |29% |
|5 ... |44% |58% ... ... ... ... бойынша тренингке дейінгі және
кейінгі мәліметтері ... ... ету үшін ... ... біз ... (қазақ, орыс) топтарының арасында
К.Томас әдістемесінің ... ... ... ... ... бар екендігі анық байқалады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қарым-қатынастағы аффилиацияға студенттердің әлдеқайда жағымды тұлғалық
дамығандар ұмтылады. ... ... ... ... ... эмпатия, мейірімділік, ұстамдылық, жұмсақтық, интеллектуалды
қызығушылық, ... ... ... ... ... ... ... ұмтылмайды. Студенттер көбінесе ... ... ... ... ... шешу үшін ... ... ашу,
өз-өзін тану, өз-өзін қабылдау, өз-өзін дамыту жұмыстарымен ... яғни ... ... ... жұмыс жүргізудің маңызы зор.
Қазіргі уақытта, студенттерге конфликт ... ... ... ... ... қалай пайда болатынын, қандай әдістері бар екенін
арнайы үйретпейді. Бірақ ... ... ... ... ... ... үшін ... конфликт туралы жан-жақты
білімі болу керек. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... істеу, тренинг жүргізу т.с.с.
Сондай-ақ бүгінде конфликттіні жағымсыз құбылыс ... ... ... ... ... үшін ... құбылыс ретінде қарастыратын ғылыми еңбектер
қатары көбейіп келеді. Себебі ... ... біз ... ... ... анықтап, оны мүмкіндігінше ынтымақтастық пен мәдени
түрде шешуге мүмкіндік аламыз.
Біз өз зерттеуіміздің ... ... ... ... ... ... ойымызша студенттер топтарында осындай ... ... ... онда топ ... тұлғааралық конфликтілік деңгейін төмендетуге болады;
2. студенттер бір-бірін және өзін ... ... ... ... ... конструктивті және конструктивті емес мінез-
құлық моделдерін анықтай алады;
4. конфликт кезінде өз мінез-құлқын басқара білуге;
Қорыта келгенде, зерттеудің мақсаты мен міндетін ... ... ... мен ... ... ... жүргізілген зерттеуде болжам
толығымен расталып, бітіру жұмысы өз ... ... деп ... ... ТІЗІМІ
1. Рудестам К. Групповая психотерапия. СПб, 1998г.-372с.
2. Психотерапевтическая энциклопедия. Под ред. ... ... ... Я. ... и ... групповой психатрии. СПб, 2000г.-515с.
4. Старшенбаум Г.В. Тренинг навыков практического психолога. М, 2006г.-
355с.
5. Проективная психология. М, 2000г.-320с.
6. Психокоррекционные ... ... и ... Общ. ... Берн Э. ... ... М, 2000г.-423с.
8. Копытин В.И. Руководство по групповой арт-терапии. СПб, 2003г.-438с.
9. Бердібаева С.Қ. ... ... ... ... ... №3. 2005ж.-Б.9-10.
10. Зигмунд Ф. Толкование сновидений. Киев,1991г.-338с.
11. Зигмунд Ф. ... в ... ... ... А.И. Практикум по арт-терапии. СПб, 2000г.-410с.
13. Копытин А.И. Теория и практика арт-терапии, СПб, 2002г.330-с.
14. Копытин А.И. Арт-терапия. Хрестоматия. СПб, ... ... С.Қ. ... творчестволық іс-әрекетінің шарты
ретінде»//Хабаршы №2. Алматы, 2006ж.Б.9-10.
16. Мухин Ю.М. Восприятие и воспрозведение пространственных свойств ... ... Л, ... ... Г.Т. ... ... отношений в диагностическом
рисунке семьй. М, 1985г.-105с.
18. Янышин П.В. ... ... ... ... ... ... Т.И. Введение в общую психотерапию. М, Харков, 2005г.-230с.
20. Дрохов М.Б. «Коррекция детских психоневротических ... с ... ... ... ... №1. 2007г.-С.108-110.
21. Никитин В.Н. Энциклопедия тела: психология, ... ... ... ... М, 2000г.-312с.
22. Зигмунд Ф.Психология бессознательного М, 1996г.-440с.
23. Оглоблина О.Г. «Гравические выражения эмоций студентами, обучающимся
разным специальностям»//Вопросы психологии №4. ... Юнг К. ... ... МГУ, ... Рамицына Е.Е. «Здоровье глазами детей: опыт психологического анализа
детских рисунков»//Вопросы психологии №1, ... ... А.Я. ... А.И. ... М, Юнити, 2004г.-577с.
27. Димитриев А.В. Конфликтология. Москва, 2001г.-315с.
28. Вишнякова Н.Ф. ... ... ... ... Л.С. ... ... ... Бородкин Ф.М, Коряк П.М. Внимание конфликт. Издателство, Наук.
Сибирское отделение. Новосибирск, 1983г.-548с.
31. Шейнов В.Г. Конфликты в нашей жизни и их ... ... ... Г. ... ... ... ... 1991г.-258.
33. Хасан Б.И. «Психотехнические стратегии и прикладной конфликтологии»
Бюллетень клуба ... №1, ... ... ... В.В. ... Л, 1998г.-347с.
35. Рояк А.А. Психологический конфликт и особенности индивидуального
разбития ребенка. М, 1986г.-457с.
36. Түңлікбаева Э.М. Психологиялық ... ... ... ... Алматы, 1999г.-42с.
37. Ежова Н.Н. Рабочая книга практического психолога. Ростов-на-Дону,
Феникс, 2005г.-345с.
38. Бурно М.Е. терапия творческим ... М, ... ... С. ... ... и ... ... групповой психотерапии. Л,1976г.-542с.
40. Беляускайте Р.Ф. Рисуночные проба как средство диагностики развития
личности ребенка. М,1988г.-248с.
41. ... Г.В и др. ... ... ... в
психотерапии. Л, 1982г.-318с.
42. Практическая психология. Под. ред. Тутушкиной М.К. М, 1998г.-248с.
43. Большаков В.Ю. ... ... ... ... ... Гройсман А.Л. Коллективная психотерапия. М. 1997г.-312с.
45. Исуриена Г.Л. идр. Методы и техники групповой психотерапии. М, 1990г.-
348с.
46. ... В.П, ... Н.Ю. ... тренинг. Учебное
пособие. Л, 1989г.-189с.
47. Изен Н.В, Пахомов Ю.В. Психотренинг. Игры и упражнения. М, 1988г.-314с.
48. Столяренко Л.Д. Основы психологии практикум. ... ... ... ... М, ... ... и конфликт. Пособие для волонтеров. Алматы, 2002г.-387с.
51. Тренинг развития жизненных целей. Под ред. ... СПб, ... ... ... анықтайтын” тесті (Л.С.Вессерман)
1. Сіз басқа адамдарды өзіңізге бағындыра аласыз ба?
А) жоқ Б) ... ... В) ... Сіздің коллективіңізде сізді қорқатын, тіпті жек көретін адам бар ма?
А) иә Б) ... ... қиын В) ... Сіз ... ... пацифист Б) ... В) ... ... ... жиі қолданасыз ба?
А) ... Б) ... ... Егер сіз жаңа ... ... сіз не ... едіңіз?
А) коллектив жұмысының программасын бір жыл бұрын дайындар қояр едім;
Б) бәрімен ... ... ... ... орнатар едім;
В) коллективпен жиі ақылдасар едім.
6. Сәтсіздікке ұшырасаңыз, қандай жағдайда болар едіңіз?
А) пессимизм Б) ... ... В) ... ... ... Сіз коллективіңіздің дәстүрлерін сақтауға ұмтыласыз ба?
А) иә Б) ... ... Сіз ... ... ... ... кісіге, жатқызасыз ба?
А) иә Б) ... ... Сіз осы үш ... ... ... ... келеді?
А) ашуланшақтық Б) өкпелегіштік В) ... Сіз ... ... ... Б) ... В) ... ... ... ... ... адам деп ... экстравагантты Б) оптимист В) ... Сіз ... ... күресесіз?
А) әділетсіздікпен Б) ... В) ... Сіз үшін не ... өз ... ... өз мүмкіндіктеріңізді объективті бағалау
В) өз қабілеттілігіңізді жоғары бағалау
14. Сізді көбінесе конфликтке не итермелейді?
А) артық инициатива
Б) артық сынау
В) артық ... ... | | | ... ... | | ... | ... даму |Жалпы |
| | ... ... ... | | | |
| | | | | | |
| |А |Б |В | | |
| | | | | | |
|1 |1 |2 |3 |1- өте ... |14-17 |
|2 |3 |2 |1 |2- ... |18-20 |
|3 |1 |3 |2 |3- ... ... |21-23 |
|4 |3 |2 |1 |4- ... сәл ... |24-26 |
|5 |3 |2 |1 |5- ... |27-29 |
|6 |2 |3 |1 |6- ... сәл ... |30-32 |
|7 |3 |2 |1 |7- ... жоғары |33-35 |
|8 |3 |2 |1 |8- ... |36-38 |
|9 |2 |1 |3 |9- өте ... |39-42 ... |3 |1 |2 | | ... |2 |1 |1 | | ... |3 |2 |3 | | ... |2 |1 |3 | | ... |1 |2 | | | |

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арт-терапиялық жаттығулар8 бет
HELLP-синдром7 бет
Ата-аналарға ойын терапиясының маңыздылығын қалай түсіндіру қажет4 бет
Балалар қабілетін ертегі арқылы дамыту7 бет
Бағаналы жасушалар7 бет
Гендік терапияның классификациясы6 бет
Гештальттерапия3 бет
Гинекологиядан тесттер55 бет
Жарақат, зақымдану және күйік кезіндегі алғашқы медициналық көмек5 бет
Жасуша культурасын ауруларды емдеуде қолдану9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь