Рахманқұл Бердібай - фольклор зерттеуші

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5 . 7

І тарау
Фольклортану ғылымы және Р. Бердібай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8 . 28

ІІ тарау
Р. Бердібай . халық өнерінің жанашыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29 . 42

ІІІ тарау
Р. Бердібайдың фольклортану ғылымына қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... 43 . 52

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53 . 55

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56 . 58
Кіріспе
Рахманқұл Бердібайдың есімі бүгінде анықтаманы қажет етпейді. Ғұлама ғалымның биік тұлғасы, энциклопедиялық зердесі, азаматтық келбеті өзінің лайықты бағасын алған. Қазақ әдебиеті ғылымына ғана емес, түрік дүниесінің руханиятына өлшеусіз үлес қосқан ғұламаның ұлт мүддесін қорғаған батыл үні сонау елуінші жылдары естіле бастаған болатын. Ұлт мүддесін мәңгілік серігі еткен ғалым кеңестік кезең саясатына қайшы көзқарастары үшін аз қиындық көрген жоқ. Осы қудалаулар мен қиындықтар ғалымның журналистикадан бастау алып, әдеби өмірдің ұлы майданына, руханияттың асқақ әлеміне ұласқан шығармашылық жолын көктей өтіп жатты.
Р.Бердібай өзінің өнімді еңбек жылдарында 32 кітап, мыңнан астам мақала шығарды.
Исі түркі халқы пір тұтатын Маулананың мынадай сөздері бар: «Жел соққан сайын солқылдақ шыбықтай иіле берсең, асқар тау болсаң да, шыбық құрлы құның болмайды». Р.Бердібай иілуді білмеген асқақ рухтың иесі. «Рухы биік адам қоғам рухын көтереді» деген нақыл сөз осы Р.Бердібай секілді асқақ рухты адамдарға арналған тәрізді.
Р.Бердібай тарихи ақиқаттарды бүркемелеу немесе бұрмалай көрсету белең алған тоқырау жылдарының өзінде ұлтының шыңдалу процесін ашып көрсетіп, оның рухын асқақтататын мәселелерді көтеріп, соларды нақты жүзеге асыруға арналған істердің басында болды.
Ғалымның фольклортанушылық қызметін талдау бағытында алған жұмысымыз зерттеушінің бұл саладағы еңбегіне жаңаша көзқарастық тууы мен аңыз әдебиетімізді басқаша қырынан жол тануымызға мүмкіндік береді.
Диплом жұмысының өзектілігі:
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың биылғы жылғы Қазақстан халқына арналған жолдауында «Біз қазақ халқының санғасырлық дәстүрін, тілі мен мәдениетін сақтап, түлете береміз», - /1/ деп дамып келе жатқан мемлекеттің рухани құндылықтарына ерекше көңіл аударды. Сол себепті біз білім мен ғылымды дамытуға өз үлесімізді қосуға міндеттіміз.
Бүгінде көптеген зерттеу еңбектерінің авторы атанған Р.Бердібай қазақ халық ауыз әдебиетін зерттеуде тыңға түрен салып, соны сүрлеуді қалыптастырды. Эпостанушылық қызметі өз алдына бір төбе. Жұмыста ғалымның фольклорды жаңаша стильде қарастыру реті, қазақ музыкасы мен тарихи мұраларын қалпына келтірудегі зор еңбегі тұжырымдалды.
Диплом жұмысының мақсаты:
1. Р.Бердібайдың фольклортанушылық қызметіне шолу;
2. Ғалымның қазақ фольклортануында алатын орнын айқындау;
3. Р.Бердібайдың қоғамдық қайраткерлігіне шолу.
Бұл мақсаттарды орындау үшін мына төмендегі міндеттер жүзеге асырылды:
1. Р.Бердібайға қатысты материалдар мен деректер жинақталды;
2. Ғалымның зерттеу еңбектері талқыланып, сарапталды;
3. Ғалым туралы жазылған пікірлерге талдау жасалып, ой қорытындысы түйінделді.
Диплом жұмысын жазу барысында талдау, ой қорыту, жүйелеу, салыстыру сияқты зерттеу әдістері пайдаланылды.

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы:
Жұмыстың басты нысанасы «Р.Бердібай - фольклор зерттеуші» болғандықтан қазақ фольклоры туралы зерттеулері жүйелі түрде зерттеліп, ғалымның халық арасындағы өнерлерді жинау, жариялау зерттеудегі ерекше жанқиярлық еңбекқорлық үлесі айқындалды. Р.Бердібайдың фольклортануға қосқан үлесі жан-жақты атқарылған іс-әрекеттерімен, берген сыни бағаларымен, тұжырымды ой түйіндерімен көрсетілді.

Диплом жұмысының әдістемелік және теориялық негіздері:
Жұмысты жазу әрі алға қойылған мақсаттардың үдесінен шығу үшін Р.Бердібайдың өз еңбектері мен оның ғалымдық қырына едәуір тоқталған ХҚТУ хабаршысы пайдаланылды. Сондай-ақ мерзімді баспасөз материалдары да дерек көздері ретінде алынды.
Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi:
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың
Қазақстан халқына жолдауы. Астана, 1 - наурыз 2006 жыл.
2. Әсіп С. “Дарын қырлары” // Рухани мұра жанашыры
ХҚТУ Хабаршысы 6. 2002 ж.
3. Бердiбаев Р. “Жыршылық дәстүр”. Алматы., “Қазақстан”, 1980 ж.
4. Қорғанбеков Б. “Біз таныған Рахаң”. ХҚТУ Хабаршысы 6. 2002 ж.
5. Проблемы казахского литературоведение //Советская туркология 1983, №4
6. Бердiбаев Р. “Эпос — ел қазынасы” Алматы., “Рауан” 1995 ж.
7. “Советская туркология” 1979 г. № 3
8. “Қазақ фольклорының типологиясы” Алматы 1981 ж.
9. Ісмақова А. “Сегіз қырлы, бір сырлы”. ХҚТУ Хабаршысы 6. 2002 ж.
10. Бердiбаев Р. “Сарқылмас қазына”. Алматы., “Мектеп”, 1982 ж.
11. Қыраубайқызы А. “Көкейкестi арман ғұмыр”. “Егемендi Қазақстан”
30.10.1997 ж.
12. Бердiбаев Р. “Айтыс өнерi”. Алматы., 1978ж.
13. Бердiбай Р. “Наурыз өлеңдерi”. “Қазақ әдебиетi”. 22.03.1985 ж.
14. Бердiбаев Р. “Кәусар бұлақ”. Алматы., “Жазушы”, 1989 ж.
15. Бердібай Р. «Өшпеген намыс, үзілмеген ерлік іздері»
«Қазақ әдебиеті» 10.Х. 1995.
16. Тұрантегi Д. “Ғалым мұраты”. “Шымкент келбетi”. 14.11.1997 ж.
17. Бердiбай Р. “Аманаттай сақталған асыл мұра”. “Қазақ әдебиетi”.
26.12.1995 ж.
18. Бердiбаев Р. “Эпос мұраты”. Алматы., “Бiлiм”, 1997 ж.
19. Бердiбай Р. “Жұлдыздар жарығы”. Алматы., “Бiлiм”, 2000 ж.
20. Бердiбаев Р. “Қазақ эпосы”. Алматы., “Ғылым, 1982 ж.
21. Бердiбай Р. “Эпос әлемiне жаңа көзқарас”. “Жас алаш”. 17.05.1997. ж.
22. Бердiбай Р. “Ер Шора жыры жайында”. “Жұлдыз”. №12,
183-191-б. 1992 ж.
23. Бердiбай Р. “Ел боламыз десек...”. Алматы., “Қазақстан”, 2000 ж.
24. Қазақ ғалымдарының биобиблиографиясы. Рахманқұл Бердібай.
ҚР Ғылым министрлігі – Ғылым академиясы. Алматы, «Ғылым» 1998 ж.
25. Ергөбек Қ. “Халықпен тағдырлас”. “Қазақ әдебиетi”. 28.10.1997 ж.
26. Қирабаев С. “Шындық және шығарма”. Алматы., “Жалын”, 1981 ж.
27. Бердiбай Р. “Ғажайып өнер қағажу көрмесiн”. “Егемендi Қазақстан”.
12.06.1997 ж.
28. Қирабаев Р. “Елжанды ғалым”. “Егемендi Қазақстан”. 29.10.1997 ж.
29. Бердiбай Р. “Мифтер оралып келедi”. “Қазақ әдебиетi”. 20.03.1998 ж.
30. Бердiбай Р. “Ежелгi дәстүр ел қажетіне жарады”. “Егемендi Қазақстан”.
12.02. 1997ж.
31. “Ұлттың ұлы мұраты”. “Қазақ әдебиетi”. 29.07.1997 ж.
32. Байтанаев Б., Нүрпейiсов Н. “Эпос зерттеушi ғалым”.
“Оңтүстiк Қазақстан” 29.10.1997 ж.
33. Наурыз А. “Таным көкжиегiндегi күрделi еңбек”. “Шымкент келбетi”.
26.07.1996 ж.
34. Бердiбай Р. “Фольклортану бағдары”. “Қазақ әдебиетi”. 18.09.1997 ж.
35. Бердiбай. “Жауһарларды жинаған”. “Қазақ әдебиетi”. 8.10.1993 ж.
36. “Билер сөзінің фольклорлық сипаты”. “Мұрагер”, 1994 №1
37. “Фольклортану бағдары”. “Қазақ әдебиеті” 24. 04. 1987 ж.
38. “Фольклор және көркемдік даму”. “Қазақ әдебиеті” 16.07.1982 ж.
39. “Фольклортану пәніне мән берсек”. “Алматы ақшамы” 10.05.1995 ж.
40. “Ш. Уалиханов - фольклоршы”. “Жұлдыз” № 10 11-24 б. 1985 ж.
41. “Халық мұрасы - қымбат қазына”. “Қазақ әдебиеті” 21.12.1976 ж.
42. Р. Бердібай “Эпос сарыны” Алматы, 1976 ж.
43. “Фольклор шындығы” Алматы 1990 ж.
44. “Қазақ фольклорының тарихы” Алматы, 1993 ж.
45. “Қазақ тарихи жырларының мәселелері” Алматы, 1971 ж.
46. Р. Бердібай “ Ғасырлар толғауы” Алматы, 1977 ж.
47. Р. Бердібай “Дәстүр тағылымы” Алматы 1973 ж.
48. Р. Бердібай “Достық кемесінде” Алматы 1976 ж.
49. Қоңыратбай Т. “Бар ғұмырын ғылымға бағыштаған”
ХҚТУ Хабаршысы 6. 2002 ж.
50. Данияров Т. “Р. Бердібай және жыршылық дәстүр мәселелері”
ХҚТУ Хабаршысы 6. 2002
        
        Диплом жұмысының тақырыбы
Рахманқұл Бердібай - фольклор зерттеуші
МАЗМҰНЫ
Кіріспе ………………………………………………..……………….............5 – 7
І тарау
Фольклортану ғылымы және Р.
Бердібай...........................................…......8 – ... ... ...... ... – 42
ІІІ тарау
Р. Бердібайдың фольклортану ғылымына қосқан
үлесі............................43 – 52
Қорытынды
...........................................................................
.....................53 – ... ... ... – 58
Кіріспе
Рахманқұл Бердібайдың есімі бүгінде анықтаманы қажет ... ... биік ... ... ... азаматтық келбеті өзінің
лайықты бағасын алған. Қазақ әдебиеті ғылымына ғана емес, түрік дүниесінің
руханиятына өлшеусіз үлес ... ... ұлт ... ... ... ... ... жылдары естіле бастаған болатын. Ұлт мүддесін мәңгілік серігі
еткен ғалым кеңестік кезең саясатына қайшы ... үшін аз ... жоқ. Осы ... мен қиындықтар ғалымның журналистикадан бастау
алып, әдеби өмірдің ұлы майданына, руханияттың ... ... ... ... көктей өтіп жатты.
Р.Бердібай өзінің өнімді еңбек ... 32 ... ... ... ... түркі халқы пір тұтатын Маулананың мынадай сөздері бар: «Жел
соққан сайын солқылдақ шыбықтай иіле ... ... тау ... да, ... ... ... ... иілуді білмеген асқақ рухтың иесі. «Рухы
биік адам қоғам рухын көтереді» деген нақыл сөз осы ... ... ... ... арналған тәрізді.
Р.Бердібай тарихи ақиқаттарды бүркемелеу немесе бұрмалай көрсету белең
алған тоқырау жылдарының өзінде ұлтының шыңдалу ... ашып ... ... ... ... ... ... нақты жүзеге асыруға
арналған істердің басында болды.
Ғалымның ... ... ... ... ... ... бұл саладағы еңбегіне ... ... тууы мен ... ... ... жол тануымызға мүмкіндік береді.
Диплом жұмысының өзектілігі:
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың биылғы ... ... ... ... «Біз қазақ халқының санғасырлық дәстүрін, тілі мен ... ... ... - /1/ деп дамып келе жатқан мемлекеттің рухани
құндылықтарына ерекше көңіл аударды. Сол ... біз ... мен ... өз ... қосуға міндеттіміз.
Бүгінде көптеген зерттеу еңбектерінің ... ... ... ... ауыз ... ... ... түрен салып, соны
сүрлеуді қалыптастырды. Эпостанушылық қызметі өз алдына бір ... ... ... ... ... ... ... қазақ музыкасы мен
тарихи мұраларын қалпына келтірудегі зор еңбегі тұжырымдалды.
Диплом жұмысының мақсаты:
1. Р.Бердібайдың фольклортанушылық қызметіне шолу;
2. ... ... ... ... ... айқындау;
3. Р.Бердібайдың қоғамдық қайраткерлігіне шолу.
Бұл мақсаттарды орындау үшін мына ... ... ... Р.Бердібайға қатысты материалдар мен деректер жинақталды;
2. Ғалымның зерттеу еңбектері талқыланып, сарапталды;
3. Ғалым туралы жазылған пікірлерге ... ... ой ... жұмысын жазу барысында талдау, ой қорыту, жүйелеу, салыстыру
сияқты зерттеу әдістері пайдаланылды.
Зерттеу ... ... ... ... ... «Р.Бердібай - фольклор зерттеуші» болғандықтан
қазақ фольклоры туралы зерттеулері жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... зерттеудегі ерекше жанқиярлық
еңбекқорлық үлесі айқындалды. ... ... ... ... ... ... ... сыни бағаларымен,
тұжырымды ой түйіндерімен көрсетілді.
Диплом жұмысының әдістемелік және теориялық ... жазу әрі алға ... ... ... шығу ... өз ... мен оның ... қырына едәуір тоқталған ХҚТУ
хабаршысы пайдаланылды. Сондай-ақ ... ... ... да ... ретінде алынды.
І тарау
Фольклортану ғылымы және Р. Бердібай.
Рахманқұл Бердібай - Қазақстандағы аса ірі ... ... ... (1983), «Қазақ эпосы» (1982), «Сарқылмас қазына» (1983),
«Эпос мұраты» (1997), «Айтыс әлемі» (2000) ... ... ... фольклорын зерттеудің тынысын кеңейтіп, жаңа биікке шығарды. «Қазақ
фольклористикасының ... атты ... ... ... ... бірі ... оған Шоқан Уәлиханов атындағы бірінші дәрежелі
сыйлық берілді. Әдеби жұртшылық Рахманқұл ... ... ең ... ... бірі деп ... ... оның мерзімді баспасөзде жарық
көрген жүздеген мақалалары мен ... және ... ... ... ... қазақ прозасындағы замандас бейнесі», «Роман және заман»,
«Дәстүр тағлымы» ... ... ... ... халық ауыз әдебиетін зерттеу саласына ғалым 1970 жылдары келді.
Бұл тақырыпқа кеш келсе де, фольклордың бүкіл ерекшеліктерін тез ... ... ауыз ... ... жаңа ... ... зерттеу
үлгілерін ұсынды. Бұл ұсыныс күйінде ғана қалып қойған жоқ, ғалым оны ... ... ... ... да көп ... ... үлгерді. Бұрын
фольклор дүниелерін әдебиет туындысы үлгісімен талдау көбірек орын ... ... ... ауыз ... жазба шығармадан бөлек, дара,
ерекше құбылыс екенін таныта зерттеуді бастады. Ол ... ... ... ғана ... келген бұрынғы принциптен бас тартып,
олардың ішкі ... даму ... ... тарихпен қарым-
қатынасын, өзіндік поэтикасын, көне формаларын зерттеуді ұйымдастырды және
соған басшылық етті, фольклорды зерттеудің тарихын жазды. Бұл ... ... ... ... ... «Қазақ фольклорының типологиясы», «Қазақ
фольклорының тарихилығы», ... ... ... ... ... «Қазақ фольклористикасының тарихы» атты зерттеулерді
атаған дұрыс. Р.Бердібайдың осы жылдарда өз қаламынан туған ... ... ... ... ... ... ... жалпы
заңдылықтарына сәйкес өзара жіктеледі, адамзаттың алғашқы қауымы кезеңінің
дүние танымын ашатын мифтік, ертегілік, әпсаналық фабулаларға құрылған ... ... ... ... ... дәуірдің қаһармандық эпосы,
ғашықтық эпос пен нақты оқиғалар мен қаһармандар тағдырына құрылған жырлар
архаикалық (көне), ... ... ... ... және
нақты тарихи эпос боп бөлінеді. Эпосты бұлай ... ... ... ... ие болып, жоғары мектептің оқу бағдарламасына
кірді.
Р.Бердібай ұзақ жылдар бойы халықтық мұра ... ... ... ... жырларын қайта зерттеп, қатарға қосуға зор күш жұмсады. Ол ... мен ... ... ... ... ... батыр», «Ер Сайын» жырларын жариялау мен зерттеуді жүйелі ... ауыз ... ... ... ... ... пен В.В. Радловтан бастап, бүгіндегі ... ... ... ондаған фольклоршылар еңбектеріне ... ... ... ... ... Яғни өз зерттеу еңбектерінің тақыр
жерде пайда бола салмай, белгілі бір негіз ... ... ... ... ... ғалым туралы Р.Бердібай сөзге сараңдық
жасамай, өз ойындағысын ашық ортаға ... ... ... ... «Өз басы асқан құрметке бөленген, өмірі мен ерлігі жыр, аңызға
айналған ... ... ... ауыз ... ... ішінде
эпостың көрнекті маманы еді. Ол бала жастан ауыз ... ... ... көркем ескерткіштерін естіп, жаттап өседі. Есейе
келе оның фольклор зерттеуге білек сыбанып кірісуінде табиғи заңдылық ... ... ... ... оның өзі ... ... ... әуел бастан дұрыс белгілеп, көздеген мақсатына қарай ... ... ... дей ... оның ... еңбектерін қысқаша
талдағаннан кейінгі ой ұшығын «Қазақ халқының ауыз ... ... ... де ... ... ол ... дейінгі ғалымдар зерттеулері мен
байқауларын кең түрде ... ... нәрі мен ... жинақтай алған, бұл
автордың мол білімін, бай тәжірибесін, алғыр ойлылығын ... ... ... ... ... ауыз ... республика фольклортану
ғылымының белгілі бір кезеңін әйгілейтін ескерткіш есебінде ... ... ... ... тарта бермек». /2.63./
Көпшілігі көшпенділікпен күн кешкен қазақ халқының материалдық ... ... ... ... ... ұшырап, талдау-тонауға түскен
қалаларының кейбіреулері қирап-бүлініп, жер бетінде үйінділері, ел есінде
аттары ғана қалған. Енді ... ... өмір ... ... көшінен
көп кейін қалып қойған. Соған орай ... де ... ... ғылыми таланттарының туып, өсіп, төңірегіне ... ... Ұлы ... Ыбырай Алтынсарин айтқандай «адамды құстай ұшыратын»,
арба-шананы «көліксіз жүргізіп», қол күшімен істелетін көп жұмысты «от ... ... ... ... ... ... халық өз ортасынан даярлап
шығара алмаған. Қисапсыз көп ... мен ... ... мен мыс, ... да ... асыл ... кең ... қойнында, сонылаған малдың аяғының астында
қала берген.
Бір жақсысы; балаң да сезімтал, дарынды ... ... ... аз, ... ... деп қынжылмаған. Дүниеқоңыз болып азбаған да тозбаған.
Адамшылықты, адалдықты, бауырмалдықты жоғары ... да, сол ... ... ... Ерлік, елдік жайындағы жырларын, ән-күй,
ертегі-аңыздарын, ... ... ... ... ақылды термелерін
жадында сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа асыл мұра қалдырған. Суырып салма ақындары
шаршы топ алдында сөз маржандарын ... ... ... Өзара
айтысқа түсіп, жақсылықты жұртқа жайған. ... ... ... ... басып, ел-жұртын ондайдан жирендіруге қызмет еткен. Рухани
байлық жылдан-жылға молыға түскен. Ойын-тойларда, үлкенді-кішілі жиындардың
бәрінде жырау, термешілерді тыңдау, ақындар ... ... ... ... ... алу ... игі дәстүріне айналған. Бір сөзбен
айтқанда, рухани дамуында елеулі роль атқарған.
Көп жылдар бойы шұқшия зерттеп, талдап, түйіндеп жазу ... ... ауыз ... ... ... ... мен
мақалаларының жаңа жинағы - «Сарқылмас қазына» 1983 жылы ... ... ... ... ... ... ғалым қазақ халқына сүйікті
жыршылық ... оның ... ... ... ... даму
процестерін кеңінен толғап, тартымды баяндаған. Ал, екінші тарау ақындық
айтыстың табиғатын аша отырып, оның ... ... ... ... ... шын ... тәрбиешілік ролін ... ... ... ... ауыз ... жанрларының сыры, дамуы,
түр мен мазмұн бірлестігі, қазіргі көркем мәдениеттегі орны ... ... ... ... ... ... ол жыршылық
еңбектің төрт түрін саралаған. «Біріншіден, жыр ... көп ... ... ... ... ... сақтай отырып айтушылық…
Екіншіден, жыршылардың репертуарындағы айырмашылық мәселелесі. Әрбір, өлке,
өңірдің бұрынан келе жатқан ... ... ... ... ... да ... ... Үшіншіден, жыршылардың орындаушылық
шеберлігінің ... ... ... эпос дастандарды алғашқы түп
негізінен күрделі ... ... ... ... /3.3-9./ Осы
бөлімнің ақындық айтысқа арналған тарауында халық ... сол ... ... ... әрі дамытуға ақындарды ынталандыру үшін қажетті
шарттың бірі есебінде мынадай бір ... ... ... «Нақтылы өлең
жарысында озып шыққан жүйріктерге лауреаттық атақ белгілеу, ... ... беру ... ... жаңа ... ... Төкпе ақындықтың
теңдесі жоқ ұстасы болған Жамбыл Жабаев атындағы сыйлықтың лауреаты ... ... ... зор ... ... алып жүрер еді». /3.113./
Профессионал әдебиет тақырда пайда болған жоқ, фольклор атты ... өсіп ... Оның ... бұтақтары жер бетіне көрік беріп, тәтті
де нәрлі жемістерін адам қоғам игілігіне жаратуда. Р.Бердібай кітабы ... ... ... ... ... ... осы мәселеге баса
назар аударылған. Фольклор жасаған көркемдік бейнелер мәңгілік. Олар ұдайы
ауысып, ... ... ... формациялар талабына сай әр қырынан қайта
көрініп, келер ұрпақтар мүддесіне талап ете ... ... ... ... ... ... іліксе, ол ертегілердегіден гөрі
күшейе ... ... және олар ... ... ... орын алып жүр. Осы ... ... тоқтала келіп, ғалым былай
дейді:
«Ғасырдан да ұзақ күн» романында Ш.Айтматов халық арасында ... тағы да бір ... өте ... ... ... зор ... жасады. Романдағы Мәңгүрт бейнесі жан шошырлық, себебі мен салдары
қорқынышты. Мағынасы ... ... ... ... ... Бір ... мейірімсіз отаршылар қолға түскен тұрғындардың
басын терімен қаптап, ақыл-есінен тандырып, тірі ... ... ... ... ... ... ... білмейтін мәңгүртке айналатыны
туралы аңыз мына шығармада тарихтың бір ... ... ... ... Мәңгүрт тағдырының сұмдық тәжірибесін айта ... ... ... ... ... ... ең ... сорлылық екенін мысал
еткісі келген./2.64./ Қазақтық совет зиялыларының ғасырлар бойы ... ... ... ... ... оның ... ... жөнінде жүргізген зор ... ... ... ... ... ... ғылыми жұмыстарының ішінде ең ... ...... қазақ фольклорының, әрісі әлемдік фольклордың тереңіне бойлауға
жол көрсететін оның ... ... ... қызығушылықты тудырмай
қоймайды. Фольклортанушылық – оның ... ... ... ... ... емес ... де танымның сатылай жолы арқылы білдік. Ол
ұстаздық қызметтен әдеби сынға, әдеби сыннан әдебиет ... одан ... ... келген екен. Келгенде де көне сүрлеумен емес,
соны соқпақпен келіп, бұл салаға соқталы олжа салған.
Р.Бердібайдың 1982 жылы ... ... ... ... ... ... ... қазақ фольклортануына үлкен жаңалық әкелді. Осыған дейін
«эпос» термині қаһармандық жырларды ғана атауға қолданылып келсе, ғалым бұл
сөзді ... тек ... ... ... әдебиеттану мен
фольклортанудағы мәніне жақындатты. Ол көне ертегілік, ... ... ... ... осы ... ... ... біртұтас
дүние ретінде қарастырған. Ғалым қоғамдық сана мен формациялардың өзгеруіне
орай фольклорлық жанрлардың бірінен екіншісіне бөлініп ... ... ... ... шығармай, онымен қатар өмір сүре беретінін, соның
нәтижесінде синхрондық тұрғыдан ... ... ... өз ... ... ... ... (эволюциялық кезең аясында) жағынан
үңілсек, олардың бір түбірден тараған бұтақтар сияқты құбылыс екенін ғылыми
жолмен дәлелдеп ... ... ... ... айтар болсақ, қазақ эпосының
туыстас түркі-моңғол халықтарының ... ... ... ... ... ... ... пайда болған көп қабатты
ерекшеліктері мысалында ... ... ... ... ... дәлелденген. Бір таңданарлығы - әдетте ... ... ... толы ... ... ... диссертациясы негізінде
жариялайтын.
Ал Р.Бердібай 20 жыл бұрын «Қазақ романдарының негізгі теориялық
мәселелері» деген ... ... ... қорғап болған соң, мұндай
еңбек жазып жариялауын «фидайилық» /4.106./ деген орынды.
«Қазақ эпосы» 80 жылдары белең алған ... ... ... ... ... ... қателеспейміз. Ол үрдіс фольклорлық
туындының жазба әдебиет шеңберіне сыймайтын өзгешеліктерін ... ... ... ... еді. ... ... фольклорды әдебиеттің
бір саласы ретінде қарастырып келген қазақ фольклортанымындағы ... ... ... ... келеді. Бірақ қазіргі кезде Н.Смирнова сияқты ... ... ... ... ... озық әдістемені
басшылыққа алған зерттеулердің басымдық танытып отырғаны ақиқат.
Р.Бердібайдың фольклортанушылық еңбегі эпос жанрымен шектелген жоқ.
Оның ... ... ... басты ерекшеліктері, атап ... ... көп ... ... ... байланыстылығы, дәстүрлілігі, образ жасау жолдары жөніндегі
мақалаларының ғылыми ғана емес, публицистикалық мәні де зор. ... ... ... ... - ... кәрі ... деген сияқты біржақты
көзқарастар жетегінде кетпейтіндей тағылым алады. Жоғарғы оқу орындарының
филология факультеттерінде «Халық ауыз әдебиеті» ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін оқулық қат болып ... ... бұл ... ... ... да ... ... толғауы»
(1977), «Сарқылмас қазына» (1983), «Кәусар бұлақ» (1989), «Эпос – ... (1995), ... ... (1997), «Ел ... ... (2000) ... еңбектері фольклор туындыларының осындай көп қырлы сипаттарын ашып
көрсететін сенімді құрал десек, артық айтқандық болмас еді.
Фольклордың ... ... ... оның аз ... ... ... Р. Бердібай алғаш түрен түсірді. Мәселен, оның ... ... мен ... ... ... ... көрсетуі
түркі фольклорын біртұтас дүние ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. 1974
жылы жарық көрген ... ... ... ... ... ... түркілердің эпикалық мұрасына салыстырмалы-типологиялық
талдау жасалса, ғалым өз мақалаларында бүкіл фольклорлық материалдардың
салыстырылуы тиіс ... ... ... ... ... ... ... тұсы – кеңестік диктатура 50 жылдары сөз етуге тыйым салған
«ноғайлы ... ... ... ... ... еді. ... ... жырларды зерттеу ісі қауға түскен өрттей қаулай жөнелуі керек еді.
Өкінішке орай олай ... ... ... көп ... көрген қазақ,
қарақалпақ, ноғай ғалымдары бұл тақырыпқа бірден беттеп кете ... ... ерен ... ... ... Р. Бердібай болды. Ол осы жырлардың
әрқайсысына дербес мақалалар арнап қана қойған жоқ, ... ... ... ... ноғайлы жырларын толық ақтап алу қажеттілігін Кеңестер
Одағы көлемінде мәселе етіп қойды./5/ Өзі де осы мәселені зерттеу ... ... ... ... ... батыр», «Шора батыр», «Орақ-Мамай», «Қарасай-
Қази» ... ... ... ... ... ... көлемді мақалалар
арнады. Тәуелсіздік алған жылдардан бастап осы жырлардың бірнешеуінен Ғалым
жетекшілігімен ғылыми диссертациялар қорғалды. Бұл – ... ... ... ... ... ... ... басты шаралардың бірі
болды. Р.Бердібайдың туыстас қырғыз халқының ... ... ... өз ... бір ... ... тек ... ғана емес, фольклордың өзге
жанрларының да өзекті мәселелерімен ... ... ... ... ... ... діни ... танымдық-тәрбиелік мәні, Қорқыт
жөніндегі аңыз - ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың фольклортанушылық,
манастанушылық еңбектері, фольклор мен ... ... ... ... ... ... жеріне жеткізіле талданады. Тіптен М.Әуезов,
С.Сейфуллин, Ә.Мәметова, ... ... ... еңбегінен соң да бірнеше диссертациялар ... ... өзге ... қарағанда көбірек зерттеледі деуге болатын
шешендік сөздердің (билер сөзі) де әлі ешкім ... ... тұсы – ... ... ... ... түрде көрсетіп берді. ... ... ... ... ... бір тобы ... ... дамытушы шығармашылық иелеріне арналған. «Халық ауыз
әдебиетін жасаушылар мен дамытушылар» /6/, «Роль ... в ... ... ... ... /7/, «Қазақ эпосын ... ... ...... ... /8/ сияқты мақалаларында жырау,
ақын, жыршы, термешілердің орындаушылық өнеріне тән ... ... ... ... ... көрсетіледі. Қазақ халқының тарихи
қалыптасқан, өзіндік өрнегі бар орындаушылық – жыршылық мектептерін ғылыми
тұрғыдан ... де ... ... ... Ол ... ... ... Мұрын
сияқты эпик-жыршылардың дәулескер өнері жайында қадау-қадау мақалалар
жазды. Оның 1980 жылы ... ... ... дәстүр» атты еңбегі осы
сөзіміздің айқын айғағы.
Рахманқұл Бердібайдың қай ... ... ... қолтаңба
бедерленіп, көзге ұрып тұрады. Оны ғылыми мақалаларында публицистика
элементтерінің аралас жүруі ... өз ... бір ... ұмытпайтын
жанашырлығынан туындап жатса керек.
Р.Бердібайдың фольклортанушылығы ғылым саласында ғана емес, ... ... де ... болды./4.108./ Қазақстан Жазушылар
Одағындағы фольклор кеңесінің төрағасы (председателі), М.О. Әуезов атындағы
өнер институтының ... ... ... қызметтерінен басқа
атқарған көптеген ... ... ... М.О. Әуезовтің музей –
үйінде ұзақ жылдар халық ... ... ... ... ... ... істеуіне себеп болды. Бұл қызметтің дені ... ... ... ... ... ... Әдетте
ізденуші-ғалымдардың ғылымға келу жолы теориядан практикаға қарай ... ... ... ... ... Ғалымның
фольклортанушылық еңбегінің баяндылығының басты себебі де осы ... ... ... ... ... меңгерушісі болып, отырған кезде оның
редакторлығымен шыққан «Қазақ фольклорының типологиясы» (1981), ... ... ... (1971), ... ... тарихы»
(1988) сияқты тағы басқа монографияларының мәні зор болды. Олардың ішінде
мемлекеттік сыйлық алғандары да бар». /9.98./
Күнделікті өмір мен ... ... ... ... отыру әрбір
ғалымның еңбегінен көріне бермейді. ... ... зер ... ... ... ... туындыларынан, олардың кейбір қызықты
жақтарынан мысалдар келтіріп сөйлеуі өзгеше әсерлі ... ... ... ... - оның ... нәрсе адам игілігіне қызмет етуі керек және оның
тәрбиелік мәні болуы тиіс деп ... ... өз ... шынайы
сүйген, жанашырлық танытқан үлкен жүрек иесі ... /4.109./ ... ... жылдан астам уақытын фольклортану ғылымына арнады.
Күні кешеге дейін қоғамдық ғылымдардарда үстем болып келген біржақты,
схоластикалық көзқарас ... біз сөз етіп ... ... ... ... ... жоқ. Ауыз әдебиеті мен оны тексеретін ғылым да көбірек
қырсыққа ұшырады. Шындығында, ... ... ... ... бойында
жетілдірілген, сан сала көркем сөз өнері ұлттық қазынамыз болып табылады.
Халықтың аумалы-төкпелі ... ... ... сол ... ... қорытындысы, елдің табиғат пен қоғам құбылыстары туралы танымы,
бағасы болып табылатын фольклор – ауыз ... әлі де ... ... ... ... ... ... жаздырмаған қырсықтың
бірі – мәдени мұраны таптық ... ... ... Халықтың
телегей теңіз көркем сөз мұрасын жасанды түрде бөліп, тек ... ... ... ... ғана ... байдың, бидің, ханның,
төренің, молданың аты аталған шығармаларды мансұқтау ауыз әдебиеті жөнінде
тұтас ... ... ... ... Бұл ... небір
бұрмалаушылықтар орын тепті. Бұған елуінші жылдардың бас кезінде жалпы ... ... ... ... ... ... ... халыққа жат
деп «үкім шығарылған» сорақы оқиғаны мысалға алсақ та ... ... ... ... батырдың аңшылықпен кәсіп ететіндігі ғана
«ұнаған» болатын. Ал эпос ... ... ... ... ... ... Ер Сайын, Төлегендер туралы сөз қозғалмауға тиіс болды.
Бүгінгі қауымға күлкілі боп көрінетін бұл хал ... ... ... ... ... ... ... қағида еді. Фольклортану ғылымына жасалған ... ... ... ... ауыз ... ... ізденістерді көп
жылдарға кешеуілдетті.
Ауыз әдебиетінің байлығын ... ... ... тағы бір ... ... ... саясаттың қанжығасына байлап берушілік. Қазақтың
небір ... ... ... ... ... келтіріліп,
репертуардан шығарылды. Мұның қасында ауыз ... ... ... ... ... Қара ... ... алуан түрлі дастан, өлең,
аңыздарға зерттелуге тиым ... Ең бір ...... ... әдебиетінің аса көрнекті мамандары Е.Бекмаханов, Қ.Жұмалиев,
Е.Исмаилов т.б. зерттеулеріне тұрпайы қиянат айып ... ... ... мерзімге сотталып, итжеккенге ... ... ... ... ... ... да қауіп бұлты үйірілді. ... ... ... ... өзі сол ... ... тырнағынан әрең
дегенде аман қалғаны белгілі. Бұл ... ... бір ... сөз етіп ... ... ... да ... өтпеді.
Ғылымның әзелден қалыптасқан дәстүрінің аяқасты ... ... ... туралы еңбектерде жаттандылық орын алды, ... ... ... ... де ... ... ... ел басына күн
туған, әдебиет аспанына қою қара бұлт үйірілген ... ... ... ... ... ... ... Р.Бердібай келді. Ол өзінің фольклортану
саласындағы еңбектерін саясаттың ... ... ... ... ... үні мен ... ... ... ... кенжелеп қалуының бір себебі ретінде ... ... ... ... Ұзақ ... ... ауыз әдебиетінің көп
сипатының бір қыры – оның сөз өнері екендігі ғана әңгіме болып келді. Халық
шығармашылығының ... ... ... ескі ... ... ... жақтары сырт қалдырылды. Осының салдарынан ауыз
әдебиеті жазба әдебиетінің көнерген түрі деген ... ... ... жоқ
ұғым қалыптасты. Фольклор ескерткіштерінің аса үздік үлгілерін ғана ... ... ... ауыз ... ... көпшілігін қара дүрсін
туындылар деп ... ... көп ... бері ... ... ... қосалқы пән
секілді қаралып келген фольклордың өзіне тән хас сипаттары неде дегенге
қысқаша ... ... Ең ... ол – ... ұжымдық сипатының
болатынын айтады. Әуел бастағы шығармаларының аты-жөні ұмытылып, талай
қауымның сын елегінен ... ... ... шығатыны, кейбір тұстары
жаңадан қосылып, ... ... ... – оның ұжымдық сипаты екенін
көрсетеді автор. Ал жазба әдебиет – авторлық туынды, ... оның ... ... ... ... де ... ... таралған шығарманың бірте-бірте түрлі вариант нұсқалары пайда
болуы табиғи. Фольклор ... көп ... ... ... ... ... ... таралу, сақталу заңдылықтарының
қилы-қилы болуынан әр заманның дүниетанымдық сүзгісінен ... ... ... ... ... ... көпқабаттылығы
(полистадиялығы) келіп шығатынын Р.Бердібай жете түсіндіріп ... ... ғана ... ... ... ... ... келбетін белгілейді. Қандай да болмасын дәстүрлік әр
дәуірдің қажетінен туатын жаңалықтарды қабылдап отырады.
Үстірт қарағанда елдің бәріне де түсінікті ... ... ... ... ... ... шарттылықтардың шытырманын бастан кешірген,
оларды «пәлен уақытта пайда болған» деп ... айту ... Ә, ... ... «қол ... ... ... кез келген ауыз әдебиеті
шығармасы өзінің кілтін таппасаң ... ... ... ... ... да ... жаратындыларын толық мәнінде тану үшін
зерттеудің ... ... ... ... әдістерін
қолдану керек болады.
Ауызекі тараған лирикалық өлеңдер де, көлемді ... ... ... лайық сазымен (музыкасымен) айтылып келген.
Мәселен, қазақтың қаһармандық, ғашықтық жырларының бәрін де ... ... ... қосып орындаған. Осыдан келіп, фольклордың
музыкамен байланыстылығы ... ... ... ... ... осы ... ... бірде-бір эпостың тексін оның музыкасымен
қатар тексеріп көрген жоқ. Ауыз ... ... ... ... ... ... психологиясымен байланысын салыстыру этнография
ғылымының жетістіктеріне сүйенуді қажет етеді. Керек десеңіз фольклор
мұрасын тану үшін ... да ... да ... аз ... ауыз ... тілінде де неше түрлі дәуірлердің куәліктері жататыны
анық. ... ... ... көрші халықтардан ауысып келген сөздердің
түсініктемесі жасалмайынша, кейде фольклор туындысын дұрыс түсіну мүмкін
емес. Мұның бәрі ... ... ... ... айқындайды.
Фольклор шығармаларының тарихпен байланысын тексеру айтуға ... Эпос ... ... ... жазып, талдап, өздерінің пікірін
айтып келеді. Бірақ сол ... ... ... қай ... ... ... оңай ... Мұның ... ауыз ... ... ашу ... ... ... ... Осы
замандағы жазушының белгілі тарихи романын оқығанда ... ... ... ... болғанын біліп отырамыз. Ал батырлық эпоста бір дәуірдің
емес, сан дәуірдің жинақталған эпикалық синтезі беріледі. Мәселен ... ... ... ... ... ... мәлім. Бұған қарап жырда тек XVII-XVIII
ғасырлар шындығы ғана елестейді деп қарауға болмайды.
Мұндағы оқиғалар мен қаһармандар моделі (қалыбы) фолъклорда көп ... ... Ауыз ... ... ... осы. ... В.М. ... «Аппамыс
батыр» жырының түп-төркіні көне (архаикалық) кезеңдердің ақиқатына
апаратынын, эпостың фабуласы ұзақ ... ... ... ... ... бұл күнде жұртшылыққа мәлім қазақ, қарақалпақ, өзбек ... ... ... ... ... ... ... Осындай пікірді басқа классикалық эпостар ... ... ... ... ... ... шығармаларыңдағы қаһармаңдардың тарихта жасаған
қайраткерлермен ара қатынасын ... ... көп ... ... ... Көптеген зерттеушілеріміз эпос қаһарманы мен тарихи адамдар
арасына тепе-теңдік белгісін қойып қарағаны белгілі. ... ... ... да ... қосу, көркемдеу шарттары болатынын
ескермеушілік фольклортану ғылымына зардап шектірді. Елуінші ... ... ... ... жаппай қаралаудың бір себебі, ілгеріде анықталғандай,
тарихи құбылыстарға ... ... ... тағы бір себебі ... ... хас ... ... елемеуден туған еді.
Батырлардың жауды тас-талқан етіп, жеңіске жеткенін кейбіреулер басқыншылық
зорлықшылдық белгісі деп караған. Ең ... сол – эпос ... ... өмір ... ... ... бір қатарда қаралады. Кез келген тарихи
оқиға мен ... ... ... ішкі ... ... ... ескерілмеді. «Едіге батыр» жырынан халықтың санасынан берік
орын алған ел қамқоры, батыр, бидің ... ... оның ... Литва
княздіктерімен соғысқанын ғана іздеушілік осындай көзқарастың салдары.
Соңғы жылдарда бұрын назарға ... ... ... ... ... бірі – ... емес ... Мұның негізін қалыптастырған да
көрнекті ғалым Р.Бердібай.
Шынын айтқанда, ондаған ... ... ... ... ... ғана ... зерттелген екен. Халықтың аңыз-әңгімелері мен
әпсаналарының құрамын, генезисін, ... ... ... ... фольклортану ғылымының жетістіктері ... ... ... ... ауыз ... ... сарындар (мотивтер)
эволюциясын қарастыру зерттеушілік тынысын кеңейте түсті. Ғалым бұл ... ... ... баға ... ауыз ... туралы ғылымның
такырыптық ауданы да, методологиялық құлашы да, ... ... ... ... ... ғана ... Кейінгі жылдардағы қазақ
филологиясының ... ... ... қосқан, жұртшылық ілтипатына
ілінген жұмыстардың алдыңғы қатарында фольклоршылар ... бар ... ... Ауыз ... ... жинаушылары һәм зертгеушілері
В.В.Радловтың, Г.Н.Потаниннің, ... ... ... ... да ... ... елеулі оқиғалардың бірі.
Бұдан былайғы жерде ауыз әдебиетінің ... ... ... ... әпсана, миф, тарихи, рухи жырлар, ... ... ... ... ... ... ... өнер
т.б.) осы замандағы әлемдік фольклортану ... ... ... ... тыс ... Бізде әлі күнге дейін «мұрты да кертілмеген»
немесе мүлде қолға алынбаған жанрлар да ... ... ... ... ... ... ... деректері, тұнып тұрған
тарихи жырлар мен өлеңдердің өзі көптеген зерттеулер ... ... ... ғасырларда жоңғар жаулаушыларына қарсы күресті бастаған
батырлар, ел ... ... ... замана шындығын бейнелеген
жыраулар жайында халық жадында қалған, ... ... жыр, ... ... ... тек ... ... ретінде ғана емес,
тарихтануға да аса құнды деректер қоса алады. Қазақстанның әр ... ... ... ... ... ... ... жинап, жүйелеп, ғылыми-зерттеу тақырыбы ету де кезек күттірмейтін
іс.
Ұмыт ... ... бірі — діни ... ... ... қисса-хикаялар, ауызша таралған
ғибраттық қара сөздер. Бұл саладағы қазынаны ... ... ... т.б.) тексеруге алғашқы қадамдар енді-енді ғана ... ... ... Осы ... ... өзі ... том ... Бұлар ертеде халық арасына
кең таралған, жұртшылыққа сенім, имандылық
ғибратын дарытқан аса құнды мұрамыз.
Салтқа ... ... ... тексеретін еңбектер қажеттігін
айту да артық емес. Маусымдық-салттық өлеңдер (наурыз, егіншілік жырлары
т.б.) бұл кезге ... ... ... бірі ... ... ... өлеңдерін үлкен дәстүрлі мәдениет көріністері деп бағалап, ... бару ... Осы ... ... ... өлең
жолдарын мазмұндап, қайталап түсіндірумен шектеліп ... Бұл ... ... ... ... халықтан ежелгі наным-сенім ғұрыптарымен
байланыстыра ... ғана оның түп ... ... ... ... ... тотемизм, антропоморфизм, фетишизм, магия
қаншалықты, қалай қабысып жатқанын ... көне ... ... ашу ... ... ... ... мағынасыздау естілетін дуа
өлеңдерінің құпиясы сол шығармаларды тудырған наным-сенімдерге қатысты.
Ауыз ... ... салт пен ... ... ... ... ... көмегімен ғана айқындауға болатыны
кәміл.
Фольклор поэтикасының ... ... зор ... бар ... мән берілмей келеді. Қаһармандық ... ... ... ... ... ... Қамбар т.б.) көркем әдебиеттегімен бірдей
санап, бұларды образ-бейне ретінде қарауға болмайтынын ... ... ... қаһарманнан мүлде басқа тәсілмен жасалған ғой. Жазба
әдебиетте типтендіру, ауыз әдебиетінде ... ... ... ... ... ... Ауыз ... жаратындыларының сюжеттік,
композициялық кұрылысында да айырмашылық елеулі. Жазба ... ... ... әлеуметтік және психологиялық шарттарға байланысты
әрекет етеді, ал жыр қаһарманы «осылай ... ... ... мұрат-арман
жемісі. Фольклор туындыларының ішіңдегі қарапайымдылық, ... ... ... ... ... әдебиеттегіден бөлек.
Қазақ көркемдік мәдениетінің бір ерекшелігі ауызша және
жазбаша әдебиеттің әр дәуірде де ... ... ... ... игі әсер еткені, өзара байып отырғаны.
Мұның өзі де көп ... ... ... ... ... ... інжу-маржан байлығын жасауға, дамытуға және сақтауға жыршы-
жыраулардың, айтушылардың сан әулеті ... ... ... мектептер, олардың жарқын өкілдері көркемдік тарихымыздан өз орнын
алуға ... ... ... ... және ... айтыстың соңғы
жылдарда қайта жанданып, жаңа ... ... де ... ... дәстүрінің сарқылмағанын, қазіргі жұртшылыққа ... ... әсер ... ... ... ... ... – халық өнерінің жанашыры.
Р.Бердібай фольклор туындылары жырды, толғауды таратушы, ... ... ... ... ... туралы ... ... ... ауыз әдебиетін жасаушылар мен ... ... ... ... Ғалым бұл ... ... ... ... ... жыр ... ... деген еңбектеріне көп сүйінеді. Жырау, жыршы,
ақын, термеші, ... - ... ... ... беріп, олардың қызметтеріне, өзіндік қасиеттеріне ... ... ... ... ... ... ... жанр ... ... мен ... екендігін ал "жырау"
деп осы ... де ... және ... ... ... ... орындаушыларды айтатындығын" - көрсетеді.
/6.286-288./
Р.Бердібай "ақын" деген ... шығу ... ... ... бар ... атап, мынадай қорытынды жасайды: "Өленді жанынан
шығарып, төгіп айтатындарды ақын, ... ... ... шаир ... ... ... тұрған нәрсе". /6.291./ Сонымен бірге ақындық
адамға "түсінде аян беруі" арқылы, "өнер ... ... ... ... ... ... ... айтады.
Қазақстанның кең далаларында қалыптасқан жыршылдық ... ... ... Қазақстан, Сыр бойы, Оңтүстік ... ... ... ... ... ... қарасытарады. /6.295./
Бұл мектептердің өзіне тән ... атап ... ... ... жыршыларында қаһармандық жырларды ("Қырымның қырық батыры")
айту басым ... ... ... ... ... ... ... - Баян ... т.б.) ... ... ... Ал Сыр бойы мен ... ... аймағында осы екі
топтағы жырлар аралас келіп ... оның ... ... арғы ... әдебиетінен ауысқан ғашықтық, ... діни ... ... ... ... ... орын ... деген
сияқты.
Ғалым қысқа ғибрат өлеңдерді айтушыларды термеші деп, олар "қазақтың
халық ... да, ... ... да, мысал, ... ... ... жеке ... ... ел ... ... халықтық
сипат алған нұсқаларын да ... әр бір ... ... ... ... ... ... адамгершілік, имандылық сабақтарын
дарытып келген" - деп баға береді. /6.299-300./
Термешілік туын ... ... ... ... ... ... Ш.Төлепова, Қ.Орашева, А.Алматов сынды жүйріктерді атайды.
Р.Бердібай жыршылардың эпикалық дәстүрді жалғастырушы ретінде еңбегін
бағалауда төрт түрлі ерекшілікті атайды. ... жыр ... ... ... ... ... көріктеу құралдарын сақтай
отырып айтушылық. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... келе жатқан эпикалық дәстүріне
орай айтушылардың жыр ... да ... ... ... ... да берік сақталғандығын мысалдар келтіріп дәлелдейді.
Үшіншіден, жыршылардың орындаушылық ... ... ... ... ... ... тәжірибесіне және көрген тәсіліне байланысты
нәрсе. Төртіншіден, дастан, эпостарды алғашқы түр ... ... ... ... ... ... Оған ... ... ... ... жатқызады. Ақын-
жыршылардың эпос орындау алдындағы әзірлік, "шабыт шақыруы" ... ... ... ... ... жыршылық, темершілік арасында
үзілмеген байланыс жатқанын ескертіп, мысалдармен дәлелдей түседі.
Р.Бердібай "Жыршылардың өмірбаяндық мағлұматтарын ... ... ... ... ... дара ... ... анықтау - фольклортанудың кезек күттірмейтін міндетінің бірі" ... ... ... сөз ... ... ... айту, әлбетте екінің бірінің
қолынан келе бермейді. Бұл үшін кем ... ... ... сәйкес келуі
керек. Оған Р.Бердібай мына ... ... ... жыршыда
суырыпсалма талант, тәжірибе болуы, екіншіден, айтушы ... ... ... ... ... ... эпитеттің,
көркемдеудің түрлі тәсілдерінің қаншама қабаты жатуы керек. /3.25./
Ғалым жырды жазып алудың шарттарын көрсетіп, мына ... ... ... ... ... айтатын сәті болмаса, жыршылардың оңаша
жазып алушыға ... ... ... ғана ... іркіліп калатынын"
ескеру керектігін баса көрсетеді. /3.25./
Көп ... ... ... ... ... ... әлі ... кездеседі. Жазба әдебиеттің әсерінен әрі жазып шығаратын, әрі
ауызша толғайтын айтушылар ... ... "Әрі ... ... ... өрнегін сақтай отырып, әрі жазба әдебиеттің озық қасиеттерін
бойға сіңіріп жырлайтын ақын-жыршының жаңа типі ... ...... мысалға И.Байзақовты келтіреді. /3.28-29./
Өнердің осы заманғы алуан түрлерінің күрт ... ... ... ... ... буыны өмірден өтуі себепті жыршылдық ... ... ... ... ... ... жылдың ішінде
ғана мәлім болған жыршылар есімдері бар. ... - ... көбі ... ... ... ... ақын - ... Оларға ... ... ... ... Қ.Әділбеков,
М.Байжанов, А.Нысановтарды жатқызады. Соның ішінде Омар ... ... онын ... қызметіне шолу жасап өтеді.
О.Байымбетовтен ... ... ... ... ... ... құрметпен сөз қылады.
Өзге ақындар мен шешендердің ... ... ... ... ... ... ... Р.Бердібай атап
көрсетеді. "Біріншіден, көп ... ... ... ... ... сол ақындардың сөздері де алғаш рет зерттеушілер назарына
ұсынылып отыр. Үшіншіден, О.Байымбетов материалы ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... жоқтау, шешендік сөз
т.б. қамтитынын, сол жанрлардың ел ... ... даму ... ... ... ... ... заманында жыршалар репертуарында сапалық өзгерістер пайда
болған. Олар ... ... ... ... идеялық көркемдік
мазмұнына ерекше мән беріп, ... келе ... ... ... ... ... оның басты шартын - "Эпостың бүгінгі қауым
тілегі, мұратымен үндес ... ... да ... ... ... көркемдігі кем, мазмұны саяз ... ... биік ... асып ... үшін ... ... ... мен өнегесін
мадақ еткен" - деп ... ... ... ... ... мен ... ғалым былай
түсіндіреді. "Әншілік, актерлік, ... ... ... ... ... ерте кезде театр, филормония орнына
жүріп, елдің ... ... сұлу сөз бен ... ... алатын сүйікті
ермегіне айналған". Ал жыршы тұлғасын өте күрделі етіп көрсететін ... ... ... ... ... ... секілді мыңдаған жол
өлеңді шашау шығармай жаттауға, оны тиісті сазымен ... ... ... - ... ... мақсаттылықты, талғампаздылықты, биік
саналылықты қажет еткен. Эпосты шартты түрде өлеңмен тізілген тарих десек,
жыршы сол ... ... ... ... ... қатар
атқарған". /3.37./
Беріректе Ұлы Отан соғысындағы батырлар туралы, ондағы ... ... ... ... өлеңдер де, ұзақ ... ... ... ... термені атадан балаға мирас етіп, жалғастырып
айтушылық ... ... ... ... ... ... мен ... дәстүрін,
С.Аққожаевтің өнерін шығармашылығын, жырды айтушылық ... ... ... қыр-сырын жан-жақты ашу үшін кеңінен сөз
етеді.
Жыршы сөзінің түп-төркінін ашу мақсатында ... ... ... ... ... қорытындыға келеді: "жырдың ... ... яғни ... ... ... ... ... "шьер" осы
күнде де "өлең" мағынасында қолданылады". /3.52./
Ежелден жыр ... ... ... ... ... өзіне лайықты
саздары болады. Қандай асқан ... ... ... да, сол ... кете алмаған.
Р.Бердібай: "қазақ эпосын ғасырлар сілемінде жоғалтпай жеткізген
құдіреттің бірі - шығарманың өз ... ... ... - ... ... сазы..." - дейді. /3.58./
Әрине осындай табиғатының арқасында жыршылдық әлі күнге дейін ... ... келе ... ... да бұл күндері эпостың сөзі
сақталып, ... ... ... ... өкінішпен айтып,
мұндай кемшіліктерді де ескертіп отырады.
"Халық нендей әңгімелерге қызығатынын жіті бақылап ... ... ... тек ... ғана емес, ертегілермен шежірелермен,
аңыздармен, шешендік сөздермен, мысал-тәсілдермен ... ... ... оларды "...әдебиеттің өзге жанрларындағы ескерткіштерін
де айтып таратушылар" - деп жыршылар қызметін терең қарастыра сөз ... ... ұзақ ... ... ... бірақ орнына қысқа ... ... ... ... жыр ... ... ... термешілер
баршылық. Термешілік дәстүр - жиын-тойларда, сахнада өзіне тиісті орын алып
келеді. Өмірдің сан тарап сұрауларына көркемдік ... ... ... ... жаңа ... репертуары қатарынан тұрақты да кең орын алуы
кәміл. Р.Бердібай осы термешіліктің әсерлі күйінде сақталуы мен ... ... ... назар аударып, терме саздарын зерттеудің,
оның пайдаға ... ... ... ... ... ... ... - терменің басты сипаты болса керек. Асылы термешілердің ең
сүйікті жырлары - әр ... да мәні ... ... мәңгілік
сауалдарын, өмір мен өлім, жастық пен кәрілік, ... пен ... ... ... - ... айтады. /10.55./
Ғалым терменің қазіргі жағдайын, оны айтушы, орындаушылардық есімін
ілтипатпен атап, мәдениетімізге қосар ... ... ... ... қолдау керектігін, жалғасын табуына демеушілік етуді ескертеді.
Ауыз әдебиетінің ең өміршең жанрының бірі - айтыс. Соның ішінде ақындар
айтысы бүгінде кең ... даму ... Осы бір ... өнерді
зерттеудегі Р.Бердібайдың да ұшан-теңіз ... айту ... ... ... зерттеудің өзіндік салмағы ерекшелігі айтарлықтай.
М.Әуезов, С.Мұқановтар жүргізген зерттеу ... жанр ... ... ... ... Олар ... ... тарихи тұрғыдан келіп,
әлеуметтік салмағын парақтаса, ... ... ... ... ... ... айтыстың даму сипаты, дәстүрі, келешегі деген
мәселелерге арнайы тоқталып, бүгінгі айтыс ... ... ... Ол ... ... ... оның ... көрінісін ашуға
көңіл бөледі.
Ол айтысты "сегізінші ғажайып" деп біледі. "Өйткені ... ... жоқ. ... бойы ... ... ... Ол - әрі ... әрі қоғамдық ақиқатты айтудың мінбері. Ақындық айтыстың шыншылдығы
романнан да артық. Көздеген жерге дөп ... бір ауыз өлең ... ... бағалауда алалық болмауы керек. Алалық болған жерде ... ... ... ежелден ел тұрмысында ақынның ақын аталатын бірден-бір өнер
мектебі болып келген. Тіпті жаңа ... жас ... өзі аты ... ақыннан кейде тосылып жеңілсе де, сол оқиғадан соң, оның да аты
шығып танылатын болған. ... ... ... ... - ақын ... талаптанғандардың күш сынасар майданы, ақындыққа ... алар ... - ... ... ... ... жаңа мазмұнды мол айтыстар пайда ... ... ... таластамай, қайта жанданып жаңа сапа ... осы ... ... ... жан-жақты сөз етіп, оны
зерттеуші – ... ... ... ... ... бағалап, олардың есімдерін ілтипатпен
атайды.
Айтыстағы тапқырлықтың, қиыннан қиыстырып өлең ... ... ... ... Біржан-Сара айтысынан, атақты ақындар үлкен
айтысқа түсіп, елге танылғанға дейін ауыл ... ... ... ... ... ... ... Жамбыл ақынның өмірінен, ал әдеттегі екі
ақынның белгілі бір рулардың атынан сөз ... өз ... ... ... айтып салатындығын Біржан-Сара, Ысқақ-Қадиша, Сауытбек пен
Ақбөпе айтыстарынан мысалдар келтіріп дәледей түседі.
Р.Бердібай айтыстың басты ерекшелігіне - ... ... ... тұспалсыз көрсете білетіндігін" - жатқызады. /10.79./
Біржанның Сараны іздеп келгенде аттан түспей, өлең бастап ... ... мен ... айтысындағы Досмағамбеттің сөз бастауын
мысалға келтіре отырып, "ақынның шу ... ... ... ... ... қуыра, сексендіре сөйлеп, екпіндеп, ес
жиюға, дәлелді сөз табуға шамасын келтірмей тұқырта, айбат шеге ... ... ... етуі - ... ... ерекше әдісі десе де ... ... ... кезек сөз ... ... ... ... ... құпия қаптарлары жария болып, жұртшылықтың ... ... ... сын ... ... ... ... берілмесе,
жұртшылықтың қолдауын таба алмайды. "Бейнелі өткір ... ... мол ... ақындық дарынның ... ... - деп ... ... ... ... тақырыптағы
айтыстарының ерекшеліктеріне, көркемдігіне мысалдар келтіреді. /10.92./
Бүгінгі айтыс бұрынғы импровизация дәстүрінің жалғасы, соның ... ... ... болып табылады. Ежелгі, көне ... ... ... ... тың сапаға ие болды. "Жаңа ... ... ... ... не ... гөрі елдің өміріндегі қуанышты оқиғалар
қамтылып, шаруашылық, мәдениет ... ... мен ... ... мен ... ... салт ... Мұның
аты - айтыс ... ... еді" - ... ... кеңес
дәуіріндегі жаңа сападағы ... ... ... бойы ... ... ... жанрға айналған бұл өнер
1943 жылы республикалық ... ... ... бой жаза
алмай келді. Басы ... ... бір топ ... ... сол жылы ... әлі тоқырап-тоқтап қалмағанын айқын ... ... да бұл ... қатысқан. Ол айтысты өткізіп тұру ... ... ... ... ... ... оның себебін
былай түсіндіреді: "өлең сайыстары неғұрлым жиі болса, ақындардың
тапқырлық әдістері, машығы, ... ... ... қалыптасады,
сөздік қоры, поэтикалық синтаксисі ұлғая береді. ... ... ... ... ... ... ... бір ... ... ... ... журналда,
телевидение, радио арқылы беріліп ... ... оның ... ... жалпы айтыстың газет, журналда, телевидение, радио ... ... ... ... ... ... маңызын "білімділік
сынасудың, ғылым мен техника жаңалығын насихаттаудың бір ... ... еді" деп ... ... ... ... ... бірге айтыскер ақындарды, ... ... ... атақ ... ... ... еді дегенді ұсынады. 1980 жылы
өткен екінші ... ... ... жарыстарда озып жүлде алған
ақындар қатысты. ... 60-70 ... ... ... ... үзбей
жалғастыра дамытуға айтарлықтай үлес ... ... ... ... ... ... Қалихан Алтынбаев,
Қалдыбек ... т. б. ... ... ... ... ерекше қымбат белгілерін көрсетіп отырады. Алдағы кезде
айтысты іске ... ... ... етіп ... ... ескертеді. Біріншіден айтысқа ... ... ... ... ... жұп ... берілетін уақыт мөлшерін
белгілеуді, үшіншіден, ... ... әні, ... болу ... ... төртіншіден, айтысқа әзірлік ... ... ... етіп ... тең ... ... алтыншыдан, ақындар айтысының жеңімпазын анықтау шарттарын да
жетілдіру керектігін айтып, тиімді ... ... ... сөз ... ... әйел ... да ер
кісілермен қатар бірдей үлесі бар, әсіресе ... ... ... ... Ал ... ... де әйел ақындардың елеулі үлес қосқандығы,
олардың да шеберлік, сөзге шешендіктері дау ... ... мұны ... ... ... кең ... ... мол ... және осы ... туын ... қыз,
келіншек ақындардың күрделі орын алып отыратындығы" - деп, ... ... ... ... ... ... ... /12.90./ Фольклордағы формулалық ... ... ... ... ақындық айтыс та шет тұра ... ... ... ... ... ... ерекшелік тұрғысынан бағалау
керектігін айтып, оның синкретті өнер екендігін есте ... ... ... ... ... ... ... төңкеріліс
дәуірінде ауызша айту өнерінің ... бет алуы - ... ... ... ... бұл кезге дейін үстем болып
келген пікірлерді жоққа шығарғандай. Ақындар ... да, ... де бұл ... ... арасына аса ... ... ... ... және ауызша көркемдік мәдениеті қатарласа
дамып келе жатқанын сипаттайды.
Сонау ежелден келе ... ... ... ортақ саналатын
төл мерекеміз Наурыздың ... ... ... ... ... ... Ол наурызға қатысты ауыз әдебиеті шығармаларының ... ... ... ... түсіндіруді де ... ... осы ... күллі жақсылық басы деп ... ... ... тыныштық туралы арманына жеткізетін киелі
маусым деп карайтындығын ескертеді.
Р.Бердібай: ... ... ... ... ... ... ... ... ... Палуан күрестіру, қыз бен жігітті айтыстыру, жұмбақ
шешісу, түс жорыту, ... ... айту ... ... ... ... - деп, бір мейрамның өзінде қаншама халық ... ... ... ... беретін ерекше атап өтеді. /13/
Халық ауыз әдебиеті мұраларының ... ... ... ... тыс ... келе жатқанын ескертіп, оның ... ... ... ... баса көрсетеді. "Біріншіден", - дейді
Р.Бердібай - "ауыз әдебиетінің ең бай әсем ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, халық өнерінің кітаптары жарық көрмегендіктен, бүгінгі
кәсіби әншілеріміз ғана емес, жер жердегі ... ... да ... ... қол ... анық ... көре ... кездегі қара өлең зерттеушілеріне Ақселеу ... ... ... ... "Мың бір ... мен "Қара өлең" жинақтарын
атайды. Ғалым қазақтың белгілі ең алғашқы қара өлең ... ... ... ... ... Қара өлең ... ... "халықтың жан жүрегінен жарып шыққан, ешбір ресми "сүзгіден" өтпеген,
өзінің шыншыл, өміршеңдігімен, көркемдігімен, жұртшылықтың ... ... бере ... ... сипатымен, ең түбірлі, жанды тақырыптарын
күллі адамзаттың ... ... ... ... ... ... екшеліп жеткен қара өлеңге жетпейді. Бұл өмірдің
мәңгілік әніндей, адамның ... ... ... ... ... ... таусылмайтын армандай болып әсер етеді. Қара
өлеңдерде сыршыл ғазалдардың да, ойлы ... де, ... ... ... табылады десек артық емес. Өмір мен ... ... ... ізгілік пен жауыздық, парасат пен ... ... ... пәни мен ... ... пен ... ... ... ... ... қарапайым даналық болып жырланады. Халықтың басынан
кешірген өмір сабақтары эпоста ... ... ... ... ... ғибрат, қорытынды түрінде айтылса, қара өлеңде ... ... ... ... ... ... ... ... айтып
жүретін, барша жанға ортақ байлық болып саналатын, ешкімнің авторлығына
тәуелді емес, сахараның еркін ... қара өлең ... ... өнер
мүлкі деуге болады" – деп ерекше ой түйеді. /14.63./
Қара өлеңді жанр ... ... ... ма ... ... ... А.Н. ... В.Я. Пропптың еңбектерінен дәлел
келтіріп, ... қара ... де ... ... ... бір ... қарастыруға әбден болады деп ойлаймыз" - деген пікірін ұсынады.
/14.69./
Жоқтау жанрының да көп қырлы ерекшеліктерін, ... ... ... ... келтіре отырып сөз етеді. Жоқтау
жанрындағы шығармағаларда исламдық ұғымдар мен ... ... ... ... білдіреді. Қазақ халқының ерте
заманнан келе ... ... ... ... еске түсіру, оған ... ... ... орын ... ... ... айтсақ,
"өмірден өткен адамның атақ-данқын, барша істерін тізіп, кейде әсірелеп,
ағынан ... айту - ... тән хас ... ... ... ... ... жоқтауларда мол болады. Белгілі бір
дәуірде өмір ... ... ... ... қымбат мағлұмат
беретін жоқтаулар да аз ... ... ... ... ... немесе ресми кұжаттарда кездеспейтін
деректер ұшырайды. Осындай жоқтаулар қатарына ғалым Мамай батыр ... ... ... ... мен ... деп аталатын
жоқтауларды жатқызады. Олардан ғылымда белгісіз тың тарихи ... мол ... ... ... көрсетеді. Ғалым зерттеуінде Қаз дауысты
Қазыбек ... қызы ... ... би", ... ... ... сөз ... ""Әбдіғаппар" өліміне шығарылған жоқтау
1926 жылғы ... "23 ... ... ал ... ... ... ... шығарған" - делінген.
/15/
"Қазақтағы кейбір батырлар жырының ... ... ... ... деген М.Әуезовтің пікірін ... да ... ... ... ... ... жерде мұндай
жоқтаулар үлкен ... ... ... кәміл деп білеміз" -
деген ... ... ... ... жоқтаулар көркемдік, жинақтық ... ... ... түрлі деңгейде көрінеді. Оны ... ... ... ... ... айтып шығатындықпен, болған істерді қиял
қуатымен қорытып, жаңа сапаға көтерушілік қатар келе береді. Сондай-ақ
мұнда ... ... мән ... та, ... ... ... хас
байсалдықта ұшырайды" - деп атап өтеді. /3.126./
Ғалым жоқтау жанрының ... ... ... ... жандарды
сөз ете отырып, келешек ... ... ... ... ... ... ... оны мәңгілік ... ... ... атап ... зор еңбегінің бірі - шертпе
күйшілік ... ... 1965 жылы ... ... жүргенде құрып кетуге ... ... ... ... артық күйді, оннан артық күйшіні тапқан. Оны ғалым ... ... ... ... ... бір ... ... сөз бола бастады. Ол - ерте ... ... ... ... ... орындаушылары біздің заманымызға
дейін ... ... ... ... ... ... Саймақ,
Тоқа, Баубек, Қыздарбек, ... ... ... ... ... кеңестік дәуірде Сүгір, Әбікен, Жаппас тәрізді ... ... бұл ... ондаған жылдар бойы көпшілікке белгісіз
болып келді. Бір қуаныштысы сол - ... ... ... ... ... бастады. Шертпе күйдің шеберлері әлі де болса ... бар ... ... бір ғана мысал - Қаратаудың ... ... ... таңғажайып, қайталанбас өнері. Төлегеннің және
басқа күйшілердің ... ... ... ... ... көптеген күй
жазылып алынды. Ән-күй бағдарламасында шертпе күйлердің үлесі барған сайын
көбейіп келеді, шертпе күйлерді ... ... ... ... өнер ... ... ... оқыту, мамандар
даярлау жөнінде атқарылатын ... көбі ... . ... ... күй, оның ... ... орындалу мәнері
жөнінде сабақтар өткізіп, сол ... ... ... ... ... тікелей көмек жасады. Ғалым Төлеген Момбековті алып келіп,
күйлерін ... орта ... ... ... ... ... ... құрышын қандырған. ... ... ... ... нәтижесінде ғажайып композитордың ... ... ... екі ... ... ... "Ғалым мұраты" атты мақаласында ғалымды " кәдімгі күйді
жанрға, аймаққа бөле зерттеудің методалогиясын ашты " - ... ... ... ... Қасеновтің 100 жылдық мерей ... ... ... ... ... осы ... жүргізген. Р.Бердібай
Қазақ әдебиеті газетіне ... ... асыл ... атты ... Онда ... ... бір ... мектебі бар, ... асыл ... ... Ә.Қасенов туралы ой қозғап,
домбырашылық ... ... бір ... - ... күй ... әңгімеге
ұластырады.
Өнер жанашыры Р.Бердібай: "Егістік жерді жаздың ыстық айларында бірнеше
рет суармаса, ... егін ... ... ... ... дер кезінде
жалғастығын таппаған дәстүр де жоғалады" - дейді. /17/
III тарау.
Р. Бердібайдың фольклортану ғылымына қосқан ... мен ... ... ... ... ... үлкен. Халықтың рухани дамуы мен мәдени ілгерлеуіндегі ауызша ... ... ... ... ... да, ... да бар.
Бұл құбылыстардың мәні мен өзгешелігін нақты біліп отыру аса ... ... ауыз ... ... ... ерекшеліктеріне тоқталып,
неліктен ол ауыз әдебиеті екеніне жауап іздейді. Олардың әр ... ... беру ... ... ұшырау себебін Р.Бердібай "өнер
атаулының мұраты, өз заманының ... ... ... ... жаңа ... ... көркемдік ... - ... ... ... да, ... ... да ... болады. Басты
шарты - көпшіліктің, халықтың ой, арманына сай келетін болуы. Сонымен ... тіл ... ... ... тәжірибесінің молдығы ауыз
әдебиеті жанрларында күшті қызмет ... ... ... ... жаңадан жазады. Кейбір жазбаша туған мұралар кейде ауызша таралып,
жаңа өріс ... да ... ... ... "Тотынамадан", "Қалила мен
Димнадан" ауысқандарды, тәжік ғазалдарын жатқызады. ... ... ... ... таралуы, сақталуы, дамуы жағынан ... ...... ... /18.199./
Ғалым қазақ совет фольклортану ғылымы тарихын кезеңдерге ... ... ... ... елуінші жылдарға дейінгі тұсты
бірінші кезең, ал алпысыншы жылдардан кейінгі кезеңді шағын ... ... ... ... ... ауыз ... туралы ғылымның
негізгі салалары, фольклорды жариялау және зерттеудегі ... ... ... - ... ... жетпісінші жылдардағы фольклортанудағы негізгі ерекшелікті
ғалым: "фольклор материалын бір елдің ғана ... ... ... ... ... ... -тарихи әдістің
қолданғандығы" - деп ... ... ауыз ... ... ... ... стадиялылығы және полистадиялылығы, сақталуы, жанрлардың өзара
байланысы, фольклордың тарихилығы, формулалығы жайында ... ... дәл осы ... ... ... ... кездестіреміз. "Егер
фольклортанудың алғашқы кезеңінде материалды горизонтальды түрде қарастыру
әдісі басым болса, ... ... ... ... ... - ... де айтып өтеді. /14.126./
Фольклор поэтикасының жазба әдебиеттен зор айырмашылықтары ... мән ... ... ... ... ... батыр
тұлғасын көркем әдебиеттегімен бірдей ... ... ... - ... ... ... ... Жазба әдебиеттегі типтендіру, ауыз
әдебиетінде мінез идеяландыру тәсілі басым болатыны ... Ауыз ... ... композициялық кұрылысында да ... бар. ... ... ... өмір ... әлеуметтік және
психологиялық шарттарға байланысты әрекет етсе, ал жыр қаһарманы "осылай
болуға тиіс ... ... - ... ... ... туындыларының тіліндегі
қарапайымдылық, тұжырымдылық, үнемділік, ... ... ... ... ... ауыз ... ... тағдыры, тілі жақын түрік халықтарының
фольклоры мен тарихи-этникалық, ... ... ... елдермен елдердің замандар бойындағы бір-біріне жасаған ықпал
әсерін, ортақ рухани ... ... ... ... ... ... - ... /19.300./ Оған ғалым қазақ, қырғыз, ... ... ... ... ... мұра ... ... Орхон
жазуларын, "Оғызнама", ... ... ... ... жырларын
жатқызады.
"Фольклортану шын мағынасында, халықтану пәнімен ... ... осы ... ... ... ... келуіміздің де бір себебі
-халықтың өз естелігін, үлкенді-кішілі құбылыстарға берген өз ... - ... ... ... өмір ... бейнелену дәрежесі әр ... ... ... ... ... ... ... поэтикалық қиял
басым жатады, сол ойдан шығарылғанның өзі тарихилық ... ие ... ... ... қағидалары фольклорға да, жазба әдебиетке
де кең мағынасында ... - деп ... ... әдебиеттегі тарихи
романдардың да тек болғанды тізіп айтудан құралмай, оның да ... ... ... ... айтып өтеді. /18.203./
Көркем сөз шығармаларының ... ... жаңа ... көшу тарихы
фольклор мен жазба әдебиетінің өзара байланысын, бір-біріне ықпалының
замандар бойында ... желі ... ... ... Түрлі
халықтарда тарихи-әлеуметтік жағдайларына қарай кейде осы арна қатарласа
дамыған, қайсы бір ... ... ... алдыңғы шепке шығып ... ... осы екі ... ... ... даму ... ортақ үлкен
заңдылықтар да бар. Ол - ауызша әдебиет ... ... ... ... ... ... ... дәстүрліліктен, ұжымдықтан даралық өрнегі
анық жеке ... ... өмір ... ... ... даму ... ... кейiпкерге дейiнгi
ұзақ жол осыған дәлел.
Қазақ ауыз әдебиетi — көлемi мен биiк көркемдiгi ұштасқан, ... ... ... ... ... мен ... мен үміттердің, тiршiлiк құбылыстарына ... ... мен ... табиғат туралы бiлiмдердiң шымырланып, ерекше жарасым
тапқан энциклопедиясы.
Фольклор қазынасынан жазба әдебиетке көшiп, ... ... ... бiр нерсе - ескi мифтер, аңыздар, тәсiлдер тосын, жалпылық мәні
бар идеялар айту үшiн ... ... да ... әдебиет секiлдi сөз өнерi болғанмен, бұлардың
көркемдiк жинақтау ... ... ... үлкен
айырмашылықтар да бар. Ауыз әдебиетi шығармаларының бастапқы қалпы замандар
бойында түрлi өзгерiстерге ұшырайды. Фольклор өзге ғылымдармен ... ... туу ... мен ... ... анықтаудың тағы
да ұтымды жолы - даму ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы типологиялық тәсiлмен ... ... ... ... ... ... ... кейiнгi
эволюциясын саралау үшiн пайдалы екенiн ғылыми тұжырыммен ғалым дәлелдеп
бередi. /10.143./
Ауыз әдебиетi туындылары уақыт ... ... ... өзгерiстерге ұшырап
отырады. Жеке шығармалар ғана ... ... ... ... бастан
кешiредi, бiрi жаңаланса, екiншiсi қатардан шығып, үшiншiсi тыңнан болады.
Р.Бердiбай ауыз әдебиетiнiң ... ... ... ... сөз ете ... ... ... жөнiнде
ауыз әдебиетi мұрасьн жинау, зерттеу, жариялау жұмысындағы қалыптасқан
түрлi ... ... ... ... ... ... мектеп, оның қағидалары, ... ... ... ... ... оның ... - ... мектеп.
Ғалым бұл мектептердiң жетiстiктерi мен кемшiлiктерiн атап көрсетедi.
Халық өнерiнiң ... ... ... ауыз ... ... мен ... ерекше көңiл бөледi. Ғасырлар бойы халқымыздың ... ... ... ұрпаққа жалғасқан мұралардың тәрбиелiк
маңызын бүгiнде ешбiр нәрсемен ... ... ... ... ... ... “Алпамыс” “Көрұғлы”, “Қыз жiбек” сынды жырларды, айтыстағы,
шешендiк сөздегi небiр тапқырлықты, ... ... ... ... ұғып ... буын ... ... қадіріне жете алар ма? ... ... ... ... ... ... пен ... әдiлдiк, адамдық, мейiрбандылық жеңетiнiне сенiп үйренбеген,
аяушылық сезiмi ... жас баға ... ... ... марқұм қалмай
ма? Ендеше өскелең буынның барлық ... ... ... ... ... бойында жасаған ақыл-ой игiлiгiн, әдемi
дәстүрiн, инабаттылығын сабақтарын ... ... ... ... өтелмеген парыз болып қалмақ. Мұндай парықсыздықты
ешқандай шапшаң өсу заңдылығы ... ... да ... ... iздеумен ақтауға болмайды” - дегенге сайып келедi. /14.106./
Ауыз ... ... ... тануда алдағы күнде
атқарылуға, ... ... тиiс ... ... мiндеттердi
ғалым Р. Бердiбай атап ... ... әр ... ... фольклортанудағы келешекте атқарылуға тиiс деген мiндеттерi
мынадай болып ... ... ... ... ... ... ... тән ерекшелiктi, өмiр шындығының сәулелену ... ... ... ... ... мен сақталуын, варианттылық пен
формулалылықтың өзгешелігін тексеру бір ... ... ... ауыз
әдебиеті жаратындыларының поэтикасын, құрылысын, тілдік ... ... ... өмiр шындығының ... ... жеке өз ... сан ... тақырыптарға бөлiнiп
кетедi. Қазақ фольклоршыларының шыңдап қолға алатын проблемаларының тағы ... ... ... - ... ... ... жене полистадиялық
тұрғысынан талдау. Ал ауыз әдебиетiндегi ұлттық белгiлермен қатар олардағы
өзге халықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... уәзипасы болып саналады” дегендердi айтады. Сол ... да ... ... ... жинақтап, мына мәселелердi екшеп
көрсетедi.
1. Фольклортану ғылымының этнография теориясымен бiр арнада өзара байланыса
дамуы ... ... ... мен ... ең басты айырмашылығы - көркем тәсiлiнiң бiрдей
еместiгiнде. Фольклор туындыларына жазба әдебиет ... шарт қою ... ... дәстүрлі және кейiннен пайда ... ... ... ... бiр ... ... мәдени кызметiн нақты түсiну керек.
4. Белгiлi бiр нұсқаның генезисiн, эволюциясын, сақталу ерекшелiгiн, таралу
өрiсiн анықтау үшiн ... ... ... ... ... ... да болмасын ауыз әдебиетi шығармасын тарихи болмыстың ... ... бiр ... да, ... ... өзiндiк сипатын ашу - екінші
меселе./14.128./
6. Алдағы кезде фольклордың сөзi мен ... ... ... ... ... ... айқындайтын, бірлестіре қарайтын зерттеулер
керек.
7. Халықтар арасындағы интернационалдық байланысты күшейту, ... ... ... ... ... насихаттау, ұлттар
мәдениетiнiң ... ... ... ... фольклортанудың да
алдындағы мiндет, яғни салыстырмалы - тарихи түрде тексеру қажет. /14.124./
8. ... мен ... ... ... ... ашатын, ол
байланыстың әрбiр жанрда, түрлi ... ... ... ... осы екi ... ... ... байыту процесiн,
олардың заңдылықтарын ашу - нағыз көкейкестi мәселе.
9. Тағы бiр ... - ... ... ... туысқан халықтар
тiлдерiне аудару болып табылады.
10. Қазақ фольклорын орта ... мен ... оқу ... ... ... ... ... оқу бағдарламалары мен окулықтарды
қайтадан жасау керек. /14.130-131./
Сондай-ақ “ендiгi ... ... ... жанр ... сол ... бiр ... ... керек” дегендi де айтады.
“Бұдан былайғы жерде ауыз әдебиетiнiң барша жанрларын (эпос, ертегi,
аңыз, әпсана, миф, тарихи, рухани, салттық - ... ... ... ... ... айтыс, шешендiк өнер, т.б.) осы заманғы
әлемдiк фольклортану дәрежесiнде зерттеу керек” - ... ... ... ... ... да аса құнды деректер қоса ... ... ... жинап, жүйелеу, ғылыми - зерттеу тақырыбы ету-кезек
күттiрмейтiн iстiң бiрi екенiн, сол ... дiни ... ... ... қалуына байланысты, оларды қайта қарап зерттеу
обьектiсi етуiмiз керектiгi де ескертiледi.
Салтқа байланысты туған ... ... ... халықтың
ежелгi наным-сенiм ғұрыптарымен байланыстыра ... оның ... ... ... ... ... ... жыршы, термешi, күйшiнiң
шығармасындағы дәстүрлiлiк пен ... ... бұл ... орны мен ... ... де ... ... уәзипасы”
- деген мiндеттi де қояды. /19.301./
“Түрiк халықтарының тарихы мен мәдениетiндегi, ... ... ... ... ... ... сайын қолымыздағы соны
материалдар түсуі мүмкін. Бiз әзiрге ... ... ... ... ... ... оны бүкiл түрiктiк көлемге көтеру ләзiм” - деген
тұжырым, пiкiрлерiн ортаға ... ... ... ... ... ... айтыс өнерiн дамытудың шарттары
мен жолдарын көрсетуде де тың ... ... ... жанашырлық танытқаны
мәлiм.
Халық өнерiн қайта ... ... ... зерттеуде
тындырған Р. Бердiбайдың iстерiн бiр дипломның көлемiне сыйғызу ... Осы ... жазу ... ғалым жанқиярлық еңбекқорлығына, халқына
шексiз берiлген азаматтығына, терең ойлы ... ... ... кезде фольклортануда зерттеу жұмыстарының ... ... ... ... ... бiр кездерде ... үшiн ... ... ... ... ... қалғаны
ескеретiн құбылыс. Мұндай жетiстiктер мен жаңсақтықтарды қалт ... ... ... ... ... - кiшiлi еңбектерге
де сын көзбен ... ... Ол ауыз ... ... ... ... ... отырып зерттеудiң жаңа деңгейiн ... ... ... ... еңбектерден де, жекелеген авторлардың да
монографияларынан байқады. Мысалға, Қазақ ССР Ғылым ... ... ... және өнер ... фольклоршыларының “Қазақ тарихи
жырларының мәселелерi” (1979), “Қазақ ... ... ... ... алып, олардың жанрды дұрыс талдап, зерттеу тұрғысынан
үлкен жетiстiктерге жеткенiн сөз ... Бұл ... ... ... болып
отырған кітапқа енген зерттеушiлердiң теориялық материалдарды қамтуы
бiркелкi ... ... ... ... озық ... ... да, талдау шеберлiгi олқы жатқан еңбектер де бар. Дегенмен жалпы
алғанда, монография ... ... ... ... бiр қадам
алға басқанын байқата алады” - деп көрсетеді. ... ... ... ... ... әрi жаңалығы
да этнографиялық аспектiлермен бiрлiкте зерттеуiнде” екендiгiн айтып,
соңғы ... ... ... ... ғана ... ... “халықтың аңыз-әңгiмелерi мен әпсаналарының құрамын
генезисiн, поэтикасын ... ... ... болуы фольклортану
ғылымының жетiстiктерi қатарына ... - ... ... Бұл ... ауыз ... ... ... тақырыптық ауданы да,
методалогиялық құрамы да, зерттеушiлiк мәдениетi де тереңдей ... ... ССР ... ... М.Әуезов атындағы әдебиет жене
өнер ... ... ... ... еңбектiң тағы
да бiреуi - “Қазақ фольклористикасының ... атты ... де ... ... ... ... ... монография - фольклортану ... ... ... iзденiс. Мұнда қазақ ауыз әдебиетiнiң
ерте заманнан ұлы ... ... ... ұзақ ... жиналу,
жариялану, зерттелу процесi қорытындылады” - ... ... ... ... тақырыптың сонылығы немесе зерттеу тәсiлiнде
жаңаша iзденiстерi бар жекелеген ... ... аз - ... өтедi. Олар - С.Қасқабасовтың “Қазақтың қиял- ... ... ... ... ... (1984), ... “Қазақ
тұрмыс-салт ертегiлерi” (1972), М.Жармұхамедовтың “Айтыстың даму жолдары”
(1976), Н.Төреқұловтың “Қазақ ... ... ... ... ... “Толғау жанры” ... ... ... ... ... “Халық ақындары
творчествосының көркемдiк сипаты” (1982), С.Негимовтың “Өлең өрiсi” (1980),
Е.Ысмайловтың ... ... ... ... (1948), ... ... соғыс жылдары кезiндегi халық жырларына ... (1974) ... ... ... шолу жасайды. Н.В.Кидайш
- Покровская мен О.Ә.Нұрмағамбетованың “Қобыланды батыр - қаһармандық жыры”
атты еңбегi де ... ... ... ... ... ... ... шыққан кiтаптар
да бар. Атап айтар болсақ, ... ... ... үш ... (1960-
1964), “Қазақ тарихи жырларының мәселелерi” (1979), ... ... ... ... (1980), ... ... (1981), ... ... (1990),
А.Байтұрсыновтың “Шығармалары” (1993), “Қазақ ... (1994) ... ... мен ... ... ... қазақ әдебиетiн даму үстiнде типологиялық
тұрғыдан зерттеу оның арғы тамырлары ауыз әдебиетiнде ... ... - ... ... жарқын болашағы үшiн қалам ұшымен
де, қоғамдық қызметімен де адал ... етiп келе ... ... ... ... Оның бүкiл саналы шығармашылық ... ... ... ... әлi ... ... бiлмеген
халқының ұлылығын өзiне ғана таныстырып қоймай, ... да ... ... еңбек етiп келедi. Әр халық ... ... ... ... халықтың сол үлестен шет қалмағандығын
танытатын қайталанбас өнерiн жан- ... ... жүр. Ол ... ... ... зерделi зерттеушi, танымал фольклорист, белгiлi
турколог, ұлағатты ... ... ... ... ... азамат.
“Қазақ әдебиетi” газетiнде классик ақынымыз әрi ғылым ... ... ... ... ... қос ... атты ... ете қалды. Әңгiме ... ... ... ... қыры жайында екен. Оның бiрi әдебиеттi зерттеушi - оның тарихы ... ... iрi ... да, екiншiсi - халқымыздың даналық қазынасы
- ауыз әдебиетi ... ... ... ... ... ... казақ әдебиетi мен өнер ... ... бес ... ... ... осы қоғамдық негiздегi
университеттің ректоры Р. ... ... тағы бiр ... - ... ... ... ... бердi. Ұлы Абай: “Ұстаздық қылған
жалықпас, үйретуден балаға” - ... ғой. ... ... ... ... қоғамдық iске жұмылдырып, рухани қазынамызды
байытуға мұрындық болып жүрген кемел ғалымның еңбегi ... ... ... ... ... ... ... да жетерлiк. Қорғалған диссертациялардың барлығы
дерлiк фольклор тақырыбына ... ... ... ... ... ... мұндай ғылыми жетекшiлiк етудi 1975 жылдан
бастап бүгiнге дейiн атқарып ... ... ... ... ... ... көне
әдеби мұра мен шығыс әдебиеттерi, қазақ сөз өнерiнiң ... ... ... ... - шын ... ... талантты, бiлiмдi
ғалым. Ол қазақ әдебиетi мен медениетiнiң дамуы меселесiне ... ... ... ... тұтастықта, кең көлемде жинақтай зерттеуге
бейiм. Әдебиет пен қоса өнердiң ... және ... ... мен ... ... ... да көп сөз қозғайды. ... ... берi ол ... ... мен мәдениетiнiң, жалпы ұлттық мұраның
жанашыры, жоқшысы есебiнде көрiнiп ... ... ... ... Р.Бердiбай 1970 жылдары келдi. Методологиялық
тұрғыдан ол ауыз ... ... ... ... ... ... екенiн таныта зерттеудi бастады. Ол фольклорлық ... ... ғана ... ... ... ... тартып, олардың iшкi өзгерiстерiн, типологиясын, тарихпен қарым-
қатынасын, өзiндiк ... көне ... ... ұйымдастырды
және соған басшылық еттi, фольклор зерттеудiң тарихын жасады.
Р.Бердiбайдың ауыз ... ... ... оның ... ... жете ... бұл құбылыстардың теориялық негiздерiн
меңгерген ғалымның тұңғиық тереңдiгi танылады.
Том - том ... ... бұл ... ... келiп, жазушылық шабытпен өз оқырмандарына кiтап үстiне кiтап
ұсынуда.
Ғалымның ауыз әдебиетi соның iшiнде эпос туралы ... әр ... ... ... ... ... ойлы ... өмiрлiк критерийi бiр-ақ нәрсе: “Әр адамның
бағасы халқына ... ... ... ... да ... ... олардың iсi жалпы ... ұлы ... ... ... ... ... - ... - осы ұрпақтың талантты ... бiрi. Оның ... мен ... ... ... ... қайталамайтын
өзiндiк үлкен орны бар.
Пайдаланылған әдебиеттер тiзiмi:
1. Қазақстан Республикасының ... Н. Ә. ... ... ... ... 1 - ... 2006 жыл.
2. Әсіп С. “Дарын қырлары” // Рухани мұра жанашыры
ХҚТУ ... 6. 2002 ... ... Р. “Жыршылық дәстүр”. Алматы., “Қазақстан”, 1980 ж.
4. Қорғанбеков Б. “Біз таныған Рахаң”. ХҚТУ ... 6. 2002 ... ... ... ... ... туркология 1983, №4
6. Бердiбаев Р. “Эпос — ел қазынасы” Алматы., “Рауан” 1995 ... ... ... 1979 г. № 3
8. ... ... ... ... 1981 ж.
9. Ісмақова А. “Сегіз қырлы, бір сырлы”. ХҚТУ Хабаршысы 6. 2002 ж.
10. Бердiбаев Р. ... ... ... ... 1982 ... ... А. “Көкейкестi арман ғұмыр”. “Егемендi Қазақстан”
30.10.1997 ж.
12. Бердiбаев Р. “Айтыс өнерi”. Алматы., 1978ж.
13. Бердiбай Р. “Наурыз өлеңдерi”. “Қазақ әдебиетi”. ... ... ... Р. ... ... ... “Жазушы”, 1989 ж.
15. Бердібай Р. «Өшпеген намыс, үзілмеген ерлік іздері»
«Қазақ әдебиеті» 10.Х. 1995.
16. Тұрантегi Д. “Ғалым ... ... ... ... ... ... Р. ... сақталған асыл мұра”. “Қазақ әдебиетi”.
26.12.1995 ж.
18. Бердiбаев Р. “Эпос мұраты”. Алматы., “Бiлiм”, 1997 ж.
19. Бердiбай Р. “Жұлдыздар ... ... ... 2000 ... ... Р. ... эпосы”. Алматы., “Ғылым, 1982 ж.
21. Бердiбай Р. “Эпос әлемiне жаңа көзқарас”. “Жас алаш”. 17.05.1997. ... ... Р. “Ер Шора жыры ... “Жұлдыз”. №12,
183-191-б. 1992 ж.
23. Бердiбай Р. “Ел боламыз десек...”. Алматы., “Қазақстан”, 2000 ... ... ... ... ... ... ... министрлігі – Ғылым академиясы. Алматы, «Ғылым» 1998 ж.
25. Ергөбек Қ. “Халықпен тағдырлас”. “Қазақ әдебиетi”. 28.10.1997 ж.
26. Қирабаев С. “Шындық және ... ... ... 1981 ж.
27. Бердiбай Р. “Ғажайып өнер қағажу көрмесiн”. “Егемендi Қазақстан”.
12.06.1997 ж.
28. Қирабаев Р. “Елжанды ғалым”. “Егемендi Қазақстан”. ... ... ... Р. ... ... ... “Қазақ әдебиетi”. 20.03.1998 ж.
30. Бердiбай Р. “Ежелгi дәстүр ел қажетіне жарады”. “Егемендi Қазақстан”.
12.02. 1997ж.
31. “Ұлттың ұлы мұраты”. “Қазақ әдебиетi”. 29.07.1997 ... ... Б., ... Н. “Эпос зерттеушi ғалым”.
“Оңтүстiк Қазақстан” 29.10.1997 ... ... А. ... ... ... ... “Шымкент келбетi”.
26.07.1996 ж.
34. Бердiбай Р. “Фольклортану бағдары”. “Қазақ әдебиетi”. 18.09.1997 ж.
35. Бердiбай. ... ... ... әдебиетi”. 8.10.1993 ж.
36. “Билер сөзінің фольклорлық сипаты”. “Мұрагер”, 1994 ... ... ... “Қазақ әдебиеті” 24. 04. 1987 ... ... және ... ... ... ... ... ж.
39. “Фольклортану пәніне мән берсек”. “Алматы ақшамы” 10.05.1995 ж.
40. “Ш. Уалиханов - фольклоршы”. “Жұлдыз” № 10 11-24 б. 1985 ... ... ... - ... қазына”. “Қазақ әдебиеті” 21.12.1976 ж.
42. Р. ... ... ... Алматы, 1976 ж.
43. “Фольклор шындығы” Алматы 1990 ... ... ... ... ... 1993 ... “Қазақ тарихи жырларының мәселелері” Алматы, 1971 ж.
46. Р. Бердібай “ ... ... ... 1977 ... Р. ... ... ... Алматы 1973 ж.
48. Р. Бердібай “Достық кемесінде” Алматы 1976 ж.
49. Қоңыратбай Т. “Бар ... ... ... ... 6. 2002 ... Данияров Т. “Р. Бердібай және жыршылық дәстүр мәселелері”
ХҚТУ Хабаршысы 6. 2002 ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жөкей ақын10 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Ахмет Байтұрсынұлының фольклорды жіктеуі20 бет
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Газет тiлi - қазақ тiл бiлiмiнде зерттеушiлер назарында жүрген сала57 бет
Жалпы білім беретін мектеп оқушылардың оқу-зерттеушілік іс - әрекетін қалыптастырудың теориялық негіздері44 бет
Зерттеушілік әдісті қолданудың тиімділігін педагогикалық және әдістемелік тұрғыдан негіздеу. Мектеп биология пәндерін оқыту үдерісіндегі ғылыми-зерттеушілік әдістер63 бет
Күлтегін жазбасы және фольклорлық дәстүр49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь