Руханилық үкімнің адамгершіліктің қалыптасуындағы маңызы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

І бөлім. Ислам дініндегі руханилық үкімге қатысты
адамгершіліктік мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8
1.1 Исламның руханилық үкіміндегі адамгершілік (ахлақтық)
мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8
1.2. Ислам дініндегі руханилық үкімнің бірі . ахлақи міндеттер
сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 16

ІІ бөлім. Руханилық үкімнің адамгершіліктің қалыптасуындағы
маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.1. Рухани үкімдегі адамгершіліктік отбасылық міндеттеріміз ... ... 26
2.2 Ұлттық және жалпыадамзаттық рухани адамгершіліктік
міндеттеріміз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 56
Кіріспе

Зерттеудің көкейкестілігі: Болашақта ел тұтқасын ұстар азаматтардың өнегелі тәрбиесі бугінгі күн тәртібінде тұрған маңызды мәселелердің бірі. Олардың отансүйгіштік сезімін, білім мен біліктілігін, дағдысы мен шеберлігін, асқақ адамшылдық пен адамгершілік қадір-қасиеттерін, жаңа дүниетанымдық көзқарастарын салауаттылық дағдыларын, ұнамды мінез-құлық нормаларын рухани-адамгершілік құндылықтар арқылы қалыптастыру үлкен қажеттілік.
Қай заманда болмасын, сол қоғамға сай азаматты тәрбиелеудің бірден-бір жолы адамның рухани байлығын арттыру болмақ. Қазіргі уақытта қала жастары ғана емес, берекелі ауыл мен ақ көңіл, жайдары, ойлары таза, рухани құндылығы мен адамгершілігі жоғары, тәрбиелі ауыл адамдары да өзгерген. Мысалы, адам айтса нанғысыз аурулардың көбеюі, адамгершілік қасиетіміздің жүдеу тартуы, кісі өлтіру, үй тонау, маскүнемдік пен нашақорлык, жезөкшелік сияқты жат қылықтармен қатар мейірімсіз, қатыгез жастар ауылданда орын алды. "Ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде" деген сөз бар қазақта.
Ендеше жас ұрпақтың осындай күйге түспеуіне, олардың рухани бай, адамгершілігі мықты, қарым-қатынаста өмір сүруіне жағдай жасау кезек күттірмейтіи мәселе екені анық. Мұнда әсіресе оқушылар тәрбиесіне мектептегі дұрыс ұйымдастырылған тәрбие іс-шараларының ықпалы зор болары сөзсіз.
Жалпы орта білім беретін мектептің педагогикалық құрылымының негізгі кұндылығы болып саналатын оқушыны жеке тұлға ретінде қарау және оның ішкі жан дүниесінің ерекшелігін дамыту - жалпы білім беретін оқу орындарының басты мақсаты. Оқушыларды рухани-адамгершілік сапа-қасиеттерге тәрбиелеу қаншалықты қиын болса, ол соншалықты маңызды да. Рухани-адамгершілік тәрбие оқушының тәртібін және рухани дағдысын қалыптастырады. Яғни ол - адамның ішкі жан дүниесінің ерекшелігін көрсететін адамгершілік деңгейін анықтайтын, сипаттайтын, оның тұрақтылығы мен үздіксіздігін, дамуын, әлеуметтану дәрежесін, қоғамдық мәнін айқындайтын жеке тұлғаның ең маңызды ішкі жан дүниесінің элементі.
Бүгінгі таңдағы сұраныс қоғамды ізгілікке, руханилыққа бет бұрғызып, оқу-тәрбие, жұмысын рухани-адамгершілік тәрбие непзінде ұйымдастырып, оқушылардың рухани-адамгершілік тәрбиесін қалыптастыру қажетгілігін айқындап отыр.
"Тәрбие деген не?" деген сұраққа М.Жумабаевтың анықтамасымен жауап берсек, ол - "қандай болса да бір жан иесіне тиісті азық беріп, сол жан иесінің дұрыс өсуіне көмек көрсету" деген сөз"...адам баласынның әсіресе жанын тәрбие қылу керек деп ұғу керек. Тәрбие төрт түрлі: дене тәрбиесі, ақыл тәрбиесі, сұлулық тәрбиесі һәм құлық тәрбиесі. Егерде адам баласына осы төрт тәрбие тегіс берілсе, оның тәрбисі толық болғаны".
Руханилық ізгі ақылдың шешімі, ізгі жүрек әмірі, ізгі сезім, махаббат пен жанашырлықтың саналы және санадан тыс әрекеттерден көрінуі болса, ұлы Абайдың айтуынша "адамгершілік - махаббат пен әділдік, олар барлық нәрседе болады және бәрін шешеді", яғни рухани тәрбие адамдарды адамгершілікке, білімге, еңбек пен имандылыққа, бір сөзбен айтқанда жан дүниелерінің сұлулығына тәрбиелеу деген сөз. Шындығында, адамгершілік мінез негіздерінің астарында жалпы адамдық пен ұлттық құндылыктар бірігіп, адамдардың рухани мәдениетін жүзеге асыратыны белгілі. Себебі жеке адамның ойлау қабілетін өсірмей немесе оның рухани дүниесін байытпай тұрып, саяси-экономикалық және мәдени салалардағы міндеттерді орындауға және тәуелсіздік идеологиясын қалыптастыруға болмайды.
Қазіргідей нарықтық қатынасқа сатылай өтіп жатқан кезеңде қоғаммен мемлекет өзін таныған," түсінігі мол, ұлтын сүйетін, қоғамдық еңбегі мен кәсібі, дағдысы, іскерлік негіздері қалыптасқан рухани сау табиғи мықты, жалпы адамдық және ұлттық мінез-құлық нормаларын іске асыра білетін, рухани жағынан жетілген жан-жақты адамды тәрбиелеуге өте мүдделі.
Адам тумысынан адамгершілік қасиетке ие болып тумайды, ол адам бойына тәрбие арқылы дариды. Сыр бойының XII г. білімді оқымыстысы, ақын Ахмет Иүгенеки ойынша, "адамгершілік мінез-құлық уағыздау жолымен ғана емес, оларда моральдық сенімді дамыту және адамгершілікке бейімділікті туғызу арқылы қалыптасады" дейді.
Нарықтың заңдылықтары мен құндылықтарына сәйкес адамдар бұрынғыдай "үкімет аштан өлтірмейді" деп уақытын босқа өткізбей, ақша, пайда тауып, жекеменшігін байыту үшін іскерлік, белсенділік, жауапкершілік танытып, еңбек ете бастады. Бұл - әрине, құптарлық жағдай. Сонымен қатар оның рухани құндылықтарға қайшы келетін жақтары да бар. Оларды атап айтсақ: қатыгездік, дәйексіздік, принципсіздік және тағы басқалар. Сондықтан да адамдарды имандылық қасиетке үйретіп, рухани мәдениетке баулу, сол арқылы адамгершілікке, қайырымдылыққа инабаттылыққа тәрбиелеу баршамыздың міндетіміз болып табылады.
Біздің қазіргі жастар өркениетті елден үлгі аламыз деп, өзінің төлтума ұлттық өнерін менсінбей, оның асыл қазынасын түсінбей босқа әуре болуда. Соның салдарынан имандылық, ізгілік, қайырымдылық деген ұғымдар ұмыт болып, адамгершілік қасиетінен айрылып, азғындап барады. Адамзат қоғамының өзі жеке адамдардан тұрады. Олай болса, қоғамның дамуы оның әрбір мүшелерінің дамып жетілу сапасына байланысты. Яғни еліміздің өркендеп, адамдардың сапалы болуы олардың рухани мәдениетіне тікелей байланысты деп айтуға болады.
Қазақ халкы – рухани зор байлықтың мұрагері. "Өткенді жақсы білмейінше, келешекке сапар шегу айсыз қараңғыда сурлеу соқпақ іздеп адасумен пара-пар!" - деді Л.Н.Толстой. Өткеннен нәр алмай, рухани азық алмай болашаққа қадам басу және ұрпақ тәрбиесіндегі ежелден қалыптасқан халқымыздың жақсы дәстүрлері мен тағылымдарын оқып үйреніп, өнеге тұтпай, жастарды ізгілік пен парасаттылыққа баулу мүмкін емес. Тәуелсіз ел болғандықтан, адамгершілік, ұлттық рухани мәдениетіміздің бүгінгі заман талабына сай жаңа бағдарламасын жасап, соны күнделікті өмір салтымызға ендіруіміз қажет. Сонда ғана біз өзінің дербес рухы мен мәдеииеті жоғары, адамгершілікке бейім, санасы дамып жетілген өркениетті ел болып адамзаттын ұлы көшіне ілесіп, басқа халықтармен терезесі тең халық ретінде өмір сүре аламыз. Рухани - адамгершілік қадір-қасиеттер мен сапаларды оқушының бойына дарыту үшін, ең алдымен, олардың саналылығын көтеру; екіншіден, адамгершілік тұрғыдан сезімталдығын тәрбиелеу және дамыту; үшіншіден, оқушының бойына жағымды мінез - құлықтың дағдылары мен қылықтарын үнемі сіңдіріп отыру қажеттілігі талап етіледі. Ол үшін жасөспірімдердің өздері өскен аймақпен, қоғамдық ортамен тікелей байланысты оған тәуелді екендігін, өзінің жүріс-тұрысы мен мінез-құлқын өмір сүріп отырған ортада қабылданған тәртіп ережелеріне сәйкес үйлестіре қалыптасуы қажеттіпн түсінуі, оларды халықаралық аренада қолданып келе жатқан өзара сыйластық пен құрмет тұтушылық сезімді тәрбиелеу мәселелері жүзеге асыруды басты бағыт-бағдар ретінде белгіленуі тиіс сияқты. Қазақ мектептеріндегі адамгершілік тәрбиесі айтарлықтай өзгерістерге ұшырап отырғаны белгілі. Өйткені кешегі күні өткен тоталитарлық жүйе ұсынған белгілі бір ұлтқа немесе жалпы адамзатқа тән құндылықтар деп бағаланып келген рухани - адамгершілік тұғырлар ауыстырылып, заман талабына байланысты жаңартылуда. Мысалы, нарықтық өтпелі кезеңдегі басты құндылықтарға жекеменшік, нарық, пайда, ғаламдану, қулық, бәсекелестік, т.с.с. жатқызылып жүр. Дей Вертанмен, жалпы адамзат дамуына аса қажет еңбектену, салауатты өмір сүру, бостандық, сөз бостандығы, дін еркіндігі, өркениеттілікке ұмтылу, ұлтаралық қатынас мәдениетін қалыптастыру, үлкенді сыйлау, кішіні құрметтеу, ар-ұят, төзімділік, жауаптылық, тиянақтылық, т.с.с. жан тазалығын сақтау қоғамдық құндылықтары өз мәні мен маңызын жоймағаны анық. Біздің ойымызша жасөспірімдер бойындағы шынайы рухани-адамгершілік тәрбиесі оны қоршаған ортада, отбасында, мектепте, жұртшылық қауыммен қарым-қатынаста, жолдастар арасында, көшеде, еңбекте көрініп нәтиже береді. Рухани-адамгершілік тәрбие-жасөспірімнің шынайы тәрбиесінің нығаюына игілікті әсерететін, оның тұлғалық дамуына өзек болатын, еркіндігін жасампаздықпен, шығармашылықпен паш етуге мүмкіндіктер ашатын түрткі деуге болады. Рухани байлықтардың материалдық байлықтардан айырмашылығы: олар әрбір жанның ішкі потенциалын ашуға көмектеседі, жалпы рухани үйлесімділікке қызмететеді. Руханилық тәрбиені жасайтын да, оған құндылықтық бағасын беретін де, оны әлеуметтік өмірде дамытатын да, әлеуметтік практикада керектісін сақтайтын да адам. Әсіресе тарихта қордаланған тәрбиелер жүйесін тұжырымдау, халық дініндегі ерекшеліктерді бейнелеу - үлкен ғұлама ойшылдардың шығармашылық иегерлерінің еншісінде. Олар өз шығармаларында заманында жетекші рөл атқаратын тәрбиелер жайында айтады, оларды келесі ұрпаққа көркем тілмен, ғылыми сұрыптаумен жеткізуге тырысады. Рухани-адамгершілік тәрбиесі құнсызданса, қоғамның дағдарыста болғаны. Алайда сол тәрбиенің негізгі субъектісі болып халықтың өзі қала бермек. Қазіргі кезде туындап отырған келеңсіз олқылықтар дәни сауатсыздығымыздан, яғни рухани жұтаңдығымыздан туындап отырған проблема. Сол себепті діни адамгершіліктік сауаттылықты арттыру барысына лайықтап ислам дініндегі ахлақтық мәселелерді зерттеуді жөн деп көрдік. Осы ой ымыз дипломның тақырыбына «Руханилық үкімнің адамгершіліктің қалыптасуындағы маңызы» деп белгілеуге негіз болды.
Зерттеудің мақсаты: Рухани адамгершіліктік үкімді анықтау.
Зерттеудің объектісі: Рухани үкімнің адамгершіліктің қалыптасуындағы маңызын белгілеу процесі.
Зерттеудің пәні: Ахлақтық міндеттерімізді айқындау.
Зерттеудің міндеттері: Исламның руханилық үкіміндегі адамгершілік (ахлақтық) мәселелерін белгілеу; Ислам дініндегі руханилық үкімнің бірі – ахлақи міндеттер сипаттамасын айқындау; Рухани үкімдегі адамгершіліктік міндеттер сипаттамасын ашып көрсету.
Дипломның құрылымы: кіріспеден, 2 бөлімнен және әр бөлім 2 бөлімшеден, қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттерден тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Ақымбек Е. Ортағасырлық Қазақстан жерінде қалалардың дамуына исламның әсері. Вестник ҚазНУ. 2001. №1.
2. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы. 1995.
3. Ислам. Энциклопедия. Алматы. 1955.
4. Қартабаева Е. Араб-мұсылман мәдениеті және орталық Азия халықтары өміріндегі өзгерістер. Алматы. 2002.
5. Ислам сенімінің негіздері. Алматы. 1995.
6. Мұсылманның кемелдену жолдары. Алматы. 2005. 78.
7. Ислам қағидалары. С.Сабых. Бейрут баспасы. Алматы. 2002. 78.
8. Мумин қағидасы. М.Ғазами. Египет баспасы.
9. Өте қажет қағидалар. А.Дамуллам. Қазан баспасы.
10. Ислам ақиқат көзімен қарағанда. Алматы. 2003. 157.
11. Дінтану негіздері. Алматы. 2006. 355.
12. Халифа Алтай. Ғибадатул-Ислам. Алматы. 2001. 143.
13. Рухани тәрбие сабақтары. Алматы. 2003. 70.
14. Иман негіздерінің түсініктемесі. Шымкент. 2002. 53.
15. Мұсылмандық қағидалары мен ережелер. Алматы. 2002. 124.
16. Мухаммед Әли әл-хатами. Мұсылмандық тәрбие. Алматы. 2002. 103.
17. Негізгі діни мағлұматтар. Алматы. 2004. 367.
18. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы. Алматы. 1992. 149.
19. Н.Нұртазина. Қазақ мәдениеті және ислам. Алматы. 2002-2006.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: «Руханилық үкімнің адамгершіліктің қалыптасуындағы маңызы»
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
............................................. 3
І бөлім. Ислам дініндегі руханилық үкімге ... ... ... ... үкіміндегі адамгершілік (ахлақтық)
мәселелері.......................................................
.................................. 8
1.2. Ислам дініндегі руханилық үкімнің бірі – ахлақи міндеттер
сипаттамасы......................................................
............................... 16
ІІ бөлім. Руханилық үкімнің ... ... ... ... ... адамгершіліктік отбасылық міндеттеріміз.......
26
2.2 Ұлттық және жалпыадамзаттық рухани адамгершіліктік
міндеттеріміз....................................................
................................ 35
Қорытынды...................................................................
...................................... 55
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
............ ... ... ... ел тұтқасын ұстар азаматтардың
өнегелі тәрбиесі бугінгі күн тәртібінде тұрған ... ... ... ... ... білім мен біліктілігін, дағдысы мен
шеберлігін, асқақ ... пен ... ... ... ... ... дағдыларын, ұнамды мінез-құлық
нормаларын ... ... ... ... ... ... болмасын, сол қоғамға сай азаматты тәрбиелеудің бірден-бір
жолы адамның рухани байлығын арттыру болмақ. Қазіргі уақытта қала ... ... ... ауыл мен ақ ... ... ойлары таза, рухани
құндылығы мен адамгершілігі жоғары, тәрбиелі ауыл ... да ... адам ... ... ... ... ... қасиетіміздің
жүдеу тартуы, кісі өлтіру, үй тонау, маскүнемдік пен ... ... жат ... ... ... қатыгез жастар ауылданда орын
алды. "Ауырып ем іздегенше, ... жол ... ... сөз бар ... жас ... ... ... түспеуіне, олардың рухани бай,
адамгершілігі мықты, қарым-қатынаста өмір ... ... ... ... ... ... ... Мұнда әсіресе оқушылар тәрбиесіне
мектептегі дұрыс ұйымдастырылған тәрбие іс-шараларының ықпалы зор ... орта ... ... мектептің педагогикалық құрылымының негізгі
кұндылығы болып саналатын оқушыны жеке ... ... ... және оның ішкі
жан дүниесінің ерекшелігін дамыту - ... ... ... оқу ... ... ... ... сапа-қасиеттерге тәрбиелеу
қаншалықты қиын болса, ол соншалықты маңызды да. Рухани-адамгершілік тәрбие
оқушының тәртібін және рухани дағдысын қалыптастырады. Яғни ол - ... жан ... ... ... адамгершілік деңгейін
анықтайтын, сипаттайтын, оның тұрақтылығы мен үздіксіздігін, ... ... ... ... ... жеке тұлғаның ең маңызды
ішкі жан дүниесінің элементі.
Бүгінгі таңдағы сұраныс ... ... ... бет бұрғызып,
оқу-тәрбие, жұмысын рухани-адамгершілік тәрбие ... ... ... ... ... ... ... деген не?" деген сұраққа ... ... ... ол - ... ... да бір жан ... тиісті азық беріп, сол жан
иесінің дұрыс ... ... ... деген сөз"...адам баласынның әсіресе
жанын тәрбие қылу керек деп ұғу керек. Тәрбие төрт ... дене ... ... ... тәрбиесі һәм құлық тәрбиесі. Егерде адам ... төрт ... ... ... оның ... ... болғаны".
Руханилық ізгі ақылдың шешімі, ізгі жүрек әмірі, ізгі ... ... ... ... және ... тыс ... көрінуі болса, ұлы
Абайдың айтуынша "адамгершілік - махаббат пен әділдік, олар барлық нәрседе
болады және бәрін ... яғни ... ... ... адамгершілікке,
білімге, еңбек пен имандылыққа, бір ... ... жан ... тәрбиелеу деген сөз. Шындығында, адамгершілік мінез негіздерінің
астарында жалпы адамдық пен ұлттық құндылыктар ... ... ... жүзеге асыратыны белгілі. Себебі жеке адамның ... ... ... оның ... дүниесін байытпай тұрып, саяси-экономикалық және
мәдени салалардағы міндеттерді ... және ... ... ... нарықтық қатынасқа сатылай өтіп жатқан кезеңде қоғаммен
мемлекет өзін таныған," ... мол, ... ... қоғамдық еңбегі мен
кәсібі, дағдысы, іскерлік негіздері қалыптасқан рухани сау табиғи мықты,
жалпы адамдық және ... ... ... іске ... ... ... жетілген жан-жақты адамды тәрбиелеуге өте мүдделі.
Адам тумысынан адамгершілік қасиетке ие болып тумайды, ол адам ... ... ... Сыр ... XII г. ... оқымыстысы, ақын Ахмет
Иүгенеки ойынша, "адамгершілік мінез-құлық уағыздау жолымен ғана ... ... ... ... және ... ... ... қалыптасады" дейді.
Нарықтың заңдылықтары мен құндылықтарына сәйкес адамдар бұрынғыдай
"үкімет аштан өлтірмейді" деп ... ... ... ... ... ... байыту үшін іскерлік, белсенділік, жауапкершілік танытып,
еңбек ете бастады. Бұл - әрине, құптарлық жағдай. Сонымен ... оның ... ... ... ... да бар. Оларды атап айтсақ: қатыгездік,
дәйексіздік, принципсіздік және тағы ... ... да ... ... үйретіп, рухани мәдениетке баулу, сол ... ... ... ... баршамыздың
міндетіміз болып табылады.
Біздің қазіргі жастар өркениетті ... үлгі ... деп, ... төлтума
ұлттық өнерін менсінбей, оның асыл қазынасын түсінбей босқа әуре ... ... ... ізгілік, қайырымдылық деген ұғымдар ұмыт болып,
адамгершілік қасиетінен айрылып, ... ... ... ... өзі
жеке адамдардан тұрады. Олай болса, қоғамның дамуы оның әрбір мүшелерінің
дамып жетілу ... ... Яғни ... ... ... болуы олардың рухани мәдениетіне тікелей ... деп ... ...... зор байлықтың мұрагері. "Өткенді жақсы білмейінше,
келешекке сапар шегу айсыз қараңғыда ... ... ... ... ... - деді ... Өткеннен нәр алмай, рухани азық алмай болашаққа
қадам басу және ұрпақ тәрбиесіндегі ежелден қалыптасқан халқымыздың ... мен ... оқып ... өнеге тұтпай, жастарды ізгілік
пен ... ... ... емес. Тәуелсіз ел болғандықтан,
адамгершілік, ... ... ... ... ... ... сай ... жасап, соны күнделікті өмір салтымызға ендіруіміз қажет.
Сонда ғана біз өзінің дербес рухы мен ... ... ... ... дамып жетілген өркениетті ел болып адамзаттын ұлы көшіне
ілесіп, ... ... ... тең ... ... өмір сүре аламыз.
Рухани - адамгершілік қадір-қасиеттер мен сапаларды оқушының бойына дарыту
үшін, ең ... ... ... көтеру; екіншіден, адамгершілік
тұрғыдан сезімталдығын тәрбиелеу және дамыту; үшіншіден, ... ... ... - ... дағдылары мен қылықтарын үнемі сіңдіріп отыру
қажеттілігі талап етіледі. Ол үшін ... ... ... ... ортамен тікелей байланысты оған тәуелді екендігін, өзінің жүріс-
тұрысы мен мінез-құлқын өмір сүріп ... ... ... ... ... ... ... қажеттіпн түсінуі, оларды
халықаралық ... ... келе ... ... ... пен құрмет
тұтушылық сезімді тәрбиелеу мәселелері ... ... ... бағыт-бағдар
ретінде белгіленуі тиіс сияқты. Қазақ мектептеріндегі адамгершілік тәрбиесі
айтарлықтай өзгерістерге ұшырап ... ... ... ... күні өткен
тоталитарлық жүйе ұсынған белгілі бір ұлтқа немесе жалпы ... ... деп ... ... ... - адамгершілік ... ... ... ... ... ... нарықтық өтпелі
кезеңдегі басты құндылықтарға жекеменшік, нарық, пайда, ғаламдану, қулық,
бәсекелестік, т.с.с. ... жүр. Дей ... ... адамзат дамуына
аса қажет еңбектену, салауатты өмір ... ... сөз ... ... ... ... ... қатынас мәдениетін
қалыптастыру, үлкенді сыйлау, кішіні ... ... ... ... ... жан тазалығын сақтау қоғамдық құндылықтары
өз мәні мен маңызын жоймағаны анық. ... ... ... ... ... ... оны қоршаған ортада, отбасында,
мектепте, жұртшылық ... ... ... арасында, көшеде,
еңбекте көрініп нәтиже береді. ... ... ... ... ... ... оның ... дамуына өзек
болатын, еркіндігін жасампаздықпен, шығармашылықпен паш етуге мүмкіндіктер
ашатын түрткі деуге ... ... ... ... ... олар ... ... ішкі потенциалын ашуға көмектеседі, жалпы
рухани ... ... ... ... жасайтын да, оған
құндылықтық бағасын ... де, оны ... ... ... ... ... ... сақтайтын да адам. Әсіресе тарихта
қордаланған тәрбиелер жүйесін тұжырымдау, халық ... ... - ... ... ... ... ... еншісінде.
Олар өз шығармаларында заманында жетекші рөл атқаратын тәрбиелер ... ... ... ... ... ... ... сұрыптаумен жеткізуге
тырысады. Рухани-адамгершілік тәрбиесі құнсызданса, ... ... ... сол тәрбиенің негізгі субъектісі болып халықтың өзі ... ... ... туындап отырған келеңсіз ... ... яғни ... ... ... ... ... себепті діни адамгершіліктік сауаттылықты арттыру барысына лайықтап
ислам дініндегі ахлақтық ... ... жөн деп ... Осы ой ымыз
дипломның тақырыбына «Руханилық үкімнің адамгершіліктің қалыптасуындағы
маңызы» деп ... ... ... мақсаты: Рухани адамгершіліктік үкімді анықтау.
Зерттеудің объектісі: Рухани ... ... ... ... ... ... Ахлақтық міндеттерімізді айқындау.
Зерттеудің міндеттері: Исламның руханилық үкіміндегі адамгершілік
(ахлақтық) мәселелерін белгілеу; Ислам дініндегі ... ... бірі ... ... ... айқындау; Рухани үкімдегі адамгершіліктік
міндеттер сипаттамасын ашып көрсету.
Дипломның құрылымы: кіріспеден, 2 бөлімнен және әр ... 2 ... ... әдебиеттерден тұрады.
І бөлім. Ислам дініндегі руханилық үкімге қатысты адамгершіліктік мәселелер
1.1 Исламның руханилық үкіміндегі адамгершілік (ахлақтық) ...... ... орын ... әдеттері. Бұл әдеттер көп ойланып
жатпастан ... ... ... ... орын ... әдеттер екіге бөлінеді:
1) Жақсы әдеттер.
2) Жаман әдеттер.
Дене мүшелеріміздің іс-әрекеттері рухымызға байланысты. Рухымызда жақсы
әдеттер орын алса, іс-әрекеттеріміз ... ... ... ... ... Ал егер ... ... әдеттер орнықса, іс-әркеттеріміз де жаман
болады. Оны жаман әдет немесе жаман ахлақ деп ... ... ... ... үшін рухымызды жаман мінез-құлықтардан тазарта
отырып, жақсы мінез-құлықтарды орнықтыруымыз керек.
Топыраққа еккен тұқымға қарай өнім аламыз. ... ... ... ... ... ... дәнінен де арпа өсіп шығады. Демек, топыраққа
қандай дән ексең, соған қарай өсімдік өсіп ... Осы ... ... ... ... ... ... бұл тұқым да дене
ағзаларымызға ... ... ... Ал, егер ... ... ... дене мүшелерімізді жаман іс-әрекеттерге итермелейді.
Исламдағы ахлақ. Ислам дінінде ахлақтың маңызы үлкен. Исламның мақсаты
– адамдарды игі ахлақ иесі ... ... ... ... - ... ... сөз. Пайғамбарымыз (саллаллаһү 'алейһи уә сәлләм) былай деген:
"Мен ...... ... кемелдендіру үшін жіберілдім". Бір
мұсылманға берілетін баға оның ... ... ... ... уә ... ... ең сүйкімділеріңіз және қиямет күнінде маған ең
жақынырағыңыз – ... ең ... ... ... жанында ең сүйікті құлдар кімдер болады?"-деп сұрапты.
Сонда Пайғамбарымыз:
"-Көркем-мінезділер" деп жауап ... ... ... ... болса, ахлақи міндеттерімізді орындау да дініміздің әмірі. Исламда
ғибадаттардың негізгі мақсаты – ... ... ... игі
ахлақты болуға тәрбиелеу.
Игі ахлақ иесі болуда сенім мен ғибадаттың ... ... ... ... адам, барлық іс-әрекеттерін Аллаһтың көріп тұрғанына және оларды
періштелердің ... ... ... ... ... әрбір іс-әрекетінің
қиямет күнінде өзінен сұралатынын біледі. Жақсылық жасағандардың ... ал ... ... жазасын тартатынына сенеді.
Ұлы Аллаһ Құран-Кәримде былай дейді:
"Кімде-кім титтей жақсылық жасаса, оның ... ... ал ... де ... жасаса, оның жазасын тартады".
Бұл сенім адамды жаманшылықтан алыстатады, жақсылық жасауға себепші
болады. Жүрегі мүндай ... мен ... ... ... тек жеке ... қамы болмаса, жақсылық күтуге ... ... ... ... ... ... ... бағады.
Ал жүрегі сенімге толы мұсылман барлық іс-әркеттеріне көңіл аударып,
бақылап ... ... ... ... ... ... жақсылық
жасауға тырысады. Ғибадаттар жүрегіміздегі иманды арттырады, әрі ... ... ... Бес ... намаз бізге үнемі Аллаһты еске салып
отырады, әр түрлі ... ... бас ... ... ... ... сезімдерін дамытып, қолымызды харам нәрселерден, тілімізді
жалған, өтіріктерден сақтайды. Зекет-сараңдықтан құтқарады, ... ... қол ұшын ... жәрдем беру сезімдерін тудырып, халыққа
пайдалы адам болуға себепші болады.
Осылайша ғибадаттармен қаруланған, қоректенген иман, дене ... ... ... адам шын ... қадір-қасиетін табады.
Парасатсыз адамдар болса – гүл ... ... ... жеміссіз ағаш
іспеттес.
Ең тамаша ахлақ үлгісі - ... ... ... ... ... ... ... (саллаллаһү 'алейһи уә сәлләм) - Аллаһтың
тәрбиесінде болған, жоғары ахлақ иесі ... ... Ол ... ... ... ... ... жинаған. Хазіреті Айшадан
Пайғамбарымыздың адамгершілігі, мінез-құлқы жайында сұрағанда былай ... ... ... - Құр'ан болатын".
Пайғамбарымыз ахлақтың міндеттерінен тағлым бере жүріп, Өзі үлгі
көрсетіп ... Ол еш ... ... шындықтан, жақсылықтан бір сәт
ажырамаған, тамаша мінезімен, іс-әркеттерімен басқаларға үлгі ... ... ... ... ... ... сіз үлгі алатындай тамаша өнеге бар" дей
отырып, Пайғамбарымыздан үлгі алуға ... ... ... -
Пайғамбарымыздың парасаттылық пен адамгершілікке толы ... ... оның ... үлгі ... ... үшін ахлақтың маңызы. Ұлт дегеніміз ... ... ... аян. Ал ... – жеке ... тұрады.
Олай болса, бір ұлттың күшті болуы, бақыт құшағында өмір сүруі жанұялардың
берік ... ... ... ... ... ... жеке
адамдардың парасатты іс-әрекеттеріне ... ... ... жеке ... - ... болғаны жөн. Шіріген тақтайлардан
берік кеме жасалмайтыны сияқты парасатсыз, ... ... ... адамдардан күшті, берік қоғам да құрылмайды.
Кәсіп және ахлақ. Еңбек ету – дініміздің әмірі. Кез-келген мұсылман күн
көру үшін және ешкімге ... ... өмір ... үшін ... ... ... ететін салалары, ақша табу жолдары әр түрлі. Еңбектеніп,
ақша табуда аса мән ... ...... адал ... табу және
ризығымызға харам нәрсе араластырмау.
Пайғамбарымыз:
"Адамнан дүние-мүлік қалай тауып, оны қалай жұмсағаны қиямет күнінде
сұралатынын" айтқан. Ал ақша ... ... ... жол ... ... деген:
"Бір мұсылманды алдаған немесе оған зиян тигізген немесе айла ...... ... ақша ... адал ... ... мына сүйінішті
хабарды жеткізеді:
"Саудада шындықтан, туралықтан бір сәт айырылмаған адам, қиямет күнінде
пайғамбарлардың жанынан орын алып, ... ... ... ... қағидасы шыншылдық, туралық, адалдық, адамгершілік ... ... ... ... ... адал ... етіп, адал мал табу
жарасады.
Өндірушінің ... - ... және ... ... ... Жұмысшы мен
қызметкердің міндеті - өздеріне берілген ... ... ... адам ... ... ... ғой" деп міндетіне немқұрайлықпен
қараса, адалдықтан айырылып, арам ақша тапқан болып есептеледі. Ал, ... ... ... ... ақысын жеу – міндетін, қызметін теріс
жолға ... ... сөз. ... ... ... босқа кетуіне
себепкер болады. Бұдан әрі елі зиян ... әрі ... да ... ... таза ... адам ісін ... ... ешкімді алдамайды, айла
жасамайды. Мойнына алған міндетін адал ... ... де, ... ... ... де мал керек болса, қолөнер үйренбек керек. Мал жұтайды, өнер
жұтамайды. Алдау қоспай адал еңбегін сатқан ...... ... ... Құдай Тағала қолына аз-маз өнер ... ... ... - бұл ... ол ... ... деп, ... ісмерлер іздеп жүріп
көріп, біраз істес болып, өнер арттырайын деп, түзден өнер ... ... ... осы да ... деп, ... ... ... жатып алады.
Екінші – ерінбей істей беру керек қой. Бір-екі қара табылса, малға бөге
қалған кісімсіп, "маған мал жоқ па?" ... ... ... ... ... салынады.
Үшінші - "дарқансың ғой, өнерлісің ғой, шырағым", немесе "ағеке, нең
кетеді осы ғанамды істеп бер!" дегенде маған да ... ... ... деп ... кетіп, пайдасыз алдауға, қу тілге алданып, өзінің
уақытын өткізеді. Және анаған ... ... ... білген дегізіп,
көңілін де мақтандырып кетеді.
Төртінші - тамыршылдау келеді. Бағанаға алдамшы шайтан ... ... бір ... берген болып, артынан үйтемін-бүйтемін, қарық қыламын,
тамырым, досым ... мен де ... іс ... ... ... ... ... тырысып, алдағанды білмей, дереу оның жетпегенін ... ... ... өзінен қосып, қылып бер дегенінің бәрін қылып беріп, күні
өтіп еңбекқылар уақытынан айрылып, "жоғары ... ... ... ... борыш есінен шығып кетіп, енді олар қысқан күні ... ... ... ... ... ... мұны қылып берейін деп сонымен табысы құралмай,
борышы асып, дауға айналып, адамшылықтан ... қор ... ... ... екен? Қазақтың баласының өзі алдағыш бола ... және өзі ... ... қалай?" (Абайдың Қара сөздерінен, 33-сөз).
Ислам дініндегі рухани үкімнің мінез-құлықты өзгертудегі рөлі. Бала
дүниеге пәк болып келеді. Егер, ... ... ... ... ... ... парасатты, адамгершілігі мол болып өседі. Ал егер,
жақсы тәрбие көрмей, жаман ... бой ... онда одан ... ... ... ... ... әр түрлі аурулар дәрі-дәрмекпен қалай емделсе, жаман мінез-
құлықтардан арылып, жақсы мінез-құлықтардың орнығуы ... ... ... ... ... дұрыстаңдар" дей отырып,
жаман мінез-құлықтың түзелетінін айтқан.
Жұқпалы ауруы бар аурумен бірге отырып, бірге тұратын адам дәл ... ... ... ... ... адамдармен жолдас болған адамдар
уақыт өте келе өздерінің жақсы мінез-құлықтарынан айрылып, жаман мінезге
түсіп ... Сол ... игі ... иесі өз ... ... ... игі ... көруі және сондай мінезді адамдармен араласуы керек, ... ... ұзақ ... ... Пайғамбарымыз :
"-Жақсы адамдармен жолдас болуды хош иісті сулар сатылатын дүкенде
отырғанға ұқсатады. Дүкеннің қожайыны оған ештеңе ... да ол ... ... әсерленеді".
"-Жаман адамдармен жолдас болуды темірші ұстаханасына ... ... ... ... оттың бір ұшқыны шашырайды, я болмаса иісі мазасын
алады".
Міне, осы сияқты ... ... ... ... ... мінез-
құлқы әсер етеді. Ал жаман мінез адамдармен достасқандарға олардың жаман іс-
әрекеттері әсер етіп, уақыт өте ол адамның да ... ... ... ... ... ... жора-жолдас таңдағанда абай болу, жақсы және
білімді адамдармен дос болу, ... сөз және ... ... ... жаман адамдардан қашық болу. Бірақ оларды сол ... ... ... ... ... араласып, адамгершілікке, парасаттылыққа
тарту қажет.
Ислам дінінің ақылға және ілімге беретін ... Ақыл – ... ... ... ... ... Адам ... мен жаманды ақылмен ажыратады.
Ақыл – адамды басқа тіршілік иелерінен ажыратып тұратын ең ... ... ... болу үшін ... ... болу шарт. Иманда да,
ғибадатта да ең алғашқы шарт – ... ... ... ... діни
әмірлердің жүктелмейтінінің өзі-ақ ақылдың Ислам дініндегі маңыздылығын
ашып көрсетеді. Бірақ ақыл шын ... ... ... ... бола ... ... ... Ақылын дұрыс пайдаланбағандар Құран ... Ақыл – ең ... ... ... ... ... мән ... білімге де үлкен мән береді. Ислам – үнемі
оқып, білім алып, үйренуді әмір еткен. Құран Кәримнің алғашқы ... ... ... ... ... ... аса ... екенін ашып көрсетеді.
Білімге және білімді ... ... ... ... ұлы ... былай
дейді:
"(Әй, Пайғамбарым!) Сен айт: Білетіндер мен білмейтіндер тең бола ма?"
Пайғамбарымыз да білім үйренудің ... үшін өте ... ... ... ... былай дейді:
"Ілім үйрену – еркек болсын, әйел болсын, әрбір мұсылманға парыз".
Дініміздің осы әмірлеріне ... ... ... аса мән ... ... ... бас ... түрік билеушісі Явуз Сұлтан Сәлім Мысырдан қайтып келе жатқан
кезінде жанында атақты дін ... Ибни ... ... балшықты жерден өтіп
бара жатады. Ибни Кемалдың астындағы атының аяғынан ... ... ... ... Ибни Кемал қысылып ұялады.
Ұстаздың қысылып-қымтырылғанын көрген Явуз Сұлтан Сәлім:
"Қысылма ұстазым! Ғалымның ... ... ... ... - біз үшін
әшекей, ою-өрнек. Бұл көйлек осы балшығымен сақталып, өлгенде табытымның
үстіне қойылсын" - деп ... ... ... ... ... ... бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады. Біреуі – ішсем,
жесем, ұйқтасам деп тұрады. ... - ... ... ... ... тән жанға
қонақ үй бола алмайды, һәм өзі ... қуат ... ... ... ... Не ... ... талпынып, жалтыр-жұлтыр еткен болса, оған қызығып,
аузына салып, дәмін татып қарап, тамағына, бетіне басып қарап, ... ... ... ... онан ... ит үрсе де, ... да, біреу күлсе де, біреу жыласа да тура жүгіріп, "ол немене?", ... деп, "ол неге ... "бұл неге ... деп, көзі ... естігеннің бәрін сұрап, тыныштық көрмейді. Мұның бәрі -жан құмары,
білсем екен, көрсем екен; ... екен ... ... һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп
білмесе, адамдықтың орны болмайды. Оны ... соң ол жан адам ... ... жаны ... ... Құдай Тағала хайуанның жанынан адамның
жанын ірі ... сол ... ... ... Сол қуат ... ... ессіз бала күндері "бұл немене, ол немене?" деп, бір нәрсені сұрап
білсем екен дегенде, ұйқы, тамақ та есімізден шығып ... ... соң, ақыл ... ... ... ... кісісін тауып сұранып,
ғылым тапқандардың жолына неге салмайды екеміз?
Сол өрістетіп, ұзартып, ... ... ... көбейтсек керек,
бұлжанның тамағы еді. Тәннен жан артық еді, тәнді жанға бас ұрғызса керек
еді. Жоқ, біз олай ... ... ... ... ... ... ... Жан бізді жас күнімізде билеп жүр ... ... ... ... соң, оған ... ... ... бас ұрғыздық, еш нәрсеге
көңілменен қарамадық, көзбен көрген нәрсенің де сыртын көргенге-ақ тойдық.
Сырын қалай болады деп ... ... оны ... ... несі ... ... айтса да, ұқпаймыз. Біреу ақыл айтса: "Өз білгенің - өзіңе,
өз білгенім - ... ... ... бай болғанша, өз ақылыңмен жарлы бол",
деген дейміз, артығын ... ... ... ұқпаймыз.
Көкіректе сәуле жоқ, көңілде сенім жоқ. Құр көзбенен көрген біздің
хайуан ... ... ... ... бала ... ... ... Білсек те,
білмесек те, білсек екен деген адамның ... ... Енді осы ... да жаманбыз. Хайуан білмейді, білемін деп таласпайды. Біз ... біз де ... деп ... ... ... ... білмей, күре тамырымызды адырайтып кетеміз."
(Абайдың Қара сөздерінен, 7-сөз).
1.2. Ислам дініндегі руханилық үкімнің бірі – ахлақи ... ... ... ... ... бесеу:
1) Аллаһ, Пайғамбар және Құран алдындағы міндеттеріміз.
2) Жеке басымызға байланысты міндетіміз.
3) Отбасымыз алдындағы міндетіміз.
4) Отан және ... ... ... ... ... ... ... – Аллаһ, пайғамбар және құр'ан алдындағы міндеттеріміз
А – Аллаһ алдындағы міндеттеріміз: Бізді жоқтан бар ... ... ... берген, жер бетіндегі барлық нәрсені біз үшін ...... ... бұл ... мен ... ... ... тіршілік
иелеріне берілмеген. Сондықтан осы жақсылықтарға шүкірлік ретінде жүзеге
асыруымыз қажет ... ... ... ... ... мыналар:
а) Аллаһтың бар және бір екендігіне сену.
ә) Ғибадаттарымызды орындау.
б) Аллаһ әмірлеріне сәйкес әрекет ... ... ... ... ... ... Аллаһқа деген сүйіспеншілікті барлық нәрседен жоғары ұстау.
г) Оның атын құрметпен еске алу.
д) ... ... ... ету.
Ә - Пайғамбар алдындағы міндеттеріміз: Аллаһ ... ... ... ... ... ... ... 'алейһи уә сәлләм)
жүктеген. Сүйікті Пайғамбарымыз адамзатты құтқару үшін көп ... ... ... көптеген қиыншылықтарға ұшырады. Ислам нұрымен жер жүзін жарыққа
бөледі. Адамдарға бақытқа кенелудің жолдарын көрсетті. Сондықтан:
а) Оның ... және ең ұлы ... ... ... Оны сүйіп, аты айтылғанда салауат айту ("Саллаллаһү 'аләйһи уә
сәлләм" деп ... Ол ... ... жүру.
в) Оның адамгершілік ... ... ... Міне ... алдындағы міндеттеріміз.
Б - Құран алдындағы міндеттеріміз:
а) Құр'ан Кәримнің Аллаһ тарапынан пайғамбарымыз ... ... ... ... ... Оны ... ... сай мәнерлеп оқу.
б) Мағынасын түсінуге тырысу.
в) Құр'ан оқылып жатқанда құрметпен тыңдау.
г) Құр'ан "істе" деген нәрселерді ... ... ... ... - Жеке ... ... міндеттеріміз
Адам – дене мен рухтан (жаннан) құралған тіршілік иесі. Сондықтан ... ... ... екіге бөлінеді.
1) Тәніміз алдындағы міндеттеріміз.
2) Рухымыз (жанымыз) алдындағы міндетіміз.
1 - Тәніміз алдындағы міндеттеріміз:
а) ... ... ... ... ... ... ... қоректенуіміз керек, өйткені тәніміздің сау және мықты болуы
осыған байланысты. Құран Кәримде ... ... ... жер ... таза және адал нәрселерді жеңдер".
Пайғамбарымыз:
"Күшті, қуатты мүмин әлжуаз мүминнен қайырлы және Аллаһ ... дей ... ... ... ... ... қалаған.
ә) денсаулығымызды қорғау: Тәнімізді аурулардан қорғау және бұл үшін
қажетті шараларын ... ... және ... да бір ... емделу де міндетіміз. Сүйікті Пайғамбарымыз бұл ... ... ... ... Емделіңдер. Өйткені, Аллаһ, берген әр дерттің
емін де қоса жаратқан".
Ислам діні тәнімізге ... ... ... ... ... ... ... тыйым салып, денсаулығымызға қауіпті әр түрлі
нәрселерден сақтануымызды бұйырған.
Аллаһтың адам баласына берген ең үлкен ... бірі ... өмір бойы осы ... ... ... Денсаулығы дұрыс болмаған
адам жақсы өмір сүре алмайды, сонымен қатар құлшылық ... ... ... халық "Денсаулық зор байлық" деген. Денсаулығымыз мықты
кезінде қадірін біліп, ауру-сырқаудың алдын алған жөн. ... ... ... қолда барда қадірін біле ... ... ... ... ... нығмет бар, адамдардың көбі бұл турасында алданған. (яғни бұлардың
қадірін білмейді.) Бірі денсаулық, екіншісі бос ... ... әрі ... ... қол ... ... Сол себепті дініміз денсаулық мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... жағдайда емделуімізді әмір
етеді.
Дұрыс тамақтануымыз, тазалыққа баса назар аударып денеміздің ... ... және ... ... мүмин әлсіз мүминнен қайырлы
және Аллаһқа да сүйкімдірек" ... ... ... ... ... ... алмау, ішімдік ішуден, ауасы лас жерде болудан, микробы
бар тамақ жеуден, лас суларды ішу сияқты денсаулығымызға ... ... ... және ... ауру болған жерлерден аулақ болғанымыз жөн.
Қажет болған жағдайда мамандардың кеңесін тыңдап ... ... ... жасатуымыз қажет.
Пайғамбарымыз: "Арыстаннан қашқандай алапес ауруынан қашыңыз" ... ... ... ... ... ұзақ болуды әмір еткен.
Екінші бір хадисінде де: "Бір жақта оба ... бар деп ... ... деп ... және де ... ауруларға қарсы мұқият болуды
тапсырған.
Пайғамбарымыздың: "Аллаһ Тағала қандай ауру жаратса оның дәрісін де
қоса ... ... ... сөзі де бар. ... да бір ... ... ... барлық мүмкіндіктерді пайдалана ... ... ... ... ... көрсетеді.
Пайғамбарымыз өзі де емделген және емделу мақсатында сол ... ... ... ... ... берген.
Ислам діні емделуге өте көңіл бөлгендіктен Ислам әлемінде көптеген
Медицина ғұламалары шыққан. Ибн Сина және Әбу ... Рази ... ... ... ... ... Европада жүздеген жылдар бойы оқылған.
Емделу тәуекел сеніміне қарсы емес. Керісінше нағыз тәуекел – ... ... ... әр түрлі емделу шарасын орындағаннан кейін Аллаһтан
шипа тілеу деген сөз. ... ... ... ... ... ... емес және Исламдағы тәуекел ұғымын қате түсіну. Бұл, тұқым сеппей
егін сұрағанға ұқсайды. ... ... ... ... байланысы
жоқ.
Дүниеде әр нәрсе бір себепке байланған. ... ... ... ... ... Дәріні тауып қолдану – себепті орындау, ал
науқастан айығу – осының нәтижесі. Уақыты ... ... ... себу ... егін орып ... алу ... нәтижесі.
б) Тазалықты сақтау: Тәніміз алдындағы міндеттеріміздің бірі ... ... ... және ... ... айналасы таза болу керек.
Тазалық – денсаулық кепілі. Пайғамбарымыз:
"Тазалық - иманның жартысы" деп дініміздегі тазалықтың ролін көрсеткен.
Сүйікті ... тіс ... да аса мән ... бізге тісімізді
тазалауымызға ақыл-кеңес бере отырып, былай деген:
"Сендерге не болған, тістерің сарғайып, менің қасыма келесіңдер. ... - ... ... ... ... ... және жалған сенімдерден тазарту;
ә) Дұрыс және берік сенімдерді орнықтыру;
б) Дұрыс және пайдалы білімдермен қаруландыру;
в) Жаман ойлар мен ... ... ... ... ... мен ... мінез-құлықтармен безендіру;
Рухымызды мынадай жаман мінез-құлықтардан тазартуымыз керек:
Дұшпандық, ашу, басқаларын қызғану, өтірік айту, сөзінде тұрмау, екі
жүзділік, ұятсыздық, ... ... ... ... сараңдық, менмендік, зұлымдық, әділетсіздік, аманатқа қиянат
жасау, сабырсыздық, дөрекілік, жүрегі қатты болу т.б.
Рухымызды ... ... ... ... ... ... ... батылдық, еңбекқорлық, сабырлылық,
ұят, үлкендерге құрмет, адамдарды жақсы көру, ... ... ... ... ... әділеттілік, әдептілік, тәрбиелілік, кешірімшіл болу,
кішіпейілділік, ашуын жеңу, тіліне ие болу, адамдарға және ... ... жаны ... жеу ... ... қағидалары:
1) Жейтін, ішетін нәрселердің адал болуы;
2) Тамақтан бұрын және кейін қол жуу;
3) Тамақты бастағанда "бисимилләһ", ... ... ... Тамақты өз алдынан және оң қолымен жеу;
5) Тамақты аузына шақтап алып, оны жақсылап шайнағаннан кейін жұту;
6) ... ... ... ... ... ... басқасын аузына салмау;
8) Суыту үшін тамақты үрлемеу;
9) Су ішкенде ыдыстың ішіне ... ... ... ... ... ... ... әрекеттер істемеу;
11) Тамақты ысырап қылмау, табағына жей алатындай ғана тамақ ... ... ... ... ... жеп ... барлығы тамағын бітірмейінше
дастарханнан тұрмау;
13) ... ... ... ... ... ... ... түзетілуі. Жеке басымыз алдындағы міндеттеріміздің
бірі – ... ... ... ... өтер асқа ... аузымыздан шығатын сөздерімізге де абай болуымыз керек.
Ислам діні ... ... сөз ... ... ... ... ... қағидалары мыналар:
1) Айтатын сөзінің соңын ойлап, соған қарай ... ... және ... үшін ... жоқ ... ... Сөзімен ешкімді ренжітпеу, әңгімелесіп отырғанда басқалардың сөзін
бөлмеу;
4) Адамдармен дәрежесі мен тұлғаларына қарай сөйлесу;
5) Біреуді мақтағанда асыра ... ... ... ... ... сөйлемеу;
7) Мылжың сөздер айтпау;
8) Сөйлескен кезде ернін шошайтпау, өзін ... етіп ... ... мін ... Тілін жаман сөздерге үйретпеу, өтірік ант ішпеу, өзгелерді
жамандайтын сөздер айтпау;
10) ... ... ... жаман ат қоймау;
11) Айтылмайтын сырларды әшкере етпеу.
Пайғамбарымыздан "Құтылу жолы бар ма?" деп ... ... ие ... ... ... екен.
Сахабаларының бірі Пайғамбарымыздан: "Мен қорқуға тиісті ең ... не?" деп ... ... ... ... қолымен ұстап: "Міне,
мынау" деп жауап берген.
Пайғамбарымыз бір хадисінде былай деген:
"Аллаһқа және ақирет күніне сенетін адам не ... сөз ... ... ... ... ... ... тілімізге ие болу, айтар
сөздерімізге абай болу - өте ... ... ... ... ... айбынды ту құлады;
Кеше батыр – бүгін қорқақ, бұғады.
Ерікке ұмтылған ұшқыр жаны кісенде,
Қан суынған, жүрек ... ... ... қос ... ... ... күркіреген ел тынды.
Асқар Алтай – алтын ана есте жоқ,
Батыр, хандар – асқан жандар ... ... ... ... бақ, ... ... ... бәрін не бардың...
Алтын Күннен бағасыз бір белгі боп,
Нұрлы жұлдыз, ... ... сен ... ... ... да ... кен-тілім,
Таза, терең, өткір, күшті, кең тілім.
Тарап кеткен балаларыңды бауырыңа
Ақ қолымен тарта аларсың сен, тілім!
М. Жұмабаев
Басқа дене ... ... мен ... ... ... дене
мүшелерімізді де тәрбиелей отырып, іс-әрекеттерімізді түзету, ... ... ... ... ... – жеке ... ... Бұл міндеттер қысқаша мыналар:
1. Қол-аяқты харамнан, басқаларға зиян тигізетін әрекеттерден сақтау.
2. Өзінікі емес ... ... ... ... ... ... ... өзгелердің мазасын алмау.
3. Құлақтарымен өтірік, жаңылыс, ғайбат, дүние мен ақирет үшін ... ... ... мал-жаны мен намысына тимеу.
Дініміздің ысрапқа тыйым салуы. Адал және шариғат рұқсат еткен ... етіп ... ... әмір еткен дініміз, тапқан-таянғанымызды ысрап ету
және пайдасыз жерге жұмсаудан да тыйған.
Құр'ан ... ... ... ... ... ... ... Өйткені, Аллаһ ысрап етушілерді
сүймейді".
Ысыраптың харам екендігін айқын түрде білдіретін осы ... ... ... ... ... ... - деуі ... үшін маңызды
бір ескерту болып табылады. Әлбетте ешбір мұсылман Аллаһтың ... ... ... ... да аулақ болуымызды, әрқашан өмірде орташа ... ... бір ... ... әмір етеді.
Құр'ан Кәримде, Аллаһтың мейіріміне лайық болған ... ... осы ... ... ... ... баяндайды:
"Олар (малдарын) жұмсағанда ысырап та етпейді, сараңдық та жасамайды,
екеуінің арасында орташа бағыт ... ... ... ... ... табуымызды үйреткені сияқты, қалай
жұмсауды да үйреткен. Біздің міндетіміз – Ұлы ... ... ... ... ... асып, соған сай, артық кетпей
және де ... ... ... ... мән ... таянғанын қалай болса ... ... ... мен ... ... көп ... бір ... өмірінде қалаған дәрежесіне
жете алмайды және осындай бір ... ... та, ... та ... ... ... өз қажеттіліктеріміз бен қоғамның ... ... ... Бір ... ... ... ... сияқты ұлт ішінде де
дәл солай. Ысрап – Ұлттың ... кері ... ... ... мен қоғамды құлдырауға әкеп соқтырады және де ... ... ... ... ... қорек болып табылатын нанның қаншалықты ысрап болып
жатқанын бір ойласаң... Негізінен ... ... ... тек қана ... ... ... ... маңдай тері, оны нан қылғанға дейін
істегендердің ... және ... ... ... да ысрап болып жатыр.
Пайғамбарымыз нанды қастерлеуімізді әмір еткен. Егер ... ... ... ... ... боламыз, әрі нанды қастерлемеген
боламыз. Табаққа жей ... ... ... ... артығын төгу, қажеттен
тыс электр жарығын жағу, шүмектен ... ... ағуы да ... ... ... тыс қолданып ысырап етуге қақысы жоқ.
Уақытты бос өткізу де ысрап. Өзінен ... ... ... ... ... киімдерін тастап қымбатын алу, әр күн ауысатын ... деп ... бату да ... ... ... ... өмір сүру ... принциптеріне кереғар, әлеуметтік теңдікті жоятын және ... ... ... табылады. Дамыған елдер – тынбай ... және ... ... ... ... ысраптан қашатын елдер болып
саналады. Мүмкіншіліктерімізді, уақытымызды, табысымызды, жер асты және ... ... ... ... ие ... ... ... ысраптан, қалай болса солай пайдаланудан сақ болуымыз қажет.
Осылай жасасақ, ұлт болып, дамыған ... ... ... ... ... жұмсаған кедей болмайды"' дей отырып, біздің
өмірімізге қажет маңызды бір ... ... ... ... зияны тек қана
дүниеде емес екендігін ұмытпағанымыз жөн. Өмірін және ... ... ... күні ... ... ... ... бұйырады: "Қиямет күні адам төрт нәрседен сұраққа
тартылмай Аллаһтың алдынан кетпейді:
1. Өмірін қайда өткізгендігінен.
2. Денесін қай жерде ... ... ... тауып қайда жұмсағандығынан.
4. Білімімен қандай амал жасағандығынан".
ІІ бөлім. Руханилық үкімнің адамгершіліктің қалыптасуындағы маңызы
2.1. Рухани ... ... ... міндеттеріміз
Исламдағы отбасының маңызы. Ата-ана, ерлі-зайыпты және ... ең ... ... тобы "отбасы" деп аталады.
Отбасыларының бірлесуінен ұлт пайда болады. Ұлт үшін отбасының маңызы
өте зор. ... ... ... – жанұядан. Жанұялар бақытты ... толы ... ұлт та ... және ... ... ... ұлт ететін, ұлттық және рухани дәстүрлерді үйрететін бір
мектеп. Аллаһ, Отан және ұлт ... ... ... осы жерде
үйретіледі. Кішкентайлар жанұяда үлкендердің іс-әрекеттерін ... ... ... ... ... ... жақсылап орнығады да әдетке
айналады. Осылайша баланың адамгершілік ... мен ... ... ... фотоаппарат сияқты қабылдайтын баланың таза
рухында жақсы нәрселер орнығуы үшін, жанұя мүшелері әрдайым жақсы ... ... Сол ... ... ... ... ... міндеттері мен жауапкершіліктерін орындауының маңызы өте зор.
Жанұяның бақыты мен ... ... ... байланысты.
Жанұя мүшелерінің өзара міндеттері. Жанұяның негізі – ерлі-зайыптылар.
Пайғамбарымыз (саллаллаһү ... уә ... ... ... ... ... әйелдеріңде және әйелдеріңнің де сендерде
хақтары бар".
А - Ерлі-зайыптылардың бір-бірінің алдындағы міндеттері:
1) Ең алдымен ерлі-зайыптылар ... ... ... болу ... ... ... киімін және басқа да қажеттіліктерін
қамтамасыз ету үшін ... ... адал ақша ... ... ... діни және адамгершілік міндеттерді орындауына
жәрдемші, ұйытқы болып, кемшіліктерін толықтырып отыруы керек.
4) Ер адам әйеліне ... ... ... ... ... ... ... керек.
Бұл жайында сүйікті Пайғамбарымыз былай дейді:
Мүминдердің ішінде иманы ең кәміл дәрежеде болғандар - мінез-құлқы
көркем ... ... ... ең ... адам - ... жақсы
қараған адам.
5) Әйел, қосағына сүйіспеншілік және құрметпен қарауы, үй шаруасында,
бала тәрбиесінде жұбайына жәрдемші болуы ... Әйел ... ... ... ... ... ысырап етпей, үйге ие
болуы керек.
7) Әйел үйін, жанұясын ойлап, намысын қорғауы керек. ... ... уә ... ... ... да бір әйел ... одан разы ... күйде өлсе, жәннәтқа
кіреді".
"Әйел бес уақыт намазын оқып, Рамазан оразасын ұстап, ... ... ... оған қалаған есігіңнен жәннәтқа кір"-деп айтылады.
Ә-Ата-ананың балалары алдындағы міндеттері:
Жанұяның көркі мен бақыты, шаттығының көзі болып табылатын бала - ... ... ... ... ... Ата-ана баласының тәрбиесіне Аллаһ
Тағаланың алдында және халқының алдында да ... ... ... ... міндеттері мыналар:
1) Балаларын дені сау етіп өсіру, оның тән мен жан саулығын ... ... арам ... ... ... ... уә ... "Аллаһ жолында жұмсалған
қаржылардың ең сауаптысы – жанұя мүшелері үшін ... ... ... өз ... ... ... қарауы, оның күнәһар
болуына жеткілікті".
3) ... ... ат ... Баласын жақсы тәрбиелеп, оған ахлақ тұрғысынан үлгі болу.
Пайғамбарымыз (саллаллаһү 'алейһи уә ... ... ... ең ... мұрасы – оны жақсы тәрбиелеуі" дей отырып, бала
тәрбиесінің қаншалықты маңызды ... атап ... ... ... ... басқа да діни және ахлақи міндеттерін үйрету.
6) Баласын оқытып, күнін көре алатындай мамандық иесі етіп ... Әли ... ... ... өздерің болмайтын уақыт үшін
тәрбиелеңдер, өйткені олар сендер болмайтын уақыт үшін жаратылған".
7) Балаларды ... ... ... әр ... ... бөлу, өйткені олар ішіп-
жеуді қажет еткен сияқты сүйіспеншілікті де қажет етеді.
Пайғамбарымыз балаларды өте жақсы көрген.
8) Балаларын жақсы көре ... ... ... ... ... тең және әділетті болу.
9) Үйленетін шаққа келгенде балаларын үйлендіру.
Б - Балалардың ата-ана алдындағы міндеттері:
1) Ата-анаға ... ... Күн ... қиын ... оларға көмектесу.
3) Ата-ананы ешқашан сөзбен не қылығымен ренжітпеу, тіпті "уф" демеу
керек.
4) ... жылы ... ... жылы сөйлеу. Олардың жүздеріне ашулы
немесе қабақ түйіп қарамау.
5) Шақырғанда ... ... ... ... ... ... болмайынша) ата-ана әміріне мойынсұну
және орындау.
7) Кез-келген істе олардың ризашылығын алу және оларды риза ету.
8) Олардың қасында дауыс көтеріп ... Ата - ана ... ... ... ... ... жән-тәнімен
қызмет ету.
10) Жолда кетіп бара жатқанда алдын кеспеу.
11) ... ... еш ... ... ... болғанда оларды құрметпен еске алып, дұға қылу, олардың
рухтары үшін қайырлы істер жасау, өсиеттерін орындау, ... ... ... ата - ... ... ат ... ақылары жайында Пайғамбарымыз (саллаллаһү 'алейһи уә ... ... ең ... ... амал - ... оқылған намаз бен ата-анаға
жақсылық жасау".
"Аллаһ қиямет күнінде жүздеріне ... ... бірі - ... ... ... кісі".
"Аллаһ барлық күнәлардан қалағанының жазасын қиямет күніне қалдырады.
Бірақ ата-анаға көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... бір жастың соңғы демінде иманынан айрылып қалу
қатеріне ұшырауы ...
Абдуллаһ бин Әбу Әуфа былай деп ... ... ... бір кісі келіп:
"-Уа, Расулаллаһ, өлім халінде жатқан бір жас ... бар, оған "Лә ... ... те бір ... ... айта ... - ... Пайғамбарымыз:
"- Намаз оқитын ба еді?" - деп сұрады. Келген кісі:
"-Иә, оқитын"-деді. Осыдан кейін Пайғамбарымыз орнынан тұрды. ... ... ... ... Пайғамбарымыз жаңағы жігітке барды да оған:
"- Лә иләһә иллаллаһ" деп айт, деді. Жігіт:
"- Айта алмаймын".
"- Неге айта алмайсың?"
"-Анасына ... ... - деді ... ... тірі ме?" - деп ... Сол ... Иә, тірі",- деп бас шұлғысты. Пайғамбарымыз:
"- Шақырып келіңдер",-дегеннен кейін қасындағылар барып ... ... ... ... Бұл аурып жатқан жігіт сіздің балаңыз ба?" -деп сұрады. Анасы:
"- Иә, менің ұлым",-деді. Пайғамбарымыз одан:
"- Қараңыз. Мына ... от ... ... сіз ұлыңызға шапағат қылсаңыз,
ұлыңызды отқа жақпаймыз. Ал егер шапағат қылмасаңыз, онда ұлыңызды ... " десе не ... ... ... ... ма ... - деп ... шапағат етер едім", - деді, анасы. Сонда Пайғамбарымыз:
"- Олай болса, өзіңе қарсылық көрсеткен бұл ... ... ... ... ақыңызды адалдап, оған риза екендігіңізге Аллаһты және мені
куә қылыңыз", деді. Ана:
"-Уа Раббым, сені және ... куә ... ... ... ... ... - ... Осыдан кейін Пайғамбарымыз ауру жігітке:
"-Лә иләһә илләллаһү уахдәһү лә ... уә ... әннә ... уә расулүһ" деп айт", - ... Ол ... ... ... ... Пайғамбарымыз:
"-Мен арқылы бұл жасты жәһәннам отынан құтқарған Аллаһқа ... ... ... ... не ... түсім бе, я өңім бе?
Оң менен сол, от пенен су ... ... есім ... ... алдың, сүйдің сен, анам,
Ренжу жоқ, барлық сөзің: «Жан балам»
Ыстық, суық, желге, күнге тигізбей,
Асырап, сақтап, ... ... ... ... түн ... төрт ... ұйқтасын деп аз сөйлеп, аз күлдің,
Ыңырынсам, я ... аш, я ... ... тез ... - ... ... ... қыстың, дедің: «Тәтті қылығың»
Қаз-қаз тұрсам, езу тартсам, құласам,
Я жыласам - бәрі жақты ... анам – ... ... ақ ... ... ... болсам ұзын жол.
Шет жерлерде теріс жолдан сақтарға,
Жан балаңа ақ батаңды бере көр!..
М. ... ... ... ... ең ... ... ... үйге келгеніңде,
Қуанышқа бөленеміз
Түніміз бізге күн сияқты,
Сүйікті менің әкешім.
Сен күлсең, біз де ... ... ... біз де ... ... не ... біз үнемі тыңдаймыз
Сүйікті менің әкешім.
Рахым Чалапала
В-Бауырлардың өзара ... ... ... ... сүйіспеншілік пен бірлік болуы керек.
2) Бауырлар – бірін-бірі ... ... бір ... ... ... ... нәрсе осы бірлікті бұзбауы, ... ... ... ... ... ... дүние-мүлік сияқты нәрселер, ... ... ... ... ... бұзбау керек.
4) Ағалар інілер үшін ата-ана тәрізді. ... ... ... ... ... ... ... көңілін қалдыратын сөздерден
және жаман іс-әрекеттерден аулақ болу керек. Үлкендері ... ... ... мейірімді болуы тиіс.
5) Бауырлар бір-біріне жақсылық жасап, бір-бірінің қамын өз қамындай
ойлауы керек.
Г- Жақындарымыз бен туған-туысқандарымыздың алдындағы ... бен ... ... бір ... деп
қарауымыз керек, олардың алдында да біздің адамгершілік борышымыз бар:
1) Жақындарымыз бен туған-туысқандарымызды жақсы ... ... ... ... ... қол ұшын беру;
3) Оларды ұмытпау, үнемі барып, көңіл ... ... ... ... ... ... хат ... телефонмен хабарласып, жағдайларын
сұрап, осылайша жанұя байланысын арттыру.
Немере апа-аға, нағашы ... да ... ... ... да ... ... жақсы көріп, сыйлауымыз керек.
Пайғамбарымыз (саллаллаһү 'алейһи уә сәлләм):
"Туысқандарымен ... ... адам ... кіре ... дей
отырып, жақын-туысқандармен араласудың маңызды екенін білдірген.
Сахабаларынан Абдуллаһ бин Әби Әуфа ... ... ... ... отыр ... Пайғамбарымыз:
"Жақын-туыстарымен байланысын үзгендер бүгін бізбен бірге ... Сол ... ... ... ... жас жігіт орнынан тұрып, нағашы
апасына ... да ... ... ... ... ... қайтып келді.
Сол кезде Пайғамбарымыз (саллаллаһү 'алейһи уә сәлләм):
"Ішінде туысқанымен байланысын үзген адамдар болған қоғамға ... ... ... ... ... мен ... ... ең жақын адамдар - көршілер. Үнемі
араласып, ... ... ... ... арамыз жақсы болу керек. Бұл -
дініміздің әмірі.
Ұлы Аллаһ Құран ... ... ... ... ... ... ... және ақирет күніне сенетін адам көршісіне жақсылық жасасын".
"Аллаһқа және ақирет күніне сенетін адам көршісіне ... ... ... - ... бір ... көршісіне зорлық-зомбылық жасағандардың
шынайы мүмин емес екендіктерін және олардың жәннәтқа кіре ... ... ... ... ... ... ақысына құрметпен қарау, оларды ... ... ... Жылы ... ... жылы ... қуаныш пен қайғыларына ортақ болу.
Б) Басына іс түскенде, қиындықтарға ұшырағанда қол ұшын ... ... ... ... ... қатты айқайлап, мазасын алмау.
Г) Ауыру болғандарына барып, көңіл-күйлерін сұрау, ... ... ... ... келгенде, өзіміз жақсы көретін нәрселерді оларға да тілеп,
өзіміз қаламайтын нәрселерді оларға жасамау.
Көршіміз ... ... да, ... ... ... ... ... – басты міндетіміз. Дініміздің ... – осы. Бұл ... ... ... ... 'алейһи уә ... күні ... ... ... емес ... де ... жақсы
тұрған.
Хазіреті Омардың ұлы Абдуллаһ бір күні қызметшісіне қой сойдырып, еттің
бір бөлігін көршілеріне беруді және алдымен ... емес ... үш ... ... ... жайын осылай ойлайды...
Осман мемлекетінің патшасы Фатих Сұлтан Мехмет бір күні тағамдардын,
сапасын және ... білу үшін ... ... ... ... Бір дүкенге
кіріп сатушыға, сәлем бергеннен кейін:
"-Маған жарты келі май, жарты келі бал және ... келі ... ... ... жарты келі май өлшеп, ақшасын есептеп болғаннан кейін:
"-Аға, сұрағандарыңыздың қалғанын көршімнен алыңыз. Өйткені, ... әрі ... әрі ... әлі ештеңе сатпады", дейді. Патша екінші
дүкенге кіріп, ол жерден жарты келі бал алып жатқанда, сатушы оған:
"-Аллаһқа шүкір, аға, мен ... ... ... ... ... ақшасын таптым, ал көршім ештеңе сатқан жоқ",- ... Сол ... Бұл ... ... ... ахлақтарымен дүние жүзін өзіне қаратады.
Халықтың осы таза кісілік қасиетін бұзған адамға Аллаһтың ... ... ... және ... рухани адамгершіліктік міндеттеріміз
Отан мен ұлтымыз алдындағы борышымыз. Отанға мен ... ... Жер ... өмір сүріп жатқан мекен "Отан" деп аталады.
Қалаларымыз, ... ... отан ... үстінде.
Мектебіміз, фабрикаларымыз сөздің қысқасы, барлық ... ... ... ... ең ... және ... топырақты отан қылып
таңдаған және бізге аманат етіп қалдырған. Бұл аманатты қорғау – дініміздің
әмірі, бәріміздің борышымыз.
Аталарымыз ... ... ... ... ... үшін ... бұл ... жандарын пида еткен. Әр қарыс топырағы ... ... ... қадірін білуіміз керек.
Ол үшін отанды сүйіп, қажет ... ... ... ... ... осы жолда жанымызды пида ету – қасиетті ... ... ... – тек қана оны ... ... әрі ... ... тік тұрып,
дамып кетуі үшін, өркендеуі үшін тер төгу.
Отанын сүйген адам жер жыртып, егін егеді, жол ... ... ... ... ... ... қоса ... да көтереді. Осылайша әрі ... әрі ... ... ... ... асырады. Отанын сүйген адам ұлтына қызмет ... ... ... деп ... ... ... ең жақсысы – басқа адамдарға пайдалы болғаны", -деген.
Дініміздегі ... ... ... мына ... қорытындылауға
болады.
"Отанға деген сүйіспеншілік – иманнан".
ҚАЗАҚСТАНЫМ
Алтын күн аспаны,
Алтын дән - даласы.
Думанды бастаған,
Далама қарашы.
Кең екен жер ... дән ... ... егіп ... ... ғой.
Қайырмасы:
Менің елім, менің жерім,
Гүлің болып егілемін.
Жырың болып төгілемін, елім!
Туған жерім менің - Қазақстаным!
Сабырлы жерім бар,
Сабырлы елім бар.
Қараңдар, ... елім ... ... ... ... ел ... ел осындай.
Қайырмасы.
Адамдық борышың
Адамдық борышың, -
Халқыңа еңбек қыл.
Ақ жолдан айнымай
Ар сақта, оны біл.
Талаптан да, білім мен өнер ... ақыл ... ... тағы ... ... бағы ... сарп қыл ... тап,
Жол көрсет,
Келешек қамы үшін.
Қайтадан қайрылып,
Қауымға келмейсің,
Барыңды,
Нәріңді
Тірлікте бергейсің.
Ғибрат алар артыңа із қалдырсаң,
Шын бақыт ... ... ... ... ... ... ... Тарихта мұсылмандардың қол
жеткізген табыстары бірліктің ... ... ... ... ... қиыншылықтардың көпшілігі бірліктің бұзылуы,
мұсылмандардың бөлінуінен болған.
Ұлы Аллаһ Құр'ан Кәримде бізді бірлікке ... ... ... дейді.
"Барлықтарың Аллаһтың жібіне жармасыңдар, бөлінбеңдер".
Сүйікті Пайғамбарымыз (саллаллаһү 'алейһи уә сәлләм) да:
"Мүминдер – кірпіштерден қаланған бір ... ... дей ... ... маңызын білдірген.
Бірлік - қуаттың, күштің ... ал ... - ... ... Біздің
міндеттеріміз - мұсылмандар арасындағы бірлікті сақтау, жікшілдікке жол
бермеу.
Сүйікті Пайғамбарымыз мұсылмандардың бірлігін ... ... ... ...... ... бұл сөзіне құлақ асып, ... жол ... ... аулақ ұстауымыз керек.
Дініміздегі бауырластық. Ұлы кітабымыз Құран Кәримде былай делінеді:
"Мү'миндердің бір-біріне бауыр ... ... олай ... ... ... арасын татуластырыңдар. Аллаһтан қорқыңдар, сол себепті
сендерді аясын".
Бұл аяттан ... ... діні ... ... ... ... ... бір-бірін жақсы көру арқылы ... ... Бұл ... ... Пайғамбарымыз: "Иман келтірмейінше
жәннәтқа кіре алмайсыңдар, ал бір-біріңді жақсы көрмейінше иман еткен болып
есептелмейсіңдер",-деген.
Шынайы мұсылман болу үшін ... ... ... Жер ... ... үшін ұлттық тұтастығымыз бен бүтіндігімізді сақтауымыз керек. Мұның
шарты – ... ... ... ... мен
бауырмалдық сезімдерінің берік болуы. ... ... ... де – осы. ... ...... ... жөніндегі
әміріне сай әрекет етуі.
Дініміздегі кішіпейілділік. Адамдар ... ... ... өмір
сүретіндіктен бір-бірлерімен тату-тәтті болып, бір-бірлерін жақсы көрулері
керек, бір-бірінің ақыларына құрметпен қараулары керек.
Біз үшін ең ... ... ... ... ... Пайғамбарымыз
адамдарды жақсы көрген, оларға сыпайы, жұмсақ болған.
Әнәс ибни Мәлік: "Он жыл Пайғамбарымызға қызмет еттім, ... бір рет ... ... жоқ" ... ... кезінде жаулар Пайғамбарымызға оқ-тас жаудырған, оның тісін
сындырған, бетін жарақаттаған. Сөйте тұра ... ... ... сөз
айтпаған. Адамдарға деген шексіз сүйіспеншіліктің үлгісін көрсете отырып,
былай деген: "Уа Аллаһ! Ұлтымды ... гөр, олар не ... ... ... ... Кәримде шынайы мү'миндерді: "Ашуын жеңіп,
адамдардың кемшіліктерін кешіре білгендер" деп ... ... ... ... ... ... қарауға үйретеді.
Ойлары мен сенімдері бізден өзгеше кісілерге де ізетпен, ... ... да ... көруіміз керек. Мұсылмандар тек қана, өз ... ... ... басқа діннен болғандармен де аралары жақсы
болған.
Пайғамбарымыз (саллаллаһү 'алейһи уә сәлләм) мұсылмандардың бір-біріне
қалай әрекет ету ... мына ... ... ... – жуас. Басқаларымен тату-тәтті өмір сүреді. Басқалар да онымен
тату-тәтті өмір сүреді. Басқасымен тату өмір сүре ... ... ... ... ... адамнан қайыр жоқ".
Ұлт болып, бірге өмір сүру шарттарының бірі – бір-бірімізді ... ... ... кешірімшіл болу - жасалған жамандықтарға әдейі көз ... ... ... көне беру ... сөз ... ... да жұмсақ тілмен
жамандықтарды түзету – басты міндетіміз.
Ұлттық бірлігімізді қамтамасыз ... ... ... ... ... топырағымызда, көк жалаудың көлеңкесі астында
мәңгі өмір сүруіміз - бірлігімізге байланысты. Мұны ... ... ... ... ... ... діні бір ... екендігімізді біліп,
бір-бірімен алауыз болғандарды ... ... ... ... ... ... ... оларға да тілеп, өзімізге ұнамайтын нәрсені
басқаларға да істемеуіміз керек.
б) Қиындыққа ұшырап, ... іс ... діні бір ... ... қолымыздан келгенше жәрдем етуіміз керек.
Ұлы Аллаһ былай дейді: ... және ... ... ... ... ... Ұлттық бірлігімізді бұзып, бір-бірімізді қарсы айдап ... абай ... ... ... ... керек.
Ұлы Аллаһ бұл жайында мұсылмандарға мынадай кеңес береді:
"Ей иман ... Егер ... ... ... адам ... бір хабар
әкелсе, әуелі анық-қанығына жетіңдер, әйтпесе білмей, абайсызда бір ... тиіп ... де, ... істегендеріңе өкінесіңдер".
г) Ұлттық бірлігіміздің ... ... ... зор ... діни сенімдерімізді бұзып, отанымыз бен халқымызға арамдық,
дұшпандық ойлаған, бөлініп кетуімізді көксеген іріткі ... ... ... ... дін ... ... ... сұрап, біліп отыруымыз керек.
ғ) Отанға және ұлтқа деген ... ... ... біліп,
мұсылмандар арасындағы бауырмалдықтың шырқын бұзбай, оны ... ... ... ... аяқ басып туған жер,
Кіндік кесіп, кірім сенде жуған жер.
Жастық - ... ... ... ... ... ... қуған жер.
Жаратылдым топырағыңнан, сен - түбім,
Жалғаны жоқ, бәрі-сенен жан-тәнім.
Сенен басқа жерде ... ... ... ... ... сен - Күнім.
Тәтті суың дәмі аузымнан еш ... ... қыр, ... жер ... ... ойын ... қалсамшы,
Жазу болып адамзатқа ер жетпес...
Балақ түріп, қозы қуып, жарасып,
Батпағыңда тең құрбымен алысып,
Түнде - ... ... ал ... деп асау тайға жабысып.
«Адам басы – алла добы»-деген рас,
Қалай қуса, солай кетпек сорлы бас.
Кім біледі, мен де шетке кетермін,
Туған ... сені ... ... жас.
Қасым Аманжолов
Туға деген сүйіспеншілік. Ту – бір ұлттың қадір-қасиеті, мақтанышы және
еркіндік, ... ... ... ... ... әскерлерінің туы болған және
де оған аса мән берілген. Хайбар соғысы кезінде үлкен ... ... ... туды ... өз ... ... мен Византиялықтар арасында 629 жылы болған Му'тә соғысында
Ислам әскерінің қолбасшысы Хазіреті Зәйд еді. ... ... ... ... ... тұрып, туды өз қолымен әскер қолбасшысы ... ... ... ... ... туды ... алады" деген. Соғыста Зәйд
шейіт болып, туды Пайғамбарымыз ... ... ... ... ... қызған тұсында туды ұстап жүрген Жағфардың оң қолы жараланып,
кесілгеннен кейін, сол қолына ... сол ... ... шейіт болғанша туды
жерге түсірмеген. Көріп отырғанымыздай Исламда туға аса мән берілген,
құрмет ... Көк ... ... көк ...... ... Ту бір жапырақ мата ғана емес, халқымыздың намысы,
мақтанышы, рухани байлығы, ... Туды сүю – ... сүю. ... ... – ұлтымыздың намысына құрмет көрсету.
Көк жалау
Ақ сарайдай зәулім үйдің үстінде,
Желбірейді көзге ыстық көк жалау.
Біле ... ... әлде ... ... ... тұр ол бір алау.
Ол алаудан бабам қазақ жылынған,
Деп ойладым көк жалауға көз ... ... ... ... ... ... ... түскен сені көру арман боп,
Талай батыр билер ... ... де бір сен үшін ... ... ... жандарын.
Нұрын төгіп, көгілдір мына жерге,
Қыран болып, ұша бер көк жалауым.
Желбірей бер, желбіре мәңгі өлме,
Биікте бол - осы менің ... ... ... де,
Шуағымен жарқыратсын әлемді.
Қыраныңмен қалықтай бер көгімде,
Қуатты етіп ... ... ... ... ... ... болу мен ғази ... болу. Аллаһ жолында дін, отан және халық
үшін соғыс кезінде ... ... ... деп есептеледі, ал тірі қалғандар
"ғази" деп аталады.
Ұлы Аллаһ Құран Кәримде: "Аллаһ жолында өлтірілгендерді өлді демеңдер.
Олар ... олар ... ... ... ... мұны сезбейсіңдер" деп,
шейіттердің өлмейтінін айтқан.
Өлімнің ең тамашасы, ең абыройлысы шейіт болу. Сүйікті ... ... ... ... ... ... шейіт болып өлген адамның
өлімі де солай білінеді" деп, шейіттердің өлім азабын ... ... болу - ... ... себепші болатын қасиетті амал. Бұл
жайында Пайғамбарымыз (саллаллаһү 'алейһи уә сәлләм) былай деген: "Аллаһ
шейіттің құл ... ... ... ... ... ... ... шейіт, қалсам ғази" деген сеніммен ... ... ... ... ... аманат етіп тастап кеткен ... ... ... ... дәл ... нық сеніммен қорғау және оның
жолында жанымызды пида ету – қасиетті ... ... еске алу. ... ... ... тәуелсіз, бостандықта өмір сүріп жатсақ, бұған әуелі ұлы
Аллаһтың жәрдеміне, содан ... ... ұлы ... борыштымыз.
Егер, олар болмағанда бүгінгідей тыныш та, бақытты өмір сүре алмаған ... ... ... ... ... ... жоқ ... ұлы батырлар, әлемді ілімімен нұрландырған көптеген ғалымдар өткен.
Олардың тек бірнешеуін ғана атап айтар ... ... ... қосқан атақты Абылай хан ақылымен де, парасаттылығымен
де әйгілі болған, үш жүздің билері Төле би, ... би, ... би, ... ... хан, ... хан, "Жеті жарғыны" түзген Тәуке хан, жоңғар
шапқыншылығында, "Ақтабан шұбырынды, Алқа көл сүлама" ... жау ... ... ... аттанған қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей ... ... ... ... ... пен Исатайлар, азаттық жолында
күрескен Амангелді батырлар, Ұлы Отан соғысы кезіндегі Төлеген ... ... ... ... ... қос ... атанған Әлия
Молдағұлова мен Мәншүк Мәметова сияқты ... ... ... және ... ... ... орнына қалам ұстап, өшпес мұра
қалдырған Бұқар жыраудан басталатын ... ... Ақан ... ... Дина ... өнер майталмандары, біліммен қоса өнермен де ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Ахмет
Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, ... ... ... ... ... ... ... Сәбит Мұқанов
сияқты даналарымыз, Күләш Байсейтова, Шара ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың қалаулылары мен аяулылары.
Табиғатында еркін, ... ... ... соның жолында күресіп келген
қазақ халқының басына неше түрлі нәубет келсе де, қайыспай, ... ... ... ... ретінде 1986 жылдың 16 желтоқсанында ... ... ... ... ... сияқты батыр ұлының есімін
қалдырды. Міне, осындай аяулы ... ... ... ... ... ... халқымыздың жүрегінде мәңгі қалмақ.
Бізге кішкентай жақсылық жасаған адамға рахметімізді айтып, құрмет
көрсетеміз. Дүние жүзі ... ұлы да ... ... ... ... қызмет көрсеткен, артына әрі бай, әрі ... ... ... ... жүрген қасиетті топырақты бізге аманат етіп
қалдырған халқымыздың ұлы ... мен ... ... еске ... перзенттік борышымыз.
Мемлекет алдындағы міндетіміз. Жер бетінде өмір сүріп жатқан халықтарды
билеп тұрған ұжымды "Мемлекет" деп атаймыз.
Жанымызды, ... ... ... пен ... және сыртқы дұшпандардан қорғайтын мемлекет. Мемлекет болмаса адам өз-
өзін дұшпандардан қорғай алмайды, рахат өмір сүре алмайды. Күшті ... ... ... ... ... ... намысымызға қатер төнеді. Мемлекетсіз ұлт, жоқ болып кетеді, ... ... ... ... ... ... Отанымызды, ұлтымызды жаудан қорғап, жан мен мал ... ... ... ... жол, су, ... ... ... халықтың
мұқтаждықтарын қамтамасыз ету.
б) Өлкенің өркендеуі және азаматтардың бақытты да рахат өмір ... ... ... ... ... мұны ... асыру үшін, халық мемлекет алдындағы міндеттерін
өтеу керек. Халық ... ... ... ... ... ... те ... соншалықты жақсы қызмет етеді.
Мемлекет алдындағы басты міндеттеріміз мыналар:
1- Салық төлеу:
Мемлекет жоғарыда айтып ... ... ... қызметтерін
азаматтардың төлейтін салықтарының арқасында жүзеге асырады. Біреу салығын
төлемей немесе кеміткен жағдайда, басқа біреудің толық төлеген салықтарының
арқасында ... ... ... ... жасалған болып
есептеледі. Жасалған іске үлес қоспай, одан түскен пайдаға ... болу ... ... ... жоқ ... алу – мемлекеттің малын, халықының
қақын жеп, ұрлағанмен тең. Аллаһқа сенетін және ... ... ... ... бұлай істемейді. Миллиондаған адамның қақын жеген адамға
Аллаһтың алдында есеп ... оңай ... жүгі ... ... да ... ... жемеген адам доңыз" деген қате түсініктен аулақ болғанымыз жөн.
Мына қасиетті топырақта жанымыздың, ... ... бен ... ... ... ... күшті, халқымыздың бақытты
болуы үшін салықтарымызды уақытында және бүтіндей төлеп отыруымыз ... ... ... ... ... ... өмір сүріп, аман-есен болуы
үшін қағидалар мен ережелерге мойынсұну.
Ұлы ... ... ... ... ... иман еткендер, Аллаһқа мойынсұныңдар, Пайғамбарға және өз
араларыңдағы ... ... ... ... ... уә сәлләм):
"Әміршіге (билеуші, басшыға) бас иген маған бас иген болып есептеледі,
оған қарсы ... ... ... ... болады" деп, ... аса мән ... ... ... борышын өтеу:
Мемлекет алдындағы маңызды міндетіміздің бірі – мемлекет алдындағы
әскери ... ... ... ... әрі ... әрі ... ... Ішкі және
сыртқы жаулардан Отанымызды әскер қорғайды. Сүйікті Пайғамбарымыз әскерде,
сақшы ... ... ... былай дейді:
"Бір күн бір түн шекара күзету күндіз ораза ұстап, түнде ғибадатпен
өткізілген бір айдан да ... ... ... ... ... ісінің сауабы
мен рыздығы (шейіттердегі сияқты) мәңгі жалғасады және ... ... "Екі көз бар, оған ... оты тимейді. Біреу - Аплаһтан қорқып
жылаған көз, екіншісі - Аллаһ ризашылығы үшін ... ... ... ... ... ... ... Хазіреті Әли Халифа болып тұрған кезінде
бір күні түнде халқына, еліне байланысты ... ... ... Сол ... жеке басының шаруасымен оның алдына кіріп, шаруасын айта бастайды.
Хазіреті Әли шапшаң орнынан ... сол ... ... ... май шамды
сөндіріп, басқа май шам жағады. Бұдан ... ... ... ... ... де май шам. ... біреуін сөндіріп, екіншісін жаққаның
не?" -деп сұрайды. Хазіреті Әли оған ... деп ... ... май шам ... ... жеке ... ... әңгімелесу
үшін мемлекеттің малын қолдануға қақым жоқ. Сондықтан оны сөндірдім де, ... ... май ... жақтым". Міне мемлекет малы осылай қорғалады.
Хайбар қамалы алынған күні ... ... ... ... ... ... шейіт болды",- дейді. Бір адамның
жанынан өтіп бара ... Мына адам да ... ... Сол ... ... мән оны ... ... ұрлаған сырт киімімен немесе күртесіне
оранған күйде жәһәннәмда көрдім",- дейді.
Көріп отырғанымыздай, мемлекеттің малын ұрлап, әділетсіз алып ... ... ... ... ... ... алмаған.
Сұрақтар:
1) Отанға және ұлтқа сүйіспеншіліктің маңызын айтып беріңіз.
2) Дінімізде бірлікке берілетін маңыз жайында айтып беріңіз.
3) Дініміздің бауырластыққа беретін маңызы.
4) Дініміздегі ... ... ... пен бүтіндіктің қамтамасыз етілуі үшін жасауға ... Туға және ... ... ... ... ... беріңіз.
7) Шейіт болу және ғази болу деген не?
8) Үлкендерімізді неге құрметпен еске алуымыз керек?
9) Мемлекет алдындағы міндеттеріміз.
Жалпы адамзат ... ... ... ... ахлақи
міндеттеріміз:
1) Ешкімге зиян тигізбеу:
Адамдардың бас-бостандығына, мал-дүниесіне, ар-намысына қол ... ... ... ... ... жеке ... ... Мұсылман
басқаларының хақына құрмет көрсетіп, адамдарға зиянды іс-әрекеттерден аулақ
болуға міндетті. Шынайы, нағыз мұсылман болудың шарттарының бірі де ... ... ... уә ... ... ... ... қолы мен тілінен жәбір көрмеген адам нағыз мұсылман".
2) Басқаларға жәрдем көрсету:
Адамдарға жылы сөйлеп, жылы ... ... ... ... ету,
ешкімі жоқтарға қамқорлық көрсету, құлағанды ... ... ...... әмірі, саналы өмірдің көрсеткіші.
3) Үлкендерге құрмет, кішіге қамқор ... ... ... ... бен ... ... көрсету, өзімізден кішілерге қамқор болу, маңызды
адамгершілік қағидасы, парасаттылықтың ... ... ... уә ... ... дейді:
"Үлкендерге құрмет көрсетіп, кішіге қамқор болмаған адам -бізден емес".
4) Сәлемдесу:
Мұсылмандар бір-бірімен кездескенде қол алысып, амандасады. Сәлем беру
сүннет, берген ... алу – ... ... кіші ... ... бара жатқан
отырғанға сәлем береді. Сәлемдесу мұсылмандар ... ... ... ... ... ... ұзақ сақтамау:
Мұсылмандар арасында қандай да бір себеппен реніш туса, уақыт өткізбей
татуласу керек.
Пайғамбарымыз: "Бір мұсылманның, мұсылман ... үш ... ... ... үзуі халал емес" деп ұзақ уақыт өкпе-кек сақтаған адам
үлкен бір күнә жасаған болып саналатынын білдірген соң, ... ... кісі ... бауырына бір жыл бойы өкпелесе оның қанын төккендей
күнә істеген болып табылады".
6) Өкпелескендерді татуластыру:
Біреу екі мұсылманның бір-біріне ... ... ... ... ... ... татуластыруға міндетті. Бұл жайында ... ... ... тек қана ... Олай ... екі ... ... (саллаллаһү 'алейһи уә сәлләм) да: "Садақалардың ең
жақсысы – ... ... деп, ... ... ... іс ... көрсетеді.
7) Достарды зиярат ету:
Мұсылмандар сәті келгенде жақындарын, үлкендерді және достарын зиярат
етуі керек.
Зиярат ... ... ... бөлу керек:
а) Зиярат үшін ыңғайлы уақытты таңдау;
ә) Зиярат жалықтыратындай жиі-жиі болмау;
б) Зиярат ... ... ... ... ... хабар беру;
в) Киімі таза, дұрыс болу;
г) Рұқсат алмастан біреудің үйіне немесе бөлмесіне кірмеу.
8) ... ... күту ... ... жақсы істердің бірі. Қонақжайлық ұлттық салт-
дәстүрімізде маңызды орын алады.
Қонақ алдындағы міндетіміз:
а) Қонақты жылы шыраймен, жайдары жүзбен ... ... ... ... ... ... ... көзінше қызметшісіне немесе баласына зекіп-ұрыспау, қабағын
түймеу;
в) Қонақты шығарып салу.
9) Шақырған жерге бару:
Бір мұсылман егер ыңғайсыз жағдай болмаса, дін ... ... ... Бұл ... ... ... сүйіспеншілікті арттырады.
Пайғамбарымыз бұл жайында былай деген:
"Дін ... ... ... ... ... ... ... бай болсын, кедей болсын, бөліп жармай, ... ... де ... еді.
10) Үлкендердің қолын алу:
Мұсылмандар құрметтерінің көрсеткіші ретінде ғалымдар мен үлкендердін,
қолын алады.
11) Басқаның кемшілігін іздемеу:
Бір мұсылман басқа бір мұсылман ... жеке ... ... ... ... ... ... жаймайды, діні бір бауырын басқаларға
жамандамайды. Көрген кемшіліктерін, ... ... ... айтып,
жақсы сөйлей отырып түзетуге тырысуы керек.
12) Жаманшылық жасағандарды кешіру:
Парасатты адам өзіне жасалған жамандықтарды ... ... ... ... ... ... ... жауап береді. Бұл ең тамаша
қасиет.
Сүйікті Пайғамбарымыз:
"-Үш тамаша мінез кімде болса, Аллаһ Тағала сол ... ... ... ... ... қандай мінездер?"- деп сұрағанда:
"-Саған бермегенге сен бер,
-Саған келмегенге сен бар,
-Саған зұлымдық жасағанды кешір"- деп жауап берген.
13) Ауру ... ... ... ... ... ету:
Мұсылман ауруға шалдыққан діні бір бауырына барып хал-жайын сұрап,
жазылып кетуі үшін дұға етуі ... ... ... ... сөздер
айтып, ондай әрекеттер жасамауы керек.
14) Жаназаларға қатысу:
Қайтыс болған діні бір бауырларының жаназасына қатысу, оны қабіріне
дейін ... дін ... үшін ... ... ... тілеп, дұға ету
- мұсылмандардың бұл дүниеден ақиретке көшкен дін бауырларына көрсетулері
тиіс болған міндеттері.
15) Дін ... ... ... дін ... ... ... ... өзі үшін қалаған нәрсені
оларға да тілеп, өзіне ұнамайтын нәрселерді басқаларға да лайық көрмеген
дұрыс.
Парасатты және нағыз ... ... ... міне – осы.
Жан-жануарлар алдындағы міндетіміз. Дініміз жан-жануарларға да ... ... ... ... оларға жақсы қарау ... ... ... ... әйел жайында Пайғамбарымыз (саллаллаһү 'алейһи уә
сәлләм) былай деп әңгімелейді:
-Бір әйел бір мысықты қамап қойып, оған ... су ... Өз ... ... жесін деп тысқа да шығарып жібермеген. Бейшара мысық біраз
уақыттан кейін қамалған жерінде ... өліп ... Әйел ... үшін ... ... ... бір итке ... көрсеткен адам жайында Пайғамбарымыз былай деп
әңгімелейді:
"-Бір күні бір адам жолда келе жатқанда қатты шөлдейді. Ақыр ... ... ... оған ... су ... ... ... шөлден тілі
салақтап, дымқыл топырақты жалап жатқан итті көріп, "Бұл итте тура ... ... ... ... деп, дереу құдыққа түсіп, ыдысы болмағандықтан
мәсісімен су ішкізеді. Осындай жақсылық ... үшін ... ... ... болып, оның күнәларын кешіреді.
Сахабалар:
"-Уа, Расулаллаһ, жан-жануарларда да біз үшін ... бар ма?" - ... ... жаны бар ... ... біз үшін сауап бар" – деп ... жас ... ... ... мен ... ... Йәрмүк соғысына қатысқан Хузайфа әл-Әдеуи былай деп әңгімелейді:
"Соғыс бітісімен немере ... ... ... ... деп ... Сөйтсем
ол ауыр жарақаттанып қалған екен. Оған біраз су берейін деп ұмтыла бергенім
сол еді, енді ішкізейін деп ... ... ... бір ... даусы естілді. Немере ағамның баласы суды ... ... ... ... ... ... деп ымдады, суымды ... әлгі ... ... жанына бардым. Ол Астың ұлы Хишам екен. Оған да енді суды
берейін деп жатқанда, басқа бір жаралының ыңырсыған ... ... ... суды ... ... "Анау жаралыға апар",-деді.
Мен суды алып жаралының қасына ... Сол ... ... да жан ... ... ... ... оралдым, ол да қайтыс болған екен. Енді не
болса да ... ... ... ... деп ... жанына барғанымда оның
да жан тәсілім еткенін көрдім. Осылайша ешқайсысына су ішкізе алмадым".
Не деген жоғары сезім, не ... асыл ... ... ... ... ... ... жатқанда дін бауырын өзінен артық ойлаған нағыз ... сай өмір ... ... ... Иман ... ... ... бұл сенімін тілмен жеткізеді;
2) Ғибадаттарын Аллаһ әмір еткендей және Пайғамбарымыз көрсеткендей
жасайды;
3) Дініміз тыйым салған ... ... ... ұрлық және алдау-арбау
сияқты жаман нәрселерден бойын аулақ ұстайды;
4) Өтірік айтпайды, өтірік ... ... ... ант ... ... ... Қолымен де, тілімен де ешкімді ренжітпейді;
6) Берген сөзінде тұрады, аманатқа қиянат жасамайды;
7) Мойнына алған міндеттерін ... ... ... ... Адамдарды бір-біріне айдап салатын сөз және іс-әрекеттен бойын аулақ
ұстап, ренжіскендерді татуластырады;
9) Екі жүзділіктен аулақ болып, сөзі мен ісі ... сай ... адал ... ... ... парасатты адамдарды дос тұтады, жаман адамдармен дос
болмайды;
11) Ата-анасын құрметтеп, оларды ренжітпейді;
12) Кішкентайларға қамқор болып, үлкенге құрмет көрсетеді;
13) Көршілерін ренжітпей, ... ... ... ... Біреуге әділетсіздік жасаса кешірім ... хақы ... ... ... ... ... ... жамандық жасағандарды кешіреді;
16) Осы дүние үшін (адал ... ... ... ал ақирет үшін
ертең өліп кететіндей жұмыс істейді;
17) Барлық ... ... үшін ... Әсіресе, кедейлерге,
ешкімі жоқ әлсіздерге жәрдемдеседі;
18) Аллаһ жолында Отан және ұлт үшін қажет болған жағдайда ... ... ... пида етуге дайын тұрады;
19) Ешкімді мазақ етпейді, өзінен төменгілерді ... ... ... ... тату-тәтті өмір сүріп, кішіпейіл болады.
20) Барлық мұсылмандарды бауырым деп санайды;
21) Қиындықтарға ұшырағанда үмітсіздікке түспейді, сабырлы болады.
"Кімде-кім жақсы дүр, жаман дүр ... ... ... оны ... ... бармайды, әйтеуір жақсылыққа қылған ниеттің жамандығы жоқ қой
дейміз. Ләкин сондай адамдар екен. Бірақ оның екі ... бар, соны ... Әуел - ... иғтиқатын махкамлемек керек, екінші - үйреніп жеткенше
осы да болады ғой демей, үйрене берсе ... ... ... ... ... ... Уа ләкин, кімде-кім иман неше нәрсе ... ... уа неше ... бұзылатұғынын білмей, басына шалма орап,
бірәдар атын көріп, ризашыл, намазшыл болып жүргені ... ... ... ... салғанға ұқсайды.
Күзетшісіз, ескерусіз иман тұрмайды, ықыласымен өзін-өзі аңдып,шын діни
шыншылдап жаны ашып тұрмаса, салғырттың ... бар деп ... ... ... ... - Алла ... уатағаланың шәриксіз, ғайыпсыз бірлігіне,
барлығына уа һәр неге бізге ... ... ... һалайһи уа саллам
арқылы жіберген жарлығына, білдіргеніне мойынсұнып, инанмақ.
Енді бұл иман ... ... екі ... ... ... не ... иман келтірсе, соның хақтығына ақылы бірлән дәлел
жүргізерлік болып ақылы ... ... ... ... мұны якини иман десек
керек.
Екінші – кітаптан оқу бірлән яки ... есту ... иман ... иман келтірген нәрсесіне соншалық беріктік керек. ... ... ... да, ... айнып көңілі қазғалмастай берік боларға керек. Бұл
иманды иман таклиди дейміз.
Енді мұндай иман сақтауға ... ... ... ... босанбас буын
керек екен. Якини иманы бар деуге ғылымы жоқ, ... ... бар ... жоқ, я ... я ... я бір пайдалғанға қарап, ақты
қара деп, я қараны ақ деп, я өтірікті шын деп ант ... ... ... ... ... өзі сақтасын. Уа әрнешік ... ... ... екі ... ... иман жоқ. ... ... келерлік орында ешбір
пенде Құдай Тағала кеңшілігімен ... ... анық үшін ... ғафуына, яки пайғамбарымыздың шафағатына сыймайды уа ... ... ... ... серт жоқ" деген жалған мақалды қуат ... ... жүзі ... ... Қара ... ... тәңірім, мынау қараңғы жолдарды
Өзіңе апаратын жол қыла ... ... ... ... қол қыла ... көңілімізде терең бойласын,
Күткеніміз Хаққа апаратын жол болсын,
Алдымыздағы терең құздар жазық жол болсын,
Жолымыздағы тікендерді гүл қыла гөр!
Адастырып тура жолдан адамды
Жасай көрме ... ең ... ... ... ... ... лайықты құл қыла гөр!
Орхан Сейфи Орхон
Ислам дінінде ... ... ... ... тыйым салынған
нәрселер "харам " деп аталады.
Аллаһтың әмірлерінің бізге хикметі және пайдалары болғаны сияқты, тыйым
салған нәрселердің біз үшін ... де, ... де ... бар. Ұлы ... мейірбандылықпен зиянды нәрселерге тыйым салған, олардан бойымызды
аулақ ... ... ... ... ... ... ... әміріне құрмет көрсетпеген болып есептеледі. Әрі бұл ... ... ... ... ... ... үшін дініміздегі тыйым
салынған нәрселерді біліп, ... ... ... ... өте ... салынған (харам) нәрселер:
1) Аллаһтың бір болғандығына қарсы, оған серік қосу;
2) Ата-анаға ... ... ... ... адам өлтіру;
4) Басқасынын, малына және ар-намысына қол сұғып, зина жасау;
5) Адамды мас қылатын әр түрлі спиртті ... ... ... т.б. сияқты заттарды тұтыну;
6) Құмар ойнау, өсімқорлық жасау;
7) Ұрлық, алаяқтық жасау, саудада алдау;
8) Өлген жануар, ... еті мен етін ... ... адал емес
жануарлардың етін жеу;
9) Өтірік айту, өтірік ант ішу, ... ... жала ... ... ету, басқаларды мазақтау, өсек тарату, сөзінде тұрмау;
10) Көре алмау (басқалардың жақсылықтарын қызғану) өкпе ... ... ... Әскерлік борышын өтеуден қашу, Отанға қиянат жасау;
12) Адамдардың арасына іріткі салу, ажырату, сөз ... ... ... ... ... Екі ... болу, өзін үлкен көріп басқаларды менсінбеу;
14) Жақсы білмеген нәрсесі туралы төрелік ету;
15) Залымдармен ... ... ... ... ... ... сену;
17) Малын, ақшасын ысырап ету, немесе мүлдем сараң болу;
18) Басқалардың үйіне баса көктеп кіру;
19) Ғибадаттары мен жасаған ... ... үшін ... ... үшін жасау;
20) Басқалардың кемшіліктерін іздеу;
21) Әділетсіздік пен жамандыққа көмектесу;
22) Өзіне тапсырылған аманатқа ... ... ел ... ... ... ... ... бугінгі күн
тәртібінде тұрған маңызды мәселелердің ... ... ... ... мен ... ... мен шеберлігін, асқақ ... ... ... жаңа ... көзқарастарын
салауаттылық дағдыларын, ұнамды мінез-құлық нормаларын рухани-адамгершілік
құндылықтар арқылы қалыптастыру үлкен ... ... ... ... ... олар ... ішкі ... ашуға көмектеседі, жалпы рухани үйлесімділікке
қызмететеді. Руханилық тәрбиені жасайтын да, оған ... ... де, оны ... ... ... да, ... ... сақтайтын да адам. Әсіресе тарихта қордаланған тәрбиелер жүйесін
тұжырымдау, халық дініндегі ерекшеліктерді ... - ... ... шығармашылық иегерлерінің еншісінде.
Ахлақи мәселелерді екі бөлігі ... ... ... ... рөлі және ахлақи иесі болудағы сенім мен ғибадаттың рөлі ... ... ... ... ... көреміз. Осы ретте оның ахлақи
мінездері ... ... ... ... бір мінез-құлық ережелерін
қоғамның талабына сай орындайды. Осы ... ... ... мүшелеріне деген
маңызын сипаттап көрсеттік. Ислам ... ... ... ... рөлі ... көрсетілді. Ислам діні тек ахлақты мінез-құлық
ретінде ғана емес, ақылмен, ... ... Осы ... ... ... Ислам дінідегі руханилық үкімдердің 5 түрі ... әр ... жеке ... ... ... берілді. Бұл
ахлақи міндеттер адам баласының адамгершілік ... ... ... ... ... ... Е. ... Қазақстан жерінде қалалардың дамуына исламның
әсері. Вестник ҚазНУ. 2001. №1.
2. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. ... ... ... ... ... ... ... Е. Араб-мұсылман мәдениеті және орталық Азия халықтары
өміріндегі өзгерістер. Алматы. 2002.
5. Ислам сенімінің ... ... ... ... ... жолдары. Алматы. 2005. 78.
7. Ислам қағидалары. С.Сабых. Бейрут баспасы. Алматы. 2002. 78.
8. Мумин қағидасы. М.Ғазами. Египет баспасы.
9. Өте ... ... ... ... ... ... ... көзімен қарағанда. Алматы. 2003. 157.
11. Дінтану негіздері. Алматы. 2006. 355.
12. Халифа Алтай. Ғибадатул-Ислам. ... 2001. ... ... ... ... Алматы. 2003. 70.
14. Иман негіздерінің түсініктемесі. Шымкент. 2002. ... ... ... мен ... ... 2002. ... Мухаммед Әли әл-хатами. Мұсылмандық тәрбие. Алматы. 2002. 103.
17. ... діни ... ... 2004. ... Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы. Алматы. 1992. 149.
19. Н.Нұртазина. Қазақ мәдениеті және ислам. Алматы. 2002-2006.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қатынастар14 бет
Адам және саясат5 бет
Адамгершілік тәрбиесі6 бет
Заңды күшіне енбеген сот үкімдері мен шешімдерін қайта қарау институты92 бет
Радио, хабар, радиохабар туралы11 бет
Тарихты оқытуда әдістемелік технологияларды пайдалану7 бет
Қадағалау сатысындағы іс жүргізу мәселелері156 бет
Қазақ халқының дәстүрлері, адамгершілік әрбиесі7 бет
Қылмыстық іс жүргізудегі апелляция67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь