Радиодискурсының тілдік ерекшелігі мен стильдік құралдары

Жоспар

1. Кіріспе

І . тарау. Қазақ әдеби тіл және оның стильдік тармақтары.
ІІ . тарау. Публицистикалық стильдің ерекшелігі.
ІІІ . тарау. Радиодискурсының стильдік, тілдік құралдары.

ІV Қорытынды
Кіріспе

Зерттеу жұмысының көкейкестілігі. Қазіргі заманда телевизия, радионың аудиторияға тигізер ықпалы ерекше. Әсіресе телевизия, радио хабарлардың бұқаралық сипаты мен жеделдігі қарқын ала түсуде. Мемлекеттің ішкі, сыртқы саясаты жөнінде, ел ішіндегі, әлемдегі маңызды уақиғалар мен жаңалықтар, жөнінде қалың жұртшылыққа дер кезінде хабар-ашар таратып отыру бұқаралық ақпарат құралдарының әлеуметтік мәнділігін одан сайын күшейтіп отыр. Оның үстіне қазіргі таңда инжинерлік технологияның даму қарқынымен байланысты, бұқаралық ақпарат құралдарының өнімдері оқуға, тыңдауға, көруге жағымдылығы артып келеді. Алайда, техникалық құрал жетіле түскенімен, БАҚ-ның тілі аса қиын жағдайда қалды : радио, телеэфирден естілер сөздің мәдениеті тым төмендеп кетті. Бұрын Әнуарбек Байжанбаев, Ләзиза Аймашева, Сауық Жақанова сынды және өзге де радио, телеқайраткерлердің сөзді дыбыстау нақышы, сөйлеу сазы халыққа үлгі болатын.
Радио, - телешешендердің сөз саптауы радио қабылдағыш пен телеэкран алдындағы былайғы жұртшылыққа эталон ипетті деп танылып, олардың сөйлеген сөздеріне жұрттың айызы қанатын. Қазір мұндай « үлгі », « эталондар » жоқтың қасы.
Сонымен теле, - радиошешен жай ғана ақпарат тасымалдаушы, хабар жеткізуші ғана емес. Олар, ең алдымен мемлекеттің ішкі, сыртқы саясаты, елімізде, әлемде болып жатқан уақиға, жаңалықтарды қалың жұртшылыққа жеткізе отырып, олар жайында жеке өзінің, редакциялық ұжымның, әлеуметтік жіктің немесе саяси партияның көзқарасын, бағасын беретін, қоғамдық ойға қозғау салатын, пікір қалыптастыратын публицист.
Әрине, қоғамдық пікір қалыптастыру арқылы бұқараға ықпал ету оңай- оспақ шаруа емес, мысалы, профессор студенттер аудиториясына логикалық қысынымен ой- санаға әсер етсе, радио, - телешешеннің жағдайы күрделілеу. Эфирдегі шешендік, ең алдымен, эмоция тудыру арқылы санаға әсер ету ең алдымен тілдік құралдарды, оның амал-тәсілдерін дұрыс пайдалану, орынды жұмсау, шебер қолдануымен байланысты. Тіл мәселесіне келгенде журналист білуге міндетті жайттар аз емес. Алдымен, теле,- радио шығармашылық қызыметкерлерінің халық тілі, әдеби тіл, әдеби тілдің нормалары, әдеби тілдің стилдік тармақтары және сөз мәдениеті, эмоционалды экспресивті сөздер т.б. жайында белгілі бір көлемде білімі болуға тиіс.
Тақырыптың теориялық қолданылымы. Ғұмыр жасы жүздеген жылмен өлшенетін, заман өзгеріп жатса да, байырғы қалпын бұзбайтын құрылымдар тіл жүйесінің дыбыс, лексика, морфема, ситаксис деңгейлерінде ерекше орын алады. сондай – ақ тілде өзгерте беруді қаламайтын ежелден қалыптасқан стеоретиптер, этикеттік формуларлар, эталондар т.б. орнықты сөз орамдары болады. сонымен бірге оларды өзгерте бермей орынды жұмсау аса қажет.
Ауызша сөздің шебері үнемі өзінің сөйлеу аппаратын жаттықтырып, оның қызметінің мүмкіндіктерін, икемділік қабілетін дамытып отыру керек. Сөйлеу аппараты екі бөлімнен тұрады: орталық және шеткері (периферический). Орталық бөлімге ми мен жұлын жатады. Сөйлеуді басқарып реттеудің қызметті бастың сол жақ жарты шарындағы ми бөлгіт атқарады. Сөйлеу аппаратының шеткері бөлімінің үш бөлігі бар: 1) дыбыс жасаушы немесе артикуляциялық жүйе - ауыз, көмей, мұрын қуысы, тіл, тілшік, тандай, тіс, жақ; 2) тыныстау жүйесӀ - өкпе, кеңірдек және т.б; 3) дауыс жасаушы аппарат – көмей мен дауыс шымылдығы. Осы үш бөліктің қызметіне қарай сөйлеу техникасы үш компоненттен құралады: 1) дыбыстау (дикция); 2) тыныстау; 3) дауыстау.
Дыбыстау (дикция). Дұрыс дыбыстау дегеніміз әр бір дауысты және дауыссыз дыбыстарды таза әрі анық естілетіндей нық айту. Дыбыстау мынадай жағдайларда бұзылады: 1) дауысты не дауыссыз дыбыстарды анық айтпағанда; 2) тілде қандай да ақаулар болғанда (сақаулық және т.б.); 3) тым бос, баяу сөйлегенде; 4) немесе керісінше тым жылдам, асығыс сөйлегенде; 5) сөздердің басын не соңын жұтып қойғанда және т.б.
Тыныстау. Тыныстау әдетте автоматты, бейсанат түрде жүзеге асады. Ал қандай да бір дыбыстау (сөйлеу, ән айту) кеезінде ол саналы түрде орындалады.
Фонациялық тыныстау. Кезінде өкпеден келген ауаны кинетикалық энергиясы артикуляциялық энергияға айналып сөз күйінде сыртқа шығады.
Дауыстау. Әдетте шет тілін үйренушілерге сөйлеу техникасын меңгертуде дыбыстау мен тыныстауға қатысты жаттығулардан кейін дауыстауды үйретеді. Себебі тіл дыбыстарының жасалым (артикуляция) базасы мен тыныстау процесін үйлестіре алғанда ғана дауысты басқара білудің дағдысын қалыптастыруға болады. Дұрыс дауыстау дегеніміз сөйлеу барысындағы дауыс ағымын мейлінше табиғи естілетіндей етіп, оның физикалық сипатын (дауыс көлемі, күші, қаттылығын) әртүрлі сөйлеу мақсатына қарай түрлендіре алу.
Дауыс диапазоны. Қарапайым түсінігі бойынша әуеннің кеңдігін білдіреді. Диапазон неғұрлым кең болса және бұл қасиет сөйлеу барысында толық сақталып тұрса, соғұрлым ауызша сөздің құлаққа естілуі әуенді, жағымды болады.
Дауыс регистірі. Бір дыбыстау механизмінде жасал ған бір диапазондағы біртекті дыбыстар қатары, регистрдің белгілі үш түрі бар: жоғары, төмен, аралас.
Жұмыстың практикалық қолданылымы. Тілдік бірліктері беолгілі бір стильге негізделіп құрылған мәтіннің дыбысталғандығы интонациялық ұйыида суындада өзіндік ерекшелік болады екен. Мысалы, сөйлеу стилінде сөз соңына дейін қарқынның тұрақты ал дауыс қаттылығы мен әуеннің бірқалыпты сақталуы сирек кездеседі, сөйлеу барысында сөз ағымының бір бөліктері жылдам, бір бөліктері баяу, әуен мен дайыс қаттылығы құбылып айтылып олардың бір қалпынан екінші қалыпқа бірден ауысып отыруы сөйлеушінің еркін қарым-қатынас жағдаятында дайындықсыз, стихиялы түрде сөйлеп жатқанын аңғартады. Фмәтіндердің интонациялық безендірілуінің стилдік белгілері қазақ тіл білімінде толық зерттеліәп болған жоқ. дегенменде әр стильге тән жалпы интонациялық сипат – айқын. Публицистикалық мәтін тыңдарманға қандай-да бір ақпарат жеткізіп қана қоймай, оның еркіне, санасына әсер етуді көздейді. Ол үшін мұндай мәтінде нық дыбысталып, ондағы барлық сөздер анық естілуі шарт, сондай-ақ бағалауыш мәнді тірек сөздерді мәтін бойынша интонациялық құралдар (ой екпіні, баяу қарқын және т.б.) арқылы ерекшелеп отырған дұрыс. Сонымен бірге қарқынды өзгертіп отыруға, әуезді құбылтуға да әбден болады. бірақұ дауысты тым ойнағышты, бір сарыннан (регистрден) екінші бір сарынға күрт ауысып отыру тыңдарманды шаршатып, қабылдауын қиындатып жібереді. Ой екпіні сен айтылған тірек сөздерде дауыс қаттылығын жоғарылатып, бірақ оны тым үлкен мәндермен емес орта мәндермен берген дұрыс. Тиісті жерінде эмоциялық паузаларды қолданған әсерлі. Дегенмен оларды шектен тыс көп қолданса, сөз мәнері болмайды.
Зерттеудің мақсаты. Қазіргі БАҚ тілінің сөз бедері қандай? Сөзге бедер салатын тілдік құралдар дұрыс жұмсалып жүр ме? Дайын, үйреншікті бедерлеуіш амал тәсілдермен бірге тыңнан табылған үлгілер бар ма?
Осындай сұраулардың төңірегінде азды көпті сөз сабақтауға болады. БАҚ-тың сөз бедері, тіл нақышы ең алдымен ой сезімге әсер ететіндей эмоционалды, экспрессивті, бағалауыш сөздерден өрнектеледі. Стилдік нышаны бар мұндай сөздер ең алдымен автордың шығармашылық ұжымның (редакцияның), әлеуметтік жіктің, саяси партияның нәрсеге, құбылысқа, уақиғаға бағасын, көзқарасын (қоштау, ұнату, ұнатпау т.б.) білдіре отырып, олар жайында қоғамдық пікір қалыптастыру үшін аса қажет. Осындай стильдік нышаны бар тілдік құралдар арқылы коммуникант адресаттың эмоциясына әсер, ықпал етіп, қоғамдық пікір туғызады.
Зерттеудің міндеті. Сөз мәдениеті деген терминдік ұғым тек сөз дұрыстығымен шектеліп қоймайды, яғни сөзді дұрыс айтса, жазсақ, мәдениеттің биігіне көтеріліп, шыңына шықтық деуге болмайды. Өйткені сөз мәдениеті «дұрыстық» қана емес сөзді бедерлі жұмсау деген ұғымды да қамтиды. Сөзді дұрыс жұмсағанымызбен нақыш бедерін дәл тауып, ақтан тигізіп айта алмасақ, діттеген межеден көріндік деуге болмайды. Өйткені БАҚ түрлі хабарды (құрғақ) ақпарат түрінде беріп қоймайды. Радио, телешешеннің тыңдарман мен көрермендерге ықпал етіп, олардың қоғамдық пікір туралы белсенділігін де көтеруге тырысады. Микрофон ұстаған, я болмаса жұртшылық алдына шығып, мінбеге көтерілген адам сөйлемес бұрын алдымен тілдік қарым – қатынастың түрін мақсатын айқындап алуға тиіс.
 Тілдік қатынас ресми ме, бей ресми ме?
Сөздің адресаты кім? Жеке адам ба, көпшілікпе?
Тілдік қатынас бір жақты ма, әлде екі жақты ма?
Міне осы айтылған тілдік емес жайттарға көңіл бөлінсе, тыңдаған сөздің, ондаған тілдік амал тәсілді ішінен қарым – қатынастың міндетіне, түріне сай келетін ең лайықтысын талғап ала білудің мүмкіндігі арта түседі. Осы мақсаттың үдесінен шыға білу сөз бедері деп аталады.
Зерттеудің әдістері. Алға қойған міндеттерді шешу үшін мынадай әдістер қолданылады: теориялық әдіс, салыстырмалы әдіс, эксперимент әдісі.
        
        Қазақстан республикасының Білім және ғылым министрлігі
Қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы
Диплом жұмысы
Тақырыбы: «Радиодискурсының тілдік ерекшелігі мен стильдік құралдары»
Ғылыми жетекшісі:
Орындаған:
Жоспар
1. Кіріспе
І – ... ... ... тіл және оның ... тармақтары.
ІІ – тарау. Публицистикалық стильдің ерекшелігі.
ІІІ – тарау. Радиодискурсының ... ... ... ... жұмысының көкейкестілігі. Қазіргі заманда телевизия, радионың
аудиторияға тигізер ықпалы ... ... ... ... ... сипаты мен жеделдігі қарқын ала түсуде. Мемлекеттің ішкі, сыртқы
саясаты жөнінде, ел ішіндегі, әлемдегі ... ... мен ... ... жұртшылыққа дер кезінде хабар-ашар таратып ... ... ... ... ... одан ... күшейтіп отыр. Оның
үстіне қазіргі ... ... ... даму ... ... ақпарат құралдарының өнімдері оқуға, тыңдауға, көруге жағымдылығы
артып келеді. Алайда, ... ... ... ... ... тілі аса
қиын жағдайда қалды : радио, телеэфирден естілер ... ... ... ... ... Әнуарбек Байжанбаев, Ләзиза Аймашева, Сауық Жақанова
сынды және өзге де радио, телеқайраткерлердің ... ... ... ... ... үлгі ... - ... сөз саптауы радио қабылдағыш пен телеэкран
алдындағы былайғы жұртшылыққа эталон ипетті деп танылып, ... ... ... ... қанатын. Қазір мұндай « үлгі », « эталондар »
жоқтың қасы.
Сонымен теле, - ... жай ғана ... ... ... жеткізуші
ғана емес. Олар, ең алдымен мемлекеттің ішкі, сыртқы саясаты, елімізде,
әлемде болып ... ... ... ... ... жеткізе отырып,
олар жайында жеке өзінің, редакциялық ұжымның, әлеуметтік жіктің немесе
саяси партияның көзқарасын, бағасын ... ... ойға ... ... ... ... қоғамдық пікір қалыптастыру арқылы бұқараға ықпал ету оңай- оспақ
шаруа емес, мысалы, профессор студенттер аудиториясына ... ... ... әсер етсе, радио, - телешешеннің жағдайы ... ... ең ... ... ... ... ... әсер ету ең алдымен
тілдік құралдарды, оның амал-тәсілдерін ... ... ... ... ... байланысты. Тіл мәселесіне келгенде журналист білуге
міндетті жайттар аз ... ... ... ... ... ... тілі, әдеби тіл, әдеби тілдің нормалары, әдеби
тілдің стилдік ... және сөз ... ... ... т.б. ... ... бір ... білімі болуға тиіс.
Тақырыптың теориялық қолданылымы. Ғұмыр жасы жүздеген жылмен өлшенетін,
заман өзгеріп жатса да, байырғы қалпын бұзбайтын құрылымдар тіл ... ... ... ... ... ... орын алады. сондай –
ақ тілде өзгерте беруді қаламайтын ежелден қалыптасқан стеоретиптер,
этикеттік ... ... т.б. ... сөз ... ... ... ... өзгерте бермей орынды жұмсау аса қажет.
Ауызша сөздің шебері үнемі өзінің сөйлеу аппаратын ... ... ... ... ... дамытып отыру керек. Сөйлеу
аппараты екі бөлімнен тұрады: орталық және ... ... ... ми мен ... ... Сөйлеуді басқарып реттеудің қызметті
бастың сол жақ жарты шарындағы ми ... ... ... аппаратының
шеткері бөлімінің үш бөлігі бар: 1) дыбыс жасаушы немесе артикуляциялық
жүйе - ... ... ... ... тіл, ... тандай, тіс, жақ; 2) тыныстау
жүйесӀ - өкпе, кеңірдек және т.б; 3) дауыс ... ...... ... ... Осы үш ... қызметіне қарай сөйлеу техникасы үш
компоненттен құралады: 1) дыбыстау (дикция); 2) ... 3) ... ... ... ... ... әр бір дауысты ... ... таза әрі анық ... нық ... ... ... бұзылады: 1) дауысты не дауыссыз дыбыстарды анық айтпағанда; ... ... да ... ... (сақаулық және т.б.); 3) тым бос, баяу
сөйлегенде; 4) ... ... тым ... ... ... 5) ... не ... жұтып қойғанда және т.б.
Тыныстау. Тыныстау әдетте автоматты, ... ... ... ... Ал
қандай да бір дыбыстау (сөйлеу, ән ... ... ол ... ... ... Кезінде өкпеден келген ауаны кинетикалық энергиясы
артикуляциялық энергияға айналып сөз күйінде ... ... ... шет ... үйренушілерге сөйлеу техникасын меңгертуде
дыбыстау мен тыныстауға қатысты жаттығулардан кейін дауыстауды үйретеді.
Себебі тіл ... ... ... ... мен тыныстау процесін
үйлестіре алғанда ғана дауысты ... ... ... ... ... ... дегеніміз сөйлеу барысындағы дауыс ағымын ... ... ... оның физикалық сипатын (дауыс көлемі, күші,
қаттылығын) әртүрлі сөйлеу мақсатына ... ... ... диапазоны. Қарапайым түсінігі бойынша әуеннің кеңдігін білдіреді.
Диапазон неғұрлым кең болса және бұл ... ... ... ... тұрса, соғұрлым ауызша сөздің құлаққа ... ... ... ... Бір ... механизмінде жасал ған бір диапазондағы
біртекті дыбыстар қатары, регистрдің белгілі үш түрі бар: ... ... ... ... ... ... беолгілі бір стильге
негізделіп құрылған мәтіннің дыбысталғандығы ... ... ... ... ... екен. Мысалы, сөйлеу стилінде сөз ... ... ... ал ... ... мен ... ... сақталуы сирек
кездеседі, сөйлеу барысында сөз ... бір ... ... бір
бөліктері баяу, әуен мен дайыс қаттылығы құбылып айтылып олардың ... ... ... ... ... отыруы сөйлеушінің еркін қарым-
қатынас жағдаятында дайындықсыз, стихиялы ... ... ... ... ... ... ... белгілері қазақ тіл
білімінде ... ... ... жоқ. ... әр ... тән ... ... – айқын. Публицистикалық мәтін тыңдарманға қандай-да бір
ақпарат жеткізіп қана қоймай, оның еркіне, санасына әсер етуді ... ... ... ... нық ... ... ... сөздер анық естілуі шарт,
сондай-ақ бағалауыш мәнді тірек сөздерді мәтін ... ... (ой ... баяу қарқын және т.б.) арқылы ерекшелеп отырған дұрыс.
Сонымен бірге қарқынды өзгертіп отыруға, әуезді құбылтуға да әбден ... ... тым ... бір ... (регистрден) екінші бір сарынға
күрт ауысып отыру тыңдарманды шаршатып, қабылдауын қиындатып жібереді. ... сен ... ... ... дауыс қаттылығын жоғарылатып, бірақ оны
тым үлкен мәндермен емес орта мәндермен берген ... ... ... ... ... ... ... оларды шектен тыс көп
қолданса, сөз мәнері болмайды.
Зерттеудің мақсаты. Қазіргі БАҚ тілінің сөз ... ... ... ... ... құралдар дұрыс жұмсалып жүр ме? Дайын, үйреншікті бедерлеуіш
амал тәсілдермен бірге тыңнан табылған үлгілер бар ма?
Осындай сұраулардың төңірегінде азды ... сөз ... ... ... сөз ... тіл ... ең алдымен ой сезімге әсер ... ... ... сөздерден өрнектеледі. Стилдік нышаны
бар мұндай сөздер ең алдымен автордың шығармашылық ұжымның (редакцияның),
әлеуметтік жіктің, ... ... ... құбылысқа, уақиғаға бағасын,
көзқарасын (қоштау, ұнату, ұнатпау т.б.) ... ... олар ... ... қалыптастыру үшін аса қажет. Осындай стильдік нышаны бар
тілдік құралдар арқылы коммуникант адресаттың эмоциясына әсер, ... ... ... туғызады.
Зерттеудің міндеті. Сөз мәдениеті ... ... ұғым тек ... ... ... яғни сөзді дұрыс айтса, жазсақ, мәдениеттің
биігіне көтеріліп, шыңына шықтық деуге болмайды. ... сөз ... қана емес ... ... ... деген ұғымды да қамтиды. Сөзді
дұрыс жұмсағанымызбен нақыш бедерін дәл ... ... ... айта ... ... ... ... болмайды. Өйткені БАҚ түрлі хабарды
(құрғақ) ақпарат түрінде беріп қоймайды. Радио, телешешеннің тыңдарман ... ... ... ... ... ... ... белсенділігін де
көтеруге тырысады. Микрофон ұстаған, я ... ... ... ... ... адам ... ... алдымен тілдік қарым – қатынастың
түрін мақсатын айқындап алуға тиіс.
← Тілдік ... ... ме, бей ... ... адресаты кім? Жеке адам ба, көпшілікпе?
Тілдік қатынас бір жақты ма, әлде екі ... ... осы ... ... емес ... ... бөлінсе, тыңдаған сөздің,
ондаған тілдік амал тәсілді ішінен қарым – ... ... ... ... ең ... ... ала ... мүмкіндігі арта түседі. Осы
мақсаттың үдесінен шыға білу сөз ... деп ... ... Алға қойған міндеттерді шешу үшін мынадай әдістер
қолданылады: ... ... ... әдіс, эксперимент әдісі.
І тарау. Қазақ әдеби тіл және оның стильдік тармақтары.
Әдеби тілдің тарихын баяндамас бұрын «әдеби тіл» ... ... ... ... анықтап алу қажет. Өйткені «әдеби тіл» дегеннің мазмұны,
сипаты жөнінде тек қазақ тіл ... ... ... тіл білімінде анық,
айқын, үзілді-кесілді айтылған тұрақты пікір жоқ.
Бірқатар ғалымдар әдеби тіл ... ... ... ... түрі деп ... енді бірсыпырасы жалпы хатқа түскен дүниелердің
тілі әдеби деп табады. Сондықтан орыс ... ... ... сөз ... мамандар жазусыз әдеби тілдің болуы мүмкін емес деп ... тіл ... - ... ... ... ... ... бір
дәрежеде өңделген ерекше түрі ». « ... ... ... ... тарихы ». « Әдетте, жазусыз әдеби тіл болуы мүмкін емес ».
«жазу- әдеби тілдің ең ... және ... де ... ... ... ... тарапынан алғанда « әдеби тіл » деп тек ... ... ... ... ... қысқасы, жазба тілді атаймыз. Көне ескі ... ... ... ... тарихын зерттеуге қажет обьектілердің
(жазба ескерткіштердің) ... сөз жоқ, ... ... ... береді. Осының нәтижесінде « әдеби тіл » деген термин « жазба тіл
» дегеннің баламасы ретінде ұсынылады.
Зерттеушілердің көпшілігі « әдеби тіл » ... ... ... құбылмалы
деп таниды.
Қазақ тіл білімінде де «әдеби тіл» деген ұғымға тиянақты бір ... ... ... « ... жазба әдеби тілі », « қазақ ауыз әдебиеті тілі
», « қазақтың ... тілі », ... ... ... әрқайсысы нақты анықтамаға ие болған жоқ емес.
Бізде де ... тіл ... ... ғана ... ... жоқ ... « Әдеби тіл- жазба тіл. Жазба әдебиет арқылы тіл ... ... ... ... ... ... Жазушы болмаған халықтың
тілі әдеби тіл дәрежесіне көтеріле алмайды », - деп жазады. Дәл ... ... та ... : « ... тіл ең ... жазуға сүйенеді.
Жазу стильінсіз әдеби тіл болмақ емес » - дейді. Енді бірқатар ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысынан басталады деп, мұны ұлы
ағартушы - демократтар Абай мен Ыбырайдың есімдерімен байланыстырады.
Қазақ әдеби ... біз ... ... ұлт ... ... ... түрі және ұлттық түрі деп бөліп қараймыз. Бұл екі кезеңнің аралық
тұсы - өткен ғасырдың екінші жартысы, яғни ... ... ... тілі ... ІІ жартысынан бастап қалыптасты деген тұжырымға келеміз.
Әдеби тіл ... ең ... ... оның ... ... тіл болуы, бұл-бір қызыметі жағынан сол халықтың өмірінде
ұйымдастырушы, қоғам ... ... ... ... яғни ... ортақтық
қасиеті болуға тиіс, бірақ әдеби ... бір ... ... ... ... ... болуы шарт емес. Әр нәрсенің, құбылыстың
заты, салыстыру арқылы, өзге құбылыстардың қарама-қарсысына қою ... ... ... тілді тану үшін оның қарама-қарсысына қойылатын басты
құбылыс- ауызекі сөйлеу тілі. Бұл ... ... ... тіл ... ... ... ... нормаларын қоғам санасы дұрыс ... және ол ... ... ... ортақ болуы шарт. Бұл әдеби
тілдің төртінші сипаты. Осы ... ... ... алып қарасақ,
қазақтың тіл қолдану тәжірибесінде « әдеби » деген атрибут- ... ... ... де ... болатын уәждер бар.
Әдеби тіл жайын арнайы сөз еткен ... : « ... ... тілін
Абайдан басталады дейтін тілшілерге дау айтамыз. Абайдың ... ... көп ... келе ... мол ... жырларындағы көркем
өлең үлгілеріндегі тілдерді ұмытуға бола ма? Бұхар, Махамбеттерде қазақ
әдеби тілінің үлгі- ... жоқ ... бола ма ? ... ... үндес
пікірді І.Кеңесбаев та айтты : Абайға дейін де қазақ әдеби тілінің ... ... Олар жаңа туа ... ... әдебиеттің кейбір
уәкілдерінің ( М.Өтемісов, Ы.Алтынсарин сияқты ) шығармаларынан табылады »,-
деп ... ... тіл ... ... ... ... қалайша қатыстыруға
болады? Қазақтың жазба әдеби тілінің жаңа кезеңі басталғанға дейін яғни ХІХ
ғасырдың екінші ... ... ... ... тіл болды ма ? – деген сияқты
сұрақтарға жауап беру керек.
« Әдеби тіл » деген ұғым қазақ тілі үшін де ... ... ... қазақ тілі үшін оның жазба түрінің болуы, сан ... ... ... ... барша саласына түгел қызымет етуі - заңды
шарттар.
Тіл мәдениетінің шын жанашыры, ... ... ... ... ... ... ... айтады: «Әдеби тіл ұлт тілінің ең жоғарғы типі ... ... ... ... ... ... тіл – ... халықтық
тіл маржанын жинақтап, сұрыпталған, екшелген ... бай ... мен ... ... мол сала.
Әдеби тіл жазба тіл негізінде қалыптасып, орнығып, халық арасына кең
тарағаннан кейін, ол тек ... ... ғана ... ... сөйлеу тілі
арқылы да іске асып отырады. Әдеби тіл тұтас ұлттық тілден мейлінше бөлек
жатқан дүние ... ол ... ... жоғарғы сатысы. Әдеби тіл де тарихи
құбылыс сондықтан ондағы өңдеу іріктеп қолдану дегендердің дәрежесі ... және ... ... ... ... емес. Оларда төменгі дәрежеден
жоғары ... ... ... ... тілдің дәрежесі, қоғамдық
қызметі – ... ... ... ... ... ... ... үрдістер әрдайым халық тілімен әдеби тілдің қарым – ... ... ... ... тіл халықтың сөйлеу тілінің байлықтарын сұрыптап,
таңдап пайдалану арқылы дамыса, сөйлеу тілі ... тіл ... ... ... ... ... тіл – ... күрделі құбылыс. Оның тарихы
әдебиеттің ғана емес халықтың басқада рухани ... мен сана ... ... ... байланысты. сондықтан әр тұстағы әдеби тілдің
дәрежесі де, қоғамдық қызмсеті де тілдік ... да ... ... тілі ... бір ұшы ... ... ... жатса, бір ұшы
ертедегі қазақ рулары қатысқан ... ... ... қауым
орталықтарына тән әдебиеттерге саяды. Әдеби тілдің өзіндік нормасы, ... ... ... стильдік ерекшеліктері болады. Әдеби тіл
нормасы тілдік жүйемен де ... ... ... ... ... де
байланысты.
Жалпы халықтық тілдің де, әдеби тілдің де нормасының негізі – тілдік
жүйе. Жүйе – ... ... ... ... ... деп түсінілсе
де, норма сол дерексіз құрылым, жүйе ... ... ... ... ... ... үрдісінің күйі. Норма – тілдік жйүеде бар
тұоғалардың тіл қызметінде, тілді қолдану ... ... ... ... ... ... тілдік ұжым қабылдаған, жалпы
халықтық, әлеуметтік мәнге ие болу жиынтығы.
Тіл - адамзат қоғамында қатынас, ... ... ... ... Тіл мен
қоғам өзара тығыз байланысты, біріншіден, тілсіз қоғам өмір сүре алмайды.
Екіншіден, қоғам бар ... ғана өмір ... ... ... ... ... Тіл тек қатынас құралы ғана болып қоймайды, ... ... ... ойлауды дамыту құралы болып табылады. Өйткені сөз дарындылығының
өрлеуі ойлау логикасымен тығыз байланысты. Өз заманында «Логикалық ойлау ... ... ... ал мұны – ... ... отандық тіл ұстазы
дамытуға тиіс», - деп көрсеткен ұлы педагог К.Д.Ущинский.
Тіл ... ... ... ... сөйлеу деп тіл арқылы ойымызды
басқа біреуге жеткізуді ... ...... ... ... ... тіл ... Адамға тән сөйлеу әрекетінде екі ... ... ... ... ... ... ... алмайды. Бірінші сөйлеудің
мазмұндылығы, екіншісі оның мәнерлілігі. ... ... ... ... ... ... ... Ал сөздің мазмұндылғы дегеніміз – сөз болып отырған
айналадағы зат не ... ... іс - ... мәнді белгілерін сөз
етуді айтамыз. Өйткені айтылатын ойға ... ... ... зат не ... белгісі қасиеттері оның басты мазмұнын құрайды.
Тіл мәдениетінің мақсаты мен ... ... тіл ... ... ... ... ... мәнерлі де әсерлі болуын талап ету;
студенттердің ана тілі мен ... ... ... мен ... және ... ... ... ауызекі және жазбаша сөйлеу
тілінің ерекшеліктерін, шеберлігін, қазақ халқының шешендік сөз ... ... ... ... әдеби тілдің даму деңгейімен тығыз байланысты. Бүгінгі
әдеби тіл жан-жакты ... ... ... қалыптасқан тіл десек, тіл
мәдениетінің негізгі мақсаты мен міндеті де қалыптасқан жүйені ... ... ... ... ... Тіл ... ... тығыз байланысты. Олай дейтініміз, тілдік норма сөзді ... сай ... ... ... ... ... сай ... сөзді
өз мағынасына сай колдану, сөйлем құрауда грамматикалық нормаларды сактау
болса, тіл ... осы ... ... бұрмаланбауын
қадағалайды.
Тілдік норма дегеніміз әдеби деген ұғыммен бірдей деңгейде айтылады.
Әдеби тілге сіңіскен, ... тіл ... ... ... дегенге саяды.
Әдеби тіл нормасы - сөзді ... ... ... ... ... көпшілік таныған, тіл тәжірибесінде ... ... ... ... - ... тіл ... ... ең бір өзекті
элементі. Сөйлеуде, жазуда тіл амалдарын дұрыс қолдана білу ... ... ... дегенді білдіреді.
Тілдік норма алғаш сөз бола бастаған тұста ол алдымен, ... ... ... ... ... тілінде бар сөздердің көпшілігі көркем
әдебиетте жиі ... ... ... ... айналады да, бір қатары
қолданудан қалып қояды немесе өте ... ... ... ... ... ... әдебиетте кездескенімен, әдеби нормаға жатпайды. Мысалы:
шаһар, ... әм, ... ... жүдә сездері кейбір сөз зергерлерінің
туындыларында кездескенімен, ... олар ... тіл ... ... орнына қала, және, қораз, өте сөздері әдеби болып табылады.
Қазақ әдеби тілінің сөз байлығы ... ... ... бар байырғы және
өзге тлдерден енген сөздерден, ... ... ... ... т.б. әр алуан терминдерінен құралады.
Қазақ тіліндегі сөздік қордағы сан ... ... ... ... бар, ... тілге тән емес, одан тыс, сөйлеу тіліне ғана
жататындары бар.
Әдеби тілдің лексикалық нормасына ... ... ... ... ... ... термин тілде жалпы халықтық, сипат
алмаған белгілі бір ... ғана ... ... ғана тән ... бар ... ... территориясын білдіреді. Мысалы:
Әдеби ... ... ... ... ... ... бір кәсіппен айналысатын адамдардың
пайдаланатын сөздері жатады. Мәселен ... ... ... ... ... ... ... сүдігер, көшет, әңгелек,
масақ, құлақ, қауашақ, собық, қарық, атыз сияқты сөздер бар.
Кейбір кәсіби сөздердің ... ... ... болмаса, оларды әдеби
нормаға айналдырып тілдің лексикалық байлығын арттыруға болады.
3. Дөрекі, былапыт және жаргон сөздер. Кейбір ... ... ... қалыптасып кеткен "бұралқы" сөздер кездеседі. Мысалы: "Ол кеше
нені нетіп ... ... ... енді, тап тартысы, ... Міне ... ... ... ... ... соң ... "яки", "тағы" т.б. сөздерді жиі қолданады. Әрбір адам мұндай
қоңырсық, ... ... ... болуы тиіс.
Орфоэпиялық норма. Сәздердің жалпыға бірдей қалыпты айтылу нормасын
орфоэпия ... ... ... тілдегі жалпыға ортақ нормада айтып сөйлеу
кісінің тіл мәдениетінің ... ... ... тілі ... ... мен жазылуы үкімі сай бола бермейді.
Бірқатар сөздер айтылуы мен жазылуының ... ... ... ... ... ... ... ... деп белгілі бір тілдегі сөздердің дұрыс
жазылуы туралы ережелердің жиынтығын ... ... ... олардың грамматикалық формаларының біркелкі ... ... ... ... ... ... ... нормасы
әрбір сауатты адамға қандай міндегті болса, ... ... ... ... міндетті. Тілдің орфографиясын үкіметтің ... де ... ... ... ... ... ... қабылдаған, бекіткен
сөздердің жазылу нормасын ... жазу ... ... міндетті болып
табылады.
Қазақ тілінің қазіргі ... 1940 жылы 10 ... ... ССР
Жоғарғы Советінің V сессиясында бекітілді. Ал 1957 жылы 5 ... ... ... 1983 ... 25 ... ... ССР ... Президиумы бекіткен қазақ тілі орфографиясының ... ... мен ... орфографиялық норманың бір жүйеге
түсуінде маңызды рол ... ... ... ... ... амал-тәсілдері,
тұлғалары, құралу тәртібі белгілі қалыпқа ... ... ... ... сөз ... сөз ... сөйлем құрылысының алуан түрлі
бөлшектері қиюын ... ... ... ... құрылыстың сол
қалпын – грамматикалық норма дейміз.
Грамматикалық нормалар грамматикалық ережелер негізінде, әдеби тілдің
қалыптасу ... ... ... Ұлы ақын Абай ... ... ауыз ... "бармаққа керек", "айтарға керек" деген
сөз ... ... Бұл ... ... ... ... ... керек"
деп жазамыз.
Тіл мәдениетінщ негізгі зерттеу объектісі — сөз, сөздің дұрыс айтылуы,
сауатты жазылуы. Нәтижеде айтайын деген ... ... да ... ... ... ... ... екіге бөлінеді:
1. Сөйлеу мәдениеті.
2. Сөз қолдану мәдениеті.
Сөйлеу мәдениеті ауызша сөйлеуде орфоэпиялық ... ... ... құрастырса, ал сөз қолдану мәдениеті сөзді орфографиялық нормаға
сай сауатты жазудан бастап, сөз байлығы сөз ... сөз ... ... т.б. ... ... ... ... етеді.
Сөздің мәнерлілігі дегеніміз - адамның ... ... ... ... ... яғни ... сөйлемді өзінің сазымен айта алуы.
А.А.Макаренко бұл ... "... ... ... ... ... мәдениетіңізді, сіздің жеке ерекшелігіңізді сезіне алатындай болуы
керек ",- деген болатын.
Сөйлеу алдымен сырттай және іштей сөйлеу болып ... ... ... ... және ... ... ... ал ауызша сөйлеудің
өзі диалог және ... ... ... бөлінеді. Диалог деп екі немесе одан да
көп адамдарың кезектесіп пікір алысуын айтсақ, монолог деп бір адамның ... ... ... ... ... ... баяндауы. Ол баяндама, әңгіме,
ұзақсөз сөйлеу формасында көрінеді.
Сөйлеудің ерекше түрі - ... ... Ұлы ... А.Байтұрсынов:
"Біздің заманымыз — жазу заманы, жазу болса сөйлеу ауызша сөйлеуден артық
дәрежеге жеткен ... деп ... ... Жазбаша сөйлеу ауызекі
сөйлеуге қарағанда ... ... ... деп - ... ... ... ... өзімен-өзі
сөйлесіп, пікір алысуын айтамыз. Іштей сөйлеу адамдармен тікелей ... ... ... Оны адам ... ... ... әрекетінің
ішкі мақсаты үшін пайдаланады. Мұны ғылыми тілде диекурсивтік ойлау процесі
деп аталады. Өйткені мұнда ой ағымы болады, әлде бір ... ... ... сөз, сөз ... мен ... ... ХІХ ... ІІ жартысынан басталатын қазақтың төл жазба әдеби
тіліне дейін оның ауызша тараған әдеби тілі өмір ... ... ... даму барысын дәуірлерге бөлуде мәселесінде орныққан
бірыңғай пікір жоқ. ... ... ... ... тұсы ... беске бөліп топтастырады.
1. Қазақ әдеби тілінің тарихын ертеден, көне түркі ... ... ... ... ( ... ... ... )
2. Қазақ әдеби тілінің тарихы ХҮІІІ ғасырдан ... ( Қ. ... ... ... ХІХ ... ІІ ... басталады. (Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев, І.
Кеңесбаев )
4. Қазақ әдеби тілі ... ... ... ... ( ... )
5. ... төл әдеби тілі ауызша дамыған авторлы поэзия түрінде оның халық
болып ... ... ... ... ... ал ескі ... ... ХҮІ –ХҮІІ ғасырдан, жаңа ұлттық, жазба әдеби тілі ХІҮ ғасырдың ... ... ( ... Қ. Өміралиев, А.Ысқақов)
Қазақ әдеби тілінің әрі қарайғы даму кезеңдері әртүрлі болып
ұсынылды.
Б.Кенжебаев, Х.Сүйіншалиев, М.Мағауин қазақ ... ... ... ... ... хрестоматиясы » деген еңбегінде бес дәуірге бөледі.
1.Көне ... ... ғ.ғ) – ... ... рулық-ұлыстық дәуірі. Бұл
кездегі әдеби шығармалар көптеген түркі халықтарына ортақ мұра.
2. Хандық ... ... ( ... ғ.ғ ) ... төл әдебиетінің
басталу шағы, алғашқы дәуірі.
3. ХІХ-ғасырдағы әдебиет.
4. ХХ ғасырдың басындағы ( 1900-1920 ) бұқарашыл әдебиет.
5. Социалистік ... ... ... ... көрген « Қазақ әдеби тілінің тарихы » (авторлар –
М.Балақаев, Р.Сыздықова, ... ) атты оқу ... да ... ... ... ... зерттеуші М.Балақаевтің концепсиясы негізге
алынғандықтан, қазақ әдеби тілінің даму ... ... ... ... ... ... ... әдеби тіл
2-кезең ХІХ ғасыр І жартысы әдеби тіл
3-кезең ХІХ ғасыр ІІ жартысы әдеби тіл
4-кезең ХХ ғасыр басындағы әдеби тіл
5-кезең 1920 -1930 ... ... ... 1940 жылдан кейінгі әдеби тіл
Бұл дәуірлеу қазақ әдеби тілінің тарихын ғылыми теориялық тұрғыдан гөрі,
қазақ халқының ... ... ... ... ... ... кесте екенін мойындау керек.
Әдеби тіл - халықтың не ... ... ... ол ... ... жасап отырған дәуіріндегі қоғамдық- экономикалық, саяси ... ... ... ... ... ол өзінің ішкі даму заңы бойынша
да өрістейді. Тіл өзі қызымет етіп ... ... ... яғни ... өнердің, әдебиеттің, қоғамдық ойдың т.б.
даму дәрежесімен қоян-қолтық араласып, астасып жатады. Сол ... ... ... ... ... халықтың этно-географиялық ортасына да тәуелді.
Әдеби тіл әрдайым өзгеріп отырады.
Ол өзінің қызмет ету барысында көптеген күрделі жолдардан ... ... ... ... даму ... ... тұрғыдан алып қарау керек
болады.
Біз қазақ әдеби тілінің даму тарихын ең алдымен басты- басты екі дәуірге
бөлеміз.
І. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... халқының ұлт болып қалыптасқан кезеңіндегі әдеби тілі.
Қорыта ... ... ... ... ... ... ... басқа да үлгілері бар. Әдебиет зерттеудің көпшілігі
ХV ғасырдан кейінгі әдебиетті қазақтың ... ... ... ... кейбір зерттеушілер тобы қазақтың төл әдебиетін ХVІІІ ғасыр, яғни
Бұхар жыраудан ... деп ... әр ... ...... жүзеге асырудың құралы ретінде
қызмет ете келіп, тіл ... бір ... ... түседі. Сол салада жиі
қолданылатын сөздердң сөздігі, арнаулы сөз ... ... ... принциптері түзіледі. Әдетте қоғамдағы мұндай саланың бес түрі бар.
Осы салалардағы қарым- қатынас әдеби ... бес ... ... ... ... ... асады.
1. Ғылым, білім, оқу ағарту саласы - ғылыми стиль.
2. Құқықтық сала, заңнама т.б. - ... ... ... өнер ... ... әдебиет стилі.
4. Қоғамдық саяси сала- публицистикалық стиль.
5. Тұрмыстық қатынас саласы- сөйлеу тілі ... ... ... тілі қоғамдық өмірдегі осы аталған бес салада қызмет
етуге бейімделген, яғни аталған әр саланың ... ... ... ... сөз ... ... ерекшеліктері ), мәтін ... бар. Тіл ... ... ... ... - ... түр-түрі көп :
сатушы- сатып алушы, үлкен-кіші, бастық - бағынышты. Адамдар ... ... - ... түрі көп ... негізінен олар үлкен екі
салаға бөлінеді.
1. Қарым-қатынастың бейресми түрі сөйлеу тілі арқылы жүзеге асады.
2. Қарым-қатынастың ресми ... тіл ... ... ... ... тұрмыстық сөйлеу тілі және қарапайым сөй » леу тілі деген
түрлері ... ... ... ... ... стилі, ғылыми стиль, көркем әдебиет
стилі, публицистикалық стиль жатады.
ІІ тарау. Публицистикалық стильдің ... ... ... ... бір-бірінен өзгешелік белгілері
осы уақытқа дейін айтылып келеді. Осы басты белгілер отандық тіл ... ... тіл ... ... ... деңгейінің көрінісінің нәтижесінде
қаралып келеді. Ол тек стилистика ғылымына ғана ... ... тіл ... салаларына да қатысты деп айтуға болады. Бұның басты себептері - тіл-
тілдегі функционалды стильдердің анықтамасы, ... ... ... табиғаты, лингвистикалық тілдік құрылымның болмысы, ... ... ... ... ... ... т.б.
Адамзат болмысының қоғамдық өмірде санасы, қабілеті, ... ... ... ... игеріліп, жаңа техника ... ... ... немесе кері ықпалы жетілген тұсында стильдердің
әр саласының атқаратын қызметі ... ... ... отыр.
Бүгінгі таңда стилистика ғылымының негізгі теориялық әрі практикалық
мәні артып, функционалды стильдерінің қоғамдық ... ... ... ... ... ... жан-жақты тану, тереңнен зерттеу
талабын міндетке алып отыр. Стиль ... ... 4 ... ... ... ... ... бір түрі; демек сол тілде сөйлейтін баршаға түсінікті
сездер мен конструкциялар;
2) Стиль - тарихи категория;
3) ... - ... ... бір ... ... Тілдік құралдардың қалай болса тіркескен тобы емес, шартты
тұйықталған тобы,
Стилистиканың ... ...... ...... – тіл
білімінің тілдік тәсілдері жүйесін зерттейтін ... ... ... өмір шындығын танып білу, сезіну қабілетін, бейнелеу шеберлігін
өзіндік ... ... ... ... ... ... жазу
мәнері, қолтаңбасы). Біріншіден, стиль - тарихи категория. Тарихы көне
дәуірден ... ... өз ... ... етіп отырған мемлекеттік
мәртебесін алған тілдің тарихын тану, функционалды стильдердің әр дәуірде
біреуінің ... ... кеш даму ... ... кешіргенін жүйелеу
стильдің тарихи категория екенін толық дәлелдейді. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... тілінің даму сатысымен қатарласа
сөз болып жүр. Әдеби ... ... ... ... сұрыпталған тіл болу
шартын көрсетсе ол стильдің негізгі ұстанымы болып табылады. Ауызша және
жазбаша ... ... ... ... ... нәтижесінен де стильдің
салалары бөлініп шықты. Үшіншіден, стиль қоғамдық ... бір ... ... ... осы ... ... ... қажет. Мысалы:
публицистикалық стильдің, ғылыми стильдің де, көркем әдебиет стилінің де
қоғамдық қызметі белгілі ... өз ... ... Бұл ... ... ... да ... әкеледі.
Лингвистикалық стилистика негізінен таза стилистиканың ерекшеліктерді сөз
етумен қатар, басқа факторлар да ... ... ... назарына
ілікті. Ол кез келген стильдің қоғамдық ... ... ... ... ету ... т.б. ... - ... стильдің қызметі
зор ықпал етті. Екіншіден, ол қолдану ортаға қоғамдық ... ... әсер ... адам ... ... информациялық хабарға қанығуына
жол ашты, үшіншіден, ... ... ... сөздердің пайда болуы, іске
асуы әдеби тілдің ... орын алып ... ... ... ... ... ... құралдары арқылы тарайды. Төртіншіден, ... ... ... ... ... ... тобы ... шартты түрде
тұйықталған тобы деген анықтамасының бір ... ... ... тура
келеді. Белгілі ғалым Р.Сыздықова "Тілдік нормадағы функционалды стильдерге
қарай ажыратып тануда олардың бір ... ... ... ... білу ... ... бір функционалдың стильдің ішінде ғана емес,
азды-көпті стильаралық "ауыспалы-тіркестер" жүріп жатады" дейді. Мысалы
публицистикалық стильде ... ... ... ... ... ... отыратыны белгілі стильдердің басты қағидаларының бірі
екені оның сол стильге тән лингвистикалық ... ... ... ... да тану ... ... Мысалы: көркем әдебиет
стильдерінде (бұл стиль түрінің де сан ... ... ... ... ерекшеліктері мен өзгешеліктері шығып жатыр) ғылыми стильдің де,
ресми құжат тілінің ауызша түрі немесе сот ... ... ... ... де ... ... ... құжат тілі мен іс қағаздар тілінде
де ғылыми ... тән ... ... бола ... ... ... ... құрылымдық ерекшеліктерінің ұқсас ... ... ... ... ... ... тілі жатады. Ол қай кезенде де қазақ
әдеби тілінің ... ... ... ... ... ... кезеңде
публицистикалық стильдің қызметі жаңаша қырынан көрінді. ... ... ... ... ... оның ... мәселелерінің негізгі
түйін қорытындыларын осы публицистикалық стильде жазылған шығармалар беріп
отырады.
Жана ... ... сөз ... кеңеюі, кейбір сөздердің мағынасы
тарылуы, тіпті қолданыстан шығып қалуы, терминдердің енуі, жаңаша, мәндес
тіркестердің пайда болуы - бәрі осы ... ... ... ... ... орасан зор ақпарат таратушы қызметінен, оның
жеке өз ... ... ... ... ... тілін дамытудағы
рөлі, жазылу мақсаты мен ... жете ... ... ... ... ... ... мәдениетті сөйлей алмаудың өзіндік
себептері жоқ ... ... ... ... ... ... және ... сейлеудін, қажетті болмауынан (тоқырау ... ... ... ... ... ... ... айтуға ауыз болса ... ... ... ... қадір-қасиетін бағаламаудан,
үшіншіден, орфоэпиялық ... ... ... ... желісін
сақтамаудан, төртіншіден, ұлттың ойлау желісін ... ... ... ... ... ... ... үндестіріп айтысу,
сөйлемдерді дұрыс құрамау сияқты толып жатқан кемшіліктердін, ашып ... ... ... ... ... ... жете танымдық
қабілетіне де байланысты, әрі ... ... ... ... ... ... ... байланыстылығын баса айтуға тура
келеді. Бұл тек қана публицистикалық стильдің өзіне де ... ... тән ... ... ... ... тану үшін ... түрлі жағдайда түрліше
қолданылатынын анық түсіну ... ... да,- ... бір ... ... қандай сөйлеу жағдайында айтылып тұрғанына байланысты түрліше
беріледі. Мейлі ол ... ме, ... па, ... ... ... ... ... белгілі бір ерекшелігін танытып тұратын мәтін болып
құралады. Стилистика ең алдымен функционалдық ғылым саласы ... ... ... ... ету ... ... ұйымдасуы көрініс алады. Оның
жасалуына түрлі ... және ... емес ... әсер ... ... ... ... негізінен тілдің іштей ұйымдасуын анықтайды. Ондай
факторларға ... ... ... ... ... ... аясы ... стиль қандай қоғамдық санаға арналғанына байланысты болады. Мысалы,
ауызекі сөйлеу стилін сейлеуші ... ... жеке ... ... ... ... публицистикалық стильді қоғамдық-саяси, ресми
стильді құқықтық, ... ... ... ... сана ... ... ... мақсаты - адамдардың өзара түсінісуін ... ... ... ... ... Ал ... ... ақпаратты
жеткізе отырып, оқырманына әсер, ықпал етуді көздейді, негізінен қоғамдық
мөселелерге, ... ... ... ... ... сөз ... ... іс
қағаздары стилі қоғамдағы ресми қарым-қатынасты реттеуді ... ... ... туралы ақпарат береді. Ғылыми стиль ғылыми ақпаратты жеткізуді,
дәлелдеуді көздеп, негізінен белгілі бір ... ... ... сөз
қозғайды. Көркем әдебиет стилі белгілі бір ... ... ... объективтік өмірдегі құбылыстарды көркемдік тұрғыдан таныту,
суреттеу мақсатында ... ... ... қолданылады. Тілдің
қоғамдық қызметі негізінен осы үш фактордың ... іске ... ... ... ... ... ... форма алуының өзі осы
факторлардың әсеріне байланысты болады. Кез келген өзінің ... не ... ... ... орай ... екен. Осы тұрғыдан келгенде
тіліміздегі әдеби тілдің функционаддық ... ... ... ... да ... тілінің функциональды стильдерінің бір-бірімен өзгешілік белгілері
осы уақытқа дейін айтылып ... Осы ... ... отандық тіл ғылымы мен
орыс тіл ғылымының ... ... да ... деп ... ... ... себептері тіл-тілдегі функционалды стильдердің анықтамасы зерттеу
бағыттары, түрлері лингвистикалық тілдік құрылымының болмысы т.б.
Адамзат болмысының ... ... ... ... ... өрісі
кеңейген кезде ғылымның ғажайыптары игеріліп жаңа техникамен компьютерлік
жүйенің дұрыс немесе кері ықпалы жетілген ... ... әр ... ... ... ... ... отыр.
Бүгінгі таңда стилистика ғылымының негізгі теориялық әрі ... ... ... стильдердің қоғамдық қызыметі артқаны белгілі.
Сондықтан тілдің стильдік табиғатын жан-жақты ... ... ... ... алған ғалым М.Серғалиев стильдің төрт түрлі қасиетін былай
түсіндіреді.
1. Әдеби тілдің бір түрі : демек сол тілде сөйлейтін ... ... ... ... - ... ... Стиль-қоғамдық қызыметтің бір саласында жұмсалады.
4. Тілдік құралдардың қалай болса тіркескен тобы емес шартты тұйықталған
тобы. Бұл тұжырым стиль жөнінде айтылған « ... бір ... ... және фонетикалық тәсілдердің қолдану принциптері » ... ... ... ... ... терең үңіліп әртүрлі
қасиетін танудан туған деп ... ... ... ... - ... Біріншіден, стиль - тарихи
категория. Тарихы көне дәуірден бастау алған, өз қоғамына ... ... ... мәртебесін алған тілдің тарихын тану, функционалды
стильдің әр дәуірде біреуінің ерте, біреуінің кеш даму ... ... ... ... ... категория екенін толық дәлелдейді.
Екіншіден, стиль ... ... бір түрі ... ... ... ... сатысымен қатарласа сөз болып жүр. Әдеби басты белгісі нормаланған,
сұрыпталған тіл болу шартын көрсетсе, ал стильдің ... ... ... Ауызша және жазбаша әдеби тілдің ортақ тілдік белгілерінің
нәтижесінен де ... ... ... ... ... стиль қоғамдық
қызыметттің бір саласында жұмсалады. Стильдерді ... осы ... ... ... ... : ... стильдің, ғылыми стильдің,
көркем әдебиетт стилінің де ... ... ... ... өз мақсатына
жетті. Бұл функционалды стильдің экстролингвистикалық ... ... да ... Лингвистикалық стилистика не, гізінен таза
стилистикалық ерекшеліктерді сөз етумен ... ... ... ... ... назарына ілікті. Ол кез-келген стильдің ... ... ... ... ... ету ... т.б. Мысалы : тоқырау
жылдарында қазақ әдеби тілінің өркендеуіне (ол ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ... зор ... етті.
Екіншіден, ол қолдану ортаға қоғамдық сапасының толық орнығуына әсер етті,
адам санасының түрлі информациялық хабарға қанығуына жол ... ... ... ... сөздердің пайда болуы, іске асуы әбдеби ... орын алып ... ... жарауға болатын сөздер бұқаралық
ақпарат ... ... ... ... ... тілдік құралдардың
қалай болса, солай тіркескен тобы емес, шартты түрде тұйықталған тобы деген
анықтамасының бір тармағына басқаша ... тура ... ... ... « ... нормадағы функционалды стильдерге қарай ... ... бір ... ... ... ... ... білу керек.
Нормалардың бір функционалдық стильдің ішінде ғана ... ... ... ... ... » ... Публицистскалық
стильде ғылыми стильдің ерекшеліктері, көркем әдебиеттің ... ... ... ... ... ... бірі ... оның
стильге тән лингвистикалық белгілерінің толық қамтитын бөлігіне байланысты
да тану мүмкіндігін ... ... ... ... тану үшін ... ... ... қолданылатынын анық түсіну қажет. Қандай да болмасын
бір хабар, ақпарат оның ... ... ... ... ... ... ... Мейлі, ол ресми ме, публицистикалық ... ... ... ме - ... ... белгілі бір ерекшелігін танытып
тұратын мәтін ... ... ... ең ... ... ғылым
саласы болғандықтан тілдік қызымет ету үдерісі барысындағы ұйымдасу ... Оның ... ... ... және тілдік емес факторлар әсер етеді.
Тілдік емес факторлардың әсері негізінен тілдің іштей ұйымдасуын анықтайды.
Одай факторларға ... ... ... ... ... ... ... сол стиль қандай қоғамдық санаға арналғанына байланысты ... ... ... ... сөйлеуші адамдардың тұрмыстық жеке санасы
билесе, ғылыми стильді ... ... ... ... ... сөйлеу стильі анықтайды. Ауызекі сөйлем стильінің мақсаты -
адамдардың өзара ... ... Онда ... ... ... ... іс қағаздары стилі қоғамдағы ресми қатынасты реттеуді
мақсат етіп, нақты мәліметтер туралы ақпарат ... ... ... ... ... ... көздеп, негізінен белгілі бір ғылыми
тақырып туралы сөз қозғайды. Көркем әдебиет ... ... бір ... ... ортадағы, обьективтік өмірдегі құбылыстарды көркемдік
тұрғыдан таныту, суреттеу мақсатында ұйымдасып, көркем әдебиетте қолданады.
Ал публицистикалық ... ... ... ... ... әсер, ықпал
етуді көздейді, негізінен қоғамдық ... ... ... ортақ
тақырыптар туралы сөз етеді. Тілдің қоғамдық қызыметі негізінен осы үш
фактордың әсерімен іске ... ... ... тілдік тұлға
бірліктеріміздің әсеріне байланысты болады. Кез-келген ... ... не ... ... ... орай сипаттайды екен. Осы тұрғыдан келгенде
тіліміздегі әдеби тілдің функционалдық ... ... ... ... ... ... « сөз құдыреті » Алматы. 1994 )
Теле,- радиомен әсіресе ... ... ... ден ... ... бағаналары мен радио, - телеарналар публицистикалық стильдің ... » ... ... ... стильдің пайда болуын сөз ететін болсақ, ХІХ ІІ
жартысында ... ... ... ... тілі ... стильдерге
тарамдала бастағаны белгілі. Бұл тұста қазақ тілінде ... ... ... Бұл жанр ... ... ... алғашқы үлгілерін
туғызады. Бұл кезеңде басыңқы стиль бұрынғысынша көркем ... ... ... ... өзге ... туып, әрі қарай даму ... ... бірі – ... публицистикалық стиль. Оның пайда болуы ең алдымен
мерзімді баспасөздің тууына байланысты « Түркістан ... ... ... « ... ... », « Ауылшаруашылық листогы » дегендер патша
үкіметінің жергілікті ... ... ... ... тұрмыс жайы, оқу-ағарту мәселелері, қазақтың ұлттық мәдениеті,
тарихы әдебиеті мен тілі т.б. туралы публицистикалық ... ... ... « әр ... ... ... бір ... қымбат қазына болып
танылып отырған Абайдың « Қара сөздерінің » ... ... ... тобы ... ғылыми стильдердің үлгісіне ... ... – сөз деп ... ... ... көпшілікке арнаған
ойларын публицистикалық стильде ұсынады. Ал 5,29 – ... ... ... ... ... ... ... болады, 17 – сөзі
психологиялық этюд, бұл да « ... ... және ... мәнері
жағынан нағыз әдеби – публицистикалық шығарма. Абай « Қара ... ... « ... ... » ... ... бөлек көшіріліп келген ең көлемді
шығармасы – 38 – сөз ... дін, ... ... жайындағы ой –
толғауы. Мұны публицистика ... ... ... ... ... ... ... туған қазақ ... ... ... ... онда ... ... мәдени, экономикалық
мәселелерге байланысты материалдыр танытады. Олар оқу – ... ... ... ... ... ... ... қалғаны, кейбір
әдет - ғұрыптардың ескіріп, заман ағымына сай ... ... егін ... ... сияқты қаракеттердің қоғам дамуы үшін пайдалы екендігі т.т
төңірегінде болды. Және бұл материалдарды оқырман ... ... ... ... ... ... ... – фразеологиялық құрамы жағынан
да, грамматикалық құрылысы жағынан да бұл стильдің негізгі қазақтың өз ... ... бұл ... ... ... ... ... қазіргідей
сараланып, әрқайсысы өз белгілерін айқындап алмаған болатын, дегенмен ондай
айырым белгілер мен әр стильдің азды – ... өз ... бар ... ... ХІХ ... ІІ ... қазақ әдеби тілінің қоғамдық
– публицистикалық стилін сипаттайтын мынадай белгілер байқала ... ... ... ... ... тілмен елімізде болып
жатқан уақиғаларға жедел таныстыру, оған талдау жасау арқылы қоғамдық пікір
қалыптастырады.
ІІІ тарау. Радиодискурсының ... ... мен ... ... ... » ... ... ғылымдарда ХХ ғасырдың 60 – 70 жылдары
кең тараған. Бірақ оның лингвистикада жан – ... ... ... ...... тұс ... Ұзақ ... АҚШ – та және соның ықпалы Еуропада,
орыс тіл білімінде трансформатикалық грамматикамен әуестену орын ...... ... ... ... оның ... ... қайта оралуға бетбұрыс, соған ауысу керектігі баса ... ... ... ... ... ... мен оның
Германиядағы шәкірттері Халидейдің функционалды « ... » ... ... ... ... тіл ... сөйлем мен мәтін
арасындағы қарым қатынасқа, сөйлем грамматикасынан жүйелілікпен ... ... ... ... арналған осындай игі істердің арқасында оны
туындататын үрдістер мен ... ... ... ... ... пәнаралық
қызығушылық өмірге келді. Батыс терминалогиясында « дискурс » деп аталады.
Р. де Бограндтың айтуынша, осы бағыттар ... бір ... ... ... « дискурсты қайта өңдеу және талдау ».
Қазіргі тілді зерттеу ... екі ... ... екі бағыттың
назарында, олар мәтін лингвистикасы және ... ... деп ... ... ... кейде өзара тепе – тең, кейде қарама – қарсы, кейде ... ... ... ... ... сөздіктк дискурске төмендегідей анықтама
берілген : «Дискурс – экстролингвитикалық, грамматикалық, ... ... және ... да ... ... ... мәтін.
Дискурс тілдің паралингвистикалық (мимика, жест ) ... ... және ... сүру» түрлерімен ( репортаж, нұсқау, әр
түрлі тап ... ... т.б. ) ... ... ... ... сипаттайтын – когнитивтік талпыныстар.
Осындай бағыттың алға тартылуының ... ... ... интеллект деген
лингвистикалық қолданбалы аспектімен байланысты мәселелерді ... Тіл ... ... осы жаңы аспектісіне көңіл бөлушілік
лингвистикада ішкі ... ... ... пікірінше,
семантиканы лигвистикалық және экстралингвистикалық деп ... ... ... ... ... тіл ... ... бағытқа көп
жағдайда жақсы тұрады, орыс тіл білімі дәстүрінде ең алдымен ... ... ... ... ... ... тіл және коммуникация
туралы зерттеулері соңғы кездері жалпы тіл теориясы болсын және ... ... үшін де ... қортындыға әкеледі. Тілдік жүйенің бар
екені, бұл бір ... « тіл- ... тіл » ... ... ... ... нәтижелерде 70-жылдардың
өзінде нақты тілдік ұйымдастыруларда ( ауыз екі ... ... ... тән
жүйелік қалыптасқандағы, бұл қарапайым жалпы тілдік жүйеліктен айырмашылығы
бар. Осының өзі ... ... ... ғана емес, тіпті жеке ғылыми мен
таным теориясындағы оқулықтың ... ... ... ... ... ... » ... белгілеу мәселесі лингвистиктердің
өздерінің арасында да пікір – сайыс туғызады. « ... ... ... ... ... ... И.М.Кобозева тілді зерттеудің когнитивтік
ыңғайының төмендегідей ерекше сипаттамаларын ажыратады.
1. Психологиялық шындықтың лингвистикалық құрылымдары ұсынатын талаптары.
2. ... ... ... ( ... сценария ) және осындай құрылымдарға
лайықты әрекетті білдіретін модельдік құрылым ретінде пайдалану.
Сөйтіп, лингвистикада ... ... ... қарапайым емес
екендігін, адам санасының жұмысы басқа ғаламдармен белсенді интеграцияға
түсіп, қалыптасатынын баса айтады.
Дискрусты қалыптастыруда ... ... ... ... орын алады. Кезінде мәтін лингвистикасы мәтін құрылысының ішкі
заңдылықтарын зерттейтін пән ретінде ... ... Ал ... ... ... және оның тілге тигізетін әсерімен тілдік құбылыстар
сипаттамасына байланысты мәселелер жиынтығын ... Осы екі ... ... бір – ... ... Н.В. Бодоренко және Т.Б.Крючкова
мәтінге талдау жасау үрдісінде әр ... ... ... түзілуі
заңдылықтарын айқындау бір пән аясында, яғни мәтін құрылысында қалу ... әкеп ... деп ... себебі « мәтін » тікелей әлеуметтік
шындыққа тәуелді. Нақтырақ ... кез – ... ... ... ... бар, ... бір адресаты, коммуникативтік түсініктемесі де бар ... ... ... ішкі ... ... ... осы ... қажет екендігін алға тартады.
Көркем мәтін негізінен алғанда ақпараттың өзара тығыз байланысты ... ...... және эмоционалды – экспрессиві. Қазіргі таңда
оқырман тек қана лингвистикалық түйсінуімен қатар тарихи – мәдени сипаттағы
кең ауқымды ... ... ... ... ... ... отырып, дискурс бұл күрделі коммуникативтік
құбылыс екенін, мәтіннен тыс экстролингвистикалық факторларды ... ... ... ... ... ... ... « шумен » ( бұлақтың
сылдыры, жапырақтың сыбдыры ), телехабардың ... ... ... ... ... бейнелерімен толыға түседі. Дегенмен, бұл компоненттердің
бәрінен маңыздысы – сөз. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... дұрыс, сазына келтіріп дыбыстаудың,
тиісті жерінде ... ... ... ... жеке сөздердің орфоэпиялық
нормаларын сақтаудың маңызы ерекше.
Бұрын, ертеректе, ... ... ... ... аса ... ... бір ғана бағдарламада ресми ақпарат, публицистикалық
талдама, репортаж, комментарий « дөңгелек үстел », ... ток – ... т.б. ... кездестіруге болады. Осы жанрлардың сөз өрімі, бедері
әр алуан. Мысалы, «дөңгелек үстел», интевью сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... мәтін тіліне жақын түсіп жатады. Осының
өзі радио, - телеэфирдегі сөздің өзіндік ерекшелігі мол, аса ... ... ... ... ... ... қазақ тілі қалай жұмыс істеп
жатыр. Сала ... ... ... тіл ... « оны ... ... ? », « жақсы үлгілер мен қатар, кемістіктің түрлері ... » ... ... үнемі назарда болып, арнайы қарастырылып отыруға тиіс.
Ал мұның өзі, ... ... ... тіл, ... норма, сөз мәдениетінің
мәселелерімен ұштасып жатады. Жалпақ ... ... ... телешешен тілдік норма, БАҚ – тың тілдік ерекшелігі, әсіресе сөз
мәдениеті жөнінде білуге тиіс мәселелер аз ... сөз ... ... ... сөз ... деген ұғымды айқындап
алуға тура келеді. Өйткені қайсыбіреулеріміздің түсінігімізде сөз мәдениеті
сыпайы, сынық сөйлеу ; сөз ішінде бөтен тілдің ... ... ... ... ... ... бұл ... пәлендей дұрыс емес.
Шындығында, сөз мәдениеті деген ұғымның мазмұны « сіз » - « біз ... ... кең, ... ... Сөз ... дегеніміз, қарапайым
тілмен айтқанда, ең алдымен ана ... ... ... ... – тілдің дыбыс жүйесін, оның ырғақ, әуездерін; сөзді, оның
мағыналық қырларын; сөздің тұлғалық құрылымдарын, оның ... ... ... мен ... ... ... стильдік құралдарын т.б. - әдеби
тілдің нормасына сай ... ... ... әлі бедерлі жұмсай білу деген
ұғымды білдіреді.
Әрине, көп ... « ... » мен « ... емес »- тің « норма » мен «
норма емес » - тің « дұрыс » пен « ... » - тың ... ... оңай ... ... ... айқындауда « меніңше былай » ... ... ... ... үлгілерге, әдеби тілдің жұртшылыққа мойындаған
мәдениетті ... ... ... ... деп ... ... ақпаратты жинайтын, сақтайтын қайнар көз ... ... ол ... ... ... және ... алмасудың да құралы. Сөз –
ақпарат жеткізу немесе ... ... ... ... таратудың
жолдары мен құралдары аз емес. Ақпаратты көмекші тілдер, шартты таңбалар,
түрлі ... ... ... да ... ... ... Ақпараттану
саласының мамандары ол жөнінде былай дейді.
« Ақпаратты таратудың жолдары әр ... ... ... мыналар:
1. Символдық ( әріп, цифр, таңба сияқты символдарды пайдалануға
негізделген)
2. ... ( ...... ... ... ... 3.
Графикалық – бейнелеудің әр алуан түрлері. 4. Дыбыстық (газдарға,
сұйықтықтарға және ... ... ... адам мен ... есту ... ... қабылдайтын
серпімді толқындар.
Қазақ оқырмандарының ішінен сөздің адам ойы мен сезімін жеткізуші құрал
екендігін алғаш атап көрсеткендердің бірі - Мағжан Жұмабаев. Оның ... ... ... жеткізу қызыметіне қатысты төмендегідей ой айтылған
:
« жанның жайын жарыққы шығару үшін ... ... ... ... ... екі ... бар – ... ыммимика, біреуі - сөз.
Мимика дегеніміз жанның сырының дене арқылы сыртқа білінуі ( бас изеу,
күлу, жылау ... ). ... ... бар ... ... ... Ым – ішкі
сезім « тілі ». Ым арқылы ойды жарыққа шығару мүмкін емес. ... тілі ... ең ... назар аударатын нәрсе, ақын сөздің адам ... ... ... ... ... ... ... атап
көрсетеді.
Сөздің ақпарат жеткізушілік қасиетіне мән беріп, сөз мағынасы арқылы
әркелкі ... атап ... ... ... бірі – ... ғалымның мына төмендегі сөзі дәлел бола алады:
« Егер біз мен сені сүйемін немесе « мен сені жек ... » ... бұл ... ... бізге белгілі болғандықтан, кез келген ... біз ... ... әр ... кейіп танытамыз. « махаббат» және
« жек көру » ... ... ... ақпарат жеткізеді.
Ғалым мағыналары бір – біріне қарама – қарсы, антоним сөздерді мысал
ретінде келтіре ... сол ... ... және қабылдаған ақпараттың
әсері де айрықша екенін ескертеді.
Тіл арқылы ... ... ... ... ... ... ... көзі - сөздер пайдаланады. Сөзді жеке тұрған қалпында, сөз тіркесі
мен сөйлем құрамында ... ... ... ... да зат, ... әрекет пен қарым – қатынас туралы мәліметтерді
мағына түрінде жинақтайтын тілдік бірлік – сөз ... ... ... ... ... табылады.
Сөз - ақпарат алу құралы. Сөз ... көзі ғана ... ...... қабылдаудың да құралы. Ақпарат алу кезіндегі сөздің рөлі айрықша.
Біз өзіміз сөйлейтін тілдегі ... да бір ... ... ... ... ... ... бір ақпарат аламыз. Мәселен, жаяу немесе көлікпен келе
жатқан адам « ... » ... сөз ... тақтаны көріп, сөзді оқыған кезде
сол сөздің мағынасы арқылы берілген ақпаратты ала отырып, ол әрі ... ... ... ... ... ... түсініп, шешім
қабылдайды. Сонымен қатар жаз, оқы, ... тұр, ... ... ... бұйрық
рай тұлғасындағы етістіктердің зілді дауыспен, екпін ... ... ... ... естіген әр адам бойын тез жиып ала ... біз ... ... сөз ... қабылдағанын және сол қабылданған
ақпаратқа сәйкес ақпарат ... ... бір ... ... Бұл ... И.В. Арнольдтің мына пікірі назар аударуды қажет ... ... ... ... ... ... мағынасымен сәйкес
келеді де, ол ұғым деп аталады. Ұғым арқылы ... ... ... ... ... ... ... сөйлеушілермен, олардың
жағдайларымен байланысты болып, коннотацияға тең ... Оған ... ... және ... ... компоненттері енеді.
Ғалым осындағы айтып отырған « эмоция, экспрессия, ... ... ... компоненттері сөз мағынасы арқылы ғана
берілетіндігімен ... ол ... ... ... ... айрықша көрініс
беретіндігімен де ерекшеленеді. Бұдан сөйлеу процесі кезіндегі ... сөз бен ... ... оқу арқылы алынатын ақпараттардың әсері
бірдей бола бермейтіндігін аңғаруға болады.
Жоғарыда келтірілген мысалдарға қарап, тек ... ... ... ғана ... ... екен ... түсінік тумауы керек. Біз
келтірілген сөздердің ақпараттылығымен қоса, эмоциялық, экспрессиялық
әсерінің ... ... ... ...... ... құралы. Ақпаратты түрлі жолмен алуға немесе
таратуға болады. Алайда ... қай ... де адам ... қарым –
қатынастың аса маңызды құралы екендігін жан – ... ... ... ... ... ... табылатын сөз мағынасы арқылы ақпарат тарату мәселесіне
жеке көңіл аудару, арнайы қарастыру жағы әлі де ... ... ... ... біз ... ... және ... таратамыз, яғни қарым –
қатынас барысында сөз арқылы ... ... ... бұл қасиеті тіл
білімінде әлі жан – ... ... ... ... ... тіл
білімінде де, назар аударғандар болды. Мысалы, нейралингвист А.Р.Лурия «
Сөз тек ойлау құралы ғана емес, сондай – ақ ... - ... ... да болып
табылады. Кез келген қарым – қатынас ... ... ... тарату –
сөздің белгілі бір нәрсені көрсетіп қана қоймай, ... ... сол ... мәліметтерді жинақтауын, талдап қорытуын ... ... деп ... сөздің ойлау мен қарым – қатынастың құралы екендігін атап
көрсете ... оны ... ... ... ... дәлелдеуі бұл саладағы тың, ғылыми нәтижелер
қатарына ... ... таза ... ... ғана ... оны ми
қызыметімен, ойлау категориясымен, адам санасымен тығыз байланыста зерттеу
ғылымның өзі. Негізінен салаға нейролингвистиканың әдісі ... ... ... қарым- қатынасты ақпарат тарату дегеніне келсек, қарым – ... ... тек ... оның ... да белгілі. Сол
себепті оны ақпарат алмасу деп атасақ, бұл ... ... ... ақпарат алу мен таратудың, яғни ақпарат алмасудың қатарында
екендігін айтқандардың қатарында ... ... да ... ... бар. Оған оның мына сөзі ... :
« Біз сөз ... ғана неше ... ойымызды сыртқа білдіре аламыз, Һәм
басқа адамдардың ойларын біле ... Сөз ... ... ... болмас еді
», - деген тұжырым түйіндейді.
Мағжан ұлт тілінің халық өмірінің айнасы екендігін де, сөздің ... ... ... ... ... де сонау қазақ тіл білімінің іргесі
жаңа қалана бастаған ХХ ғасырдың 20 - ... – ақ атап ... – оның ... ... ақын, филологиялық білім иесі екендігін де көрсетеді.
Сөздің бұл қасиеті ... ... ... ғалымдарымыздың бірі -
Ә.Хасенов еңбектерінде де кездеседі. Ол былай деп жазады : « Сөз – ... ... ...... ... ... ең негізгі еденицасы.
Сөзсіз пікір алысу мүмкін ... ... ... бір – бірімен қарым-
қатынас жасауы сөз арқылы болады.
Ә.Хасеновтің ... ... ... ...... жасау деп
отырғанының барлығы да – ақпарат алмасу ... Яғни ... да ... ... ... екендігі аталып көрсетіліп отыр.
Сөз мәдениеті деген терминдік үғым тек сөз дұрыстығымен ... яғни ... ... ... ... ... ... көтеріліп,
шыңына шықтық деуге болмайды. Өйткені сөз мәдениеті «дұрыстық» қана емес,
сөзді бедерлі жұмсау ... ... да ... ... ... ... дәл тауып,ақтан тигізіп айта алмасақ,діттеген
межеден көріндік деуге ... ... БАҚ ... ... ... ... ... коймайды. Радио, -телешешеннің ... ... ... ... ... қоғамдық пікір туралы белсенділігін де
көтеруге ... ... я ... ... ... шығып, мінбеге көтерілген
адам сөйлемес бұрын алдымен ... ... ... мақсатын
айқындап алуға тиіс.
• Тілдік қатынас ресми ме, бейресми ме?
• Сөздің ... кім? Жеке адам ба, ... ... Аудиторияның әлеуметтік кұрамы, ... ... ... қандай?
Бірыңғай ма, әлде әр алуан ба?
• Тілдік қатынас біржақты ма, әлде екі ... ... ... қатынастың мақсаты не? Жай ғана хабарлау ма, ықпал ету ме?
Міне, осы ... ... емес ... ... ... мыңдаған
сөздің, ондаған тілдік амал-тәсілдің ішінен қарым-қатынастың мақсатына,
жағдаятына, түріне сай келетін ең ... ... ала ... ... ... Коммуниканттың діттеген мақсаты айқын болуға ... ... ... ... әсер ету, ... түрткі болу, белгілі бір
әрекетке жұмылдыру, ой салу; өтіну, талап ету, иландыру тәрізді жайттар
тілдік құралдардың ... сай ... ... ... Осы ... ... білу сөз ... деп аталады.
Публицистикалық мәтінде радио, -телепублицист коммуникатқа ықпал ... сөз иесі ... ... ... ... мәнді сөздерге,
бейнелі сөз орамдарына, тұрақты тіркестер мен теңеулерге, ... ... мен ... ... т.б.
стильдік нышаны бар (маркерлі) бірліктерге иек артады. Бұлар перлокутивтік
(ықпал ету) қызметі бар ... ... ... ... дайын тұрған
мұндай бірліктердің түр-түрін әдетте ұзына бойы, екі ... ... ... ... ... ... ... Ал тыңнан табылған
теңеу, қиыннан қиыстырылған сөз орамдарының ықпалы, әсер ету ... ... ... ... бұл айтылғандар негізінен БАҚ-қа, публицистика
тіліне көбірек қатысты. Ғылыми мәтін, көркем мәтін, ресми ... ... ... ... тілдік тәсілдерімен берілетін өзді-өзіне тән
бедері болады. Мысалы:
• ғылыми мәтінде атаулар,терминдер, жекелеген сөздер
• логикалық ... ... ... ... ... ашуға,
• белгілі бір қисынды дәлелдеуге қызмет етеді;
• логикалық айқындылықты көрсетеді, сөз құбылыстың, заттың, уақиғанының
мәнін ашуға, ... ... ... сөз ... мәтінде белгілі бір ұғымның «уәкілі» түрінде қызмет етеді.
көркем мәтінде сөз:
• ақиқаттағы заттың, ... ... ... ... ... ... метафора, теңеу, бейнелі сөз орамдарын жасауға қатысады;
... ... ... ... ... ... ... жұмсалады.
• ресми мәтіннің өзіндік бедерін жасайтын тілдік құралдар болады.
Оларға, мысалы:
• стандарттар,
• штамтар жатады;
• сөз екі ұшты мағыныда ... ... ... қызмет
етеді.
Қазіргі БАҚ тілінің сөз бедері қандай? Сөзге бедер ... ... ... ... жүр ме? ... үйреншікті бедерлеуіш амал-
тәсілдермен бірге тыңнан табылған үлгілер бар ма?
Осындай сұраулардың төңірегінде азды-көпті сөз ... ... сөз ... тіл ... ең ... ... әсер ... экспрессивті, бағалауыш сөздерден өрнектеледі. Стильдік нышаны
бар мұндай сөздер ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... нәрсеге, құбылысқа, уақиғаға бағасын,
көзқарасын (қоштау, терістеу, ұнату, ұнатпау т.б.) ... ... ... ... пікір қалыптастыру үшін аса қажет. Осындай стильдік нышаны
бар тілдік құралдар арқылы коммуникант адресаттың эмоциясына әсер, ... ... ... ... тілі элементтерін радио,-телехабарлар тілінде қолданудың өзіндік
ерекшеліктері бар. Жазба сөзге қарағанда эфирдегі сөздің сөйлеу ... ... ... ... аса ... емес ... басым
түсіп жабады. Тиісті ақпаратты тыңдарманның мүмкіндігінше толық ... ... ... орташа саны 6-8-ден аспағаны жөн көрінеді.
Алайда газет ... ... ... ... жұмсалып,
мәтіннің публицистикалық бедерін салудағы стильдік құралдардың бірі ретінде
жұмсалатын сөйлеу тілі, қарапайым сөйлеу тілі ... ... ... ... ... бар. ... ... сөйлеу тілі
элементтерінін эмоционалдык жағымсыз - ... ... ... ... ... ... Мәтіннің мазмұнына қарай эмоционалдық ... ... ... ... ... ... шеберлігіне
байланысты.
Микрофон алдындағы сөз формасы жағынан екі турлі болуы мүмкін: ... сөз; ә) ... ... ... ... ... монолог болғанмен, микрофон ұстаған
шешен диалогқа тән, яғни сөйлеу ... ... тән ... мүмкін. Ондағы мақсат - адресатты өзіне жақын тарту, екеуара
пікірлесіп отырғандай әсер қалдыру. ... ... ... ... осы ... ... ... көріңіз;... тым ертелеу емес пе ... ... ... ... ... ... жоқ. Ал ... «іштарту»
элементтері адресатқа сөйлеушіні көріп отырғандай, онымен бетпе-бет
отырғандай әсер етеді. ... ... де бір ... ... интонациялық
реңк әлгі әсерді күшейте түседі. ... ... ... ... мен ... арасындағы коммуникация екіжақты болады. Сөйтіп,
сөйлеу тілінің интонациялық элементтерін сөз бедерлеуге пайдалануды ... ... бірі ... ... сөз жөне оның ... қырлары. Ғұмыр жасы жүздеген жылмен
өлшенетін, заман өзгеріп жатса да, байырғы қалпын бұзбайтын құрылымдар ... ... ... ... ... деңгейлерінде ерекше орын
алады. Сондай-ақ тілде ... ... ... ... қалыптасқан
стеоретиптер, этикеттік формулалар, эталондар т.б. орнықты сөз орамдары
болады. ... ... ... ... бермей, орынды жұмсау аса қажет.
Амандық-саулық сұрасу, қоштасу, құттықтау т.б. ұлттық стеоретиптердің
арнайы тілдік таңбалары (құралдары) және ... ... ... ... ... ... бағынатын қолдану жүйесі бар. Әсіресе тілдік дайын
үлгілерді, яғни амандасу, ... ... ... өз ... ... Этикеттік сөздер осы қасиетімен құнды.
Радио-, телехабарлар бағдарламалары көбіне-көп көріскенше күн жақсы,
эфирдегі келесі кездескенше, эфирдегі келесі ұшырасқанша, ... ... ... ... амандықпен көріскенше т.б. тәрізді қоштасу
ритуалын білдіретін формалармен аяқталып жатады. Алайда бірқатар ... ... ... ... жылы ... ... ... көрісу сөзі өзгеше мазмұндағы ритуалмен ассоцацияланады.
Сондықтан ... ... ... ... ... тілдік
таңбалардан тартынғанды мақұл көреді. Байырғы ... ... ... сөзді қолдана бермейтіні байқалатын.
Ал қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... ... ... ... табылатын, жазба тілді ауызша сөзге айналдыратын
мынадай ортақ заңдылықтар бар. Ол ... ... жеке ... ... ... қазақ тілі ауызша жүйесінің үлкен ... ... ... ... Ол - ... ... ... бір-бірімен үйлесіп,
үндесіп, ыңғайласып айтылуы. Үндесім заңының екі жағы бар. Оның ... ... - бір сөз ... ... дыбыстардың бірыңғай жуан, не
бірыңғай жіңішке айтылатын тіл ... Сөз ... мен оған ... ... ... не ... ... не бірыңғай жіңішке болып
отырады. Қазақ тілінің бұл ... ... ... да ... ... ... ... халықтарының мақтанышына айналған А.Байтұрсынұлының
әліпбиі ... ... ... үндестік заңын айғақтайтын бірден-бір алфавит
болғаны белгілі.
Сингармонизм заңының екінші жағы - ерін ундесімі. Бұл ... ... ... ... (о, ө, ү, ү) ... ... (ы, і, е) ... айналып, ұқсап, жуықтап айтылуы. ... ерін ... ... ... тува ... ... қамтитын
құбылыс емес екені белгілі. Сондықтан ерін үндестігі ... ... ... ... ... ерін ... - 2-3 буынға дейін сақталатын, ары
қарай сөз неше буыннан ... да ... ... ... құбылыс.
Жалпы, ерін дауыстыларын еріндік реңкінің күштісінен ... ... ... болады: ө, о, ү, ү. Сондықтан е дыбысы үшінші бітеу
буында сирек айтылады да, ашық ... ... ... ... ... мысалы, түбір мен ... ... ... буын е ... ... ... еріндігі әлсіз ү болып айтылады.
Енді дауыссыз дыбыстардың бір-біріне әсер етуін, яғни ... сөз ... ... ... ... нормасында дауыссыз дыбыстар
көрші дауысты дыбыстардың жуан, жіңішке, еріндік, езулігіне ... ... ... ... ... Мысалы; бас, бес, бір, бос, бір, бәс
сөздеріндегі б дауыссызы өзінен кейінгі ... ... ... ... езулік, бірде жіңішке езулік, бірде жуан еріндік, ... ... ... ... ... ... әрер ... ақпарат жеткізуші ретінде пайдаланатын
кәсіп иелерінің бірі - радио, теледидар саласының қызметкерлері - ... ... ... ... ... мен бағдарламаларының жүргізушілері.
Аталған мамандық иелері өздерінің күнделікті еңбек құралы - ауызша ... ... ғана ... қызметін жақсы атқара алады. Бұлай дейтініміз,
теледидар және радио журналистері мен ... ... ... ... бірден бір мақсаты - ақпарат жеткізу ғана емес, ... ... ... ... ... әсер ету. ... ... - тыңдарман» үлгісіндегі қарым-қатынаста диктордың өз тыңдарманы -
бүкіл бір ... ... ... есте ... жөн. ... ол ... алдында сөйлегенде тіл иелерінің ... ... ... ... мен ... ... етіп алуды ойлап отырады. Онсыз
ақпараттың көпшілікке түсінікті болуын қамтамасыз ету мүмкін емес.
Көруге, сезінуге тағы да ... ... ... ... ... беруге негізделген құралдар ... жоқ ... ... ... ... сөз сол ... ... қызметін өзіне жүктейді. Сол
себепті белгілі бір әлеуметтік жүк ... ... ... ... және тағы да ... ... жеткізуші көздерден естілетін ауызша
сөзге құбылғыштық, әсерлілік, сан ... ... ... ... тән
болу керек. Сонда ғана радио, теледидар шешенінің сөзі айшықты, нақышына
салынған, жұртшылыққа түсінікті бола ... Бұл үшін осы ... ... маман ең алдымен сөйлеу ... ... ... ... сөздің сапалы шығуына, яғни қағаз бетіне түсірілген, ойда
жинақталып түйілген мәтіннің сыртқа ... ... ... ... ... жеңіл болуына үйретеді.
Сөз ағымы дұрыс дыбысталып қана ... ... ... ... олар
өзара дұрыс ұйымдасу керек. Онсыз сөз ағымындағы мағыналық қатынаста тұрған
сөз топтарын ажырату, олардың қатынасы арқылы берілетін ой ... ... ... Мұны сөз ағымын мүшелеудің тілдік заңдылықтарын жете
меңгерген, болмаса ... ... ... тіл иесі ... ... сауатты пайдаланады.
«Диктор - тыңдарман» үлгісіндегі бір жақты тілдік қарым-қатынастағы
коммуникативтік қызметтің барлығын интонация атқарады ... ... ... ... ... ... ... диктор тыңдарманның көңіл-
күйіне, ерік-жігеріне, түйсік-санасына тек қана сөз ... әсер ... сөз ... ... интеллектуалдық, эмоциялық, волюнтативтік және
тағы да басқа ... ... ... ... ... ... құрал
- интонация.
Жоғарыда көрсетілген сөйлеу техникасы, сөз ағымын мүшелеу ... ... ... біліктілік, дағдыны қалыптастыру үшін
тілтанымдық сауаттылық, ... ... ... болу ... Сондықтан
сауатты, әрі шебер сөйлеу үшін ауызша сөздің тілтанымдық негіздерін ... ... ... ... шебері үнемі өзінің сөйлеу аппаратын жаттықтырып, оның
қызметінің мүмкіндіктерін, икемделгіштік қабілетін ... ... ... аппараты екі бөлімнен тұрады: орталық және шеткері. Орталық бөлімге
ми мен жұлын жатады. Сөйлеуді басқарып реттеуші ... ... сол ... ... ми ... ... Сөйлеу аппаратының шеткері бөлімінің үш
бөлігі бар: 1) дыбыс жасаушы немесе ... жүйе - ... ... ... тіл, ... таңдай, тіс, жақ; 2) тыныстау жүйесі - өкпе,
кеңірдек және т.б; 3) дауыс жасаушы аппарат - ... мен ... ... үш ... ... ... сөйлеу техникасы үш компоненттен құралады:
1) дыбыстау (дикция); 2) тыныстау; 3) дауыстау.
Дыбыстау (дикция). Дұрыс ... ... әр бір ... ... ... таза әрі анык ... нық ... Дыбыстау мынадай
жағдайларда бұзылады: 1) дауысты не дауыссыз дыбыстарды анық айтпағанда; 2)
тілде қандай да ақаулар ... ... және т.б.); 3) тым бос, ... 4) ... керісінше тым жылдам, асығыс сөйлегенде; 5) сөздердің
басын не соңын жұтып қайғанда және т.б.
Дұрыс дыбыстауды ... үшін ... ... ... ... ... дыбысты айта алатындай сейлеу ... ... ... ... ... ... ... ауыз қуысының бұлшық
еттерінің қозғалғыштық ... ... ... ... бейім тұрып, кез
келген дыбысты еш бір қиындықсыз, артық ... ... ... ... ... сөзінде тек қана дауыстылар мен дауыссыздардың айтылуы
анық, таза болып қоймайды, сонымен ... ... ... да ... ... айқын естілетін болады. Жаттығуларды орындау барысында әр бір буынды,
сөздерді айқаймен айтып немесе «декламациялаудың» кажеті жоқ, ... ... ... ... көрсетіп тұрған мағынада бейтарап күйде, бірақ анық әрі
нық айтылу керек.
Тыныстау. Тыныстау ... ... ... ... ... асады. Ал
қандайда бір дыбыстау (сөйлеу, ән айту) кезінде ол саналы түрде ... ... ... ... ... тыныстау адам баласының сөйлеуі үшін аса
маңызды фактор, себебі мұндай тыныстау дыбыстардың жасалуының ... көзі ... ... Адамның үнсіз тұрған кезіндегі тыныстау ырғағы
мен сөйлеп тұрған кезіндегі тыныстау ырғағы арасында ... ... ... ... адам ... демін ішке тартып, оны шығарады, сонан
кейін пауза жасалады. Ал сөйлеу кезінде демді ішке ... ... ... баяу ... Осы ерекшелігіне байланысты сөйлеу кезіндегі тыныстауды
фонациялық тыныстау деп атайды. Фонациялық тыныстау кезінде өкпеден келген
ауаның кинетикалық энергиясы ... ... ... сөз ... ... көбі сөз ... анық айтылуы үшін диафрагманың жиырылуы
мен ... ... ... арқылы жүзеге асатын кабырға-диафрагмалық
(көкет) тыныстау дұрыс деп санайды. ... ... ... ... ... артық алып қоюдын қаупі бар, бұл, біріншіден, сөздің айтылу әуенін,
екіншіден, тыныстау ырғағын бұзады. ... ... мен ... үйлестіре білу керек, яғни сөйлеу процесінде жеке дыбыс та,
тыныс та ... олар ... ... ... ... есте ... Әдетте шет тілін үйренушілерге сөйлеу техникасын меңгертуде
дыбыстау мен тыныстауға қатысты жаттығулардан кейін ... ... тіл ... ... (артикуляция) базасы мен тыныстау процесін
үйлестіре алғанда ғана дауысты ... ... ... ... ... ... ... сейлеу барысындағы дауыс ағымын мейлінше
табиғи естілетіндей етіп, оның ... ... ... көлемі, күші,
қаттылығын) әр түрлі сөйлеу мақсатына қарай түрлендіре алу.
Дауыс диапазоны қарапайым түсінік бойынша әуеннің кеңдігін білдіреді.
Диапазон ... кең ... және бұл ... ... ... ... тұрса, соғдалым ауызша сөздің құлаққа естілуі әуенді, ... ... ... сөз бен ... ... сөздің диапазондары әр
түрлі, әндетіп айтылған сөздің диапазоны кеңірек болады. Дауыс ... ... ... ... сөзі ән ... естіліп, тыңдарманды
жалықтырмайды.
Дауыс регистрі – бір ... ... де ... бір ... дыбыстар қатары. Регистрдің белгілі үш түрі бар: жоғары, ... ... ... ... ... ... (резонаторда)
тербеледі де дауыс диапазонының жоғарғы бөліктерін құрайды.
Төменгі регистрде дауыс толқындары ... ... ... де ... ... төменгі бөліктерін құрайды.
Аралас регистпр орта диапазондағы дыбыстардан ... ... ... ... әуенділігін дауысты дыбыстар жасайды, оларды айтқанда дауыс
бірде кетеріліп, бірде бәсеңдеп, ... ... ... ... ... ... көмескіленіп, «кілемге түскен түрдей» жалпы сөз
ағымы әуенінің ... ... ... да сөз ... ... ... ашық айтуға тырысу керек. Бұндайда жоғары және төмен
регистрдегі дыбыстаудан біртіндеп ауысып, дауыс ағымын үзіп ... ... ... Бұған жаттығудың карапайым тәсілдері ... ... ... ... және ... Сөз ағымының мүшеленуі мағынаға да,
тыныстаудың заңдылықтарына да бағынышты ... ... ... кезекте
«оның қандай бірліктері болады?» деген сұрақ туындайды.
Екпін дегеніміз не? Екпін дегеніміз қарапайым тілмен айтқанда, ... бір ... ... құралдары арқылы ерекшеленуі. Мысалы, Кеш
жарық, құрметті әнсүйер ... ... ... кеш ... ... ... ... бөліктері кідіріс арқылы жіктеліп, жеке-жеке топ
болып айтылады да, олардың ішіндегі соңғы ... ... ... ұзағырақ естіледі, екпін түскен буынның әуені де жоғары болады.
Қазақ ... ... ... ... ... сөз ... ... немесе
соңғының алдыңғы буындарына түседі. Дегенмен екпіннің алғашқы ... ... да ... ... ... ауытқулар. Жоғарыда айтылғандардың барлығы сөз
ағымын мүшелеудің тілдік заңдылықтары. Осы ... ... ... ... ... сәйкес келсе, кейде одан ауытқып жатады.
Басқаша айтсақ, сөйлеу барысында сөйлеуші сөйлемдерді үлкен кідіріс
арқылы бөліп, ... ... ... де, ... ... мен ... бунақты топтардан құрайды, ал синтагмаларды үлкендеу кідіріспен бөліп,
күштірек екпінмен ерекшелеп, ырғақты топтар мен бунақты топтардан ... ... өз ... ... ... ... ... топтардан
құрайды деуге болады.
Бұл жерде тілдегі сөйлемнің қалпынан ... ... ... ... үшін де, сұхбат иелері үшін де ... ... ... жайы жоқ.
Ал қалыптан уәжсіз ауытқу болады. Бұл сөз иесінің сөзді дұрыс ... не ... ... ... жүре ... болған, сондай-ақ
туа біткен кемшіліктермен байланысты болады.
Ой ... ... ... тілі ... ... ... тоқталдық.
Олардың тілдік заңдылықтарға сәйкес қалай ұйымдасатыны белгілі болды.
Дикторлар мен журналистер қолдарына берілген жазба ... ... ала ... оның астарын түсінбесе, сөйлемдердегі ой ... ... ... ... ... себебі мәтіндегі ой желісі оның
мазмұнынан, автордың айтылған ойға ... ... ... ... ... үшін ... ... саналатын акпарат ескерілу керек. Диктор
сөз ағымында жаңа ... ... ... ... үшін ... артады.
Дикторлар мен журналистердің ой екпініне қатысты білімдерінің болмауына
немесе осы білімдерді дұрыс ... ... ... ... елең ... қоймайтын, бедерсіз айтылған, бір сарынды сөз
естіліп жатады.
Интонация. Егер ... ... ... ... ... ... сипаттамасы, оны артикуляциясы жағынан ... ... ... ... ... ал сөз ағымын мүшелеуге
қатысты тарауда сөз ағымын дұрыс ... ... ... ... ... ... белгілі бір ойды ... ... ... ... әрі әсерлі болатындай безендірілуінің, сөз
ағымы арқылы бір ғана емес, әр түрлі мағыналарды жеткізудегі ... ... пен ... ... ... сияқты дауыс сипаттамаларының
үйлесімді қызметі туралы айтылады. Интонациясыз ... ... ... ... ... ... жаңа үйреніп жүрген баланың мәтін мазмұнын
түсінбей, ежіктеп механикалық ... ... ... ғана ... ... еді. Кез келген сөйлем, ... ... ... сөз ... ... ... түсетін қандай да бір дауыс сазымен айтылады.
Онсыз сөйлем сөйлеушінің ойын, оның ол ... ... ... ... ... еді. Бұл - ... жалпы тіл-тілдегі маңызы. Ал оның
ауызша сөз иесінің коммуникативтік мақсатын ... ... ... ... ... мен дикторлар, теле-, радио ... ... мен ... ... ... топ ... мамандардың кәсіби біліктілігі үшін интонация ... ... ... ... ... ... ... қиын емес.
Әуен. Әуен интонацияның басты компоненті. Онсыз ауызша сөздегі ешбір
сейлем тиянақты ойды білдіре алмайды. Ғылыми ... ... ... деп ... ... ... ... айтамыз.
Синтагма - сөз ағымыныдағы қандай да бір ақпарат бөліктерін ... ... ... ... да, ... ... да ... бірлік
екені алдыңғы тараулардан белгілі. Сөз ағымында тыңдаушы үшін ... осы ... ... ... ... беріледі. Ақпаратты
жеткізетін сөздер, олардың мағыналары.
Ұзақтылық - қазақ тілінде екпіннің басты көрсеткіші, ... ... ... сөз ... ... буындардың барлығы дерлік
басқаларымен салыстырғанда ... ... ... буын ... ... ... бар. Сөз ... болса, яғни көп буынды болса, онын бастапқы буындары соғұрлым қысқа
болады да, ... ... ... айтылады. Ал буын саны аз сөздер буын саны
көп сөздерден гөрі созылыңқы ... ... ... ... ... ... түрлі кідірістер
жасалып, сөз ағымы үзіліп жатады. Сөз ағымының ... ... ... болмайды. Мұндай үзілістердің барлығын кідіріс (пауза) деп
атамаймыз. Белгілі бір ... яғни ... ... ... ... ақпаратты дұрыс қабылдап түсінуіне көмектесетін ... ғана ... деп ... ... үшін кідірістің сан түрлі
қызметін ... оны өз ... ... пайдалана алған - аса қажет. Себебі
интонация параметрлерінің ішінде ең ... ... осы ... ... ... ... ... болмайды дегенде айтылған ойға
ешқандай қатыссыз сөйлеуге болмайды дегенді есте ... жөн. Кез ... ... ... ... ... ол ... екінші бірде айқын көрініп
жатады. Интонациянын эмоцияны білдіуші ... ... - ... ... ... әуез ... дауыс қоюлығы, дауыстың бояуы. Неғұрлым
моцияға бай дыбысталған сөз қою әрі ... ... ... ал ... ... ... тырысса, оның бояуы да соғұрлым солғындай
түседі.
Мәтіндердің интонациялық безендірілуінің ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Дегенмен де әр стильге тән жалпы
интонациялық ... ... ... ... ... ойнақылық, эмоциялылық байқалмағаны
дұрыс. Сонымен бірге жалпы алғанда орташа немесе баяу ... ... ... арасында орташа немесе көлемді кідірістер жасалып ... ... ... қандай да бір ақпарат жеткізіп ... оның ... ... әсер етуді көздейді. Ол үшін мұндай мәтіндер
нық дыбысталып, ондағы барлық дыбыстар анық естілуі ... ...... мәнді тірек сөздерді мәтін бойынша интонациялық ... ... ... ... және т.б.) ... ... отырған дұрыс.
Бірақ дауысты дауысты тым ойнағышты, бір сарыннан екінші бір сарынға
күрт ауысып отыру тыңдарманды ... ... ... ... ... ... әр түрлі стильдердегі мәтіндердің айтылып
үлгілері барлық жанрлар үшін ... ... Бір ... ... әр түрлі
жанрдағы мәтіндердің айтылым үлгілері ерекше болуы мүмкін, дегенмен оларға
ортақ интонациялық белгілердің тән ... да ... Осы ... ... ... ... әр ... стильдердегі ауызша сөз өз
нақышында ... де ... ... ... өмірде таза бір стильде,
басқа стильдің элементтерін араластырмай сөйлеу -сирек кездесетін жағдай.
Тіпті бұлай ... ... ... ... ... өзі - ... бір белгісі, өйткені қалыпқа ... ... ... ... ... ... сөз иесінің тілдік мүмкіндіктерін шектейді. Сондықтан
да ұсынылған айтылым үлгілерін қатып қалған өзгерімейтін нұсқа деп түсінуге
болмайды. Сөйлеу ... сөз ... ... мен ... ... мен ... ... қарай олардың айтылымы
да түрлі вариантта берілуі әбден мүмкін әрі ...

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Көркем шығармадағы ішкі монологтың зерттеу нысандары93 бет
Лексикология туралы түсінік 5 бет
Мәдениет – ұлт-тіл тұтастығы34 бет
Стилистика және оның проблемасы туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь