М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар жайлы

I. Мақыш Қалтайұлының шығармашылығы
1.1. Мақыш Қалтайұлының әдеби мұрасындағы дүниетанымдық көзқарасы
1.2. Мақыш Қалтаев шығармашылығында діншілдік сарынның басымдығы.
II. Қазақ әдебиетіндегі ағартушылық.демократтық бағыттағы ақын.жазушылар

2.1 Ұлттық әдебиеттің өзіндік ерекшелігі
III. Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиеттер
Артына елеулі әдеби мұра қалдырып өзіндік таным-талғамымен ерекшеленетін кез-келген ақын-жазушының шығармашылық мұратын
айқындап, дүниетанымдық көзқарасына әсер ететін рухани нәр алған қайнар
көзі болатыны даусыз. Кезінде М.Әуезовтің алғаш рет ғылыми тұрғыда жүйелі пікір қозғап, Абай нәр алған үш бұлағы мен асқаралы поэзиясының
бастауларын бөліп атауы Абаймен тұстас, одан кейінгі ақындар мұрасын
зерттеушілерге де үлкен ой сала отырып, қаламгер шығармашылығының
табиғатын тануға бағыт сілтейтіні сөзсіз. Абай нәр алған рухани үш бұлақтың бірі шығыс мәдениетіне қатысын зерттеген М.Мырзахметовтың: «М.Әуезов Абайға шығыстан келген бұйымдардың басы ислам діні деп көрсеткенде бұл пікірдің түп-төркінінде үлкен тарихи шындық жатқанын ескертіп барып айтқан» [1,39 ], деген пікірі ХХ ғасыр басындағы діни-
ағартушы ақындар шығармашылығына да тән екенін айтуға болады.
Мақыш Қалтайұлының әдеби мұрасының жай-жапсарын байымдап,
дүниетанымдық көзқарасына байланысты пікір білдірген Б.Кенжебаев:
«Мақыш молда ақын. Оның дүниетануы, көзқарасы діни. Мәселені түсіндіру, талдау әдісі шариғатша. Мысалдары, дәлелдері шариғаттан, діни кітаптардан. Бірақ Мақыш қазақ даласына капиталистік қарым-қатынастың жайылуы әсерімен капитализмнің рулық-ақсақалдық, ортағасырлық қалдығына қарсы күресу сарыны әсерімен оянған молда, сол сарында жырлаған ақын» [1,78 ],деп Мақыш шығармашылығының негізгі тірегі исламиятқа қатысты екенін атап көрсеткен болатын.
Негізінен Мақыш Қалтайұлының ақындық өнерінің айқындалып, әлеуметтік-саяси көзқарасының қалыптасуына сол кездегі Ресей империясы
құрамындағы мұсылман зиялыларының ағартушылық, жаңашылдық (жәдидизм –Ә.Ә.) ой-пікірлері әсер етіп, бодандық бұғауына қарсы әрекет еткен «діни оянушылықтың» ықпалы болды. Ақын өз заманының көкейкесті мәселелерін сөз еткенде исламның қасиетті кітабы Құранға, шариғат заңдарына сүйеніп, діни талап-талғам тұрғысынан түсіндіреді.
М.Қалтайұлы шығармашылығы негізгі үш саладан: поэзия, аударма,
публицистикадан (әзірге екі мақаласы белгілі –Ә.Ә.) тұрады десек, соның
ішіндегі ең сүбелі саласы ақынның поэзиясы. Бүгінгі күн тұрғысынан алып
бағалағанда Мақыш өлеңдерінің идеялық-тақырыптық ауқымы кең, өзіне тән
ерекшелігімен қайшылығы бар мол мұра. Негізгі мотиві –қазақ қоғамы, оның
әр алуан тұрмыс-тіршілігі, адамдары, олардың арасындағы қоғамдық
қатынастар, адал еңбек, адамгершілік-имандылық секілді сан түрлі өмірлік
мәселелер. Дәлірек айтқанда, өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның қат-қабатсырларын өлеңдеріне арқау еткен.
1. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім,
1995.– 288 б.
2. Кәкішев Т. Дәуір дидары. А, 1985
3. Кекілбаев Ә. Дәуірмен бетпе –бет. А, 1972
4. Қабдолов З. Жебе. А, 1977
5. Қабдолов З. Арна. А, 1988
6. Кенжебаев Б. Жылдар жемісі. А, 1984
7. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – А, 1995
8. Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – Астана, 2002.
9. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы, 2001.
10. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. 6-том. – Алматы: Қазақпарат,
2006.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар. ... ... ... ... ... КЯ-313
Семей 2015
Жоспаы:
* Мақыш Қалтайұлының шығармашылығы
+ Мақыш Қалтайұлының әдеби мұрасындағы дүниетанымдық көзқарасы
+ Мақыш Қалтаев шығармашылығында діншілдік ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылар
2.1 Ұлттық әдебиеттің өзіндік ерекшелігі
* Қорытынды
* Пайдаланылған әдебиеттер
* ... ... ... ... ... мұра ... өзіндік таным-талғамымен ерекшеленетін кез-келген ақын-жазушының шығармашылық мұратын
айқындап, ... ... әсер ... ... нәр ... қайнар
көзі болатыны даусыз. Кезінде М.Әуезовтің алғаш рет ғылыми тұрғыда жүйелі пікір ... Абай нәр ... үш ... мен асқаралы поэзиясының
бастауларын бөліп атауы Абаймен тұстас, одан кейінгі ақындар мұрасын
зерттеушілерге де ... ой сала ... ... ...
табиғатын тануға бағыт сілтейтіні сөзсіз. Абай нәр ... ... үш ... бірі ... ... ... ... М.Мырзахметовтың: [1,39 ], деген пікірі ХХ ғасыр басындағы діни-
ағартушы ақындар ... да тән ... ... ... ... әдеби мұрасының жай-жапсарын байымдап,
дүниетанымдық көзқарасына байланысты пікір білдірген Б.Кенжебаев:
[1,78 ],деп Мақыш шығармашылығының негізгі тірегі исламиятқа ... ... атап ... ... ... Қалтайұлының ақындық өнерінің айқындалып, әлеуметтік-саяси көзқарасының қалыптасуына сол кездегі Ресей империясы
құрамындағы мұсылман зиялыларының ағартушылық, жаңашылдық ... - Ә.Ә.) ... әсер ... ... ... ... ... еткен ықпалы болды. Ақын өз заманының көкейкесті мәселелерін сөз ... ... ... ... ... ... ... сүйеніп, діни талап-талғам тұрғысынан түсіндіреді.
М.Қалтайұлы шығармашылығы негізгі үш саладан: поэзия, аударма,
публицистикадан (әзірге екі ... ... - Ә.Ә.) ... ... ... ... ең сүбелі саласы ақынның поэзиясы. Бүгінгі күн тұрғысынан алып
бағалағанда Мақыш өлеңдерінің ... ... кең, ... тән ... ... бар мол мұра. Негізгі мотиві - қазақ қоғамы, оның
әр алуан тұрмыс-тіршілігі, адамдары, олардың арасындағы қоғамдық
қатынастар, адал ... ... ... сан ... ...
мәселелер. Дәлірек айтқанда, өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның қат-қабатсырларын өлеңдеріне арқау еткен.
[1,51]. Ғалымның бұл пікірі ақын ... ... ... ... баға деп ... да Мақыш өлеңдерінде сыншыл реализмге тән сыр-сипаттар аса мол.Айнадай көрсетемін жұрттың мінін,Қорқып ішке ... ... ... ... дос, ... бәрі ... жалтақтамай хақтың құлын.Немесе:
Ауыруға ащыдан дуа қылар,
Табиғаты көрсе де қанша салтын.
Ащы айтты деп ашуы келгендердің,
Бола қалмас қасында жүзім жарқын.
Қисығын көре тұрып ішке ... ... ... ... қарқын [2,50], деген өлең жолдарынан ақынның өз ортасын, қоғамдық құбылыстарды сөз еткенде, заманның ащы мәнін ашуда ешкімнен тайсалмай әр ... ... ... айта білетін шыншылдығын байқаймыз. Қоғам өмірі кез-келген ақынды үнемі толғандырып, шығармашылық табиғатын ... ... ... ... ... [3,302 ].
Әдеби процесске ат салысқан қандай ақын-жазушы ... ... ... ... ... сөз еткенде сол қоғам тіршілігін өзінше көру,
жырлау ниеттерін білдіргені ақиқат. ... ... да ... өмірін жырлаған өлеңдерінде өзіндік көзқарасы, мақсат-мүддесі айқын көрінеді.

[3,147]. Шығармашылығының тұтас тұрқымен діни ... ... ... ... пен санада, ел билеу тәртібі мен әдет-ғұрыпта көп жағдайдың
ескіріп, енді олардың жаңаруы, өзгеруі өмірдің өзінен ілгерлеу қарқынымен
туып отырғанын көре ... ... ... ескі ... ... бола ... шындық күйінде суреттейді. Мақыш Қалтаев өзі өмір сүрген ... ... сөз ... оны ... ғана ... ... бар ... қай-қайсысына да діни талап тұрғысынан терең мән беріп, шариғаттың мақұл көрген істерін уағыздап, ... ... ... ... ... Өз ... ... ретінде ол халықтың, бүкіл қоғамның
басындағы кемшілік-кеселдердің тамырына балта шабудың жолын іздеді. Ақын қоғам дертін Алланың көрсеткен хақ жолымен ... ... деп осы ... ... ... ... арқау етті. Осыдан келіп оның
Екеу-екеу отырып ойын қылар.
Таң атқанша бірігіп бірге қонар,
Ләззат алар қыз ... ... ... ... ... ... деген ағзаны қойынынан.
Жастардың мұндай жат пиғылына жиіркене қарап және оның барша
сорақы сипаттарын ақтара суреттеуі ақынның діни-имандылық, адамгершілік ... ... Ол ... ... ... тіршілікпен өткізген ештеңеден хабары жоқ халқын оятуды мақсат етті. Ол үшін ... иесі ... ... ... ашу ... деп санайды. Сондықтан ақын жастардың уақытын зая етіп, өмірін тек ... ... ... ... ... ... ... небір қиянпұрыс тірліктері оның ашу-ызасын тудырады. Ақын олардың ішкі арам пиғылдарын іс-әрекет,қимыл-қозғалыстары арқылы көрсете отырып суреттейді. ... бір ... бас ... ... ... ... шығып.
Қисайып жата кетер келген есер,
Қыз-келіншек отырса әзілдесер.
Әзілі шын жарасқан жеңге болса,
Алып соғып дамбалдың бауын шешер,-деген жолдарды оқығанда ... жоқ, ... ... ... ... етігін шешпестен төрге ұмтылған есерсоқ қылжақбастың сиқын көресің, әзілдегенболып істеген дөрекі әрекеттерінің де ішкі есебін ... ... ... арам ... ... ... алғанда Мақыш өлеңдерінде адамның ішкі пиғылын іс-
әрекеттері арқылы сырттай суреттеу жағы басым
болып келеді.Ақынның осы ... ... ... ... Абай ақын ... ... мінез-
құлықтарын сипаттай отырып:
Күлміңдеп келер көздері,
Қалжыңбас келер сөздері.
Кекектеп ... етем ... туар ... [4,129 ],деп ... ... ... жастарды аяусыз сынға алса, Мақыш өлеңдерінде осы сыншылдық жалғасын табады.
Ақын зинақорлық сияқты қоғамның кесел ... сөз ... ... ... ... ... деп ... қарап бөліп-жармайды. Екеуін бірдей айыптайды, екеуіне де үкімін бірдей шығарады. өлеңінде қыз-келіншектердің байларынан жасырынып, жігіттермен әзіл-қалжыңын жарастырып ойнап-күліп жүрген ... ... ... ... жалтаңдасып таңданыпты.
Келіншектер жастармен әзілдесер,
Жеңгеміз деп дамбалдың бауын шешер.
Қарттан қашып жастарға жақындасқан,
Болмай ма шын ойласаң анық есер [4,11 ... ... ... сырт айналғанда айуандық істерге баратын
қыз-келіншектердің мұндай ... ақын ... қана ... ... ... есерлік, жолсыздық деп санайды.
Өмірін де, өлеңін де ... ... ... ... ... ақын үшін
жастардың мақсатсыз тіршілігінің бәрі сорақы көрініс. Оларды ақын шариғат
негіздеріне сүйене отырып айыптайды. Шариғат заңында ... адам ... ... күстаналатын күнә болып табылады. Зина жасағандардың тартар жазасы да қатты, өйткені ондай іс қылған адамда адамгершілік ... ... ... шарапатты қылатұғын,
Мал-дәулет, әскер болмас белгілі әні.
Білге дейін ... ... ... ... деуіміз дұрыс жауап [5,11 ],
деп өзі айтқандай, ұлтты көркейтетін отбасы, жанұя болса, осыдан ... өмір ... ... ... ... ... сол отбасына қол сұғу,
қоғамды мансұқтау, ұлттың ар-намысын аяққа ... ... ... ... ... қашып, ұятсыздық, өтірік, мейірімсіздік пен қылмысқа жол
ашылады. Оларға Алла тағаланың мейірімі түспейді. Құранда бұл туралы өте
жиі ескертіледі. (Нұр, 3);
... 32). ... ... ... ... есте ... ... шықпаған.
Адамдар бойында кездесетін кемшіліктер қай заманда ... ... ... ... ... ... ... Мақыш сол кемшіліктерді көріп қана қоймай (), ол кеселдерді жұртқа жариялап (), оларға өз үкімін айтады. (), ... ... ... ... доңызғатеңей отырып ақын:
Ғафифаны сеп қылған адамдарды,
Жазалар имам сексен қамшы ұрып ,
деп бұ дүниедегі жазасын шариғат бұйрығымен кесіп, о ... ... ... ... жазасын айтып лағынеттейді.
Жан дүниесі жамандықты сүймейтін өзі діндар ақын жастардың
жаман әдеттерге бой ұрып бұзылғанына ... ... ... ... ... ... оны қоғамнан аластатып, түбірімен жоюға халықты шақыра отырып:
Сағбаттың хақын білмес жастарымыз,
Ағарған сафсатамен ... ... іші ... ... ... ... бастарымыз ,
деп көпшіліктің әдет-ғұрыптан аса алмайтынын, жалғыз өзінің ... ... ... ... осыған үндес, мазмұндас келетін енді бір өлеңі деп аталады. Бұл өлеңінде ақын жастардың қымыз сату ... ... сөз ... ... ... ... өлеңге арқау болатындай ешқандай
сонылық жоқ болып көрінседе, оның терең астарлы мәніне үңіліп, сөз ... ... ... бар. ... Абай өзінің деп басталатын өлеңінде:
Осы қымыз қазаққа,
Мақтаның ба, асың ба?
Қымыз, семіз дегенің,
Бір мақтан ғой жасырма [6,244 ... ... ... ... ... ... ... даңғойлығын көрсетеді.
Шат-бұт не қылсаң да сөзің дәмді,
Кісі жоқ бұ жиһанда сенен сәнді.
Қымызсыз маған салсаң, ... ... ... ... ешбір жанды [6,82 ].
Бұл - Сұлтанмахмұттың өлеңі. Ақынның түсінігінше, [6,89 ]. Сондай-ақ
Ахмет Байтұрсынов өлеңінде ... ... ... ... бере ... орақ орып ... де ... шара-шара сапыр, інім.
Ет пенен қымыз беріп сөйлеп көрсең,
Айтқаның жұртқа балдай татыр, інім.
Ақылың Аплатондай болса ... бен етің жоқ құр ... ... [6,40 ],деп ... ... ... астарлы ой бере отырып өлеңін тұжырымдайды.
Яғни, ақындар қымызды өлеңдеріне арқау ете отырып, өздері өмір сүрген
қоғамның қатпар-қатпар ... ашып ... Сол ... ... ... сипатын айқындады.
Мақыш Қалтайұлы да бұл тақырыпты өз таным-түсінігімен толғайды. ... ... ... ... ... оның күнделікті
өмірде елеп-ескерілмей көпшілік арасында өтіп жататын нәрсенің өзіне терең
мән ... ... ... жастардың қымыз сатып пайда тауып
жүргенінде не тұр? Ақын осыны өлеңдерінде үлкен проблема қылып көрсеткен. Бұл кәсіп қоғам ... ... ... ... болған жаңалықтардың бірі. Экономика тілімен айтқанда жекеменшіктік ... ... ... дамуы барысында халық тұрмысына енген
жаңалықтардың бәрі бірдей оңтайлы жағдай туғыза ... ... сол ... адамдар өміріне, тұрмысына кері әсерін де тигізеді.Осының бәрін
ақындық зердесімен саралай келіп:
Бұл қалада қазақта бір кәсіп бар,
Қылмас еді бар ... ... ... қыз, жас ... ... ... жігіттер отырар қатар-қатар.
Қымыз ішіп қызулап алғаннан соң,
Не түрлі бұзық сөзді айтып шатар [6,13 ],деп ақын ... ... ... боп ... кіре ... сауда капитализмі кейбір элементтерінің жастар тәрбиесіне, мінез-құлқына зиянын тигізетін кесапатын меңзейді. Сондай жаңалықтардың бірі қымыз сатуды ... етіп ... жас ... сорақы тірліктері ақынның ашу-ызасын туғызады. Олардың бұзықтық істерін аяусыз әшкерелейді.
Ұят-әдеп бұлардан сәпсем ... на ... ... ... неше ... жолын ашқан.
Көз алдында ерінің ойнап күлер,
Жасырынбақ жұмысын құдай ... күз ... ... ... ... ... және тілер .
Ақын өз елінде көрген жаңалықтың жай-күйін осылай суреттейді.Расында да, ақын адам құлқын аздыратын ... ... ... ... біткенге мейлінше наразы болды. Ол үгіт-насихат өлеңдерінде халықты өнер-білімге, мәдениетке үндейді. деп ... ... ... ... адал ... (, ) ... етуге шақырады. Жамандықтан бездіріп, жақсылықтың жаршысы болды. Ақын өзі ... ... ... ... байыптады. Оны сынағанда да осы тұрғыдан сынады. Бұл - оның ... тән ... ... ... оның реалистік тәсілінің басты сипаттары да осыған саяды. Сондықтан да Мақыштың жоғарыдағыдай сыншыл өлеңдеріне қарап оны жаңалық ... ... ... етіп ... де
... аңсаған>> [7,31] кертартпа ақын деген пікірді құптамаймыз. Бұл - ақын шығармаларын нақты сараптаудан тумай сыңар жақты ... ... деп ... ... өз ортасын, қоғамды бейнелегенде әр құбылыстың мәніне терең
үңіліп сыншыл суреткер ретінде көрінеді. Әр оқиғаға өзінің ... ашық айта ... әр ... тиесілі анықтамасын бере алатын шыншылдығын танытады. Ақын сыншылдығының ең басты критериі айналасындағы кемшіліктерді діни-имандылық, адамгершілік тұрғысынан сынау. Бұл оның шығармашылығының ... ... ... ... ол заман шындығын көрсеткен өлеңдерінде басты тұлға адам образын пайдаланады. Оларды бай, кедей деп бөліп қарамайды. Қоғам ... сөз ... ел ... әкім-болыстардан бастап, руханилыққа тәрбиелейтін қожа-молда, тағдырына риза емес пақырларға дейін бәрі бірдей кінәлі болып табылады.
Адамдар бойындағы имансыздық, ... ... тағы ... жаман-жақсы қасиеттердің жиынтығы қоғам қайшылықтарын көрсеткен
бірден-бір фактор деп ... , ... т.б. ... ақын ... әкім, болыстар, дүмше, надан қожа-62молдаларды қатты сынға алады. Әсіресе, Мақыштың өлеңінде сол ... ... ... реалистік суреті бар.
Заманадан хабарсыз біздің халық,
Болыс боларынша мың ақша ... ... үшін де ақша ... ... жияр пара алып.
Мұнысының үш-ақ жыл ақыр шегі,
Орысша пәс дәрежеде қазақ бегі.
Партия себебімен дау-жанжал боп,
Үш жылға да жетпейді мұның көбі [7, ... ... ақын ... көріп отырған нақты жағдайды. Әкім-болыстарды парақор опасыз сұмдар ретінде көрсете ... ... ... ... соң өз жұртын тонап, бұқара көпшілікке тигізіп отырған зияндықтарын айыптайды. Олардың парақорлығын ... ... ... ... ... ... ... жоқ бұл мансапты өзі тегін.
Әуелде көп расходпен өзі болды,
Толтырмаса бола ма ... ... ... ... ... езу ... жетсе күші.
Бірталай адам хақын жұқалап қалар,
Басынан ұшқан шақта дәулет құсы,деп қара ... ... ... ... ауыртпалыққа осылар кінәлы екенін
ашық айтады.Бұл жерде ақын қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті таптық тұрғыдан көрсетіп отыр деуден аулақпыз. Дегенмен де, ол өз ... ... ... ... ... ... көре ... Соған өзіндік таным-түсінігімен үн қосты. Соны жоюды аңсаған ағартушы ақын.
Ақын ... ... ... тірлігін аяусыз әшкерелей отырып,
билікке таласудағы партияшыл надандықтарына жиіркене қарайды. Қоғамдағы бұндай келеңсіздіктерден ... ... ... ... ... жеп, ... ... жоқтай білетін әкім болу үшін дүнияуй, ухрауй ғылымдардан хабардар, көкірек көзі ашық, иманы кәміл, дін жолына қызмет ... ... ел ... керек деп соны уағыздайды.
Сахаба заманынан бар таласу,
Олардың мақсаты емес жұрттан асу.
Олардың таласудан мақсаттары,
Пайғамбар ... ... ... ... ... шарт әкімдерге,
Қазақша шарт емес, мал мен теңге.
Билікке таласу да жарар еді,
Дін үшін қызмет ... ... ... ақын ... ... кері ... ... діні таралуының бастапқы
кезіндегі сахабалардың (Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли) ел басқаруын үлгі ... ... дін ... ... ... үшін халықтың қамын ойлаған әділ басшылар еді, деп, соларды мадақтайды. Бұл жерде ақын исламдық өткен ... ... сол ... ... оралмайтын арман етіп торығуға салынып отырған жоқ. Ислам тарихын жақсы білетін Мақыштың оларды үлгі тұтып мадақтауы діни-пәлсапалық көзқарасынан туып ... ... да, ... ... ... төрт халифтың әділ билеушілер болғандығы туралы мағлұматтар көп жазылған. Мәселен, Әбу Бәкір (572634) - ... ... жоқ, өте ... мінезді адам етіп суреттеледі. Ол мемлекеттік саясатқа ислам дінін негіз етуді алғаш енгізген адам [7,28 ... бин ... ... ... ... дәстүрі асқан әділетті
билеуші етіп көрсетеді; ол тақуа ... ... ... ...
халифалармен салыстырғанда өте қарапайым, сыпайы болған [7,142 ].
Осман бин Аффан (575-656) өз ... ... аты ... ... тақуа халиф [7,143 ].
Сондықтан да, Мақыштың осындай ағартушылық идеяларын құптап,
халық үшін қам жеген ақын деп ... ... ... ... алған әкімдердің дін, шариғатты білмейтін надандығын
бетіне басып, оларды имансыз, адамгершіліктен ада болған ел билеушілер деп ... ... ... надан болса,
Миләттің қалайшадан атсын таңы [7,25], дейді.
Яғни, көкірегінде иманы жоқ адамдар билікке жету үшін ар-ұяттың ... ... ... ... ада ... ... ұрынады. Надандықпен өмір сүрген бұлар үшін арын да, ұятын да ақшаға, малға сатып жіберу түк емес. Иманы жоқ ... ... ел ... те ... ... елдер қатарынан қалып өркендемей отырғаны да осындай надандардың басқаруынан деп тұжырымдайды ... ... ... ... толғаған Мақыш өзі өмір сүрген қоғамның қатпарлы, көлеңкелі тұстарын барынша батыл сынады, патша чиновниктерінің,
би-болыстардың қарапайым халыққа ... ... ... ... ... Сөйте тұрып ақын, өмір құбылыстарын, қоғам болмыстарын түйіп бақылауда бірқатар қайшылықтарға да ұрынды. [7,56 ]. ... ... ... ... ... да бар. ... , сияқты
бірқатар өлеңдерінде [8,54 ], ,деп патшаға деген ... оған ... ... Ресей патшалығының сұрқия саясатының астарына мән бермейді.
Ақынның мұндай қайшылықты көзқарасын Ә.Дербісәлин [8,71 ], ... ... ... пікірлердің ағартушы ақындардың бірі Мәшһүр
Жүсіп Көпеев өлеңдерінде де кездесетіні М.Қараев өз ... ... ... [8,132 ... ... ... мен Мәшһүр Жүсіп Көпеев шығармашылығының бір-біріне ұқсастық жақтары өте көп;шығармаларының
тақырыптық-мазмұндық, идеялық-көркемдік ерекшеліктері, пікір қайшылықтары, кітаптарының бір ... ... ... ... көруі, тіпті екеуінің де атануы ақындардың шығармашылық, ақындық тағдырластығын байқатады.
Мәселен, Мәшһүр Жүсіп Көпеев:
Ходқа алып ... ... ... ... оның сөзін.
Сөтке, жұма, ай, жылда бір жауап жоқ,
Сүзілтіп жүргенімен екі көзін.
Дәнекер тамағына түспей қалса,
Әдейі қиыстырар құрған тезін.
Екінші құзырына келсе ... ... сап сары ... [8,30 ], деп ел билеушілерінің тоғышар тірлігіне күйзеле зер салса, Мәшһүр Мақыш Қалтайұлы:
Артымыз бос ... ... ... ... ... екі көзін.
Алса-алар тіл алмаса айып емес,
Салбыратып тұрмаса сары жезін.
Адамына қарамай айта берсек,
Көрсетіп те ... екі ... [8,12 ],деп ... ... ... ... ... екі ақынның ой, мазмұн үндестігін айтпағанның өзінде детальдық қолданыс арқылы болыс-билердің типтік бейнесін ұтымды көрсетіп, көркемдік ... ... да ... ... жоқ ... ... ... етуінің себеп-салдарының да тоғысатын жері бір. [7,175 ].Мақыш Қалтайұлы шығармашылығы да дәл осы кезге (1907-1913 ж.ж.) тура ... ... ол да ... ... 1905 ... 17 октябрь манифесіндегі , , туралы жымысқы саясатының астарын түсінбеген, ,-деп патша үкіметінің ... ... Осы ... ақын ... ескі ... ... сөге ... сынайды, хандық басында отырған төрелерге шүйлігеді:
Хасиет жоқ төрелер ел билеген,
Жеңіп-жаншып қазақты нанша илеген.
Асса, кессе ... бес үй ... мың үй ... кеп бір ... ... низамды біле алмаған,
Шариғаттың жолымен жүре алмаған.
Истипдад залымдығы хадин асып,
Байғұс қазақ қорқудан күле алмаған [8,182 ... ақын орыс ... ... ... ... өткен тарихқа тас
атып мансұқтауға дейін барады. Төрелердің осындай қорлығынан құтқарған
орыс халқы еді деп қазақтардың Ресей империясы қол ... ... ... ... ... ... қияметке кетпек еді,
Түбіне залым төре жетпек еді,
Рус халқы бұл қорлықтан құтқармаса,
Қазақ өзі төреге не етпек еді [8,56 ],деп ақын орыс ... ... ... ... ... ... қамқоршысы етіп көрсетеді, , ,дей отырып үкіметтің шығарған заңдарына құлшылық ұрады.Қыс қасы, ақын реформасының ... жете ... ... қазақ даласын билеу туралы жаңа ережелер нәтижесінде
хандық дәуірдің келмеске кетіп, бағзы болыс-билердің правосы шектелуін
патша үкіметінің қазақ халқына ... ... деп ... ... . ... ... қоғамдық құбылыстарды танып-білуі, оның даму
процесіне көзқарасы мейлінше күрделі. Ақын патша ... ... ... ... ... ,деп ... ...
да білдіреді. Патша үкіметінің кейбір саясатын өлеңдеріне сыналай енгізіп
тұспалдап көрсетіп отыратын ... де ... ... ... таба ... ... да ғайри дінде.
Дуаныңның ауылын көз алдыңа,
Білсеңіз бар ма бірі туған мұнда.
Әлде қайдан келтіріп қояды да,
Оны дағы қоймайды бек көп ... ... ... отырғаны патшалық Ресейдің қазақ даласын
дейтін отаршылдық принципке негізделген саяси-
әкімшілік реформалар жасап, бар Қазақстанды ... ... ... сол ... ... уезд ... болыстық ауылнайға жіктелгеннен кейінгі жағдай. Осыны басқарудың басы-қасында орыс ... ... ... Бұл ... ... ... уезд ... дейін қазақ халқын билеп-
төстеудегі патшалық Ресейдің құрған үстемдік ету саясаты болды. Мақыштың деп тұмшалап көрсетіп отырғаныда осы ... ... Ақын ... аяр ... ашып ... да олардың хикметін көңіл көзіңмен барлап танып-біл деп астарлай отырып ой ... ... ... ... ... деп айып ... емес ... мағынасы көп
Көңіл көзің жіберіп жақсы тыңда.
Осындай бірді-екілі өлеңдерінде патша үкіметінің саясатын көрсетуге
тырысқанмен ақын , деп ... ... одан ... ... ... ... ... әлсіздігін танытады. Ақынның ең басты үлкен қайшылығы да осы.Әрине, жеке басының осындай кемшіліктеріне қарап ақынды жазғырудан аулақпыз. Өйткені, [8,189]. ... ... - ... Қалтайұлының ақындық мұрасын тұтастай қарастырып, қайшылықты тұстарын аша отырып, идеялық-көркемдік ерекшеліктерін ... ... ... ... ... өлеңдерінің кейбір қайшылықты жақтары болғанымен, қоғамдық өмірдің кертартпа тұстарын көре біліп сынауы ақын шығармашылығының бағалы жағы деп білеміз.
Мақыш Қалтайұлының ... ... ... ... өз ... ... ... өлеңдерімен үндес екенін атап айтқан жөн. Басқа да ... ... ол да өз ... ... ... ... ... сынады. Әсіресе, ақынның , , , атты өлеңдерінде ... ... қожа ... ... мінез-құлық, іс-әрекет, тірліктерін сыни тұрғыда сипаттау жағы басым. ... ... ... ... ... ... мұрат мақсаттары себеп болса, екіншіден, ол ислам дінін уағыздаушы дін басыларын халықты имандылыққа, адамгершілікке тәрбиелейтін көзі ашық топ деп ... ... ... ... ... ... ... биіктен көрінуі қажет деген талапта болды.
Түптеп келгенде, дін басыларын биік ... ... ... тұрғысынан сынау қазақ топырағында сопылық поэзияның көш
басшысы Ахмет Иассауи хикметтерінен ... ... ... ... ... өміріндегі бетбұрыстарға сай Абай лирикаларында өрістеген еді.
[8,190].
Әсіресе, дін ... ... ... ... ... ретінде
көрсетіп, оны орыс отаршылдығымен байланыстыра ашына жырлаған зар ... ... ... ... айтқанда, Мақыш Қалтайұлының сыншыл реализміне тән ерекшеліктер дегенде, ең алдымен оның өлеңдеріндегі діни-оянушылық, жәдитшілдік сияқты жаңашылдық-көркемдік ... ... ... Ақын ... ... ... идея ... бір дәрежеде өз дәуірінің жүгін арқалап, міндетін жүзеге асырғаны ақиқат.
* ... ... ... ... ...
2.1 ... әдебиеттің өзіндік ерекшелігі
Әдебиет тарихынан мәлім әр жанрдағы көркем әдеби мұраларға, көркем әдеби, публицистикалық жазбаларға қарағанда, ХХ ғасырдың ... ... ... ... әдебиетінің бәз қалпында даралық танытқан, халық тағдырының өртіне түсіп, санасынан сартап болған ұлттық мүдденің тізгінін қолына ... сәті деп ... ... Бір жағынан, Ресей патшасының болғандығында болғанымен, 1905 - 1907 ... ... ... Ресей үкіметінің, большевиктер партиясының тегеурінінен әлсіреп, алыс-жақынды бүріп ұстаған шеңгелінің , байтал түгіл бас ... ... ... ... ... ... көзі ашық ... өкілдері өз ұлтының, елінің елдігі келешегін ойлап, алдағы күндердің қамын жей ... ... ... ... ... ішкі даму жөні де ... осындай бір күрделі де қайшылықты кезеңге аяқ басқаны анық-ты. Әдебиет қашанғыдай осы үрдістің өзегіндегі құбылыстардың тамырын ... ... ХХ ... ... ... ... идеялық сарындарымен де , көркемдік ізденістерімен, жанрлық бітімімен де, алуан ... ... сан ... ... ... де ұлттық әдебиеттің өзіндік бітімін білдіреді. Өкініштісі, нақ осы он бес - жиырма ... ... ... ... ... ... ... лайықты тиісті бағасын толық ала алмады. Қазан төңкерісінен кейін, советтік жүйе тізгінді біржолата қолына қаратқаннан соң, екі ғасыр арасындағы, екі ... ... ... ... әдебиетінің ақиқаты мейлінше теріске шығарылды, бұрмаланды, бірте-бірте түнекке тасталып, қапас қақпасы тарс жабылды.
Бұл тұстағы қазақ әдебиетінің ... ... мен даму ... ... ... кемшілік-жетістіктеріне қарамастан, қазақ топырағындағы ұлттық көркем саз ... ... ... танытады. Жаратылысынан қазақ елінің мүддесін талғаған әдебиеттің әрі қарай даму жолы да ... ... ... Заман беті теріс бұрылды. Бірте-бірте әдебиет те кеңестік кептің кезіне түсті. Бұл ... ... алып ... ... ... тарихындағы әр белесті кездің, мерзім жағыннан ұзақ-қысқалығына қарамасатан, өзіне тән заңдылықтардын жан-жақты ашып қарастыруды ... [9, ... ... ... ... шамамен ширек ғасырлық уақытты қамтыса да (шартты түрде Қазақ АССР-і құрылған 1917 жылдан бастап саналатындықтан, деп ... ... тура ... Екі ... ... қазақ әдебиетінің ерекшелігі де мол болады, сонымен қатар осы кездегі әдеби ... ... ... ... ... тарихының да елеулі беттеріне шындық сәулесін түсіреді. Сондықтан да болу керек, қаншама тыйым салынады, сол тұстағы ... ... ... ... ... ... болды дегеннің өзінде, бұл кезеңдегі әдебиеттің көкейтесті мәселелеріне әдебиетшілер әр уақыт айналып соғып, мән беріп отырды. Дегенмен, бұл дәуір ... ашық ... ... ... тек КСРО ... ... елі ... алғаннан бергі жылдарда, Алаш қайраткерлері аталғаннан бертінгі кезде ғана мүмкіндік ... ... ... ... те, өз ... ХХ ... ... әдеби процесс біршама зерттеліп, түрлі сапалы ғылыми еңбектер де, ... ... да ... ... Сәбит Мұқановтың (1932 ж), Бейсенбай Кенжебаевтың (1956 ж., 1993 ж.), ... ... ... ... ... (1968 ж.), ... ... (1966 ж.), Тұрсынбек Кәкішевтің (1971 ж.), (1994 ж.), Айқын Нұрқатовтың (1966), Бүркіт Ысқақовтың (1976), (1983), ... ... (1977 ж.), ... ... (2002), т.б. монографилық оқулықтармен кітаптарда бұл кезең әдебиеті әр қырынан қарастырылды. ... ССР ... ... М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғалымдар ұжымы бастырып ... (1994 ж.),

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар10 бет
М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы5 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Өнімдер өндірісі298 бет
Xx ғасыр басындағы қазақ әдебиеті3 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь