Пысықтауыш

МАЗМҰНЫ.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.6

І. Пысықтауышты оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7.8
1.1. Бастауыш мектептерде оқытылатын грамматиканы меңгертудің әдіс.
тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9.23
1.2. Пысықтауыштың мағыналық түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24.26

II. Пысықтауыштың стильдік түрлері және олардың жұмсалуы ... ... ... ... .27.29
2.1. Грамматика сабақтарының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30.35
2.2. Грамматика сабақтарында қолданылатын көрнекіліктер ... ... ... ... ... ... ... ..36.44

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45.49

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50
Кіріспе.
Грамматиканы оқып үйренуде тілдің сан қылы сырларына канығамыз. Тілдің түрлі құбылыстары тіл ғылымының әр саласында қарастырылады. Мәселен, тілдегі сөздер, олардың барлығының жиынтығы - лексикология саласында, тілдің дыбыстық жүйесі фонетика саласында, сөздердің формалары морфология, ал сөз тіркестерімен сөйлем синтаксис саласында қарастырылады. Қазақ тілі әдістемесі қазақ тілін зерттейтін тіл ғылыми деректеріне сүйенеді. Сондықтан тілдің әдістемесі тіл ғылымымен, ғылыми грамматикамен өте тығыз байланысты.
Оқушылар бастауыш сыныпта грамматика жөнінде қарапайым ғана мағлұматтар алады. Әріне бұл мағлұматтар ғылыми жағынан толық дәлелденген деректер.
Мектепке келумен байланысты бастауыш сынып оқушылары грамматиканы жүйелі түрде оқып үйренуге кіріседі, қазақ тілінің әдеби нормасымен таныса бастайды.
Бұл жұмыстарды ұйымдастыру - барысында осы жастағы балалардың дүниетаным ерекшеліктерін де естен шығаруға болмайды. Мысалы:
1. Грамматикада берілетін түсініктер балалар ұғымына сай келе қалмайды.
«Зат, сын, қимыл» т.бт.с.с. сөздер олар үшін дерексіз (абстракты) болады.
Сондықтан ондай ұғымдарды әлсін - әлсін нақтылап түсіндіріп отырғанда
ғана оқушылар ол сөздердің мағынасын меңгере бастайды. Немесе
бастауыш сынып оқушыларына «ұйықтау, қайғыру, ойлау» сияқты
создерді етістіктер деп түсіндіру де оңайға түспейді.
2. Бастауыш сынып балалары сөздердің тек нақты лексикалық мағынасын
мүлде елемейді. Ал грамматикада сөздердін ең әуелі грамматикалық
мағынасы ескеріледі.
Грамматикалық мағына грамматикалық формалар арқылы беріледі. Сөздік грамматикалық мағынасы мен грамматикалық формасы бір-бірімен тығыз байланыста, бірлікте болады. Мысалы, жақсылық, адамгершілік деген сөздер заттың сапасын, соған тән белгіні білдіреді.
Грамматикалық жағынан алып талдағанда бұл сөздер дерексіз ұғымдарды білдіреді де, зат есімге жатады. Осы сияқты сөздердің өз мағынасы мен грамматикалық мағыналарының арасында кездесетін қайшылықтарды оқыту барасында жойып, бір-бірін нақтылай, саралап, айқындай түсетіндей, әдіс-тәсілдер тауып қолдану қажет. Мұндай әдіс-тәсілдер және оны қандай жағдайларда, қалайша қолдану жолдарын грамматикалық әдістемесі белгілейді. Мұнда грамматикалық әдістемесі психология ғылымының деректеріне сүйенеді.
Сонымен қатар бастауыш сынып оқушылары жазу барысында өздері оқып үйренген ережелерін пайдалана білмейді, олар бір орфографиялық құбылысты екіншімен шатастырады. Психологтар бұл фактілерді зерттеу арқылы анықтай отырып, балалардың ақыл - ой әрекетіне үйрету қажеттігі жөнінде мәселе көтеруде. Ақыл-ой әрекеті баларға бір құбылыстан екінші құбылысты ажырата білуге және жалпылай білуге көмектеседі.
Зерттеу жұмысының көкейтестілігі.
Республикада оқыту мазмұны жаңартылып, жаңа буын оқулықтарының негізінде жасалған бағдарламалар бастауыш мектептің жаңа жүйеге көшуін, әрбір мұғалімнен жаңаша жұмыс істеуін, (мұғалімнен) батыл шығармашылық ізденісін, оқушылардың белсенділігі мен қызығушылығының арттыруды талап етеді; сондықтан бастауыш сыныптарда берілетін грамматикалық білімдердің саласы - сөйлем синтаксисі маңызды рөл атқарады. Сөйлем құрауда оқушылардың логикалық ойлау кабилетін қалыптастыруға, сөздік қорын дамытуға назар аударылады.
Ал бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу икемділіктерін дамытуда сөйлем мүшелерін білу - кажетті мәселе.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті.
Әрбір анықтаманы оқушылар саналы меңгеру қажет. Синтаксистік қателіктерді болдырмау үшін белгілі сөздерден сөз тіркестерін жасату және олардан сөйлемдер құрату;
аяқталмаған сөйлемдерді аяқтау және сөздерді алмастырып көру;
бір ойды білдіру үшін вариант пен сөйлемдер құрату;
сөйлемдегі сөздерінің орнын ауыстырып көру, ондағы ауысуын қадағалау;
сөйлемдердегі сөйлем мүшелерінің орнын анықтау, оны ауыстырып байқау;
өлеңмен жазылған сюжетті көркем шығармаларды ауызша және жазбаша мазмұндату.
Демек, оқушылар бастауыш сыныпта пысықтауыш жөнінде қарапайым ғана мағлұматтар алады. Әріне бұл мағлұматтар ғылыми жағынан толық дәлелденген деректер.
Зерттеу жұмысының нысаны.
Грамматикалық материалдарымен оқушыларды таныстыру барысында балалар әрбір жаңа материалдардың негізгі басты ой түйінін ұғына алатындай болу керек. Сөйлем туралы түсінікті қорытындылау мақсатында оқушылардың көңілін тек анықтамада көрсетілген белгіге ғана аударып қою жеткіліксіз, сонымен қатар, сөйлем жөнінде олардың алған мағлұматтарын толық жинақтап нақтылау бала ұғымының айқындала түсуіне мүмкіндік береді.
Зерттеу жұмысының теориялық қолданылымы.
Қазіргі заман талабына сай әр мұғалім өз сабағын жаңаша ұйымдастырып, түрлендіруге ұмтылдырады. Мұғалімдердің көп ізденісі, біліктілігі сабақты түрлендіріп өтуі оқушылардың сабаққа деген кызығушылығын арттырып кана қоймай, олардың өз бетінше білім алу қажеттілігін тудырады. Осы орайда грамматикалық жағын оқытудың басты мақсатты сөйлесімдерінің грамматикалық тұрғыдан дұрыс өңделуін қамтамасыз ететін грамматикалық дағдыға қалыптастыру. Екіншіден грамматиканы оқытуда синтаксистік дағдыларды яғни сөйлемдегі сөздердың орын тәртібін сақтау, құрамдас компоненттерін дұрыс орналастыру дағдыларын қалыптастыруды көздейді. Сондықтан грамматикалық материалмен атқарылатын бүкіл жұмыс осы мақсатта жетуге бағытталуы тиіс.
Зерттеу жұмысының практикалық қолданылымы.
Грамматиканы оқытудың айрықша маңызды мәселесі - грамматикалық минимумды таңдау, яғни белгілі бір шеңберде тіл меңгеруге қажетті және жеткілікті тілдің грамматикалық элементердің мөлшерін белгілеу.
Грамматикалық минимумды анықтау үшін, грамматиканың лингвистикалық және әдістемелік анықтау жүйелері арасында айырмашылықты ажырату керек. Бастауыш мектеп білімдердің жүйесі мазмұны жағынан өте күрделі әрі комплексті болып келеді. Білім беру жүйесі бастауыш мектеп оқушыларында өмір туралы дұрыс ой қалыптастырып, қоршаған дүниеге көзқарасын біртұтас жүйеге бағыттайды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. P. С. Әшіров «Жай сөйлем синтаксисі» A 1983 ж (145 - 161 б)
2. Бастауыш мектеп № 9 - 2005 ж (14 - 16 б)
3. С. Рахметова «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» А. 2003 ж (75 - 93 б)
4. М. Балақаев, Т. Сайрамбаев «Қазіргі қазақ тілі» А. 2004 ж (163 - 178 б)
5. Бастауыш мектеп № 3 - 2003 ж
6. Ушинский К. Д. «Балаларды тәрбиелеу және оқыту жөнінде таңдамалы
пікірлері». А. 1951 (72 6)
7. Жазыбаев М., Асқарбаева А., Рахметова С. «Бастауыш оқытудың
тиімділігін арттыру» А. 1968 ж
8. Бозжанова К. «Кіші жастағы оқушылардың оқу дағдысын қалыптастыру»
А. 1999 ж
9. Байқаутова О. «Бастауыш мектепте синтаксис материалдарын оқыту» А.
1997 ж
10. Сарыбаев Ш. X. «Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері» А. 1952 ж
11. Байтұрсынов А. «Тіл тағлымы» А. 1952 ж
12. Қазыбаев С. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» А. 1987 ж
13. Қоянбаев С. «Қазақша педагогикалық сөздік» 1993 ж
14. С. Рахметова «Бастауыш мектеп методикасы» А. 1998 ж
15. Қ. Қадашева «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» А. 2005 ж
16. Н. Құрманова «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» А. 2004 ж
17. Құлмағанбетов, А. Исанова, М. Исинғарина «Бастауыш мектепте казақ
тілін оқыту әдістемесі» А. 1997 ж
18. Қазақстан Республикасы бастауыш мектептың мемлекеттік стандарты.
19. Алдамуратов Ә. «Оқушылардың грамматикалық ұғымдарды меңгеру
психологиясы» А. 1983 ж
19. К. Аханов. «Тіл біліміне керіспе» А. 1997 ж
20. Л. А. Бектұрғанова «Ана тілін жүйелі оқыту және оқушылардың өзін - өзі
басқаруы» Шымкент 2001 ж.
        
        МАЗМҰНЫ.
Кіріспе.....................................................................
............................................................................
.....3-6
І. ... ... ... ... ... меңгертудің әдіс-
тәсілдері...................................................................
....................................................9-23
1.2. ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... оқып ... ... сан қылы ... ... Тілдің
түрлі құбылыстары тіл ғылымының әр саласында ... ... ... ... ... ... - лексикология саласында,
тілдің дыбыстық жүйесі фонетика саласында, сөздердің ... ... сөз ... ... ... ... ... Қазақ тілі
әдістемесі қазақ тілін зерттейтін тіл ғылыми ... ... ... ... тіл ... ... ... өте тығыз
байланысты.
Оқушылар бастауыш сыныпта грамматика жөнінде ... ... ... ... бұл мағлұматтар ғылыми жағынан толық дәлелденген
деректер.
Мектепке келумен байланысты бастауыш сынып оқушылары грамматиканы
жүйелі ... оқып ... ... қазақ тілінің әдеби нормасымен таныса
бастайды.
Бұл жұмыстарды ұйымдастыру - барысында осы жастағы ... ... де ... шығаруға болмайды. Мысалы:
1. Грамматикада берілетін түсініктер балалар ұғымына сай ... сын, ... ... сөздер олар үшін дерексіз (абстракты)
болады.
Сондықтан ондай ұғымдарды әлсін - әлсін ... ... ... ол сөздердің мағынасын меңгере бастайды. Немесе
бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... деп түсіндіру де оңайға түспейді.
2. Бастауыш сынып балалары сөздердің тек нақты лексикалық мағынасын
мүлде ... Ал ... ... ең ... ... ескеріледі.
Грамматикалық мағына грамматикалық формалар арқылы беріледі. Сөздік
грамматикалық мағынасы мен ... ... ... ... ... ... Мысалы, жақсылық, адамгершілік деген сөздер
заттың сапасын, соған тән белгіні білдіреді.
Грамматикалық жағынан алып талдағанда бұл сөздер ... ... де, зат ... ... Осы сияқты сөздердің өз мағынасы мен
грамматикалық мағыналарының ... ... ... ... ... ... ... саралап, айқындай түсетіндей, әдіс-
тәсілдер тауып қолдану ... ... ... және оны ... ... ... ... грамматикалық әдістемесі белгілейді.
Мұнда грамматикалық әдістемесі психология ғылымының деректеріне сүйенеді.
Сонымен қатар ... ... ... жазу барысында өздері оқып үйренген
ережелерін пайдалана білмейді, олар бір ... ... ... ... бұл ... зерттеу арқылы анықтай отырып,
балалардың ақыл - ой ... ... ... ... ... көтеруде.
Ақыл-ой әрекеті баларға бір құбылыстан екінші құбылысты ажырата білуге және
жалпылай білуге көмектеседі.
Зерттеу жұмысының көкейтестілігі.
Республикада оқыту мазмұны ... жаңа буын ... ... ... ... мектептің жаңа жүйеге көшуін,
әрбір мұғалімнен жаңаша жұмыс ... ... ... шығармашылық
ізденісін, оқушылардың белсенділігі мен қызығушылығының арттыруды талап
етеді; сондықтан ... ... ... ... білімдердің
саласы - сөйлем синтаксисі маңызды рөл атқарады. Сөйлем құрауда оқушылардың
логикалық ойлау кабилетін ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының сөйлеу икемділіктерін дамытуда сөйлем
мүшелерін білу - кажетті мәселе.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті.
Әрбір ... ... ... ... қажет. Синтаксистік
қателіктерді болдырмау үшін белгілі сөздерден сөз ... ... ... ... құрату;
аяқталмаған сөйлемдерді аяқтау және сөздерді алмастырып көру;
бір ойды білдіру үшін ... пен ... ... ... ... ... көру, ондағы ауысуын
қадағалау;
сөйлемдердегі сөйлем мүшелерінің орнын анықтау, оны ауыстырып байқау;
өлеңмен жазылған ... ... ... ауызша және жазбаша
мазмұндату.
Демек, оқушылар бастауыш ... ... ... ... ... алады. Әріне бұл мағлұматтар ғылыми жағынан ... ... ... ... ... оқушыларды таныстыру барысында балалар
әрбір жаңа материалдардың ... ... ой ... ... алатындай болу
керек. Сөйлем туралы түсінікті қорытындылау ... ... ... ... ... ... ғана аударып қою жеткіліксіз, сонымен
қатар, сөйлем жөнінде олардың алған мағлұматтарын толық жинақтап ... ... ... түсуіне мүмкіндік береді.
Зерттеу жұмысының теориялық қолданылымы.
Қазіргі заман талабына сай әр мұғалім өз сабағын жаңаша ... ... ... көп ... ... ... өтуі оқушылардың сабаққа деген кызығушылығын арттырып ... ... өз ... ... алу ... ... Осы ... жағын оқытудың басты мақсатты сөйлесімдерінің грамматикалық
тұрғыдан дұрыс өңделуін ... ... ... дағдыға
қалыптастыру. Екіншіден грамматиканы оқытуда синтаксистік дағдыларды яғни
сөйлемдегі сөздердың орын тәртібін ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыруды көздейді. Сондықтан грамматикалық
материалмен атқарылатын ... ... осы ... жетуге бағытталуы тиіс.
Зерттеу жұмысының практикалық қолданылымы.
Грамматиканы оқытудың айрықша ... ... - ... таңдау, яғни белгілі бір шеңберде тіл меңгеруге қажетті және
жеткілікті тілдің грамматикалық элементердің ... ... ... анықтау үшін, грамматиканың лингвистикалық
және әдістемелік анықтау жүйелері ... ... ... керек.
Бастауыш мектеп білімдердің жүйесі ... ... өте ... ... болып келеді. Білім беру жүйесі бастауыш мектеп оқушыларында
өмір ... ... ой ... ... ... көзқарасын біртұтас
жүйеге бағыттайды.
І. Пысықтауышты оқыту
Грамматиканың әдістемесі тіл ... және ... ... қатар, педагогика ғылымының принциптерін басшылыққа алады. Совет
дидактикасының негізгі принциптері бойынша оқу материалы ... ... ... ... сай ... керек.
Тілді жүйелі түрде оқуға енді ғана кірісе ... 7-10 ... ... ... психологиялық ерекшеліктерін еске алсақ,
бұларді, тілге үйрету нақтылау жақтарына ... ... ... ... ... ... орасан зор пайда келтіретіні мәлім. Сондықтан
дидактиканың көрнекілік принципі негізінде көрнекі ... ... ... бірі ... саналылығы, яғни оқушылардың сабаққа
саналы түрде қарауы, материалды саналы меңгеруі болып табылады. Бұл ... ... ... барысында балаларды қызықтырып, өзіне тартып, өз
ойының барысын байқауға, бақылауға, салыстыруға, бірі мен ... ... мен ... ... ... ... ... тиіс.
Оқытудың міндеті жаңа тақырыпта түсіндіруді қамтамасыз етіп қою ғана
емес, сонымен қатар негізгі фактілерді, анықтамалары, ережелерді ... ... ... ... ... қалыптастыру болып саналады.
Егер оқушы тілдің қандай да болмасын бір ... ... жазу ... онда ол сол ... арналған анықтаманы не ережені (тіпті
болмаса терминді) жаттап алуға мәжбүр болады.
Дидактика талабы түрғасынан алғанда ... тіл ... ... қою, есте ... ... ... ... әдістемелік әдіс-
тәсілдерінің тиімділігі көрсетіледі. Оқушы тек мұғалімнің айтқанын немесе
оқулықтағы ... ... ғана ... ... ... ... ... өз
күшінен, өздігінен бақылау арқылы қорытынды ереже ... ... ... өз ... ... ... тиіс.
Дидактиканың күрделі бір шарты - ... ... ... мен
сабақтастығы. Заттармен кұбылыстарды анық түсіну үшін оны басқа ... ... ... яғни ... алып ... басқа заттар мен
құбылыстар ішінде, солармен байланысты, сабастас түрде карастырған жөн.
Грамматика мен емле ... үшін ... ... ... ... беру ... да маңызды, бағалы болуға тиіс. Ал сабақ
жүргізу процесінде ... ... әдіс - ... ... ... түсіну үшін жағдай жасап қана қоймайды, соған сәйкес,
балалардың жан - жақты ... да әсер ... ... жөн. ... ... әрдайым жаттықтыру жұмыстарын талап етеді, мұғалім балалардың
алдарына белгілі бір мақсат қатып; соған жету жолдарын қарастырады; ... ... ... ... да ... бір ... ... көрсетеді. Балалар мұғалімнің тапсырмасын орындау барысында анық
айтқан, көрсеткен тәсілдерін біліктілікпен қолдануға ... ... мен ... ... ... ... мектепте сабақ
беріп жүрген озат мұғалімдердің білікті қолданған әдіс - ... ... ... ... ... ... ... көптеген
мұғалімдер тиімді әдістемелік жүйе жасады. Бірқатар мұғалімдер қазақ тілін
үйрету саласында зерттеу жұмыстарын жүргізді. Міне, сондай ... ... ... ... үлес ... табылады да грамматика мен емле
әдістемесін жоғары сатыға көтере ... ... ... оқытылатын грамматиканы меңгертудің
әдіс-тәсілдері.
Бастауыш мектептерде оқытылатын қазақ тілі пәнінің басты бөлімінің
бірі ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық заңдарды білгізу мүддесіне бағындырылады.
Өйткені оқушылардың жалпы білімін, ой - өрісін сауаттылығын, тіл мәдениетін
арттыруда грамматиканы жүйелі оқытудың ... ... ... ... ... ... ... мектептердегі грамматика курсының алға
қоятын ең ... ... - ... ана ... ... ... ерекшеліктерін білгізу, оның байланыстарын меңгерту
болып табылады. Әрине, бұл мақсат толығымен ... ... ... ... ... ... мектептерде ғана оқытылып қоймайды.
Оның өрісі кең, жоғары сыныптарда да, жоғары оқу ... ... де ... ... сыныптарда ана тілінің негізгі нормасын ... ... ... ... ... ... ... топтауға, жүйелеуге, қорытынды ... ... бұл ... оқу ... бірқатар грамматикалық мағлұмат
алады: фонетика саласынан дыбыс пен әріпті, дауысты, дауыссыздарды, жуан,
жіңішке ... ... ұяң, үнді ... ... ... және ... ... үйренеді, дұрыс, саналы, ... ... ... ... ... ... саласынан сөздердің
жасалуын, морфологиялық құрылысын, сөз таптарын және ... ... ... алады. Синтаксистен сөздердің арасындағы байланыстарды,
жай сөйлемдерді ажыратып, өздері де ... ... ... ... грамматика мен жазу ... мен ... ... ... ... Бағдарламаны талдап
қарағанда бастауыш сыныптардағы қазақ ... ... ... өзінің
қысқалығына, қарапайымдылығына қарамастан, келесі сыныптарда грамматикалық
мағлұматтарды және сөйлем ... мен ... ... ... ... және ... ... оқушылардың
біліктілігі мен дағдысын дамытатындай материалдарды қамтитындағы ... ... ... ... 1932 ... 25 ... «Бастауыш және орта мектептің режимі мен оқу программалары
туралы» қаулысында оқытудың негізгі мына ... атап ... ... оқу ... ауызша мазмұндау әдісі.
2. Оқулықты және басқа кітаптарды пайдалана білу әдісі.
3. Оқу ... ... пен ... ... ... ... ... дидактик-ғалымдар мектептерде оқытудың алуан
түрлі әдістерін ұсынады. Біз осы кітаптың 14-бетінде көрсетілгендей, ... Ю. К. ... ... ... деп ... I ... ... өзі қабылдау, есте сақтау, ойлауға
негізделетін ... ... ... ... ... салыстыру,
жинақтау, жалпылау, топтау, тақтылау, дерексіздендіру, ассоциациялық,
аналогия әдістері мен ойша ... ... ... ... әдісті қамтиды.
II. топтағы «оқу-таным әрекеттеріне қозғау салу (мотивация)» сезімге
негізделетін ... ... ... ... ... мүддесін
тұғызу,
жауапкершілігін күшейту т.с.с. қамтиды.
III. топтағы ... ... ... ... ... көмегімен
немесе
оқушылар мүлде өздіктерінен орындайтын жұмыстарда пайдаланылады.
Бұл көрсетілгеннен ... тіл ... ... ... ... кейбіреулерінің қолданылуы жолына мысал ... ... ... әдісі бойынша мысалы, грамматика сабактарында керекті
мәліметтерді мұғалімнің өзі ... ... ... ... әдіс ... ... ... өтетін түрлі құралдар қолданылады.
Материалды түсіндіруде ... ... ... ... ... ... ... ашық көрсетуге тырысады: айталық, түбірлес ... зат ... ... т.б. ... ... (мысалы, жеке
сөздер, сөйлемдер) беріп, олардың бақылау әрекеттеріне басшылық ете отырып,
бірте - бірте қорытындыны ... ... ... ... ... ... ... алған білімдерін қайта жаңғыртады, сұрақтар қояды
т.с.с. тәсілдер арқылы балаларды жаңа ... ... ... ... ... ... 3-5 минуттан артық болмауға
тиіс, өйткені бастауыш сынып оқушыларының зейіні ауытқығыш ... ... ... ұзақ ... отыра алмайды. Осының салдарынан
бұл әдіс таза күйінде бастауыш сыныптарда ... ... ... ... ... мен ... ... кеңінен қолданылатын
әңгіме әдісі болып табылады.
Әңгіме әдісі немесе сұрақ - жауап ... ал ... ... ... -«эврика» - таным) әдіс деп те аталады. Мұғалім ... ... ... оқып ... өз ... ... жауап қайтарады. Бұл әдіс
балаларды ойландырады, өздіктерінен пікір айтуға итермелейді, ... ... ... ... аударуды қамтамасыз етеді.
Эвристикалық әдіс кейде проблемалық әдіспен ұштасады. Әңгіме кезінде
оқушылардың алдына белгілі бір ... ... ... ... ... ... иілмеуге тиіс. Мысалы, оларға бақылауға бірнеше сөз ... ... ... ... ... ... бір ... (мысалы, қайда
сұрағына жауап беретін, әр түрлі ... ... зат ... (мысалы,
қалаға, қалады т.б. табу керек.)
Міндет - сол зат есімнің қай септікте тұрғанын шешу және өз ... ... ... ... мектептерде мұндай проблемалық
ситуациялар мүмкіндік болған жағдайларда ғана ... ... ... ... ... ... болуы) қойылады.
Оқушылардың өздіктерінен істейтін жұмысы олардың түрлі тапсырмаларды,
жаттығуларды ешкімнің көмегінсіз орындаулары. Мысалы, мұғалім граматикалық
талдау жасауға сөз, ... ... ... береді. Жоспар жасатады (әуелі
ауызша, сонан соң жазуша ... ... ... ... ... ... оның ... орындалатыны көрсетіліп, алдын ала
дайындық жұмыстары жүргізіледі. Балалар бір тапсырмадан ... ... ол ... ... ... ... орындағандарын
мұғалімге айтады.
Оқушылардың өздіктерінен істейтін жұмыстары бастауыш сыныптарды ұзақ
болмауы керек және көлемі жағын, мазмұны оңай болуға ... II - ... ... III - ... 5-10 ... IV - ... 10-15 ... тапсырмалар
беріледі. Кейбір жағдайларда тапсырмалар бөліктерге бөлінеді: әуелі сөз
табына қарай талданады, сонан соң септік жалғаулары ... т. ... ... ... ... тек ... бекіту үшін ғана
емес, жаңа материалды түсіндіруде де колданылады. Мысалы, мұғалім оқулықтан
тиісті материалды оқытады, онда не айтылғанын, қалай ... ... ... ... ... бір ... ... мысалдарды талдауға
осы ережені қолдануды тапсырады.
Көрсетілген әдістердің қайсысы болмасын, балалардың ақыл - ойын ... ... Бір ... ... ... ... екіншіде оны
синтездейді. Мысалы, грамматикалық талдауда фонетикалық немесе фонетика –
графикалық ... - ... ... ... пунктуациялық анализ жасайды. Сонымен қатар берілген
әріптерден сөз, сөздерден сөйлем, сөйлемдерден ... ... ... ... алған білімдерін байланыстырып жинақтауда да іске
асады. Мысалы, зат есімнің ... ... ... ... ... кім? не? ... жауап береді, септемді, жіктеледі,
тәуелденеді) санамалап айтып ... ... зат есім ... не ... ... ... анализ немесе синтез бөлек қолданылмайды. Мысалы, оқушылар зат
есімді ... ... ... ... айтып, мысалдар
келтіріп, айтқандарын дәлелдейді, сөздерден сөйлем құрастырады, бір сөзді
екіншісімен салыстырады (зат ... сан ... ... немесе
керісінше т.с.с). Міне мұнда анализ де синтез де қолданылады. Жұмыстың
мүндай тәсілдері ... - ... ... - ... ... деп
аталады.
Грамматика сабақтарында өтіліп отырған материалға ... ... ... айтуына қарай, индуктивтік немесе дедуктивтік әдістер
қолданылады. Мұғалім бірде (индуктивтік жағдайда), тіл құбылыстарын жеке ... ... ... ... ... ... бұл жолда екінші жағдайда
(дедуктивті әдісте) анықтаманы немесе ережені хабарлап, сонан соң оны ... ... ... сөздерді, сөйлемдерді немесе мәтінді талдау)
ұсынады, өздеріне мысал келтіріледі. Мұндай жолмен ұйымдастырылған жұмыста
қолданылатын әдіс дедуктивті әдіс деп ... ... ... ... әдіспен түсіндіргенде, балалар ішінде ... бар ... ... ... ... тырысады, оның өзгермейтініне ... ... соң ... сөз ... ... түрі ... қорытынды
шығарады. Онан әрі үстеудің сөйлемде негізінен сан есіммен, етістікпен
байланысын келетінін айтады.
Ал осы ... ... ... ... ... үстеудің
белгілері немесе анықтамасы айтылады. Сонан соң дайын ... ... ... ... ... ... ... грамматика мен жазуға үйретуде индукция мен
дедукция әдістері де қолданылады.
Грамматикалық материалдармен оқушыларды ... ... ... жаңа ... негізгі, басты ой түйінен ұғына ... ... Ол үшін ... ... «зат ... «сан ... ... есім» және
жекеше, көпше т.б. болып ... Бұл ... ... ... ... аталуынің мәні себебі бар. Оқушылар әрбір
тақырыпшаны ... сол ... ... ... ... негізгі ойы
тақырыпшаны, әр тақырыпшаның барлығына ... ... ... тақырыпты
құрастырып тұрғанын айыра алатындай болу керек. Олай болса, ... ... ... ... ... яғни ... ... ұғымның
мазмұнын қандай белгілер құрыстырып тұр, сол тілдік құбылыстың табиғаты
неден ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Мысалы, «зат есім» ұғымының мазмұнын ашу үшін «есім» деген сөздің
өзінің мағынасы, ал зат есім ... ... ... ат, яғни заттын атын
білдіретін сөздер ... ... ... «Зат ... «сан ... деп
аталатын сөздердің неліктен есімдер тобына жататыны, ... ... ... ... ... сөз топтарынан айырмашылығы т.б. балаларға
ұғындырылады. Грамматикалық ережелердің ... ... ... ... ... санын білдіретін сөздерді сан есім дейміз»,
«сөздің өзгермейтін бөлшегін түбір ... т.б.). ... осы ... ... сол анықтама күйінде жаттатпай, ... ... ... жөн. ... ... бір ... - ... атың кім? -
менің атым Қайрат... - Ал «атың» дегенді сол ... ... ... ... ... ... кім? деуге болады.
Ия, сенің есімің кім? деп сұрауға да болады.
Міне, сонда зат есім дегеніміз «заттың ... тен ұғым екен - ал ... мына ... ... қандай заттар бар? ... осы ... ... бар, ... ... ... - мынау - парта, мынау -
терезе, мынау -тақта т.б.
1. Ал енді ... ... Онда ... ... ... Аттарын
атаңдар!
Машина, ағаш, үй т.б.
2. Ал далада, өрісте нелер жайылып жүр?
3. Мал жайылып жүр. - ... ... ... қой, ... жылқы, т.б.
Жерде жыбырлап жүретін жәндіктердің аттары қалай? - құрт, құмырсқа,
жылан, қоңыз, т.б.
- Ал ұшып ... ... ... ... ... болады? Аттарын
атаңдар...
Осылайша жан-жануарлардың, өзен-көлдің, музыкалық аспаптардың
т.б.с.с. ... ... мен ... ... ... ... (қиналған жерінде мұғалім көмектеседі).
Сөйтіп, мұғалім балаларға осы, ... мен ... ... сөздерді зат есім деп атайтынын ұғындырады. Оларға тағы да мысал
келтіріліп, ... зат есім ... ... оның неге зат есім ... ... анықтама - ережелердің негізгі белгілері мынадай:
1. Әрбір анықтаманың ішінде оның термині болады (мысалы, жоғарыдағы
анықтамаларда сан есім, түбір ... ... ... ... ... тән ... белгісі көрсетіледі. Бұл
басты, негізгі белгі аркылы ол ұғым басқа ұғымдардан ерекшеленеді.
(мысалы, сын есімде сынын, ... ... ... ... ... ... түсіндірілетін ұғымның қандай топқа жататыны
көрсетіледі (мысалы, сынын білдіретін сөз табын сын ... ... ... ... ... ... ... категорияның негізі мағыналарынан
басқа
формалық белгілеріде көрсетіледі ... зат ... ... ... үшін анық ... - лар, - лер, - дар, - дер, - тар, - ... т.б.). ... ... ... көрсететін
түсіндірмелер
анықтамалардан кейін беріледі. Әсіресе бастауыш ... ... ... ... мен ... ... ... көрсетіледі.
Формалық белгілерді жинақтап, топтап, синтездеп, сол категорияның
басқалардан семантикалық, ... және ... ... үшін ... ... ... тіпті анықтамаларды айтылмаған
белгілердің өзін жаттығу барысында байқатуға тура келеді. ... ... ойда ... ... тобын сөйлем дейміз» деген анықтама
берілген. Бұл - сөйлемнің мағыналық қана ... Ал ... ... ... бір - ... ... болады. Әр сөйлемнің
аяқталғанын дауыс ырғағынан ... ... әр ... кейін тыныс
белгісі қойылады т.с.с.) анықтамада көрсетілмейді. Бірақ ... ... ... талдау барысында сөйлемнің қалған (айтылмаған)
белгілерін де мұғалімнің ... ... Олар ... - ақ ... ... ... белгілі бір дауыс ырғағы болатынын біледі.
Ендеше, сөйлем туралы ... ... ... ... тек ... ... белгіге ғана аударып қою жеткіліксіз,
сонымен ... ... ... ... ... мағлұматтарын толық жинақтап
нақтылау бала ұғымының айқындала түсуіне мүмкіндік береді.
Әрбір ... ... ... ... үшін ... Оқушының грамматика оқулықтарынан ғана мысал келтіріп қоюменен
қанағаттанбай, өз ойылан немесе «Ана тілінен», ... ... ... ... талап етеді.
2. Анықтама өтілгеннен кейін дайын мәтін береді де, соның ішінде
анықтама бойынша қажетті ... ... сөз ... ... өзі ... ... мысалдарын талдау арқылы да
пікірлерін
дәлелдеуді талап етуге болады.
3. ... ... ... ұғымның негізгі белгілерін санап көруді
ұсынады.
4. Анықтамалар мен ережелерді дәл, толық айтуға үйретеді (мысалы, III
сыныпта «заттың атын білдіретін сөз табын зат есім ... ... сөз табы ... назар аудартады). Сонымен, қорыта
келгенде,
балалардың терминдерді (бастауыш, баяндауыш, зат ... сөз ... ... анықтамаларды дәл, анық, толық (жоғарыдағы таман
бойынша) тұжырымдауларымен де қанағаттанып қоюға болмайды. Әрбір
анықтама бойынша, олар өз беттерімен ... ... ... ... ... ... ... шығарма жаза
алатындай мүмкіндікке жете алғанда ғана оны меңгерді деп есептеуге
болады. Бірақ, сөз жоқ, бұл ... ... ... - ... ... тиіс ... ұғым тумауы тиіс. Бұл ұзақ жаттығудың,
бірнеше
сабақ бойына ... ... ... нәтижесінде
ғана
қалыптасады.
Грамматиканы оқытуда ... ... мәні зор. ... материалды оқулық пен бағдарламаға сай ... ... ... ... ... есте ... ... жүргізілмесе, ол ұзаққа бармайды, ұмытылып қалады.
Грамматикалық жаттығулар, оқушылардың қандай тілдік материалмен жұмыс
жасауына қарай, фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік және ... ... ... ... - балалардың айтылған буындар мен
дыбыстарды жақсы айыра алуын және ... ... ... анық ... ... ету.
Фонетикалық жаттығулар арқылы кейбір ... ... ... тістеп сөйлеу, сақауланып сөйлеу, қайсыбір дыбысты
қалдырып кетіп сөйлеу немесе «С» мен «Ш», «Р» мен «Л», «Ж» мен «3» ... ... айту ... ... Мұндай кемшіліктер оқуға
да, жазуға да зиян келтіретіні сөзсіз.
Бастауыш сыныптарда фонетикадан берілетін мағлұматтар мен фонетикалық
жаттығулар тек дұрыс жазу, емле үшін ғана ... ... ... балаларды әдеби тіліміздің нормасын сақтап оқуға үйрету үшін де
(орфоэпия) пайдаланылады. Оқу ... ... ... теріс
айтылған сөздер түзетіліп, сөз ішіндегі, сөз шекарасындағы дыбыстардың
құбылуы ескертіліп отырады.
Морфологиялық ... ... - ана ... ... ... саналы түрде меңгерту. Мазмұны жағынан морфологиялық
жаттығулар екі түрлі болады: 1) сөз тұлғасын оқу барысындағы жаттығулар, 2)
сөз ... оқу ... ... ... оқу ... ... сөздің морфологиялық
құрамын, мағыналы бөлшектерін, морфемаларды саналы түрде меңгеріп алу ... зор. ... ... құрамын талдау, көбінесе сол сөздің мәнін
дұрыс ұғынып алуға жәрдем етеді, сөздің мағыналы ... ... - ... ... бұлардың әрқайсысы өзінше сөзге мән ... ал осы ... ... ... ... ... Морфемаларды соның ішінде жұрнақты айыра
білудің балалардың тілін жетілдіру үшін де зор мәні бар. Өйткені бұл ... және сол ... ... ... ... білуге мүмкіндік береді.
Сөз тұлғасына байланысты жүргізілетін жаттығуларға мынандай талартар
қойылады: 1) алдымен, мүмкіндігіне қарай, негізгі ... онан ... ... ең соңында түбірлес сөздерді талдайтындай жағдай
жасалады; 2) белгілі бір сөздердің ішінен негізгі ... ... ... ... түбірден жасалатын туынды сөздермен салыстыру жұмысы ескеріледі; 3)
туынды сөздер мен негізгі түбірді ажырату барысында мағына жағына ... ... ... ... ... ... сөздерді белгілі
бір топқа біріктіріп, жүйелеуді үйретеді. Бұл ... К. Д. ... тілі ... сына - ... өсе келе, ол сөйлеуге (сөздерді
қолдануға) үйренеді; оның ... ... ... ... ... тәжірибе, үлгі арасында
өздігінен - ақ грамматикалық топтарға ... ... ... - сол ... нәтижесін қорытып тілдегі құбылыс заңдарын жүйелеп
беру», болатын.
Жаттығу жұмыстарының барысында оқушылар әрбір сөз табының қасиетін,
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... меңгереді, олардың жазбаша, ауызша сөйлегенде дұрыс, орында
қолдана алады.
Сөз тобы бойынша жүргізілетін жаттығулар: 1) мәтіннен керекті ... 2) ... ... қосып, өздіктерінен сөйлемдер немесе әңгіме
құрастыру; 3) ... ... ... ... ... ... лексикалық жағынан болсын, грамматикалық жағынан болсын, қалай
өзгеретінін, не арқылы өзгеретінін аңғарту; 5) мағына және ... ... ... айырмашылық барын салыстыру арқылы анықтау; 6) ұқсас
сөздерді топтату; 7) байқаған құбылыстары жөнінде жеке - жеке ... ... ... ... ... әдетте пунктуациялық жаттығулар да қосылады:
мәтіндегі қойылған тыныс белгілерін талдау, қойылмаған ... ... ... ... ... мен ... қажетті тыныс белгілерін
қойып түсіндіру.
Қорыта келгенде, оқушылардың ... ... ... ... ... ... мына ... талаптар қойылады:
1. Белгілі бір жаттығу ... үшін ... сол ... ... ... ... Оқушылар жаттығуды не үшін орындайтынына, оның қандай пайдасы
барлығына түсінсе ғана, оны саналы орындайды. ... ... ғана ... бір ... ... қалыптасады.
3. Жаттығу оқушының қызығуын, ынтасын, ақыласын арттыруға тиіс. Ол
үшін жаттығу ... ... ... өйткені бір сарында
жаттығу
оқушылардың зейінін, қабылдауын, белсенділігін нашарлатады.
4. Жаттығулар кездейсоқ ... ... бір ... ... Жаттығу жұмыстары тек таяуда ған ... ... ... ... ... да қамтуы мүмкін.
6. Бір жаттығу ұзақ уақытқа созылмауы тиіс. Әсіресе балалардың ... кіші ... ... ... да ... уақытқа мөлшерленеді
де,
үнемі жиі - жиі қайталауға негізделеді.
1. Творчестволық жаттығулар көбірек болуы қажет.
2. Әр жаттығу оқушы еңбегінің нәтижесін ... ... ... ... оқушы ойына әсер етуі жағынан аналитико - ... жөн: яғни ... ... сөздер, ... мен ... ... ... ... ... ... табу, топтау, өз ... ... ... қорытынды шығаруға білгізу т.б.
4. Жаттығу жұмысының барысында оқушылардың оқудан алған білімдері
бекіл, өз беттерімен жұмыс ... ... ... ... ... ... жатқа жаза білу, белгілі бір жоспар бойынша сөздерді
құрамына, сөз табына, сөйлем мүшелеріне талдау, ... қоя ... ... сөздіктен қарап таба алу).
Грамматикалық жаттығулардың ішінде кең тарағаны ... ... ... ... болады, бірақ оған синтетикалық белгілер де
тән.
Грамматикалық талдау жалпы түрде де, белгілі бір тақырыпқа байланысты
жеке де, ... - ақ ... да ... да ... ... ... бұрын оқығандарына тоқталады, сөйлемдегі грамматикалық формаларды
көрсетеді, ... ... ... ... өз бетімен мысалдар
келтіреді. ... ... ... ... ... грамматикалық
формалардың астын сызады немесе олардың айырып жазады, ... ... ... ... ... ... ... жағынан фонетикалық, морфологиялық,
синтаксистық немесе аралас талдау ... ... ... ... ... ... ... болады.
Фонетикалық талдауда балалар дауысты, дауыссыз дыбыстарды ажыратады,
жазылған сөздердегі дауысты, дауыссыз дыбыс әріптерінің астын ... ... ... және ... буын ... ... құрамын ажыратады. Сөздердегі
жеке - жеке дыбыстарды мүлтіксіз айыра білу ... әріп ... ... ... ... ... затты, заттың белгісін,
санын, қимылын көрсететін сөздерді, тапқызу, ... ... ... астын сызғазу, олардың сүрауларын ауызша, жазбаша қойғызу сияқты
жұмыстар ... ... ... ... қай сөз табы ... ... формасын (жекеше, көпше, тәуелдік, септік, жағы, шағы)
айырады.
Морфологиялық талдауда жазбаша ... ... ... ... Сөздің бір формасын теріп жазады не астын сызып қояды, немесе
кандай
сөз табы, қай ... ... әр ... ... ... жазып қоюға
да
болады (зат есімнің астын бір, сын есімнің астын ирек сызықпен,
етістіктің
астын екі ... ... ... белгілермен сөйлем мүшелері де
көрсетеді. Оған түсті қарандаш қолданған қолайлы.
2. Берілген мәтіннен ең ... зат ... ... ... ... т.с.с.
теріп жазады.
3. Белгілі бір грамматикалық категорияға жататын сөздерді ... ... ... Мысалы, «Балалар өзеннің жағасына келді»
сөйлемінен зат есімге жататын сөздерді тапқызуға тиіс болса:
|Сөз табы ... ... ... ... |
| | | ... | ... |Бастауыш |Кімдер ... ... ... ... ... ... |Ілік |
|жағасына | | ... ... |
4. ... толық жүргізгенде сөздерді бағанаға жазады да
әрқайсысының ... ... ... ... ... ... схема
бойынша жазады. Мысалы: «Біздер қалаға машинамен тез жеттік» деген ... ... ... Біздер - жіктеу есімдігі, I жақ, көпше, бастауыш.
Қалаға - зат есім, жалпы есім, жекеше, ... ... ... ... зат ... жалпы есім, жекеше, көліктес септік, толықтауыш. Тез - үстеу,
пысықтауыш. Жеттік - етістік, өткен шак, I жақ, ... ... ... ... ... |Сөз табы |Сұрауы ... ... |Біз |Дер Ға |- |
| ... | | ... ... да ... оқу - жазуға үйренгеннен кейін - ақ
басталады. Белгілі бір мәтінде неше сөйлем бар ... ... кім я ... айтылып тұрғаны, сөйлемдердің түрі (хабарлы, сүраулы, лепті)
анықталады. Тиісті ... ... ... пен ... тұрлаусыз
мүшелер ажыратылады.
Жазбаша талдауда оқушылар бастауыштың астын бір, ... ... ... ... ... ... сөздерді теріп жазады, берілген
бастауыш я баяндауыш ... ... ... және ... ... ... сұраулы, лепті сөйлемдерді теріп жазады,
сөйлемнің бір түрін баска түрге айналдырады. Бірыңғай ... ... ... ... ... алма ... ... Райхан үйді жинады,
сыпырды.
өрік алма жидек
(баст.) (баст.) ... ... ... ... ... ... ... тек ... морфологиялық, синтаксистік түрде
жүргізілмейді. Қажетіне, мақсатына қарай, тоқырыптың сипатына сай, талдау
аралас та ... ... ... ... ... ... ... жиі жүргізіледі. Бастауыш сыныптарда сөздер құрамы жағынан
талданғанда әуелі түбір, сонан соң ... оның ... ... ... ... Ал сөз табы жағынан сөйлемдегі сөздер бірінші сөзден
бастап соңғы сөзге ... ... ... ... ... қарай
талданған әуелі түрлаулы мүшелер (баяндауыш, ... ... ... ... ... байланысатын тұрлаусыз мүшелер ажыратылады.
Сөйлемдегі сөздерді ... ... ... пен ... ... ... ... жөн, мысалы: құстар жылы жаққа үшып кетті
дегенде, құстар ұшып ... - ... ал жылы ... - сөз тіркесі болады.
Талдауға берілген сөйлемдер, мәтіндер құрылысы жағынан да, мүшелерінің
(сөздерінің) формасы жагынан да әр сыныпта бағдарламаға сай болуы ... ... ... ... ... ... ... қатысып, іс - қимылдың түрлі
сапасын, мезгілін, ... ... ... ... дейміз. Жанай
ақырын ғана, тақырыбсыз өз бөлмесіне өтті (С. Мұрат).
Пысықтауыш ретінде үстеулер сын есім, сан есім, атау, ілік, ... ... ... зат ... ... ... түр - түріне
қарай жасалу амалдары бар.
Мезгіл пысықтауыш ретінде көбіне мезгіл мағыналы ... ... ... осы ... болды. Ертең олар Жаңасайға қаныс аудармак.
Бұлардан бөлек мезгіл пысықтауыштар мына тұлғаларды жасалады.
1. Зат есім ... ... ... септікте келіп мезгілдік мағына
алып мезгіл пысықтауыш ретінде жұмсалады.
Биылғы жарыста бұл бригада озып ... ... ... ... Сын есім ... ... жатыс септік формасында келіп
мезгіл пысықтауыш ретінде жұмсалады.
Қараңғыда жолды әзер тапты. Осы суықта ... ... ... ... ... ... ... пысықтауыш ретінде
жұмсалады.
Келеріңде соны ерте кел. ... ... ... ... мезгілдік ұғымды білдіретін зат есімдер (кез, уақыт,
мезет, күн
т.б.) атау ... ... ... ... ... ... ... салып мезгіл пысықтауыш қызметін атқарады.
Сол уақытта поезд да келіп еді. Алдыңғы күні жұмысшылар мая салды.
5. Атау, барыс, ... ... зат ... есімшелер кейін, сон,
дейін, бойы, бері, сайын деген көмекші сөздермен ... ... ... ... бойы ... істеп, шаршап келгенде ыстық пештың жалына бет шарпып
қарсы алса қандай рақат! (С. ... Зат есім мен - а, - е, - й ... ... бастауыштың -
баяндауыштық байланыста келіп үйірлі мезгіл пысықтауыш жасайды.
Жолаушылар ел ... ... ... ... - ... - гелі ... ... мезгіл пысықтауыш қызметінде
жұмсалады.
Келгелі осы жұмыспен айналысып жатыр.
Мекен пысықтауыштардың жасалуы. Іс - әрекеттің орын, беталысын, ... ... ... ... ... ... мына сөздер
жұмсалады:
1. Мекен үстеулер - осы ... ... ... ... Шаң
шудаланып, ілгері жылжиды.
2. Зат есім сөздер барыс, жатыс, көмектес септікте тұрып мекен
пысықтауыш ... ... ... зат ... бұл ... ... толықтауыштан айыруда көп қиындық бар. Мысалы:
көшемен
келді - Поездан түсті, Қайда жүр, ... ... Суға ... т. б.
Анық мекен пысықтауыштар болатындар - мекендік мағынасы бар ... ... ... ... ... ... анық ... Қалаға
барды.
Пысықтауыш ретінде - сыз, - сөз, - дай, - дей ... ... ... сын ... жиі ... Сын ... жеке ... мөлшер мағыналы зат есімдермен бірігіп сын
-
қимыл пысықтауыш ретінде жұмсалады: екі ... үш рет ... ... алды ... - ған, - ген формалары есімше мен күйі (келген күйі) сөзі тіркесіп
сын -
қимыл пысықтауыш ... ... ... сол ... шұкыған күйі
терезеден сыртқа қарап отыр екен. (С. ... ... зат есім ... ... ... ... ... сын -
қимыл пысықтауыш ретінде жұмсалады.
Қатқыл үнмен жауап қайтарды. Жылы жүзбен ... ... Зат ... ... ... ... шылаумен бірігіп (бала құрлы,
келген
құрлы) сын - қимыл пысықтауыш қызметін атқарады. Лақ құрлы
бақырмай, өлгенім бе, ... (Б. ... ... ... іс - әрекеттің, қимылдың мақсатын ... ... ... деп ... пысықтауыш ретінде мына сөздер жұмсалады:
1. Мақсат мағыналы үстеулер ... ... ... ... ... домбыраны әдейі Әйгерім үшін тартатын (М. Ә.)-
2. - ғалы, - гелі тұлғалы көсемшелер. ... ... ... ... ... рай ... деп көмекий етістігімен бірігіп (келейін деп)
құралған
тұлға. Осы қалық шиді орайын деп бүгін ерте қолданда.
4. - у, үшін ... рай - үшін ... ... Ерте жету үшін ... ... ... ... тұйық рай етістік (оқуға алдым). Сені ғой бүгін,
міне,
отарбайдың орнына шеп тартуға жіберді (С. ... ... ... іс - ... себебін білдіретін пысықтауыштарды себеп
пысықтауыш деп атаймыз.
Себеп пысықтауыштар мына сөздерден жасалады:
1. Өткен шақ ... - ... - ... ... ... ... ретінде жұмсалады. Кешіккендіктен жолыға алмады.
2. Өткен шақ есімшелер шығыс жолғауын жалған себеп пысықтауыш ретінде
жұмсалады. Ол ... қай ... ... ... (Қ. ... ... ыза, суық, қуаныш, жегі, көңілдшектік, жалқаулық тәрізді зат
есім
сөздер шығыс септікте тұрып себеп пысықтауыш ретінде жұмсалады. Осы
қырқылжыңның бәрі сол ... ... ... отыр (С. ... ой – ... ... суға толды.
4. Өткен шақ есімшелер соң, кейін шылауларыментіркесіп (келген соң,
айтқан соң) себеп пысықтауыш ретінде ... ... ... ... көзінше беделіңді түсірмейін дедім (Қ. М.).
5. Абстрактылы зат есім, өткен шақ есімшелер үшін шылаумен тіркесіп
(келгенін үшін риза болды, сөзің үшін ... т.т.) ... ... жұмсалады.
ІІ. Пысықтауыш мүшелердің стильдік түрлері
және олардың жұмсалуы.
Пысықтауыш мүшелердің стиль ... ... ... негізгі формалары
ілгеріде айтылады. Осыларға жарысы тілдің тілдің ... ... ... ... ... құру ... сай ... синоним формалар
бар.
Пысықтауыштың бұл түрлері былай жасалады:
1. Есімше, есім сөздердің септік тұлғасы арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... өінде есімдігін
қосқан синоним форма жұмсалады: келгеннің өзінде, қаланың өзінде.
Пысықтауыштың бұл эмоциялы формасын ... ... ... ... ... форма беретін жалғау есімдікке
жалғанады.
Осы келгеннің өзінде де Тымақбайдың атын сурап жегіп келіп отырмыз -
деді көзін ... «Зат есім - ... ... болып» түрінде құралған пысыктауыш
мүшелер іс - әрекетке қатысушылардың мөлшерін көрсетеді. ... соң ... ... ... ... ... ... (С. Мүрат).
Кейде «зат есім (субстантивтенген сын есім) болып» түрінде ... мүше ... ... ... телінген қыстырма ретінде
кірігіп субъектілердің құрамын ... ... ... ... ... ... ... арбалысы болып, бізді бір көш жерге дейін көп достар
шығарып салды, (С. ... ... ... ... тетелес жұмсалудың ілгері
жетілуі ретте зат есім - болып ... ... ... бір ... ретінде жұмсалатыны бар; Пүлларбай, ... ... ... ... дүре ... (М. Ә.)- ... мүше ... білдіру - сөзді үйреншікті ... ... ... бір ... және бұл амал негізінен ауыз екі ... ... «Зат есім - ... ... ... ... тағы бір ... бар. Ол іс - қимылдың ұқсастық сапасын білдіреді: үлкен
кісі
болып сөйледі, сиыр болып сүйкенді, ... ... ... ... сөйлеу тілінде алғанын алғанша, түскенін түскенше тәрізді
ұйымдасқан пысықтауыштың түрі жұмсалады. ... іс ... ... ... ... ... түскенше жаратып жатыр. Мен айтқандарыңды табылғанын
табылғанынша жібергенмін.
Пысықтауыш бір сөзді ... ... ... ... ... компонент табыс септік тұлғылы есімше сөз де, - ша. - ... ... саны ... ... ... тур. Осылай кұрылған
пысықтауыш мүше іс - әрекеттің қарқынын білдіреді.
5. Айтқанын ... ... ... тәрізді пысықтауыштар да
осы
ыңғаймен құрылған, мағынасы да бірдей. ... - ... ... Ол ... - дай, - дей тұлғалы сын есім
ретінде қатысады. Бұл пысықтауышты бөлек атап отырғанымызға себеп
жалғыз бұл емес. Ол сөздердің ... - ... ... да өзгешелік бар. Пысықтауыштың бұл түрі негізгі
компонент
ретінде қатысады. Бул ... ... атап ... ... бұл ... Ол сөздердің лексика - грамматикалық түрлерін
қамтуында да өзгешелік бар. ... бұл түрі ... зат есім ... де ... ... ... астықтай, ақшаны
ақшадай (алды). Асқар көргенін көргендей күнделігіне жазып ... етті ... ... майдай жей береді.
6. «Есім сөз - демей» ретінде құралған пысықтауыштық форма ауызекі
сөйлеу тілінде жұмсалып, эмоциялықты білдіреді. ... ... ритм ... ... ... да көрінеді. Ол кісі кәрі
демей, жас демей қалжыңдаса береді.
7. «Есім сөз - ... ... ... ... ... ... ретінде «барыс септік тұлғалы есім - бола» түрінде кұрылған
пысықтауыштық форма жұмсалады: сен үшін - саған бола. ... ... ... ... ... ... атау үшін ... Қай әрі, соған бола соттап! (Б. М.).
Осымен қатар бұл пысықтауыш қимыл - әрекеттің себебін ерекшелеп ... де ... Бұл ... ... ... ... тығыз
байланысты.
8. Ауызекі сөйлеу тілінде бір қатар пысықтауыштық формалар кысқартылып
жұмсалады. Бұл ... ... ... ... ... ... бар ... мыналар:
а) Мезгіл мағыналы көктемде, жазда, күзде, қыста тәрізді пысықтауыш
сөздер
септік жалғауын түсіріп айтылады: Қыс ... ... ... ... ... ... (Б. М.).
э) Топтау сан есімдердің ... ... ... ... ... ... ... түсіріп айтыла алады. Кісілер бесеу
-бесеу бөлініп қос тікті. Кәрі - құртақ шалдар, кемпірлер екеу - екеу
көлеңкеде отыр (Б. ... ... - ... ... - ішінен» түрінде құралған пысықтауыш
мүшелер
көмекші компоненттерін тісіріп айтыла алады. Септік жалғауын ... ... Жас ... - ... балаларының ішінен –
балаларынан т.т.
Әй, Алдеке - ай, күшігінен ... ... ... ... ... ... де ала ... емес пе (Ә. Н.).
2.1. Грамматика сабақтарының түрлері.
Қазақ тілінен бастауыш сыныпта білім, білік, дағды беру жолында іске
асырылатын оқу ... ең ... түрі ... ... ... ... бойынша және көрнекті педагогтардың зерттеуінше,
сабақтың алуан түрлері бар екені мәлім. Қазақ тілінен оқушыларға берілетін
білім, білік, дағды ... ... ... сабақ түрлері арқылы
беріледі. Солардың ішінен грамматика мен жазу ... мына ... атап ... ... 1) жаңа ... ... сабағы, 2)
оқушылардың білімін бекіту сабағы, 3) оқыған материалды қайталау және
жүйелеу ... 4) ... ... ... дағдасын есепке алу
сабағы, мұнда көбіне бақылау жұмыстары жүргізіледі, 5) талдау сабағы.
Сабақтың кең тараған түрі ... ... ... аз - ... өтелік:
1) біріккен сабақтың әр бөлігі өзара жылдасып, қабысып, ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы мен мақсатын анық түсіндіреді;
3) сабаққа қажетті материал алдын ала іріктеліп жан - ... ... ... жоспары да алдын ала дайындалады;
Біріккен сабақ бірде үй тапсырмасын қайталап, өткен материалды жаңа
материалмен ... ... енді ... жаңа ... ал кейде жаттығу жұмыстарынан басталады. Біріккен сабақта
оқушылардыц ... ... ... бойы ... ... ... ... бұл түрінде барлық әдіс (байқау, ... ... ... ... ... талдау т. б.) қолданылады. Әрине
бұл әдістердің барлығы бірдей сабак сайын колданыла бермеді. ... ... ... ... деп ... ретіне қарай, мұғалімнің
шеберлігіне карай әр сабаққа пайдаланылады.
Сабақтың тақырыбы мен мақсатын түсіндіруде мұғалім ... ... және ... ... ... ал ... ... ауызша
түсіндіреді. Мысалы, тақырып: «Бір буынды және көп ... ... көп ... ... ... ... Мақсаты - бір буынды сөздерді
коп буынды сөздерден ажырата білуге ... ... ... ... ... ... және мысалдар мен
жаттығулардың тәрбиелік жағына баса назар аудару».
Жаңа материалды ... ... ... ... көмегімен
тақтаға немесе плакатқа жазылған сөйлемдерді, сөздерді ... ... ... ... т.б. ... I сыныпта «Әліппедегі»
сұрақтарды көрсетіп, жемістердің атын аттады. «Қарақат» сөзін ... онда үші буын бар ... ... соң, әр буын сұралады, әр
буында кірістіріп, сөз ... осы ... ... сөйлем құрайды,
карақаттың қайда өсетіні, түрлері сұралып, буынға бөлінеді. Соңында «Біздің
бақта» мәтіні құрастырылады (Біздің бақта түрлі қарақат өседі. Онда ... да бар. Қара ... та бар. ... өте ... ... қарақатты
тереміз).
Жаңа материалды бекіту бөлімі де түрлі жолдармен ұйымдастырылады.
Оқушыларға жаттығулар ... ... жазу ... ... ... ... с. жүргізілуі мүмкін.
Сабақтың қорытындысында мұғалім: мысалы, «Заттың атын білдіретін
сөздер» тақырыбы бойынша: 1) ... сөз ... ... ... 2) мүнда
оған бірнеше сұрақ қойылады; 3) ол сөздер түрлі формада болғанда да заттык
касиетінен айырылмайды, 4) олар ... атын ... 5) ол ... ... ... ... ... қойылады деген сияқтьі ... ... ... ... балалардың белсенділігін, өздіктерінен
орындай алу қабілетін ... ... ... ... ... ... ... берілетін болса, балалар әуелі оның шартын оқиды, сонан
соң мұғалім: «ал сонымен жаттығудағы басым нәрсе не ... ... ... ... Мұнда оқушылардан сол жаттығуды қалай орындайтындықтарын
сұрауға да ... ... әр ... немесе әр кезеңі әр түрлі ұйымдастырылады.
Бұл - ... ... мен ... ... ... жоғарыда
көрсетілген бөлімнің барлығы бірдей бір сабақта іске аса бермеуі мүмкін.
Сабақтың қай түрі болмасын, барлыгында да ... ... іске ... ... ... ... сабақтың тақырыбы ... ... анық ... ... ... ... білсе,
оқушы соған жеткенше асығады. Кейде оқушының ... қате ... ... ... ... Дұрысы қалай болар еді? Сияқты сұрақтарды
шешу проблемасын да қоюға болады. Сабақтың соңында сол ... ... ... оны білу не үшін ... ... ана ... ... ... ... ... әр
кішкене бөлшегінің не үшін керектігін ... ... ... Материалды түсіндіруде жаңа ... ... және оған ... ... шарт; білімділік,
дамытушылық,
тәрбиелік маңызы ... ... ... ... белсенділігін арттыру, өз беттерімен орындау
қабілеттерін күшейту, ... ... ... ... ... ... ... Жаттығудың формасы мен түрлері мейлінше түрлендіріліп отырылуға
тиіс (сан алуан грамматикалық ... ... ... ... ... ... т. б.).
4. Әр сабақта өтілген материал қайталанады. Ол үй тапсырмасын гексеру
кезінде болсын, түрлі жаттығулар, арқылы ... ... ... ... ... жаңгырығады, беки түседі. Оқу жылының
барысында немесе ... ... ... бір ... ... ... ... тұтас сабақ - өтілген
материалды қайталауға арналады.
5. Сабақтың әр ... ... ... қажет. Ол үшін сабаққа алдын
ала жүйелі жоспар жасалады, түрлі ... ... ... ... ... анық, конымды, тартымды болуы
керек.
Жаттығу тапсырмалары анық, оқушылар қайта - қайта сұрап, бір ... ... ... жөн). ... ... ... ... басты міндет ретінде іске асырылады. Оқушының сөздерді
дұрыс айтуына, қажетті сөздерді іріктеп тауып алуына, сөйлем, ... ... ... ... ойын ... ... ... жөн.
6. Қазақ тілі сабақтарында таблица, схема, дидактикалық материал.
суреттер, ... т. б. ... ... ... кең ... Балалардың барлығына бірдей талап қоймай, жеке ерекшеліктеріи
есепке
алып, нашар үлгеретіндерге ерекше көңіл бөліп отыруды кам ... әдіс - ... ... ... ... ... ... бір кезде бірнеше сыныппеп жұмыс
жасайды. Сондықтан мұғалім мұндай мектептердегі балаларды ... ... ... өз ... орындауға үйретуі тиіс. Ол үшін мыма сияқты
жұмыс ... ... ... 1) түрлі тапсырмалары бар жаттығуларды
көшіру, 2) ... ... ... 3) сөз, сөз тіркесі, сөйлемдер құрастырып
жазу, 4) мәтіннен қажетті сөзді, сөз тіркесін, сөйлемді тауып жазу, ... ... ... 6) ... ... ... ... бойынша).
Сабақтың соңында балалардың тапсырманы қалай ... ... ... ... ... - ... анық естіп.
қабылдау мен сөйлеу қабілетін дамыту. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... арқылы балалар өздері ... ... ... қабылдайды.
Сабақтарда көрнекілікке қойылатын талап: ... ... ... ... ... ... морфемаларды) анық көретін болуға тпіс,
бірақ жазғанда бір ... соң ... ... ... ... жазбай,
естерінде тұтас сөз немесе буынды сақтап, сөзді немесе буынды бірден жазып
дағдыланулары керек. Бұл үшін көру және ... ... ... ... ... ... ұғым ... анық айтуды да, мәнерлеп оқуды
да, мысалдар іріктеуде де, ... ... ... ... ... ... деп грамматикалық немесе көзге көрінетін құралдарды
қолдануды түсінеді. ... ... ... ... тұлғалар, сөздер,
сөйлемдер басқа түспен жазылады, екі асты ... ... ... ... ... да ... ... (бірде түбірі,
екіншісінде қосымшасы).
Мұндай тәсілдер жазылғандарды көру арқылы анық бейнелеуді қамтамасыз
етеді, алайда көрнекіліктер ... ... ... істің мәнін
біршама түсінуге (мысалы, ... ... неге ... ... ... ғана ... ... Сондықтан таблица т. б. жасау үшін материалдар
жан - жақты ойластырылып, тандалып алынады. ... ... ... ... және ... емес ... ... олардың ара қатынастарын
анықтай алатындай болуға тиіс, өздерінің ... ... ... бір ... ... ұғым алулары қажет. Мысалы, «й», «и» әріптерінің
жазылуын түсіндіру үшін мұғалім мына сияқты сөздерді бағана етіп жазады.
Киін - ... Ки - ... - ... Сиыр - ... - ... Түйе - ... т. б.
Мұнда «и», «й» әріптерін қызыл түспен жазуға да болады. ... әдіс ... ... ... ... бағанадағы сөздермен
салыстыру. Бұл сөздердің ... ... ... балалар олардың
арасындағы ұқсастық пен айырмашылықтарды табады, «и» әріпінің ... ... ... ... ... «И» - дің дауыссыздардан, «й»
әріпінің дауыстылардан кейін жазылатынын өздері айтады. Бұған ... ... ... ... ... ... «й», ... бар сөздерді тауып, олардың қандай дыбыстардан ... ... ... ... өзі ... сөз беріп (мысалы, көбей, секемді,
мұхит, ... т.б.), онда «и» мен «й» - дің ... не ... жазу
керектігін сұрайды; «и» - дің сөздің басында, ... ... ал «й» - дің ... ... ... бірақ сөздің
орғасында да, аяғында да келе беретінін байқатып, «и» мен «й» - ... ... ... де ... таңбаса, екеуі де сөздің
ортасында, ... ... жлне бір ... ерекшеліктерін («и» - дауысты
дыбыстардан кейін келмейді, «й» - дауысты дыбыстардан кейін ... «и» ... ... «й» - буын ... ... «и» -дауысты дыбыс, «й» - дауыссыз
дыбыс, «и» - сөздің басында ... «й» - ... ... ... ... әр ... жеке ... анықтау арқылы қорытынды
шығарылады.
Көрнекі құрал ретінде ... ... ... ... ... ... да қолданылады.
Мұнда оқушылар тіліміздегі жұрнақтардың: 1) алуан түрлі болатындығы, 2)
түбірден ... ... 3) жаңа сөз ... ... ... ... ... көрсететін схемалар екі түрлі:
аналитикалық және синтетикалық. Мысалы, ... ... ... ... иісі ... ... аналитикалық схема жасасақ
Исі аңқиды
Ненің? ... ... ... ... ... сөйлемдерді синтетикалық схема жасасақ:
Қалың —► орман —► ... —► ... —► исі —► ... ... екеуінде де сөздердің арасындағы байланыс корсетілді.
Біріншісінде ... ... мен ... ... ... ... сұрақсыз сызықтар стрелкамен көрсетілген. Бірінші ... ... ... ... тұрғаны сұрақтар арқылы
көрсетілгенімен, ... ... ... ... Ал. екінші схемада
сөздердің сөйлемдегі орындары сол күйінде. Бұл схемалардың ... ... III ... ... IV ... ... болады.
2.2. Грамматика сабақтарында қолданылатын көрнекіліктср
Мұғалімдер көрнекі құралдарды өздері жасағанда мынадай талаптарды
ескеруге тиіс:
1. Таблицаларда грамматикалық материал ... тыс көп ... ... бар ... мен анықтамаларды, сондай - ақ мәтіндерді
таблицаларда берудің қажеті жоқ.
2. Таблицаларда қажетті тұлғада берілген ... ... ... ... ... ... түсетін) мысалдар беруге
болады.
3. Таблицаның көмегімен үйретілетін сөз, буын, морфема, әріп таолицада
бөлініп, ... ... ... ... ... ... ... Оқылып отырған грамматикалық неше орфографиялық құбылыс таблица
мазмұнында тасада қалып қоймау жағына мұқият назар аударған жөн.
5. Әріптерді, ... ... мен ... ... жағынан
бөліп көрсетудің көптеген тәсілдерін қолдана беруге болады. ... ... ... бөлу, астын сызу, басқа түспен, басқа
шрифтімен көрсету т. б.
Кез ... ... ... жасай берудің қажеті жоқ. Грамматикалық
тақырыпты түсіндіру барысындағы ... ... ... ... жалпы
(қорытынды) таблица және жеке таблица жасалады.
Көрнекі құралдың пайдалы жағынан бірі оқушылардың ... ... ... ... ... ... оқиды, түсінеді, оның бөліктерінің ара қатынасын анықтайды,
қопытынды шығарады. Сонан ... ... ... түрлі тапсырма береді
(таблицанып дәптерге көшіріп жазу, басқа бір материалға ... ... өз ... ... келтіріліп, таблицаларды салыстыру, қорытынды
жасау, таблица бойынша тсксерту т. б.).
Көрнекіліктің бірі оқушылардың ... ... ... ... ... ұйымдастырылған жұмыстың мазмұнын, жүйесін, әдісін, сондай - ақ,
оқушының білім, ... ... ... ... ... Қысқасы, дәптер -
оқушы жұмысының айнасы.
Әр сабақтың барысында оқушылардың ... ... сол ... ... Бір жол тастап, сабақтың тақырыбын не тақтадан, не ... ... жеке ... жаңа ... бастап жазылады. Жаттығудың
нешінші екені цифрмен белгіленеді. Оқушылардың жазғандары анық, таза,
мүмкіндігінше, ... болу ... ... ... ... ... сызылады, жаттығуларға түрлі түсті қарындаштарда
пайдаланылады.
Көрнекі құралдарға компьютер, ... ... оқу ... де ... ... пластинкаларға жазылғандарды зейін қоя
тыңдап ... ... ... ... ... ... ... талдайды. Қосымша құралдар ретінде ... ... ... Оның ... ... ... буындар, сөздер, сөйлемдер
жазылған карточкалар, конверттер көп қолданылады.
Стильдік - синтаксистік жаттығу жұмыстары - оқушыларға тіл ... ... ... ... және ... ... ... ең
көп жүргізілетін жаттығу жұмыстарының бірі.
Негізінде стильдік - синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... қолдануы мен олардың ойды
жеткізудегі тіл стильдеріне ... ... ... мен ... беру ... ... ... Сөз тіркесіне байланысты стильдік - синтаксистік жаттығу
жүйесі негізінде грамматикалық материалдарға байланысты. сөз ... ... ... ... ... ... мәні тілді практикалық меңгерту ... ... ... ... стильдік - синтаксистік жаттығуларға сөз
тіркестерін белгілі бір тіл стильдеріне байланысты сөйлем құрастыру және
мектеп ... ... ... құрудағы стильдік кемшіліктерді түзету
сияқты жұмыстар ұйымдастыру енеді. Мысалы:
1 - жаттығу. Берілген текстердегі ... және ... ... ... стильдеріне байланысты қолданылатын тіркестерді көрсет.
Жиналысты өткізу, қызықты кітап, көңілді серуен, ... ... ... ... мақсат, табыс кепілі, өнімдерді өндіру.
Сөйлемді оқытуға байланысты жүргізілетін ... - ... ... ... ... ... ... байланысты
және ойды жеткізудегі сөйлемдердің тіл ... ... ... ... сөйлемдердің тіл стильдеріне байланысты түрліше құрастырылуы,
жасалуы сияқты ... ... сай ... ... ... - ... жаттығу жұмыстары синтаксистің стильдік
ерекшеліктерін игертуге байланысты мынадай мәселелерге көңіл аудартады:
- тілдегі ... - ... ... ... бір ойды ... әр ... ... тіркестер мен
варианттарды салыстыра байқау;
ойды тіл стильдеріне байланысты жеткізу мақсатында тіркестер мен
сөйлемдерді алмастырып, стильдік эксперимент жасауға ... ... тіл ... ... ... ... мен текст
құрастыруға жаттықтыру;
тіл стильдеріне байланысты ойды жеткізу бағытында өз практикасында
қолдана білуге ...... қате деп сөз бен ... ... сөз ... ... құрастырудан жіберілген
кемшіліктерді айтамыз. Оқушыларда бұл ... мына ... ... ... ... байланысу тәсілдерінен кате жібереді. 1.
Алыстағы ағаш басы ... ... ... ... ... ... ілік септігінің жалғауын
түсіріп қолдану, сөйлемдегі ойды ... ... ілік ... ... ... кездесе береді. Сондықтан оқушылар ондай
құбылысты ... ... деп ... да өз ... ... талғамай
қолданып, стильдік қате жібереді.
Ә) сөйлемдегі сөздердің орын ... қате ... ... ... ауыстырып қолданудағы стильдік мәнді ескермейді. Содан барып оқушылар
инверсиядан қате ... ол ... ... аз ... ... ... ... шаршап келді. Ер Төстік» деген сөйлемдегі бастауыш
сөз эдсттегі өз орнында тұрған жоқ.
Жазушылар мен ақындардың ... ... ... ... ... ... Орым ... қолдану кебінесе
инверсия, қайталау мақсатында, яғни сол орын ауыстырылған сөзге оқушылырдың
назарын аударып, экспрессивтік мән беру үшін ... ... ... ... ... ... ... бұл сияқты қателерді өлең сөздің мазмұнын айтыл
беруде жібереді. Өйткені, өлең ... ... ... орны ... ... ... ... беруде өлеңде қолданылған сөйлемдерді
сол калпында пайдаланады. ... «мен ... ұзын ... ... деген
сеіілемдегі бастауыш пен баяндауыш бөлек турыл, бяндауышы сөлемнің соңында
турып байланыстырылады. Ал, оқушылар сол ... ... ... ... ойын ... ... ... түрлендіріп қолдануға тәжірибесіз
болады.
Б) Құрмалас сөйлемдегі жай ... ара жігі ... бір - ... ... ... ойын ... беру
кездеседі. 1. Интернатқа Бораштың апасы ... ... оны ... сүйтіп,
айқайлап жылап, құшақтады.
В) сөйлемдерде екі бастауыш сөзді ... ... ... 1. ... ол «Қос ... ... ... - синтаксистік кателіктерді болддырмау мен түзету барысында
мына сияқты жұмыстарды жүргізуге болады:
- ... ... сөз ... жасату және олардан сөйлемдер
құрату;
аяқталмаған сөйлемдерді аяқтау және сөздерді алмастырып көру;
бір ойды беру үшін ... пен ... ... ... ... ауыстырып көру ондағы ауысуын
қадағалау;
- ... ... жай ... ... ... ... ойды анықтау немесе берілген бірнеше жай сөйлемнен бір
құрмалас сөйлем құрауға жаттықтыру;
сөйлемдердегі ... ... ... ... оны ... ... жазылған сюжетті көркем шығармаларды ауызша және жазбаша
мазмұндату (әр түрлі ... және ... ... ... ... мен ... жаздыруға жаттықтыру.
Стильдік - синтаксистік қателермен жұмыс жүргізуде тыныс
белгілер бойынша да ... ... ... ... абзал.
Өйткені, пунктуацияның тілімізде стильдік рең беруде қызметі айрықша. Ал,
оны оқушыларға өтіліп ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық білімнің саласы -
сөйлем синтаксисі. Сөйлемнің ... ... ... оның ішінде жалаң,
жайылма сөйлемдер туралы түсінік қалыптастыру, бағдарламаға сәйкес, 3 ... ... ... ... ... ... ... мүшелерін,
олардың сойлемдегі орнын танытумен қоса ... ... ... логикалық ойлау қабілетін қалыптастыруға, сөздік қорын ... ... Жаңа ... ... ... ... сауатты сөйлеу,
сөйлемді толық айту үйретіледі. ... бәрі жаңа ... ... ... ... ... асуы тиіс. Төменде 3 - сыныптағы қазақ тілі сабағьвд
ұсынып отырмыз.
Сабақтың тақырыбы: Жалаң және ... ... ... ... Жалаң және жайылма сөйлемдердің айырмашылығын таныту.
Жалаң сөйлемді жайылма ... ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тілінде жайылма
сөйлемдермен сөйлеуді қалыптастыру;
Б) тәрбиелік: Балаларды ... ... ... пен ... ... түрі: Жеке жұмыстар және топтық, шығармашылық жұмыстар.
Оқыту әдісі: Ауызша (ізденушілік), көрнекіліктер (зерттеушілік), сұрақ
-жауап, ауызекі сөйлеу.
Көрнекіліктер: Дидактикалық материалдар, мазмұнды ... ... ... сөз - жұмбақтар т. б.
Сабақтың жүру барысы.
I. Ұйымдастыру.
II. Үй жұмысын тексеру (192 - жаттығу).
Кесіртке ... ... ... ... ... ... ... сүйеді,
Ер жігіт елін сүйеді.
Өлеңнің соңғы сөйлемін сөйлем мүшелерін талда.
Сөйлем деп нені айтамыз? Сөйлемнің қандай түрлері бар? Бастауыш ... ... пен ... ... қандай жағдайда сызықша қойылады?
III. Жаңа сабақ.
Ерте, ерте - ертеде, Сөзстан деген қалада Сөйлем деген ата ... ... екі ... ... ... Біреуі - жай сөйлем, екіншісі -
құрмалас сөйлем. Жай сөйлем өз алдына бір атау болса, ... ... ... бір отау ... ... ата жай ... қонақка барады. Барса, баласы
тату - тэтті өмір сүріп жатыр екен. Жай сөйлемнің екі баласы бар екен.
Жай сөйлем
Жалаң ... ... ... оқыды. Әсет жақсы оқыды.
Қар жауды. Қар қалын жауды.
Бастауыш пен баяндауыштап құралған сөйлемді жалаң сөйлем дейміз. ... ... ... мүшелері де бар сойлемді жайылма сөйлем дейміз.
Қар ... Қар ... ... ... Ұшақ ... көтерілді.
Мұғалім кірді. Мұғалім сыныпқа кірді.
Күн жылынды. Күн ... ... Екі ... ... ... Сөйлем мүшелеріне назар аудару.
3. Айырмашылығын табу.
Сөйлем ата Жай сөйлем балама келгенде бірнеше аялдамаларға тоқтап
келдім, сендер ... ... ... аялдамаларымнан мүдірмей өтіп, сабақ
барысында анықтап, біліңіздер.
Тапсырма. Жалаң сөйлемді ... ... ... ... 3 «Даналық әліппесі» аялдамасы.
Тапсырма. Жалаң сөйлемнен тұратын мақалды көшіріп жазу. ... Ел ... - ... ... ... ... ... жаңалықтарды естиміз. Ауыл
жылы, Білім заңы, ауа - райы, «Әнші балапан», фестивальдер, ... ... ... Күш - ... ... ғалымдарымыз, асылдарымыз өте көп. Мысалы: Абай,
Шэкәрім, Шоқан, Мұхтар т. б.
3. ... ... ... ... ... ... айтуға болады, ҚР - на ... ... ... профессор. Ал оның шзкірті - Айгул Үсенбаева домбырашылардың
республмкалық сайысында бас жүлдені жеңіп алды.
4. ... ерге нұр ... ... ... ... - Оразбаев Жасұлан. Жасұланнің салған
суреттері өте көп. Биыл ол ... 1 - орын ... 4 ... ой» ... (Өз ... жұмыс). А) Өздерің білетін
өтірік өлеңді айтыңдар.
1. Түнде күндіз болды,
Жерге жұлдыз қонды.
2. Ертең бардым қонаққа,
Сонда тойдым ... ... атты ... ... ... ... ... тоғыз жектім.
4. Қыстам күні шатырға,
Алма өсірбім, тақ ... 5. ... ... ... пен ... ... ... ережені еске
түсіріп, сөйлем құраңдар.
Махамбет
Батыр домбырашы күйші ... ... ... - ... ... ... Батыр ел үшін туады,
Ел үшін өледі.
2. Батыр туса, ел ырысы,
Жаңбыр жауса, жер ... ... ... ұл ... ... ... ... ұл туса, Елінің шамын жейді.
4. Жақсы адам - елдің ... ... адам - ... тылысы.;
№ 7. «¥рпаққа мұра» аялдамасы (Ырым сөздер айтқызу).
1. Тезеңді тартпа!
2. Бесікті сатпа!
3. Есікке керілме!
4. Табалдырыққа тұрма!
5. Ожаумен ... Айға ... ... Құр ... ... Пышақты шолқасынан қойма!
9. Үйде ысқырма!
10. Ақты төкпе!
№ 8. Қорытындылау (Схемамен жұмыс).
1.
2.
3.
№ 9. ... ... ... ... ... оқушыларға
қызыл, көк, сары белгілер беру.
№ 10. Үйге тапсырма. «Менің әжем» атты шығарма жазып келу.
205 - ... ... ... ... ... ... ... Республикасының 2015 жылға дейінгі білім берудін дамыту
тұжырымдамасы білім беруді жалпы ... ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімге арналған білім беру
саясатын дамытудың негізін қалайда, әрі заңнамаға, қаржыландыру жүйесіне,
кадрлық және әлеуметтік ... ... мен ... ... ... болып табылады. Әлемдік тәжірбе көрсеткендей, білім берудің жаңа
сапасына қол жеткізу 12 ... ... ... беретін мектсптер жағдайында
мүмкін болады, ол білім туралы құжаттардың айырбасталуын, бейімдік оқытуды,
көп тілділікті қамтамасыз етеді:
Қазақстанда 12 ... ... ... ... 6 ... ... көзделеді,
бұл жас мектепте білім алуға неғүрлым қолайды, адам ... ... ... деп ... ... ... мақсаты: әлемдік білім беру кеңістігіне
ықпалдастырылған және жеке ... мен ... ... көп ... ... ... берудің үлттық моделін
қалыптастыру. Білім берудің дамытудағы стратегиялық басымдықтарды белгілеу,
жылдам ... ... ... ... ... ... ... кэсіби
дағдыларын негізінде еркін бағдарлай білуге, өзін - өзі іске ... ... өзі ... және өз ... дұрыс, адамгершілік тұрғысынан жауапті.і
шещімдер ... ... жек ... ... міндеттер:
азаматтық, адамның қүкықтары мен бостандықтарына құрметпен карауға,
елжандылыққа, өз ... ... ... ... ... түпкілікті
бағалаудың субъективтік факторларының әсерін ... ... ... ... ... ... ал мұғалімдердің біліктілігі меке
педагогикалық шеберлігін ұдайы арттыруға деген уэждемелерін ... ... ... рыногындағы бәсекеге ... ... үшін ... ... ... ... жасау; денсаулық сақтайтын және
ақііараттық технологияларды ... даму ... ... ... ... ... Осы ... іске асыру үшін мыналар қажет:
1. білім берудің мазмұнын орталық білімнен біліктілік ... ... ... ... ... ... ... берудің мазмұнын дүниені тұтастай қабылдауды қамтамасыз
ететін,
тіл мен ... ... ... ... ... ... дене тәрбиесі сияқты білім беру
салалары арқылы іске асыру;
3. оқушылардың жеке қабілеттері мен қажеттілктеріне сәйкес жоғары
сатыдағы ... және ... ... ... ... құру;
4. білікті жұмысшы кадрларын, техникалық жэые қызмет көрсету еңбегінің
мамандарын даярлаудың ... ... ... мен ... жаңарту;
5. техникалық және кәсіптік білім беруді сапалы ... ... жэие ... ... каражаттарын таратудың
нормативтік құқықтық тетіктерін эзірлеу.
Қазақстан жағдайында орта ... ... ... ... ыңғайлы және
экономикалық жагынан тиімді құралымы 4 + 6 + 2 болып табылады. Бұл құрылым
балалар ... ... ... жас ... (6 - 10 жас - ... 11-16 жас - жеткіншек шак, 17-18 жас ... шақ) ... ... қазіргі мектептің барлық оң тәжирибелерін бойына жинақтаған.
12 жылдық орта білім беру үш ... іске ... ... ... білім бағдарламаларын меңгерту сыртқы бақылаумен аяқталатын болады.
1 - саты - ... ... ... 1 - 4 сыныптар. Оқу ұзақтығы - 4 жыл.
Оқу 6 жастан басталады. Бул жас баланың ақыл ойының ... мен ... үшін ... ... ... болып табылады. Бастауыш мектептің
негізгі міндеті ... жеке ... ... қалыптастыруды қамтамасыз ету
оның қабілеттерін анықтау және дамыту. Осы сатыдағы оқу мен тәрбие оң уәжді
қалыптастыруға және оқу ... ... оқу ... ... берік
дағдыларын үйренуге, тілдік қарым -қатынастың қарапайым тәжірибесін, өзін -
өзі шығармашылық тұрғыдан таныта білуге, ... - ... ... ... және салауатты өмір салтының негіздеріне бағдарланады, сонысымен
кейінгі негізгі мектептіц жалпы білім беру ... ... ... ... ... оқыту - оқушыныц барлық мүмкіндіктері ... ... ... оның жеке ... дамытуға қажетті
жағдай жасау деген сөз. Білімділіктің, адамгершіліктің, кәсіби ... іс - ... ... ... ... ... ... оқушылардың
әрекепері мен қатарымен араласудағы өз орнын анықтау, өзін - өзі жетілдіру,
адамның табиғи мүмкіндіктерін ашу, ... ... ... ... ету ... ... ашып, ортасына Д. Карнеги айтқандай «өзінің
маңыздылығын таныту» болып табылады, негізгі мақсат оқушы.іардың өзін - ... алға ... оз ... ... ... негізгі құрамы болып,
нәтижесінде - өз мүмкіндіктерін жүзеге асыру рөлін атқаруы тиіс, ... жаңа ... ... ... ... әдістемесіндегі ең басты нәрсе - оқушыларды шығармашылық
әрекет жағдайына еңгізу. Мұның өзі оқытудың эвтистикалық және ... ... мән ... көрсету.
«Бұл әдістер мұғалімнің дәстүрлі емес тапсырма түрлерін ізденудің
объектісі» ретінде қоюы, «жекеліктен ... ... ... ... ... ... ... құру, «аналогтарды пайдалану», «объектінің жаңа
қызметін көру» т. б. сияқты оқушыларды шығармашылық ізденісіне ... - ... ... ... «өз ... ... «іс - әрекет
біліктері мен дағдыларының шебері», «белсенді ізденгіш» ететін әдістемелік
тәсілдер арқылы ... ... ... имитациялық («конференция», «саяхат», «дөңгелек үстел»,
«сахна» т. б.) сияқты оқу жұмысын ұйымдастырудың ... емес ... ... ... ... ... ... еңбекке тәрбиелеп, олардың өз
жасына лайық жеңіл әлеуметтендіру - ... ... тагы бір ... ... ... мектепте тиімді оқытып, оньщ басты ... ... ... оқу ... жағынан қамтамасыз етумен тығыз байланысты.
Қазір ... ... тән әдіс - ... оқу ... ... ұйымдастыру
түрлері мектеп тәжірбесінде кең қолданылып жүр.
Бүгінгі таңда білім беру жүйесін ... оқу ... ... ... ... ... ... - оқушының іс — қимыл үрдісінің
қисындық - тәжірбелік қажеттілігін нәтижеге багдарлау, оны үнемі ишрату.
Мектеп ... ... ... ... ... ... динамикалық
әлеуметтік — педагогикалық жүйе болып саналатындықтан оны басқару жүйелі
гылыми бағытқа ... тиіс деп ... ... ол ... негізді
талап етеді.
Жүйелеу теориясының өзі көптеген ғылымдардың пікірінше басқару туралы
ғылым болып табылады. Ал философияда жүйелеу ұғымының аясында бір - ... - ... әрі ... ... ... ... ал сол ... белгілі мақсатты білдіреді. Өз кезегінде
жүйешелердің белгісіне жататындар: мақсаггы ... ... ... ортақ
мүддесіне бағыну, күрделі жүйеге жататын элементердің қамтылуы, басқарудың
өзіндік жүйесін қалыптастыру. Осындай күрделі жүйелерді зерттеумен ғылымның
жас саласы ... ... ... шұғылдануда. Оның негізін ғасырымыздың
басында белгілі орыс ғалымы, жазушы реолюционер А. А. Богданов қалаған еді
(1873 - 1928). ... бұл ... ... ... бірі ... жан - ... ... берді.
Мектепті басқару мен өзін - өзі басқару жүйесін ... ... ... ... ... ... ... заң мен баскалай қүқықтық актілерді негізге ала ... ... ... ... ... Оқу ... ... жүйесін экімшілдігі мен экімшелерінің оқу
процесіне қатысатын мұғалімдердің басқару функциясы.
2. Оқушылардың танымын ... ... жеке ... бағдарламасын жасау мен жузеге асыруды
ескере
отырып, оқушылардың жеке бастарын және ұжымды басқару тәсілі.
4. Мақсатты ... ... М. ... ... ОҚМУ - ... ... жаңа технологиялық әдістемеліктер
жоғарыда
айтылған барлық ... ... ... 2001 жылдан бері
Оңтүстік
Қазақстан облысының Шымкент қаласындағы мектептерде және Шэуілдір,
Сарыағаш, Келес ... ... ... іске ... ... ... ... және баска көзкарастың
жүйелі көзқарас мектепті басқару және өзін - өзі ... ... ... ... ... ... ... тәжірбе көрсетіп отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер.
P. С. Әшіров «Жай сөйлем синтаксисі» A 1983 ж (145 - 161 ... ... № 9 - 2005 ж (14 - 16 ... ... ... тілін оқыту әдістемесі» А. 2003 ж (75 - 93 б)
М. Балақаев, Т. Сайрамбаев «Қазіргі қазақ ... А. 2004 ж (163 - 178 ... ... № 3 - 2003 ж
6. Ушинский К. Д. «Балаларды тәрбиелеу және ... ... ... А. 1951 (72 ... ... М., ... А., Рахметова С. «Бастауыш оқытудың
тиімділігін арттыру» А. 1968 ж
8. Бозжанова К. «Кіші жастағы оқушылардың оқу дағдысын қалыптастыру»
А. 1999 ... ... О. ... ... синтаксис материалдарын оқыту» А.
1997 ж
Сарыбаев Ш. X. ... тілі ... ... мәселелері» А. 1952 ж
Байтұрсынов А. «Тіл тағлымы» А. 1952 ж
Қазыбаев С. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» А. 1987 ... С. ... ... ... 1993 ... Рахметова «Бастауыш мектеп методикасы» А. 1998 ж
Қ. ... ... ... оқыту әдістемесі» А. 2005 ж
Н. Құрманова «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» А. 2004 ... ... А. ... М. ... ... ... ... оқыту әдістемесі» А. 1997 ж
Қазақстан Республикасы бастауыш мектептың мемлекеттік стандарты.
Алдамуратов Ә. «Оқушылардың ... ... ... А. 1983 ... Аханов. «Тіл біліміне керіспе» А. 1997 ж
20. Л. А. Бектұрғанова «Ана тілін жүйелі ... және ... өзін - ... Шымкент 2001 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұрақты тіркесті мезгіл пысықтауыш25 бет
Қазақ тіліндегі мезгіл пысықтауыштар6 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі жай сөйлемдер.Қазақ және орыс тілдеріндегі құрмалас сөйлемдер9 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Үстеу13 бет
«Каспиймұнайқұрылыс» АҚ – ның қысқаша тарихы22 бет
«Қапшағай қаласына іргелес оңтүстік телімне құрылыс салу мәселесімен инженерлік геологиялық жұмыстар жобасы»79 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің тәрбиелік мәні8 бет
Агрессия мәселесіндегі жеткіншектің мінез-құлық ауытқушылығы, яғни девианттық мінез-құлықтың пайда болуы.7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь